Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Семей 0 3387 3653098 3652969 2026-09-10T13:31:47Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3630874 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Семей |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = |photo1b = |photo2a = Semey - panoramio.jpg |photo2b = Semey - panoramio - Ilya Plekhanov.jpg |photo3a = |photo3b = |photo4a = Технологический Институт - panoramio.jpg |photo4b = Железно-дорожный вокзал города.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Semey Coat of Arms.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = Елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 50|lat_min= 24|lat_sec=40 |lon_deg= 80|lon_min= 13|lon_sec=39 |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы{{!}}Абай |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев|Әділет Қожанбаев]] |құрылған уақыты = 1718 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Доржикент қалашығы, Семпалат (Семипалатинск) бекінісі, Алаш-қала |статус алуы = 1782 |жер аумағы = 298,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі =қазақ тілі |тұрғыны = 314 943<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/region/466831/file/kk/ (2025 жылғы 1 қарашаға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1102 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (73,37%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (20,63%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (2,72%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,14%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (0,64%)}}, {{nobr| [[беларустар]] (0,17%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (1,33%)}}<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = семейлік |телефон коды = 7222 |пошта индекстері = F1***** |автомобиль коды = F мен U (2013 жылға дейін), 16 (2013 жылдан соң), 18 (2022 жыл, қыркүйек айынан бастап)<ref>[https://ernur.kz/kazakstan/18-onir-abai-oblysynda-kolik-zhurgizushilerine-zhana-nomirler-berile-bastady 18-өңір: Абай облысында көлік жүргізушілеріне жаңа нөмірлер беріле бастады]</ref> |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Semey |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-semey?lang=kk Семей қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} [[File:Landsat semei.jpg|thumb|right|300px|Семей қаласының спутниктен көрінісі]] '''Семей''' — 2022 жылы 8 маусымнан бастап ресми түрде [[Абай облысы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>https://akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysynyn-keybir-maseleleri-turaly-44412</ref> Ол [[Ертіс]] өзенінің екі жағасында орналасқан. Аумағы – ауылдық округтерді қосқанда 27,5 мың шаршы километр. 1782 жылдан бастап 1997 жылға дейін Семей (Семипалатинск) облысының орталығы болған. 50° солтүстік ендік, 80° шығыс бойлық сызықтары қиылысында,Семей қаласынан батысқа қарай 40 км. Дегелең тауында Евразия супер-құрлығының Географиялық орталығы анықталған. Семей — Қазақстанның тарихи және мәдени орталықтарының бірі, өйткені оның көптеген тұрғындары қазақ мәдениеті мен шығармашылығының негізін қалаушылар. Семей «Қазақстанның тарихи орталығы» деген ерекше мәртебеге ие. Өңір климаты ерекше географиялық орналасуымен ерекшеленеді, құрылықта, мұхиттардан барынша алыс орналасқан. Аумақ арктикалық бассейнге ашылған, бірақ Азияның ең биік тау шыңдары оны Үнді мұхитының әсерінен оқшау қалдырған. Климатының шұғыл континентальдылығы жылдық және тәуліктік температуралардың жоғары амплитудасы салдарынан болып отыр. Қыста -45°С– қа, жазда +45°С–қа дейін жетеді. Қала халқы 323 721 адам (2019ж.<ref name="stat.gov.kz">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Ертістің екі жағасында орналасқан Семей,еліміздің ірі де әсем қалаларының бірі болып табылады, жергілікті тұрғындар ғана емес, Қазақстанның «рухани астанасының» қонақтары да осындай пікірде. == Тарихы == Семейдің негізі 1718 жылы қаланды, [[І Петр]] шығыс жеріне және [[Ертіс өзені|Ертіс]] өңіріндегі бекіністеріне қорған салу туралы жарлық шығарды, құрылыс 1714 жылдан 1720 жылға дейін созылды. 1718 жылдың кезінде Семипалат бекінісі подполковник П.Ступиннің бақылауымен «толық қарулану жүргізіліп, бекітілді». «Семей» сөзі – көне түркілерге жататын сары ұйғырлар тайпасының тілінде «киелі мекен» деген мағынаны білдірсе, «Алаш» сөзі – түркі тілінде бауырлас, қандас, туыс деген мағынаны береді. Яғни, Семей, Алаш атауы – тұтас түркі дәуірінде қалыптасқан ең ежелгі атаулардың бірі. Семипалат бекінісі [[Ресей]] мен [[Қазақстан]] арасындағы негізгі сауда орталықтарының дамуы арасында ерекше роль атқарды. Семейдің алғашқы құрылғанынан бастап, мұнда сауда жасау үшін жоңғар қалмақтары, бұхаралықтар, ташкенттіктер, қоқандықтар келе бастады. 1728 жылы [[азия]]лық күпестер сауда операцияларын бақылау үшін кеден мекемесі құрылды. Алғашқы жылдары Семей кедені Мәскеудегі Мемлекеттік Комерц-Коллегия бас басқармасында орналасқан Сібір жарлығына бағынды. 1776 жылы Батыс-Сібір генерал-губернаторы бекіністің жаңа жобасын жасау үшін капитан И.Г.Андреевті жіберді. Дарынды инженер, бекіністерді қайта салып, жолдар, көпірлер салды, жолдар мен қоршаулардың, бекіністердің жоспары мен картасын түсірді. Жаңа бекініске ескі бекініс тұрғындары, казактар, әскери қызметкерлер, сол сияқты саудагер адамдардың бөлігі көшіп келе бастады. 1854 жылдың 1 қазанында Семей облысының салтанатты ашылуы болды. Шағын ғана Семей қаласы бірден облыстыққа айналды. Қайта құрылған облыс Ресей империясы құрамындағы ең көлемдісі болды. Қалалық дума мен Қалалық сот бекітіледі.1858 жылы 1854 жылы құрылған көлемді Семей облысында – 261487 адам болды. 1873 жылдан Семейде телеграф, ал 1910 жылдан бастап телефон байланысы және Қазақстандағы тұңғыш су құбыры іске қосылды. 1906 жылы жоғарғы Ертісте су арқылы қатынастың ресми ашылуы болды.ХІХ ғасырдың аяғы мен XX ғасырда Семей облысында өнімді алғаш өңдеу өнеркәсібі құрылды. XX ғасырдың басында Ресейдің ірі фирмалары мен шұға фабрикаларында жүн, тері дайындалды.1863 жылы қалада 2 оқу орны жұмыс істеді. Оның ішінде бір уездік училище, 2 шіркеулік-приход училищесі, 14 қазақтардың және 9 жеке татар мектептері болды. 1864 жылы әйелдер мектебі 2-ші разрядты училище болып қайта құрылды. ХІХ ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қалада ерлер мен әйелдер классикалық гимназиялары, мұғалімдер семинариясы жұмыс істеді. [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Әлімхан Ермеков]] Семей ерлер гимназиясын алтын медальға бітіріп, содан соң Томскінің технологиялық институтын бітірді. Мұғалімдер семинариясында [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтпаев]] оқыды. Семейде 5 жылдан артық (1854-1859) орыстың ұлы жазушысы Федор Михайлович Достоевский тұрып, өзінің бірқатар шығармаларын осында жазды: «Записки из мертвого дома», «Дядюшкин сон», «Село Степанчиково и его обитатели». Осында Ф.М.Достоевский П.П. Семенов Тянь-Шанский мен [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]], Г.Потаниндермен кездесті. Семейге Петербург университетінің студенті Е.П.Михаэлис саяси жер аударылып келді, Н.Долгополов, С.Гросс, П.Лобановский, А.Леонтьев, Н.Коншин және басқалары. Олар Семейде үлкен ғылыми және мәдени-ағарту жұмыстарын жүргізді. Е.П.Михаэлис, Н.Долгополов жєне С.Гросс сияқты азаматтар қазақтың ұлы ағартушысы [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] (Ибраћим) Құнанбаевпен достық қарым-қатынаста болды. Олардың көмегімен Абай классикалық әдебиет пен қоғамның саяси өмірімен танысты. Өз кезегінде Абай достарына қазақ халқының тарихын, мәдениеті мен тұрмысын оқып үйренуге көмектесті. Абай Құнанбаев қазақ халқының мәдениеті мен тұрмысын өте жетік біліп, қазақтың салт-дәстүрлері, көне заңдары, генеалогиясы, аңыздары және этнографиялық терминологиясы жөнінде үлкен жалпыхалықтық беделге ие болды.1878 жылы Семей қаласында Облыстық статистикалық комитет құрылды. Семей статистикалық комитетінің бірінші хатшысы саяси жер аударылып келген Е.П.Михаэлис. Ол сондай-ақ Семейде 1883 жылы қоғамдық кітапхана мен өлкетану музейін қорушылардың бірі болды. Семей География қоғамы Батыс-Сібір бөлімшесі Орыс География қоғамының филиалы болып құрылған, бірақ жұмысты өз бетімен дербес атқарды. Семей бөлімшесінің белсенді қайраткерлері ағайынды В.Н.Белослюдов және А.Н.Белослюдовтар болды. Алғашқысы суретші-этнограф болып көптеген суреттер салды. Олар қазір Қазақстан Республикасы ғылым Академиясы кітапханасының қорында қолжазба төрінде сақталған. Ал екіншісі қазақ фольклорының шығармаларын жинады. А.Н.Белослюдовтың жинаған қазақ ертегілері басқа фольклорлық деректер сияқты бөлімшенің «Жазбахатында» жарияланды. Г.Д.Гребеншиковтың еңбек жолы мен әдеби қызметі Семейде басталды. Семейде Г.Н.Потанин жєне В.А.Обручевтар, басқа да көрнекті ғалымдар жұмыс істеді. 1917 жылдың маусым айынан бастап Семей қаласында «Айқап» журналының бағытына жақын апта сайын шығатын «Сары-арқа» үнқағазы шыға бастады. «Сары-арқа» үнқағазының редакторлары Р.Марсеков пен К.Ғаббасовтар болды. Оның беттерінде [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхановтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатовтың]], А.Ермековтың, М.Молдыбаевтың, Ж.Ақпаевтың мақалалары және басқа да Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің мақалалары жарияланды. 1903 жылдың 23 қыркүйекінде Семей мұғалімдер семинариясының ашылуы болды. 1928 жылға дейін Семей губерниялық қала, одан кейін округтік болды; 1932 жылы республика облыстарға бөлінді, алғашқыда Семей Шығыс Қазақстан облысының орталығы болып, 1939 жылдан Семей облысының орталығы болды. Соғыс алдындағы жылдары қалада ірі өндіріс орындары салынды. Солтүстік бөлігі Семей қаласынан басталатын Түрксиб темір жолы еліміздің маңызды құрылысының бірі болды. Семейде бірінші 5 жылдықтың ірі құрылысы ет консерві комбинаты болды, ол еліміздегі тамақ өнеркәсібі жөніндегі қуатты өнеркісіптердің бірі болды. Қала мол өнімдік базасы бар ірі мал шаруашылық аймағының орталығы болды. Ет комбинатымен бір мезгілде ірі ұн комбинаты, жаңа техникамен жаңа тері зауыты салынып, ал 1938 жылы арнайы зертханасымен қой терісі зауытының құрылысы басталды. Сол кездегі ең жаңа техникамен жабдықталған судорем зауытының құрылысы да дами бастады. 1920 жылдың қазан айында қалада құрамында 15 адамы бар «Ес-Аймақ» театрлық труппа құрылды. Олардың арасында қазақ сахнасының көрнекті қайраткерлері – [[Иса Байзақов]], [[Әміре Қашаубаев]], [[Жұмат Тұрғынбайұлы Шанин|Жұмат Шанин]], Жүсіпбек Елебековтер болды. 1934 жылы Семейде қазақ сазды-драмалық театр ұйымдастырылды. Театр 1934 жылдың 6 шілдесінде [[Ілияс Жансүгіров|І.Жансүгіров]]тың «Кек» спектаклімен ашылды. Семей – тек Шығыс Қазақстандағы емес республикадағы мәдени, тарихи орталық болып саналады. Мұнда Абай және [[Фёдор Михайлович Достоевский|Ф.М.Достоевский]] мұражайлары, Қазақстан мен Батыс-Сібір өлкетану музейі, Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайы, кітапханалары бар. Қазақтың Абай атындағы сазды-драмалық және Ф.М.Достоевский атындағы орыс драмалық театрлары бар. ===Семей Ұлы Отан соғысы жылдарында=== 1941 жылы облыс аумағында 238 және 8 атқыштар дивизиясы құрылды. Ерлік істері үшін 238-ші атқыштар дивизиясы 1942 жылдың 3 мамырында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы Жарлығымен Жауынгерлік Қызыл ту орденімен марапатталды, ал 24 мамырда Халық Қомиссарының бұйрығымен 30-шы гвардиялық болып жасақталды. 1944 жылдың 3 қарашасында 30-шы гвардиялық дивизия «Рижск» құрметті атағы берілді. 1946 жылдың 6 мамырында дивизия таратылды. Өкіметтік марапаттарға дивизияның 13 мыңнан астам жауынгерлері ерліктері үшін ие болды. Дивизия командирлері: полковник Коротков Геннадий Петрович (14 наурыз 1941 ж. – 10 мамыр 1942 ж.); полковник (27 қазан 1942ж. генерал-майор) Кулешов Андрей Данилович (16 мамыр 1942 ж. – 17 қаңтар 1944ж.); полковник (3 маусым 1944 ж. – генерал-майор) Исаев Михаил Александрович (18 қаңтар – 5 қараша 1944ж., 17 ақпан– 9 мамыр 1945ж.); полковник Фадейкин Иван Анисимович (6 қараша 1944ж. – 16 ақпан 1945жж.). 8-ші атқыштар дивизиясының жолы да даңқты болды. 1941 жылдың желтоқсанынан 1942 жылдың наурызына дейін Семей және Аягөз қалаларында жасақталды. Воронеж түбінен басталған жауынгерлік жол Курскі шайқасына ұласты. 1944 жылдың 5 наурызында дивизияға «Ямпольск» құрметті атағы берілді. Дивизия командирлері: полковник Зверев Григорий Александрович (25 желтоқсан 1941ж. – 1 ақпан 1942 ж); подполковник (1 қазан 1942 ж. генерал-майор) Иванов Иван Иванович (2 ақпан 1942 ж. – 2 маусым 1943ж); подполковник Гудзь Порфирий Мартынович (15 маусым – 26 қазан1943ж); генерал-майор Иванов Николай Иванович (27 қазан – 12 желтоқсан 1943ж); генерал – майор Смирнов Андрей Семенович (13 желтоқсан 1943ж. – 26 қыркүйек 1944ж); полковник Угрюмов Николай Степанович (27 қыркүйек 1944 ж. – 9 мамыр 1945ж). 56 семейліктерге Кеңес Одағының Батыры жоғарғы атақтар берілді (М.Әбеулов, В.В.Буторин, З.Белібаев, В.А.Засядко, М.К.Меркулов, Н.Н.Силин т.б.). 13 адам 3-ші дєрежелі Даңқ орденінің иегерлері болды (Ф.Әділбаев, М.Әубєкіров, П.П. Борков, М.Ф.Кружелев, Ф.Е. Маслин, В.Н.Кондратьев, В.А.Осипов, С.Рубаев, Б.Хайдаров т.б.)<ref>[http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771 Қала тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206015625/http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771 |date=2012-02-06 }}</ref> == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Семей |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/семей/ Семей ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.7 |Ақп_а_макс = 6.8 |Нау_а_макс = 24.5 |Сәу_а_макс = 33.0 |Мам_а_макс = 37.6 |Мау_а_макс = 38.8 |Шіл_а_макс = 42.1 |Там_а_макс = 42.5 |Қыр_а_макс = 38.2 |Қаз_а_макс = 29.5 |Қар_а_макс = 21.0 |Жел_а_макс = 6.7 |Жыл__а_макс = 42.5 |Қаң_а_мин = -42.6 |Ақп_а_мин = -41.5 |Нау_а_мин = -34.6 |Сәу_а_мин = -18.4 |Мам_а_мин = -6.5 |Мау_а_мин = 0.2 |Шіл_а_мин = 5.5 |Там_а_мин = 0.6 |Қыр_а_мин = -7.5 |Қаз_а_мин = -20.8 |Қар_а_мин = -42.1 |Жел_а_мин = -42.2 |Жыл__а_мин = -42.6 |Қаң_ор_макс = -9.8 |Ақп_ор_макс = -8.1 |Нау_ор_макс = -0.2 |Сәу_ор_макс = 13.7 |Мам_ор_макс = 22.0 |Мау_ор_макс = 27.2 |Шіл_ор_макс = 28.5 |Там_ор_макс = 26.9 |Қыр_ор_макс = 20.6 |Қаз_ор_макс = 11.8 |Қар_ор_макс = 0.5 |Жел_ор_макс = -6.8 |Жыл__ор_макс = 10.5 |Қаң_ор_мин = -19.5 |Ақп_ор_мин = -19.4 |Нау_ор_мин = -11.3 |Сәу_ор_мин = 0.2 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.4 |Шіл_ор_мин = 14.7 |Там_ор_мин = 11.7 |Қыр_ор_мин = 5.0 |Қаз_ор_мин = -0.5 |Қар_ор_мин = -8.7 |Жел_ор_мин = -15.9 |Жыл__ор_мин = -2.0 |Қаң_ор = -14.7 |Ақп_ор = -13.8 |Нау_ор = -5.8 |Сәу_ор = 7.0 |Мам_ор = 14.5 |Мау_ор = 19.8 |Шіл_ор = 21.6 |Там_ор = 19.3 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.6 |Қар_ор = -4.1 |Жел_ор = -11.3 |Жыл__ор = 4.2 |Қаң_ор_ж-ш = 14.6 |Ақп_ор_ж-ш = 14.8 |Нау_ор_ж-ш = 14.8 |Сәу_ор_ж-ш = 17.7 |Мам_ор_ж-ш = 27.7 |Мау_ор_ж-ш = 30.5 |Шіл_ор_ж-ш = 49.8 |Там_ор_ж-ш = 21.7 |Қыр_ор_ж-ш = 16.0 |Қаз_ор_ж-ш = 20.9 |Қар_ор_ж-ш = 25.8 |Жел_ор_ж-ш = 21.3 |Жыл__ор_ж-ш = 275.6 |}} </div> == Халық саны == Семей қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1881!! 1897!!1910!! 1926!! 1939!! 1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 |- |17 820 |26 353 |34 400 |56 100 |109 700 |149 800 |235 735 |282 574 |334 402 |344 700 |269 574 |} {| class="wikitable" |- ! 2004!!2005!! 2006!!2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015!!2021<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- |268 998 |273 781 |277 261 |279 910 |282 110 |299 264 |301 471 |303 348 |305 795 |309 772 |312 056 |313 726 |303 210 |} {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||299264 ||{{өсім}}303210 ||101,3 ||137702 ||{{өсім}}144221 ||104,7 ||161562 ||{{құлдырау}}158989 ||98,4 |} == Мәдени өмір == Семей шаһары Қазақстанның "мәдени астаны" ретінде әйгілі. Қалада [[Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы|Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық мұражайы]], [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі|Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]], [[Ф. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры]] сынды мәдениет орталықтары бар. == Қаланың көрікті жерлері == [[Сурет:2-minaret mosque in Semey.jpg|thumb|left|Әнет баба атындағы қос мұнарлы тас мешіт (Орталық мешіт)]] * '''Бір мұнаралы мешіт''' - Шебер Ғабулла Эфенди, XIX ғ. 2-ші жарт. – қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''Қос мұналары мешіт''' - сәулетші Болбатов, инженер поручик Манашев, 1856 - 1862 жж. - құрылысы және сәулет ескерткіші. ХІХ ғ. мұсылмандық сәулет үлгісі. Мешіт татар көпесінің қаржысына түрік жобасымен салынған. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''[[Тыныбай мешіті]]''' - Тыныбай Кәукенов, XIX ғасырдың 30-40 жж. - қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Мешіт жұмыс істеп тұр. * '''Ямыш қақпасы''' - Бекіністің үш қақпасынан сақталған батыс Ямыш қақпасы 1773ж. қақпа және оның қабырғалары инженер капитан И.Г.Андреевтың басшылығымен салынды. Ямыш қақпасы - XVIII ғ. (1776 ж.). Қала құрылысы және сәулет ескерткіші. * '''Невзоровтар отбасы атындағы мұражай''' - Қала құрылыс және сәулет ескерткіші (көпес Степановтың бұрынғы үйі), 1827 жыл. Революциядан кейін ғимаратқа жеке мемлекеттік мекемелер орналасқан. * '''Тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты''' (бұрынғы губернатор үйі) - 1856 ж. қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Сәулетшінің есімі белгісіз. Революцияға дейін ғимаратта әскери губернатор тұрған. * '''Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражай-үйінің ғимараты''' (бұрынғы почтальон Липухиннің үйі, 1857-1859 жж. жазушы Ф.М. Достоевский тұрған) 1838 ж. қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Музей кешені 1,5 қабаттық ағаш үйден тұрады. Мещан үлгісінде салынған. Көне Семейге тән үйлердің бірі. Жартылай жертөледе 3 бөлме, жоғарғы қабатта 4 бөлме, ХІХ ғ. тән үлгі бойынша: асхана, қонақ бөлме, кабинет және жатын бөлмелерден тұрады. Бөлмелер аласа (2,45 м.) бірінші қабат терезелері қақпақтармен жабылады. * '''Абай тұрған Анияр Молдабаевтің үйі''' (Алаш арыстары). ХІХ ғасырдың соңы. Қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Төртбұрышты, ағаштан салынған. Төменгі қабат жоғарғыдан кішілеу, терезелері қақпақталған. Екі қабаттың да терезелері оюланған. үйдің қабырғасына орыс және қазақ тілдерінде 2 мемориалдыќ тақта ілінген: «Бұл үйде 1878-1904 жж. ұлы ағартушы ақын Абай Құнанбаев тұрған». * '''«Өлімнен де күшті» мемориалы''' - 1991 жылдың 29 тамызында ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев Семей ядролық полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. 2001 ж. 29 тамызында Семейдің «Полковничий» аралында Семей ядролық полигонның құрбандарына арналған «өлімнен де күшті» ескерткіш қойылды. Ескерткіш жобаның авторы [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. * [[Семей қаласындағы аспалы көпір|Ертіс өзені арқылы өтетін '''аспалы көпір''']] 2000 ж. 17 қазанда ашылды. Ертіс өзені арқылы өтетін аспалы көпір құрылысының жобасын ұсынған жапондық Исакавадзима Харима Хеви Индастриз Компания LTD компаниясы және ШҚО Әкім аппараты. * '''Республикалық әдеби-мемориальдық Абай мұражайының ғимараты''' – 1860 жыл. Мемлекттік әдеби-мемориальдық Абай мұражайы Семей қаласында 1940 ж. Абайдың туғанына 95 жылдығына салынды. * '''Жеңіс мемориалы''' - Фашистік Германияны кеңес халқы жеңгеніне 40 жыл толуына орай 1985ж 9 мамырында қаламыздағы Орталық саябақта Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқан семейліктерге арнап ескерткіш монумент тұрғызылды. Монументальдық ескерткіш авторлары: Клюшкин О.С., Семченко А.В., Тихомолов В.Ф. == Белгілі тұлғалары == * [[Дулат Бабатайұлы]] – көрнекті ақын, жырау, сатирик, қоғам қайраткері, тарихшы, Абайдың ұстазы. * [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаев]] – ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ. * [[Әміре Қашаубаев]] – атақты әнші, актер әрі музыкант. * [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] – ақын, жазушы, философ, тарихшы, композитор, Абаймен замандас әрі інісі * [[Әріп Тәңірбергенов]] – ұстаз, ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі, философ, сазгер, аудармашы, саяси қайраткер. * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] – ұлы жазушы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым, Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1946), филология ғылымдарының докторы, профессор (1946), Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957) * [[Көкбай Жанатайұлы]] – ақын, ағартушы, Абайдың әрі шәкірті, досы, әрі туысқан інісі. * [[Бибігүл Төлегенова]] – қазақ әншісі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1967). * [[Роза Рымбаева]] – кеңестік және қазақ эстрада әншісі (сопрано), профессор, актриса. Қазақстанның халық әртісі (1986), халықаралық конкурстардың лауреаты. Құрмет және Парасат ордендері мен марапаттың иегері. Қырғызстанның (2000) және Өзбекстанның (1984) еңбек сіңірген әртісі. * [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] – әдебиеттану, фольклоршы ғалым. Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің Қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі. * [[Таупық Рымжанов]] – жазушы * [[Амантай Исин]] – тарихшы-ғалым (1988). Бірнеше монография және жүзге жуық ғылыми мақалалардың авторы. * [[Қайым Мұқамедханов]] – ғалым, абайтанушы, 1940 жылдан КСРО Жазушылар одағының мүшесі, қоғам қайраткері, жазушы, ақын, драматург, аудармашы, педагог. Семей қаласындағы Абай мұражайының негізін қалаушы (1940). Қазақ КСР-і Мемлекеттік Әнұраны мәтінінің авторы. * [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] — қазақтың мемлекеттік, саяси және қоғам қайраткері, ұлт-азаттық және Алаш партиясының жетекшісі, Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы, публицист, ғалым, аудармашы. == Қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуы == [[Сурет:SemAZ.jpg|thumb|center|800px|<center>Семей автобус құрастыру зауыты</center>]] Өнеркәсіп. 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында қаланың өндірістік кәсіпорындарымен 49,3 млрд. теңге сомасына тауар өнімі өндірілді, бұл 2010 жылдың осындай кезеңіне қарағанда 15,3% артық. Аграрлы секторда жалпы өнім көлемі 4 499,1 млн. теңгені немесе 2010 жылдың деңгейіне 101,7% құрады. Ет өндірісі - 6,9%, сүт өндірісі - 2,0% артты. Бөлшек тауарайналым көлемі 39,8 млрд. теңгені құрады және 2010 жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 15,3% артады, физикалық көлем индексі - 107%. Шағын бизнестің белсенді кэсіпорындар саны 969 кәсіпорынға дейін немесе 2010 жылдың осындай кезеңіне 10,8% артты. Негізгі капиталға инвестиция 11 316 млн.теңге сомасында немесе 2010 жылдың деңгейіне 116,1% игерілді. 16 мың ш.м. жеке тұрғын үй енгізілді, бұл 2010 жылдың деңгейінен 182% артық. Жеке табыс көздері бойынша қала бюджеті 4 466,7 млн. теңге жоспар кезінде 4 518 млн. теңгеге немесе 101,1% орындалды. Қосымша қорды қарастыру мақсатында, әкімдік пен қала бойынша салық басқармасының бірлескен іс-әрекет жоспар-кестесі бекітілді, оның нәтижесінде 378,5 млн. теңге анықталды, бюджетке нақты 338,7 млн. теңге түсті. Бюджеттің шығыс бөлігі 10 458,3 млн. теңге жоспар кезінде 10 265 млн. теңге сомасында немесе 98,2% игерілді. Еңбек нарығындағы жағдай. Халықты жұмыспен қамтуды арттыру үшін 2011 жылы Семей қаласының 2012-2015 жылдарға даму бағдарламасы, Жұмыспен қамту 2020 және Жол картасы бағдарламалары бойынша іс-шаралар қарастырылған. Жұмысқа орналастыру мәселесі бойынша жүгінгендер қатарынан жұмысқа орналасқандардың үлесі 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында 72,4% кұрады, бұл 2010 жылдың осындай кезеңіне қарағанда 8,8 пайыздық пунктке арттық. 2011 жылдың 1 шілдесіне жұмыссыздардың тіркелген саны 1518 адамға есептеліп, өткен жылдың деңгейінде қалды. Ағымдағы жылдың бірінші жартыжылдығында аз қамтылған азаматтар саны 8,4% азайып, 4 581 адамды құрайды. Ірі және орта кәсіпорындарда жұмыспен қамтылған қызметкерлердің орта айлық номиналды еңбек ақы төлемі 2011 жылдың қаңтар-маусым айларында 59 153 теңгені құрап 2010 жылдың осындай кезеңіне 13,5% артты.<ref>[http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206015625/http://akimsemey.gov.kz/journal/view/3/2771|date=2012-02-06}}</ref> == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Belgium}} Ипр, [[Бельгия]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Семей]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] [[Санат:XVIII ғасырда құрылған қалалар]] sa02x86e1rcytazsgcs2gqm874sm68x Наурыз 0 3725 3653068 3653004 2026-09-10T13:25:06Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] соңғы нұсқасына қайтарды 3569880 wikitext text/x-wiki {{Жыл айлары}} {{otheruses}} {| style="float:right;" |- |{{Наурыз күнтізбесі}} |} '''Наурыз''' — [[Григориан күнтізбесі]]ндегі үшінші айы. Наурызда 31 күн. [[Солтүстік жарты шар|Солтүстік жарты шарында]] Наурыз айында көктем басталады. == Этимологиясы == Наурыз, март (парсыша «нау» (жаңа) және «рыз» (күн) – Жаңа жылдың бірінші күні деген мағынаға ие. Ол – күнтізбелік жылдың үшінші айы (31 тәулік), көктемнің басы. Қазақтар бұл мейрамды Әз-Наурыз мейрамы деп те атайды. Халықтың ежелгі наным-сенімінде наурыздың алғашқы үш күнінде жер-көкті жарып ерекше дыбыс (гуіл) естіледі. Мұны тек қана жұмақтан шыққан қой, сол арқылы оны бағып жүрген қойшы ғана естиді. Бұл күні бүкіл табиғатқа, тіршілік иесіне, өсімдік, жан – жануарға ерекше сезім, қуат, қасиет нұры құйылады. Сол себепті, халқымыз «Әз болмай, мәз болмайды» деген. == Тарих == Наурыз — түркі тайпаларының мүшел есебі бойынша жыл басы саналатын бірінші ай, ойын-сауық және наурызкөже жасау мерекесі. Бұл күні қазақтарда наурыз жырын айтып, наурыз мерекесін өткізеді. 1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін қүрылған Кеңес өкіметі бұл мерекені діни кертартпа рәсім деп тауып, 1926 жылдан ресми тойлауға тыйым салды. Тек елімізде демократиялық ағым бел ала бастаған 1988 жылдан бүкілхалықтық мейрам ретінде атап өтілетін болды. [[Абай]] «''Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы''» деген тарихи мақаласында Наурыз тарихын көшпелі халықтардың сонау «''хибаги''», «''хүзағи''» деп аталған заманға дейін апарып: «''Ол күнде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып, наурызнама қыламыз деп, тамаша қылады екен. Сол күнін «Ұлыстың Ұлы күні» дейді екен''», - деп жазады. Ақын Наурыз тойын дінге жанастырмай, кектем мерекесі екенін ашық жазады да, «''Ұлыстың Ұлы күні''» деген сөздің өз заманында алғашқы мәнін өзгертіп, Құрбан айтқа байланысты айтыла бастағанын ескертеді. == Наурыздағы мейрамдар == <gallery mode="packed" heights=150> Stamps of Kazakhstan, 2013-36.jpg|[[Алғыс айту күні]] Stamp of Kazakhstan 622-627.jpg|[[Халықаралық әйелдер күні]] Stamp of Kazakhstan kz611.jpg|[[Наурыз мейрамы]] </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=52851 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034810/http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=52851 |date=2015-09-24 }} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ күнтізбесі]] * [[Григориан күнтізбесі]] {{Months}} {{-}} {{Қазақтын айлары}} [[Санат:Наурыз| ]] nslifn14581aujnjm69jxt8dztu01a6 Башқұрт тілі 0 4318 3653356 3569215 2026-09-11T09:05:06Z Shirshikay 184320 толықтыру 3653356 wikitext text/x-wiki {{language |name= Башқұрт тілі |nativename={{unicode|Башҡорт теле}} |states=[[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]] |agency=[http://rihll.com/en/ Institute of history, language and literature of the Ufa Federal research center the RAS] |speakers= 1,400,000 нан аса |familycolor=Altaic |fam1=[[Алтай тілдері|Алтай]] |fam2=[[Түркі тілдері|Түркі]] |fam3=[[Батыс түркі тілдері|Батыс түркі]] |fam4=[[Қыпшақ тілдері|Қыпшақ]] |fam5=[[Қыпшақ-бұлғар тілдері|Қыпшақ-бұлғар]] |nation=[[Башқұртстан]] |iso1=ba|iso2=bak|iso3=bak |map= [[Сурет:Map of the Bashkir language area.svg|300px]] }} '''Башқұрт тілі''' ({{Audio|Ba-башҡорт теле.oga|''башҡорт теле''}} {{IPA|/bɑʃqɵrt tɨlɨ/}}) — [[Башқұртстан]] Республикасының ресми тілі. Башқұрт халқының ұлттық тілі. Түркі тілдердің қыпшақ-бұлғар тобына жатады. Башқұрт тілі – башқұрттардың ана тілі. Әлемде 1,2 млн башқұрт тілінде сөйлейтін халық бар. Оның ішінде 977484 башқұрт, 131950 татар, 20258 орыс, 6276 чуваш, 3211 марий, 1935 қазақ, 1630 удмурт, 1279 өзбек және 8367 басқа ұлт өкілдері бар. Башқұрт тілінде 1 379 000 адам сөйлейдi ([[2002]]). Башқұрт тілінің мәртебесі бірінші рет Орынбор қаласында 1917 жылы 8-20 желтоқсанда өткен III Бүкілбашқұрттық құрылтайда қаралды. Башқұрт тілі 1918 жылы қаңтарда Кіші Башкирияны автономды басқару туралы ереже және Кіші Башкирияның автономиялығы туралы ереженің жобаларында ресми тіл болып жарияланды. Осы құжаттарға сәйкес мемлекеттік билік пен басқару органдарында башқұрт башқұрт тілін қолдану қарастырылды. Кеңес үкіметінің құрылыуымен аймақта башқұрт тілінің мәртебесі туралы мәселе бірнеше рет қарастырылды және Бүкіл Башкирияның территориясына башқұрт тілін мемлееттік тіл ретінде енгізудің жалпы ережесін жобасы жасалды. 1921 жылы 1-4 маусымдағы II Кеңестердің Бүкілбашқұрттық II cьезі башқұрт тілін мемлекеттік тіл ретінде жариялап және міндетті түрде оқыту енгізілді. Морфологиясындағы ерекшеліктері: еди көмекші етістігі ине түрінде жұмсалады: барһа ине <<барса еді>> нақ өткен шақ аффиксі -зы болымсыздық аффиксінен кейін -ны формасында қолданылады: тапманым <<таппадым >> == Əліпби == [[File:Стихотворение Шайехзады Бабича "Халҡым өсөн" - пример звучания башкирского языка.webm|thumb|Башқұрт әдеби тілінің дыбысталуының мысалы - Шайехзада Бабичтің өлеңі "Халҡым өсөн"]] {| {{Prettytable}} |- align=center style=height:2.5em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[А (кирил)|Аа]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Б|Бб]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[В (кирил)|Вв]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Г|Гг]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ғ|Ғғ]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Д|Дд]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ҙ|Ҙҙ]] |- align=center style=height:2.5em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Е (кирил)|Ее]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ё|Ёё]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ж|Жж]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[З|Зз]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[И|Ии]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Й|Йй]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[К (кирил)|Кк]] |- align=center style=height:2.5em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ҡ|Ҡҡ]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Л|Лл]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[М (кирил)|Мм]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Н (кирил)|Нн]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ң|Ңң]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[О (кирил)|Оо]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ө (кирил)|Өө]] |- align=center style=height:2.5em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[П|Пп]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Р (кирил)|Рр]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[С (кирил)|Сс]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ҫ|Ҫҫ]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Т (кирил)|Тт]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[У (кирил)|Уу]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ү (кирил)|Үү]] |- align=center style=height:2.5em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ф|Фф]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Х (кирил)|Хх]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Һ|Һһ]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ц|Цц]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ч|Чч]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ш|Шш]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Щ|Щщ]] |- align=center style=height:2.5em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ъ|Ъъ]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ы|Ыы]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ь|Ьь]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Э|Ээ]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ә (кирил)|Әә]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Ю|Юю]] |style="font-family:sans-serif; font-size:1.8em; width:2.5em" | [[Я|Яя]] |} == Жіктеу есімдіктері == {|class="wikitable" !colspan="2"|жекеше !colspan="2"|көпше |- !Башқұртша||Қазақша||Башқұртша||Қазақша |- |Мин||Мен||Бeҙ||Біз |- |Һин||Сен||Һеҙ||Сендер |- |Ул||Oл||Улар||Олар |} == Тағы қараңыз == * [[Башқұртша Уикипедия]] {{Суретсіз мақала}} {{Алтай тілдері}} {{Түркі тілдері}} [[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]] [[Санат:Қыпшақ-бұлғар тілдері]] [[Санат:Түркі тілдері]] [[Санат:Қыпшақ тілдері]] [[Санат:Ресей тілдері]] [[Санат:Башқұртстан]] 0vfiv028hboviyvsaqxexv75zgt2wop Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі 14 4725 3653217 3323446 2026-09-10T23:13:03Z Casserium 68287 3653217 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар|П]] 3mcgj7g2gljuav8a42zfapgbawufpo8 Ұлы Қытай қорғаны 0 6127 3653082 3652987 2026-09-10T13:29:09Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] соңғы нұсқасына қайтарды 3566428 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = Қытай қорғаны | Image = [[Сурет:GreatWall 2004 Summer 4.jpg|250px|Қытай қорғаны]] | State Party = [[Сурет:Flag of the People's Republic of China.svg|22px]] [[Қытай]] | Type = Мәдениеттік | Criteria = i, ii, iii, iv, vi | ID = 438 | Region = [[List of World Heritage Sites in Asia and Australasia|Asia-Pacific]] | Year = 1987 | Session = 11-ші | Link = http://whc.unesco.org/en/list/438 }} '''Қытай қорғаны''' ({{zh-tsp|t=長城|s=长城|p=Chángchéng}}, мағынасы "ұзын қала қорғаны") ({{zh-tspl|t=萬里長城|s=万里长城|p=Wànlǐ Chángchéng|l={{formatnum:10000}} [[Ли (қытай өлшемі)|ли]] ұзынды қорған (里)[[#Notes|¹]]}}) — [[Қытай]]дың [[Миң]] әулеті ([[1368]]—[[1644]]) тұсында салынған қорғаныстық ұзын құрылыс. Қытай Қорғанының шығысы [[Ляудұң]]ның [[Жолбарыс тауы]]нан басталып, батысы [[Гансу]]дағы [[Жяйүйгуан]]ға дейін барады, жалпы ұзындығы 6700 км артық. VII ғ-дан ХVII ғ-ға дейінгі 1000 жылда, шамамен 10 патшалық әулеті құрылыс салып, осы қорғанды жасаған. == Тарихы == Қытай қорғаны Қытайдағы ежелгі қорғаныс құрылысы. Қытай қорғанының құрылысы Қытай тарихындағы Чуньцю («Көктем және күз» б.з.б. 770 – 476 жылы) және Чжаньго («Жауласқан патшалықтар» б.з.б. 475 – 221 жылы) заманында салына бастаған. Ол кезде [[Хуанхэ өзені|Хуанхэ]] алқабында жеті шағын патшалық жеке-дара өмір сүрді. Олар өздерінің солтүстігіндегі [[ғұн]] және [[дунхулар]] сияқты көшпелі тайпалардан қорғану үшін өз шекараларына қорғаныс қамалдарын тұрғыза бастады. Б.з.б. 221 жылы тұңғыш император Цинь Шихуанди өзге алты патшалықтың басын біріктіріп, біртұтас Қытай империясын құрды. Ол әр патшалық тұрғызған үзік-үзік қорғаныс қамалдарын бір-біріне жалғастырып салдырды. Оның ұзындығы 5000 километрге жетті. Хань империясы заманында қорған-қамалдар шығыста Ляодун түбегінен батыста Линьтаоға (қазіргі Ганьсу провинциясының жерінде) дейін жеткізілді. Қорғаныс қамалдарының бұзылып, бүлінген жерлерін Қытайды билеген әрбір патшалық жөндеп, қалпына келтіріп отырды. Әсіресе Мин әулеті солтүстігіндегі көршілері – шүршіттер (маньчжур) мен моңғолдардан қорғану үшін сол заманның ең озық техникасын пайдалана отырып, биік тау жоталары мен шатқалдарына және шөл далаға дейін қорғаныс қамалдары мен бекіністерін салдырып, қорғанды ұзарта түсті. == Ерекшелігі == Шығыста Бохай теңізінің жағасындағы Шаньхайгуань бекінісінен батыста Ганьсу провинциясындағы Цзяюйгуань бекінісіне дейін созылып жатқан қорғанның жалпы ұзындығы 10000 километрге жетті. Қытай қорғанының бүгінгі күнге дейін бүлінбей жеткен 5000 километрден астам бөлігі сол Мин дәуірінде жөнделіп, жаңадан тұрғызылған. Мұның негізгі бөліктерінің орташа биіктігі 7 – 8 метр, табанының ені 6,5 метр, үстіңгі жағының ені 5,8 метр. Қорғанның үстінде әр 100 метр сайын 2 – 3 қабаттан тұратын қарауыл мұнарасы салынған. Онда гарнизон сарбаздары тұрған, әрі қару-жарақ, оқ-дәрі сақталған. Ал қорғаныс шебінің ең маңызды деген тұстарында ірі бекіністер, ішкі өткелдер бар. Қорғанның ішкі, ал кейде сыртқы жағынан тау жоталарының үстіне аралары белгілі қашықтықты сақтай отырып салынған дабыл мұнараларында күндіз түтін түтетіп, түнде алау жағу арқылы бір-біріне белгі беріп отыратын болған. Осы тәсілмен бір сағаттың ішінде 500 километр алыс жерге әскери дабыл беріп, қауіп-қатерді хабарлай алған. Екі жарым мың жылдқ тарихы бар Қытай қорғаны адамзат сәулет өнері тарихындағы ғажайыптардың бірі. Ол Қытай тарихында белгілі дәрежеде әскери қорғаныстық және [[Ұлы Жібек жолы]]ндағы сауда-саттық байланысында қауіпсіздік рөлін атқарды. Алайда солтүстіктегі көшпелі жауынгер халықтарға ол ешқандай тосқауыл бола алған жоқ. [[Ғұндар]], [[түркілер]], [[қидандар]], [[моңғолдар]] мен [[шүршіттер (маньчжурлер) қорғаннан өтіп, отырықшы елдермен емін-еркін әскери, саяси, мәдени және сауда байланыстарын жүргізді, әуелі олар Қытай жерінде Вэй (таб-ғаш), Ляо (қидан), Юань (моңғол), Цинь (маньчжур) империяларын құрып, Қытайды көптеген ғасыр биледі. 1961 жылы ҚХР үкіметі қорғанның көптеген тұстарын қайта қалпына келтіріп, мемлекет қорғауына алды. Ал 1987 жылы ол адамзаттық мәдени құндылық ретінде ЮНЕСКО-ның бүкіл әлемдік мәдениет және табиғат ескерткіштері тізіміне кіргізілді. [[Бейжің]], [[Хыбый]], [[Шанши]], [[Гансу]] сияқты жерлердегі қорғанның орташа биіктігі 7—8 м, қорған үстінің кеңдігі 4—5 м. Қорған үстінде бақылау және атқылау қарауылы бар. Қорғанды бойлай, белгілі аралыққа белгі отын жағатын тұғыр орнатылған. Жау нышаны байқала қалса, күндіз түтін салып, түнде от жағып бір-біріне әскери белгі беретін болған. Осыған негізделіп Қытай қорғанның жәй қорған емес, өткел аузы, әскерлер тұрағы, от жағатын тұғыр түгел қамтылған әскери қорғаныс жүйесі екендігі мәлім. Бұл қорғанды көбінесе ұсақ кірпіштерді жинап, тас қалап жасаған, кей тұсында топырақты шыңдап дуал түйген. == Чу == Ең ертедегісі [[656 ЗБ]] ж. немесе одан көп бұрын салынған. Бұл [[Қытай]] тарихында [[Көктем мен күз кезеңі|Чұнчиу шидай]] деген кезеңіне тура келеді. Қытайдың орта және терістік бөлігінде көптеген ұсақ мемлекеттер болған, соның ішіндегі [[Чу мемлекеті]] жаудан қорғану үшін осы қорғанды салған. Әне содан бастап әр қайсы мемлекет қорған салып, қорғаныс орнатқан. Жасаған қорғандарының бірнеше жүз км ұзындығынан 1,­2 мың км дейін жеткен. == Чин == [[221 ЗБ]] ж. [[Чин әулеті]] патшасы&nbsp;— [[Чин Шыхуаң]] [[Қытай]]ды бірлікке келтіреді. Солтүстіктегі көшпенді [[ғұндар]] оңтүстікке жасаған шапқыншылығын бөгеу үшін, патша солтүстікте салынған ішінара қорғандарды бір-біріне тұтастыру бұйрығын түсіреді. Ол тұстағы қорғанның жалпы ұзындығы 5000 км жеткен әрі сол тұстан бастап «Ұлы Қорған» деп атала бастаған. == Хан == [[Хан әулеті]] ([[206 ЗБ]]—[[220]]) тұсында, [[қытайлар]] мен [[ғұндар]] арасында үнемі соғыс болып тұрады да, Хан патшалығы Қытай қорғанын батысқа қарай соза түсіп, жалпы ұзындығын мөлшермен 10 мың км жеткізеді. Бұл [[ханзулар]] тарихындағы ең ұзын қорған есептелінеді. Хан патшалығының бұлай істеуі, жаңа ашылған «Жібек Жолын» қорғау үшін де еді. <br><gallery class="center" mode="slideshow" caption="Қытай қорғаны"> Сурет:Gran Muralla Xinesa.jpg Сурет:China-Grosse Mauer-134-2012-gje.jpg Сурет:China-Grosse Mauer-170-2012-gje.jpg Сурет:China-Grosse Mauer-128-2012-gje.jpg Сурет:China-Grosse Mauer-192-Treppen-2012-gje.jpg </gallery> {{commonscat|Great Wall of China}} [[Санат:Қытай]] g4l6dhjdv9a100pliwu8evmnp0igby5 Ғаламшар 0 6853 3653088 3652981 2026-09-10T13:29:12Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды 3598366 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Planet_collage_to_scale.jpg|thumb|upright=1.5|[[Күн жүйесі]]нің сегіз ғаламшарының көлемі мен масштабы бойынша (жоғарыдан төменге, солдан оңға қарай): [[Сатурн]], [[Юпитер]], [[Уран]], [[Нептун]] (сыртқы ғаламшарлар), [[Жер]], [[Шолпан]], [[Марс]], [[Меркурий]] (ішкі ғаламшарлар)]] '''Ғаламшар''' немесе '''Планета''' (көне лат. planeta, грек. aster planetеs — кезбе жұлдыздар) — өз [[орбита]]сы бойынша [[Күн]]ді не басқа [[жұлдыз]]ды айнала қозғалатын, [[гравитациялық өріс]] жасауға өз салмағы жеткілікті, соның нәтижесінде шар тәріздес орбитаға ие [[аспан денесі]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том</ref> Ғаламшар — өздігінен жарық шығармайтын, жұлдызды айнала қозғалатын, орталық жарық көзімен салыстырғандағы массасы шағын аспан денесі. [[Күн жүйесі]]нде 9 үлкен планета, 43 планета серіктері, бірнеше ондаған мың [[кіші планеталар]] ([[астероид]]тар) белгілі. Үлкен планеталардың пішіні сфера тәрізді, соған жақынырақ болады. Күн жүйесіндегі Планеталар Күн жарығын шағылдырғандықтан көрінеді. Кейбір жақын жұлдыздың айналасындағы Планета осы жүйенің масса центрінің түзу сызықты қозғалыс траектория маңайында тербелуін бақылау арқылы анықталады. Қазіргі космогон. теория бойынша планеталық жүйелер [[Галактика]]да кеңінен тараған құбылыс болып табылады. [[2006 жыл]]ы тамызында [[Прага]] қаласында 75 елден жиналған 2,5 мыңдай астроном [[Халықаралық астрономиялық одақ]] маслихатында ресми түрде ғаламшар мәртебесін алу үшін [[аспан денесі]]не қажетті көрсеткіштерді бекітті. 1930 жылы ашылған және содан бері Күн жүйесіндегі 9-шы ғаламшар саналып келген [[Плутон (ергежейлі ғаламшар)|Плутон]] мәртебесінен айырылды. Жаңа жіктелім бойынша [[Плутон (ергежейлі ғаламшар)|Плутон]] енді шағын ғаламшарлар немесе планетоидтар санатына жатады.<ref>{{cite web | first=Brad |last=Amburn |title=Behind the Pluto Mission: An Interview with Project Leader Alan Stern |work=Space.com |date=2006-02-28 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060228_stern_interview.html |accessdate=2008-08-23}}</ref> Енді аспанда 8 ғаламшар ғана қалды. Олар: # [[Меркурий (ғаламшар)|Меркурий]] # [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]] # [[Жер]] # [[Марс|Қызылжұлдыз]] # [[Юпитер|Есекқырған]] # [[Сатурн|Қоңырқай]] # [[Уран (ғаламшар)|Уран]] # [[Нептун (ғаламшар)|Нептун]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Алып планеталар]] {{Күн жүйесі}} {{wikify}} [[Санат:Ғаламшарлар]] bmsh80xcrvf7fz5dtc349tihkewc19n Ай (серік) 0 7299 3653095 3652974 2026-09-10T13:31:44Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-30450-98|~2026-30450-98]] соңғы нұсқасына қайтарды 3607150 wikitext text/x-wiki {{мағына|Ай (айрық)}} {{Infobox Planet |bgcolour = #dddddd |name = Ай |symbol = [[Сурет: decrescent symbol (black).svg|20px|☾]] |image = [[Сурет:Lunar eclipse October 8 2014 California Alfredo Garcia Jr mideclipse.JPG|280px]] |caption = Жерден қарағандағы Ай. |apogee = 405,696&nbsp;[[Километр|км]] (0.0027&nbsp;[[Астрономиялық бірлік|AU]]) |perigee = 363,104&nbsp;км (0.0024&nbsp;AU) |semimajor = 384,399&nbsp;км (0.00257&nbsp;AU) <!--Wieczorek et al. 2006--> |orbital_circ = 2,413,402&nbsp;км (0.016&nbsp;AU) |eccentricity = 0.0549 <!--Wieczorek et al. 2006--> |sidereal_month = 27.321&nbsp;582 d {{nowrap|(27 d 7 h 43.1 min)}} <!--Wieczorek et al. 2006--> |synodic_month = 29.530&nbsp;588 d {{nowrap|(29 d 12 h 44.0 min)}} |anomalistic_month = 27.554 550 d |draconic_month = 27.212 221 d |tropical_month = 27.321 582 d |avg_speed = 1.022 км/с (2286&nbsp;[[Miles per hour|mph]]) |max_speed = 1.082 км/с (2420&nbsp;mph) |min_speed = 0.968 км/с (2165&nbsp;mph) |inclination = 5.145° to [[ecliptic]] <!--Wieczorek et al. 2006; 18.29° when the longitude of the Moon's ascending node is 180°, 28.58° when it is 0°--><br /> |asc_node = regressing,<br />1 revolution in 18.6 years |arg_perigee = progressing,<br />1 revolution in 8.85 years |satellite_of = [[Жер (ғаламшар)|Жер]] |physical_characteristics = yes |oblateness = 0.00125 <!--Calculated from data below--> |equatorial_radius = 1,738.14 км (0.273&nbsp;Earths) <!--Smith et al. 1997 --> |polar_radius = 1,735.97 км (0.273&nbsp;Earths) <!-- Smith et al. 1997--> |mean_radius = 1,737.103 км (0.273&nbsp;Earths) <!--Wieczorek et al. 2006--> |equatorial_circ = 10916 км |surface_area = 3.793{{e|7}} км² (0.074&nbsp;Earths) |volume = 2.1958{{e|10}} км³ (0.020&nbsp;Earths) |mass = 7.3477{{e|22}} kg (0.0123&nbsp;Earths) <!--Wieczorek et al. 2006--> |density = 3,346.4 kg/m<sup>3</sup> <!--Wieczorek et al. 2006--> |surface_grav = 1.622 m/s<sup>2</sup> (0.1654&nbsp;[[g-force|g]]) |escape_velocity = 2.38 км/с (5324 mph) |sidereal_day = 27.321&nbsp;582 d ([[Synchronous rotation|synchronous]]) <!--Wieczorek et al. 2006--> |rot_velocity = 4.627 m/s (10.349&nbsp;mph) |axial_tilt = 1.5424° (to ecliptic)<!--Inclination is 5.145° to ecliptic; + 1.5424° = 6.687° difference. See also e.g. http://www.mars-lunar.net/Reality.or.Fantasy/Polar.Ice.on%20Moon.pdf--> |obliquity = 6.687° (to orbit plane) <!--http://www.spds.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html--> |albedo = 0.12 |magnitude = up to −12.74 |angular_size = from 29′to 33′ |adjectives = lunar |temperatures = yes |temp_name1 = equator <!--Vasavada et al. 1999--> |min_temp_1 = 100 [[kelvin|K]] |mean_temp_1 = 220 K |max_temp_1 = 390 K |temp_name2 = 85°N |min_temp_2 = 70 K |mean_temp_2 = 130 K |max_temp_2 = 230 K |atmosphere = yes |atmosphere_density = 10<sup>7</sup> particles cm<sup>−3</sup> (day)<br />10<sup>5</sup> particles cm<sup>−3</sup> (night) <!--Lucey et al. 2006--> }} '''Ай''' ({{lang-la|luna}}) — [[Жер]]дің табиғи серігі, өзінен жарық шығармайтын Жерге ең жақын аспан денесі. Ол Жерді эллипстік орбита бойымен (1,02 км/сек жылдамдықпен) айналады. Жер мен Ай арасындағы орташа қашықтық {{formatnum:384 500}} км. == Айдың аспан денесі ретінде сипаттамасы == [[Сурет:Western Moon setting over the San Bernardino Mountains, High Desert, California.jpg|thumb|left|200px]] === Жалпы көрсеткіштері === * Массасы Жердің салмағының 1/81 тең, яғни 7,35*10<sup>22</sup> кг. * Тығыздығы 3344&nbsp;kg/m<sup>3</sup> * Ай диаметрі 3476 км (Жер диаметрінен 4 еседей аз), яғни радиусы 1738&nbsp;км. * Айдың өз [[атмосфера]]сы жоқ. Бетіндегі температурасы −173&nbsp;°C -ден 127&nbsp;°C -ге дейін барады. Айдың қалыңдығы 60–120&nbsp;км [[Фельдшпатоидтар|фелдшпат]] жотадай қабығы силикат мантияның үстінде жатыр. [[Базальт]] [[лава]]лары Ай бетінің 17 % жабады. Радиусы 300—400 шағын (Ай көлемінің 2—3 % құрайтын) темір [[ядро]]сының болуы ықтимал. * Ай бетіндегі ауырлық күшінің үдеуі 1,62 м/сек<sup>2</sup>. Орбитасының эллипсті және аспан денелері ұйытқуы ықпалында болуына байланысты Айдың Жерден қашықтығы 356400 км-ден (перигейінде) 406800 км-ге (апогейінде) дейін артады, ал орташа қашықтығы 384401 км. Осы ауытқуға сәйкес Айдың көрінерлік бұрыштық диаметрлері 33' 32"-тан 29' 20"-қа дейін өзгереді. === Орбитасы === Ай орбитасы жазықтығы мен Жердің Күнді айнала қозғалу жазықтығының арасындағы бұрыш 50-қа жуық. Айдың эллипстік орбитамен шығысқа қарай бір тәулікте 13<sup>о</sup>-тай жылжуына байланысты оның Жерден қарағандағы көрінісі өзгеріп отырады. Осыған сәйкес ''Ай фазасы'' ауысады. Айдың бірдей екі фазасы аралығындағы уақыт 29,53 тәулік (синодтық ай), ал оның жұлдыздарға қатысты Жерді бір айналып шығатын уақыты 27,32 тәулік (сидерлік ай немесе жұлдыздық ай) болады. Айдың өз осінен айналу периоды Жерді айналып шығу периодымен бірдей болғандықтан 59%-тін қамтитын жарты сферасы көрінеді. Қалған 41%-ті көрініп үлгермейді. Арғы беті осы себепті ғарыш кемелерімен арнайы суретке түсіріліп, картасы жасалынады === Ай фазалары === [[Сурет:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|thumb|left|200px]] Ай фазасы — Айдың жерге көрінетін бөлігінің әр түрлі пішінде болуы. Күннен түсетін жарықтың жеpгe, Айға түрліше қалыпта орналасуынан жаңа Ай туғанда орақ тәрізді болып көрінеді. Жаңа Ай Күннен шығысқа қарай қозғалады да, біртіндеп тола бастайды. 2 аптада дөп-дөңгелек толған Айға айналады. Бірақ осы қалпында тұрып қалмайды. Келесі жаңа фазасына ауысады. Айдың Күн түсіп тұрған жағы жарық болып тұрады. {| align=center |- bgcolor=white | align=center valign=top|&nbsp;[[Сурет:LRO WAC Nearside Mosaic.jpg|220px]]&nbsp;[[Сурет:Moon Farside LRO.jpg|200px]]&nbsp;[[Сурет:LRO WAC North Pole Mosaic (PIA14024).jpg|200px]]&nbsp;[[Сурет:LRO WAC South Pole Mosaic.jpg|200px]]&nbsp; |- bgcolor=grey |align=center valign=top|Ай фазалары (1,2 сурет) және солтүстік (3) пен оңтүстік (4) полюстары |} === Ай бетіндегі күйі === Ай бетіне түскен Күн сәулесінің 7%-і ғана кейін шағылады. Айдың 354 сағатқа созылатын күндізгі уақытында оның беті 130<sup>о</sup>С-ға дейін қызса, сонша уақытқа созылатын түнінің ортасында — 170<sup>о</sup>С, ал таң алдында — 200<sup>о</sup>С-ға дейін суиды. Атмосферасының жоқтығынан Ай бетінің жылынуы мен суынуы Күн сәулесінің түсу бұрышына байланысты тез өзгеріп отырады. Жай көзбен қарағанда Ай бетінде қарауытқан дақтар көрінеді. Олар шартты түрде “теңіздер”, “мұхиттар”, “көл”, “шығанақ” деп аталған. Сыңардүрбімен (телескоппен) қарағанда Ай бетінен тау сілемдері, жарықтар, арналар, шыңдар, аңғарлар мен киіз үй пішінді объектілер, “кратер”, “цирк” деп аталатын сақина тәрізді таулар, ұзыннан ұзақ созылып жатқан жоталар мен тау тізбектері (Альпілер, Аппениндер т.б. делінетін) байқалады. Негізінен аспан тастарының соқтығуынан болған кратерлердің диаметрлері бірнеше км-ден 400 км-ге дейін барады. Цирктердің диаметрі шамамен 200-250 км, ал оны қоршаған тау жоталарының биіктігі 3-7 км. Ай бетін үлкенді-кішілі тас, құм және ұлпа топырақ жапқан. Бұл тастар Күн сәулесі әсерінен желініп жұмырланған. Ғарыш кемелерімен Айдан әкелінген материалдарды зерттеу нәтижесінде, онда тіршіліктің ең жабайы түрінің де жоқ екендігі анықталды. Ай материалының химиялық құрамы Жердегіден өзгеше. Ай жынысында хром, титан, цирконий сияқты элементтер көп, ал алтын, күміс, платина сияқты элементтер аз кездеседі. Онда негізінен темір, титан, цирконий қоспасынан құралған белгісіз минералдар табылды. Ай жыныстары бұдан 3,6-4,6 миллиард жылдар бұрын пайда болған. Бұл — Күн жүйесінің жаралуымен шамалас уақыт. Айдың планеталардан қалған заттардан өз алдына дербес жаралуы мүмкін. Кейін оны Жер өзіне тартып серік етсе керек. Бұл мәліметтер өткен заманда Ай Жерден бөлініпті-міс, Тынық мұхиты соның орны екен деген көзқарастың теріс екендігіне дәлел болып отыр. === Ай жыныстарының химиялық құрамы === Ай топырағы құрлық пен теңіз аймақтарында қатты айқындалады. {| class="wikitable sortable" |+Ай жыныстарының химиялық құрамы<ref>А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка,Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20»,Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 маусым 1974 года),Академия наук КСРО, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США,М,Наука,1975,156—166 бет</ref>. |- !Элементтер ||«Луна-20» аппаратымен жеткізілген||«Луна-16» аппаратымен жеткізілген |- |[[Кремний|Si]] ||20,0 ||20,0 |- |[[Титан|Ti]]||0,28||1,9 |- |[[Алюминий|Al]]||12,5 ||8,7 |- |[[Хром|Cr]]||0,11||0,20 |- |[[Темір|Fe]]||5,1||13,7 |- |[[Магний|Mg]]||5,7||5,3 |- |[[Кальций|Ca]]||10,3||9,2 |- |[[Натрий|Na]]||0,26||0,32 |- |[[Калий|K]]||0,05||0,12 |} АМС «[[Луна-20]]»топырақты құрлықтық аймақтан алған, ал «[[Луна-16]]» - теңізден алған.<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw Геофизические и геохимические особенности Луны.]</ref>. === Айдың құрылымы === [[Сурет:Moon diagram.svg|thumb|left|200px|Айдың ішкі құрылысы]] Ай — дифференциалды дене: ай қыртысы, мантия және ядродан құрылған. Ішкі ядроның радиусы 240 км, бұл қабатта темір көп болады. Сыртқы ядроның диаметрі 300-330 км, ол сұйық темірден құралған. Ядродан кейінгі қабатының радиусы 480-500 км, бұл қабат жартылай балқыған<ref>[http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html Лунное ядро (NASA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |date=2012-01-11 }} {{ref-en}}</ref>. Ай қыртысының радиусы ~ 50 км. == Тұтылу == {{main|Тұтылу}} [[Сурет:Solar eclipse 1999 4 NR.jpg|thumb|right|200px| 1999 жылғы күн тұтылуы]] '''Тұтылу''' бір аспан денесінің екінші денені тасалауы немесе өзі жарық шығармайтын аспан денесі көлеңкесінің сондай екінші бір денеге түсуі салдарынан болады. Мысалы, Күннің тұтылуы оны Ай тасалағанда, Айдың тұтылуы оған Жердің көлеңкесі түскенде, планета серіктерінің Тұтылуы олар планета көлеңкесіне енгенде, ал қосжұлдыз жүйесіндегі тұтылу олардың бір-бірін тасалаған кезінде болады. ===Күннің тұтылуы=== Ай кеңістікке Күн мен Айдың сыртқы жанамасы арқылы түзілетін конустық көлеңке түсіреді, оның төбесі Ай ортасынан 368 – 380 мың км қашықтықта болады. Сондықтан конустық көлеңке Айдан 363 – 406 км қашықтықтағы Жерге дейін жетеді. Ай көлеңкесінің Жерге түсетін диаметр 270 км. Бұл – Күн толық тұтылатын ең үлкен аймақ. Осы аймақта Ай Күнді түгелдей тасалайды. [[Конус]] төбесінің арғы жағындағы аймақта бақыланған Айдың бұрыштық диаметрі Күн диаметрінен кіші болады да Ай Күн дискісінің ортасын тасалап, оның шетінен жарық сақина қалады. Мұны Күннің сақина тәрізді тұтылуы дейді. ===Айдың тұтылуы=== Айдың шала тұтылуы Ай Жердің көлеңкесіне енген уақытта басталып, 3,75 сағатқа созылады. Осы уақыттың орта шенінде Ай толық тұтылып, ол 1,75 сағатқа созылады. Толық тұтылу кезінде жер атмосферасынан шағылған Күн сәулесінің шамалы мөлшерінің Ай бетіне түсуі салдарынан Ай беті күңгірттенеді. Күн тұтылу тек жаңа Ай, ал Ай тұтылу тек толған ай кезінде (бірақ олардың әрқайсысында емес, тек Күн мен Айдың аспан сферасындағы көрінерлік жолы қиылысатын Ай орбитасының түйіндеріне Күн мен Ай айтарлықтай жақын келгенде) ғана болады. ==Айды зерттеу== [[Сурет:Soviet moonrover.JPG|thumb|right|200px]] Айға “Луна”, “Зонд”, “Рейнджер”, “Сервейер”, “Лунар Орбитер” және адам басқаратын “Аполло” планетааралық автоматты кемелер арқылы зерттеулер жүргізілді. Ай бетіне алғашқы адам 1969 жылы 21 шілдеде қадам басты (Н.Армстронг, Америка Құрама Штаты). Айда 1969-1972 жылдары 12 астронавт ғылыми-зерттеулер жұмыстарын жүргізді. Айда 1969 — 1972 ж. 12 астронавт ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Айға сапар – сериялы [[Аполлон (ғарыш кемелері)|«Аполлон» ғарыш кемелерімен]] Айға ұшуды жүзеге асырған адамдар тобының сапары. Әр сапарға үш астронавт қатысты, оның екеуі Айға арнаулы кабинамен қонып, біреуі орбитадағы негізгі бөлікте қалып, айналып ұшып жүрді. Бортында астронавтар бар [[Аполлон 8|«Аполлон-8»]] кемесі 1968 ж. 24 желтоқсанда Айдың жасанды серігі [[орбита]]сына шығарылды. Қонатын орын сайлау мақсатында Ай беті жақыннан суретке түсірілді, телевизиялық репортаж жүргізіліп, Айдың жасанды серігі орбитасынан Жерге қарай ұшатын жолға қайта түсу, Жер – Ай жолында ұшу, екінші ғарыштық жылдамдықта атмосфераға ену жұмыстары атқарылды. Ұшу бас-аяғы 6 тәулік 3 сағат, 42 минутқа созылды. 1969 ж. 18 майда аттандырылған [[Аполлон 10|«Аполлон-10»]] кемесімен астронавтар Ай кабинасына өтіп, Жер серігінен 12,8 км биіктікте 4 айналым жасап, аман-есен Жерге оралды. Ұшу 8 тәулік 3 минут 23 секундқа созылды. 1969 ж. 16 шілдеде [[Гринвич уақыты|Гринвич]] уақыты бойынша 13 сағат 32 минутта «[[Аполлон 11|Аполло-11»]] ғарыш кемесі Айға аттанды. Ай кабинасы негізгі бөліктен бөлінгеннен кейін, автоматты режимде құлдилау басталды. Қонуға жақын қалғанда [[Армстронг]] кабинаның көлемдері 3 м-ге дейін жететін тастарға толы [[қазаншұңқыр]]ға тап келгенін дер кезінде байқап қалады, автоматты режимді өзгертеді де басқаруды өз қолына алып, Ай кабинасын қазаншұңқырдан 330 м шалғайға апарып қондырды. 1969 ж. 20 шілдеде Гринвич уақыты бойынша 20 сағат 17 минут 42 секундта кеме табаны [[Тыныштық теңізі]] тегісіне тиді. 1969 ж. 21 шілдеде 2 сағат 56 минут 20 секундта Армстронг адамзат тарихында тұңғыш рет Ай үстіне аяқ басты. «Бұл – адамның қарапайым қадамы, бірақ адамзат үшін ғаламат секіріс» – деп бастады, ол алғашқы толқулы сөзін. Астронавтар Ай үстінде жүруді меңгерді, бірқатар ғылыми приборлар орнатты, 22 кг Ай жынысының үлгісін жинап, суретке түсірді. Олар Ай үстінен Жермен телевизиялық байланыс жасап, қайтыс болған бес ғарышкердің ([[Юрий Алексеевич Гагарин|Юрий Гагарин]], [[Владимир Комаров]], [[Вирджил Гриссом]], [[Эдвард Уайт]], [[Роджер Чаффи]]) бейнесі бедерленген медальдарды қалдырды. Сыртта Армстронг 2 сағат 31 минут 40 секунд, Эдвин Олдрин 2 сағат 15 минут болды. Ай кабинасына әуелі Олдрин оралып, арада он минут өткен соң Армстронг мінді. 1969 ж. 24 шілдеде кеме Жерге қайтып оралды. Ұшу 8 тәулік 3 сағат 18 минут 35 секундқа созылды. [[«Аполлон-12»]] ғарыш кемесі астронавтары алдарына қойылған мақсат – Айды зерттеу, Ай бетіне [[изотоп]]ты генератордан ток алатын ғылми құралдарды орнату, Жерге Ай жыныстарының үлгілері мен сонда 1967 жылғы 20 сәуірден жатқан «Сервейер-3» автоматты ғарыш аппаратының кейбір бөлшектерін Жерге алып келу болды. Қонғаннан кейін астронавтар кемеден 450 м қашықта жұмыс жасады. Ұшу 10 тәулік 4 сағат 36 минут 25 секундқа созылды. [[Сурет:As11-40-5886, uncropped.jpg|thumb|right|200px]] [[«Аполлон-13»]] кемесі Жерден 330 мың км алыстап, Айға 91 мың км қалғанда оттекті-сутекті жанармай элементтері батареясына арналған оттегі бар қалбыр жарылып, кеменің негізгі бөлігі электр қуатынсыз қалды. Екі астронавт Ай кабинасына өтті, үшіншісі экипаж бөлімінде болды. Ай кабинасынан экипаж бөліміне оттек келіп тұруы үшін екі арадағы люктер ашық қалдырылды. Ғарыш кемесі эллиптикалық [[геоцентр]]лік орбита бойынша Айды үлкен эксцентриситетпен айналып ұшып өтіп, Жерге оралды. Ұшу 5 тәулік 22 сағат 54 минут 41 секундқа созылды. [[«Аполло-14»]] кемесінің қонатын аймағы «Аполло-13» орындай алмаған [[Фра Мауро қазаншұңқыры]] төңірегі болды. Әдеттегі міндеттерге қоса астронавтарға бұл жолы шағын магнитометрдің көмегімен локальды магниттік өрісті зерттеу, Айдың жасанды серігі орбитасындағы негізгі бөліктен Ай үстін радиозондтау, Жер мен Ай арасындағы ұшу жолында технологиялық тәжірибелер жасау, «Аполло-12» ғарыш кемесі астронавтары орнатып кеткен [[сейсмометр]]мен сейсмологиялық дірілді тіркеу мақсатында «[[Сатурн-5]]» [[ракета]] ұшырғышының соңғы сатысын орбитадан Ай бетіне тастау ісін жүзеге асыру жоспарланды. Қонғаннан кейін астронавтар сыртқа екі рет шығып, алғашқысында 4 сағат 48 минут, кейінгісінде 4 сағат 35 минут уақыт болып, кемеден 1,2 км-ге дейін қашықтай алды. Зерттеу жүргізген аймақтың кедір-бұдырлығынан магнитометр салынған салмағы 9 кг екі дөңгелекті арбаны көп жағдайда астронавтардың өз қолдарымен көтеріп алып жүрулеріне тура келді. Айдан ұшып шығу және Жерге оралу алдын ала жасалған штатты бағдарлама бойынша жүзеге асырылды. Ұшу 9 тәулік 1 минут 57 секундқа созылды. [[«Аполло-15»]], [[«Аполло-16»]] және [[«Аполло-17»]] ғарыш кемелерінде Айды жасанды серігі орбитасынан зерттеуге арналған приборлар кешені, кемеден бөлек ұшып жүріп зерттейтін автономды Айдың жасанды серігі, ал Ай кабинасында астронавтар айдап жүретін «Ровер» Ай электромобилі болды. «Аполло-15» ғарыш кемесі негізгі бөлігінен ажыраған Ай кабинасы қонғаннан кейін екі астронавт кемеден сыртқа үш рет шықты. Алғашқысы 6 сағат 33 минут, екіншісі 7 сағат 12 минут, үшіншісі 4 сағат 50 минутқа созылды. Астронавтар зерттеу жұмыстарын Ай электромобилімен жүргізді, олар 27,2 км аймақты шарлап, Ай тастарын жинады, тас жынысы үлгісін алу үшін және Ай қыртысынан шығатын жылу ағынын өлшейтін құралдарды орнату үшін 2,7 м тереңдікте бірнеше оқпан қазды. Айдан Жерге оралу негізгі бағдарламаға сай өтті. Ұшу 12 тәулік 7 сағат 11 минут 53 секундқа созылды. Кейбір технологиялық және [[биология]]лық тәжірибелер «Аполло-16» астронавтарына жүктелген жаңа міндеттер болды. [[Ғарышкер|Астронавтар]] қонғаннан кейін кемеден Ай бетіне 7 сағат 11 минут, 7 сағат 23 минут және 5 сағат 40 минуттан үш рет шықты. Олар кемеден 5 км қашықтықта ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізді. Ай [[электромобиль|электромобилі]] ылдилы жерлерде сағатына 17 км жылдамдыққа дейін алып отырды. Олар 27,1 км жол жүріп, 3 м тереңдікте оқпандар қазды. Ай бетінде қалған Ай электромобиліне орнатылған телекамера арқылы ұшып шығу сәті телекөрініске түсірілді. Жерге оралу ойдағыдай өтті. Ұшу 11 тәулік 1 сағат 51 минут 5 секундқа созылды. «Аполло-17» ғарыш кемесінің Ай кабинасы негізгі бөліктен бөлініп, Ай бетіне қонғаннан кейін кеме басшысы мен Ай кабинасының ұшқышы кемеден сыртқа 7 сағат 12 минут, 7 сағат 37 минут және 7 сағат 15 минуттан үш рет шықты. Ай кабинасынан 7 км қашықтықта астронавтар Ай электромобилімен 35,7 км жол жүрді, ғылыми-зерттеу ісін жүргізді. Ылдилы жерлерде Ай электромобилі сағатына 18 км-ге дейін жылдамдық алды. Тереңдігі 3 м оқпандар қазды, [[Ай тастары]]ның үлгісін жинады. Жерге оралу негізгі бағдарламаға сай өтті. «[[Аполло-17]]» кемесінен кейін Айға сапар тоқтатылды. Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg STEREO-B_solar_eclipse.jpg == Ай бойынша бағдарлану. == Басқа шырақтан өзгешелігі Ай бізге күндіз де, түнде де көріне алады. Ай дың бірдей фазасы 29,5 күн өткен сайын қайталап отырад: жаңа айдан жаңа айға дейін, не толған айдан толған айға шейін 29,5 тәулік өтеді. Онан соң Ай аспандағы орнын ауыстырып, Күннен әртүрлі қашықтықта болып отырады. Жаңа айдың дөңесі күнбатысқа қарап тұрады да іңірде көрінеді, ал ескі, бітуге таяған айдың дөңесі күншығысқа қарап тұрады да, өзі таңмен аралас көрінеді . Толған ай аспан сферасында Кұнге қарама – қарсы, шын түс ортасы кезінде меридиан жазықтығында болады да, оңтүстікті көрсетеді. Бұл кезде Ай Күн бата туады, Күн шыға батады, сөйтіп ол түну бойы аспанда болады. Ай бәрәншә ширегінде, 7-8 жаңасында, Күннен -0 градус қашықтықта болады да кешкі сағат 6-7 кезінде кульминациялайды. {{Дәйексөз|«Түн жақтан қолын бұлғап Темір Қазық Аймағын калмасын деп жолдан жазып» С.Торайғыров}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Footer SolarSystem}} [[Санат:Астрономия]] [[Санат:Ай орбитасы| ]] bwihf1n74dib0qu2zrq4rguxzw73r2n Марс 0 7300 3653094 3652975 2026-09-10T13:31:44Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3598072 wikitext text/x-wiki {{мағына|Марс (айрық)}}{{Otheruses|Қызылжұлдыз}}{{Infobox Planet | bgcolour = #E8AB79 | name = Марс | symbol = [[Сурет:Mars symbol (black).svg|20px|♂]] | image = [[Сурет:Mars Hubble.jpg|240px|The planet Mars]] | caption = [[Хаббл телескопы]]нан қарағандағы Марс | epoch = [[J2000]]<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html Mars Factsheet]</ref> | aphelion = 249,228,730 [[километр|км]] 1.665 991 16 [[Астрономиялық бірлік|АБ]] 154.863,553 [[миль]] | perihelion = 206,644,545 [[километр|км]] 1.381 333 46 [[Астрономиялық бірлік|АБ]] 128,402,967 [[миль]] | semimajor = 227,936,637 [[километр|км]] 1.523 662 31 [[Астрономиялық бірлік|АБ]] 141,632,976 [[миль]] | semiminor = 226,939,986 [[километр|км]] 1.517 000 11 [[Астрономиялық бірлік|АБ]] 141,013,687 [[миль]] | orbital_circ = 1,429,033,627 [[километр|км]] 9.552 5 [[Астрономиялық бірлік|АБ]] 887,958,548 [[миль]] | orbital_area = 1.625 1 × 10<sup>17</sup> [[километр|км]]<sup>2</sup> 7.261 5 [[Астрономиялық бірлік|АБ]]<sup>2</sup> 6.274 5 [[миль]]<sup>2</sup> | eccentricity = 0.093 412 33 | sidereal_period = [[1 E7 s|686.9600]] [[тәулік]] (1.8808 [[юлиан жылы (астрономия)|жыл]]) | synodic_period = 779.96 [[тәулік]] (2.135 [[юлиан жылы (астрономия)|жыл]]) | avg_speed = 24.077 [[километр|км]]/[[секунд|с]] (53,859 [[Miles Per Hour|mph]]) | max_speed = 26.499 [[километр|км]]/[[секунд|с]] (59,277 [[Miles Per Hour|mph]]) | min_speed = 21.972 [[километр|км]]/[[секунд|с]] (49,150 [[Miles Per Hour|mph]]) | inclination = 1.850 61[[градус|°]] (5.65° [[Күн (жұлдыз)|Күннің]] [[экватор]]ынан) | asc_node = 49.578 54° | arg_perihelion = 286.462 30° | satellites = 2 | physical_characteristics = иә | oblateness = 0.007 36 | equatorial_radius = 3402.5 [[километр|км]] (2114.2 миль) (0.533 [[Жер]]) | polar_radius = 3377.4 [[километр|км]] (2098.6 [[миль]]) (0.533 [[Жер]]) | surface_area = [[1 E14 m²|1.448]]{{e|8}} [[Шаршы километр|км²]]) (144,798,465&nbsp;км²)(55,907,000&nbsp;[[Шаршы миль|миль²]]) (0.284 [[Жер]]) | volume = 1.6318{{e|11}} [[Текше километр|км³]] (0.151 [[Жер]]) | mass = 6.4185{{e|23}} [[килограмм|кг]] (0.107 [[Жер]]) | density = 3.934 г/см³ | surface_grav = 3.69 [[үдеу|м/с<sup>2</sup>]] (0.376[[ауырлық күші|''g'']]) | escape_velocity = 5.027 [[километр|км]]/[[секунд|с]] (11,245 [[миль сағатына|миль/сағ]]) | sidereal_day = 1.025 957 [[тәулік]] ([[1 E4 s|24.622 962]] [[сағат|сағ]]) | rot_velocity = 868.22 [[километр|км]]/[[сағат|сағ]] (539.49 [[миль сағатына|миль/сағ]]) | axial_tilt = 25.19° | right_asc_north_pole = 21 [[сағат|сағ]]) 10 [[минут|мин]] 44 [[секунд|с]] (317.681 43°) | declination = 52.886 50° | albedo = 0.15 | temperatures = иә | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 186&nbsp;K | mean_temp_1 = 227&nbsp;K | max_temp_1 = 268&nbsp;K<ref>{{cite web | last = | first = | title = Mars: Facts & Figures, NASA | url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric | accessdate = 2007-03-06 }}</ref> | temp_name2 = [[Цельсий]]/[[Фаренгейт]] | min_temp_2 = −87&nbsp;°C/−125&nbsp;°F | mean_temp_2 = −46&nbsp;°C/−51&nbsp;°F | max_temp_2 = −5&nbsp;°C/23&nbsp;°F | adjectives = [[марстық]] | atmosphere = иә | surface_pressure = 0.7–0.9 [[Паскаль (өлшем бірлік)|кПа]] | atmosphere_density = | atmosphere_composition = 95.72% [[Көміртек диоксиді]] 2.7% [[Азот]]<br /> 1.6% [[Аргон]]<br /> 0.2% [[Оттегі]]<br /> 0.07% [[Көміртек тотығы]]<br /> 0.03% [[Су]] буы<br /> 0.01% [[азот оксиді]]<br /> 2.5 [[миллиондағы бөлшек саны|ppm]] [[Неон]]<br /> 300 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Криптон]]<br /> 130 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Формальдегид]]<br /> 80 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Ксенон]]<br /> 30 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Озон]]<br /> 10 [[миллиардтағы бөлшек саны|ppb]] [[Метан]] }} '''Марс (Қызылжұлдыз)''' — [[Күн жүйесі]]нің Күннен бастап санағандағы 4-ғаламшары; [[Жер]] тобындағы [[Ғаламшар|планеталар]] қатарына жатады. Орташа диаметрі 6800 км, массасы 6,423.1023 кг, орташа тығыздығы 3,93 г/см³, бетіндегі ауырлық күшінің үдеуі 3,76 м/с², орташа температурасы -60 °С. Марс Күнді эллипстік орбита бойымен 24,2 км/с жылдамдықпен айналады, Күннен орташа қашықтығы 228 млн км (перигелийінде 206 млн км, афелийінде 249 млн км). Марс, Күн және Жердің өзара бірдей қашықтықта орналасуы орташа есеппен 780 тәулікте қайталанады. Бұл Марстың “қарсы тұрыс” периодының қайталануы. Марстың қарсы тұрысы Марс орбитасының перигелийі маңында болған кезде ол Жерге ең жақын болатын 56 млн км қашықтыққа келеді. Осы кезде Марс 24 – 25° бұрышпен көрінеді, ал ондағы 60 – 100 км-лік заттар телескоппен қарағанда байқалады. Осындай кезді “ұлы қарсы тұрыс” деп атайды. Бұл 15 – 17 жылда тамыз айында (кейде шілде не қыркүйекте) қайталанады. Марс бетіндегі тұрақты жарық және қоңыр дақтар Марстың өз осінен айналуын бақылауға мүмкіндік береді. Марстың осьтік айналу периоды (жұлдыздық күн тәулігі) 24 сағ 37 мин 22,7 с. Марстағы жыл мезгілдерінің ауысуы және климаттық белдеуге ([[Арктика климаты|полюстік]], [[Қоңыржай климат|қоңыржай]], [[тропиктік белдеу|тропиктік]]) бөлінуі Жерге ұқсас. Бірақ Марстағы әрбір жыл мезгілі Жердегіден гөрі 1,9 есе ұзақ болады.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Зерттелу тарихы == [[Сурет:Mars Earth Comparison.png|нобай|солға|Жер (6371 км) және Марс (3386,2 км) радиустарының салыстырмалылығы]] Марстың планета екендігі адамзатқа ертеден белгілі болған. “Ұлы қарсы тұрыс” кезінде Марс қызыл сары түсті ең жарық жұлдыз (–2,7 жұлдыздық шамада) болып көрінеді. [[Тихо Браге]] мен [[Иоганн Кеплер]]дің Марсты бақылауы бойынша 17-ғасырдың басында Күн жүйесіндегі планеталардың қозғалу заңы анықталды. Марстың физикалық қасиеттері [[телескоп]] жасалғаннан кейін 17-ғасырдың ортасында зерттеле бастады. Марсты зерттеудің жаңа кезеңі Марсқа планетааралық автомат стансаларды жіберуден басталады. Осы стансалардың көмегімен планета бетіндегі мөлшері 1 км-лік заттар өте жақыннан зерттелді. “[[Марс-3]]” (1972) стансасы тұңғыш рет планетаға қонды. 2004 ж. [[АҚШ]] [[НАСА|Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы]] жіберген “[[Opportunity]]” және “[[Spirit]]” марсоходтары Марсқа қонып, онда су қоймаларының болғандығына зерттеулер жүргізді. .<ref name="source1"/> Қазіргі таңда кейбір ғалымдар [[Марсты терраформалау|Марсты терраформалауды]] ұсынып жүр. <ref>https://www.earth.com/news/scientists-draft-a-plan-to-make-mars-habitable/</ref> == Марс беті == Марс бетінде шартты түрде құрлық деп аталатын қызыл сары түсті дақтар көрінеді. Құрлыққа қарағанда, теңіздер жарықты аз шағылыстырады, сондықтан ол қоңырлау болып көрінеді. Марс дискісінің солтүстік және оңтүстік полюстік бөліктері өте жақсы бақыланады. Бұл ақ дақтардың мөлшерлері марстық жыл ішінде өзгеріп отырады. Осы кезде Марстың қоңыр теңіздері негізгі кескінін сақтап, болар-болмас өзгереді. Осылардың негізінде Марс бетінің 1°-тық дәлдікпен түсірілген картасы жасалды. Америкалық “Маринер” сериялы стансалары түсірген фотосуреттен Марста Ай бетінің рельефіне ұқсас көптеген сақина таулар немесе кратерлер бар екендігі ашылды. Кратерлер құрлықта да, теңізде де кездеседі. Марста сөнбеген жанартау, планета қыртысының қозғалу белгілері байқалады..<ref name="source1"/> == Атмосферасы == Марста атмосфера бар екендігін оның дискісінің шетіне қарай күңгірттенуімен, планетаның тасасындағы жұлдыздардың бәсеңдеп сөнуімен, Марс бетіндегі заттардың айқындылығы жойылуымен дәлелдеуге болады. Марс дискісінің шетінде жеңіл түтін, өте жоғарыда жұқа дискреттік бұлттар, планетаның біраз бөлігін тасалайтын тозаң дауыл байқалады. Спектрлік бақылаудың нәтижесі бойынша Марс атмосферасының құрамында 50-ден 100%-ға дейін [[көмірқышқыл газ]]ы (СО2), су буының іздері және [[көміртек тотығы]] (СО) бар екендігі анықталды. 1000 км-ден жоғарғы биіктікте Марс атмосферасының басым көпшілігі сиреген (1 см3-де 104 атомдай) сутек атомдарынан тұрады. Марстың бірнеше қабаттан құралған ионосферасы бар. .<ref name="source1"/> == Температурасы == Күннен орташа қашықтықтағы Марс бетінен шыққан жылу ағынының (толқын ұзындығының 1 мм – 21 см) радиодиапазонындағы орташа температурасы 220±10 К. Ол перигелийінде 10% жоғары, ал афелийінде сонша төмен болады. Марс бетінің әрбір нүктесіндегі инфрақызыл радиометрия әдісімен өлшенген температуралар: экватордағы талтүстен іле-шала кейін өлшеген температура 300 К, ол Күн батарда 220 К-ге дейін төмендейді. Түні бойы ол тағы да 50 К-ге төмендеп, таң атарда 174 К (–100°С) болады. .<ref name="source1"/> == Марстағы тіршілік == Қазақстандық астрофизик [[Гавриил Адрианович Тихов|Гавриил Тихов]] Марс планетасына жан-жақты зерттеулер жүргізді. Ол Марс бетінде қарапайым тіршілік көздері болуы мүмкін деген болжам айтты. Марста жанды заттар тұрады деген болжамдар температуралық және спектроскопиялық нәтижелермен дәлелденген жоқ. Марс атмосферасында оттектің белгісі болмағандықтан, тіршіліктің жоғарғы формасының болуы туралы болжам шындыққа сай келмейді. Алайда тіршіліктің төменгі формасының, әсіресе [[анаэробтық форма]]ның тіршілік етуі мүмкін..<ref name="source1"/> == Марс серіктері == Марстың [[Фобос]] және [[Деймос]] деген екі серігі экваторлық жазықтықта планетаға жақын – 9,37 және 23,25 мың км қашықтықта қозғалады, периодтары 7 сағ 40 мин және 30 сағ 21 мин. Бұлар планетаны оның өз осінен айналуынан гөрі тезірек айналады. Фобостың ұзындығы 26 км, ені 21 км. Деймостың көлденеңі 13 км<ref name="source1"/>. == Ғарыштағы орны == Марс планетасын және планетааралық кеңістікті зерттеуге арналған кеңестік планетааралық автомат стансалар. Массасы 893,5 кг, ұзындығы 3,3 м, диаметрі 1,1 м, ең алғашқы “Марс-1” автомат стансасы 1962 ж. 1-қарашада ұшырылды. “Марс-1” автомат стансасы ғарыш кеңістігін зерттеу, планетааралық қашықтықтағы радио байланысты тексеру, планетаны суретке түсіру жұмыстарын жүргізді. 1971 ж. “Марс-2” (19-мамырда) және “Марс-3” (28-мамырда) автомат стансалары ұшырылды. Оларда орбиталық бөлік және планета бетіне қондырылатын аппаратуралар болды. “Марс-2”, “Марс-3” стансалары 8 айдан астам уақыт Марс серігінің орбитасынан зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1973 ж. Марс планетасына бағыттап 4 автомат стансасы ұшырылды. “Марс-4” пен “Марс-5” Марстан 2200 км қашықтықтан ұшып өтті. “Марс-6” мен “Марс-7” 1974 ж. наурыз айының алғашқы жартысында Марс планетасының аймағына жетті. Олардың көмегімен Жер және Марс орбиталарының аралығындағы ғарыштық кеңістіктің физикалық қасиеттері туралы жаңа мәліметтер алынды; Марс атмосферасының құрылымы, топырағының химиялық құрамы мен физика-механикалық қасиеттері зерттелді. Автоматты стансалардан алынған суреттер арқылы планетаның оптикалық сығылуын анықтауға, рельефтің профилін салуға, Марстың түрлі-түсті кескінін алуға мүмкіндік туды. 2003 ж. 30-желтоқсанда Европалық ғарыш агенттігінің Марс Экспресс стансасы “Beegle-2” робот-биологты Марс планетасына жеткізді. Марста тіршілік бар ма деген сұраққа жауап іздеген робот-биолог технологиялық есептеулердегі жіберілген қателіктерге байланысты істен шықты. 2004 жылдың басында АҚШ Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы (NASA) жіберген “Оппортунит” және “Спирит” марсоходтары Марс планетасына қонып, Жерге Марс туралы қажетті деректерді жібере бастады..<ref name="source1"/> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Mars Footer}} {{Footer_SolarSystem}} [[Санат:Марс]] [[Санат:Жер тәрізді ғаламшарлар]] [[Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары]] [[Санат:Астрономия]] d7k3ax2x763jc3wj00vjp6quyx4wvdn Қырғыз қайыңы 0 7591 3653041 2764494 2026-09-10T12:57:01Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Қызыл қайың]] бетін [[Қырғыз қайыңы]] бетіне жылжытты 2764494 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Қызыл қайың |image = |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Core eudicots]] |unranked_subclassis = [[Rosids]] |ordo = [[Fagales]] |familia = [[Қайыңдар тұқымдасы|Betulaceae]] |genus = [[Қайың]] |species = '''''B. kirghisorum''''' |binomial = ''Betula kirghisorum'' |binomial_authority = Sawicz |}} '''Қызыл қайың''' немесе '''қырғыз қайыңы''' ({{lang-la|Betula kirghisorum}}) – [[қайыңдар тұқымдасы]]на жататын [[ағаш]]. Қызыл қайыңның жалғыз Отаны бар, ол — Қазақстан. Бұл сирек кездесетiн тал әлемнiң өзге бiрде-бiр елiнде өспейдi. Қазақстанның өзiнде [[Алматы облысы]]ндағы [[Текес (өзен)|Текес]] пен Байынкөл өзендерi аңғарында ғана тараған. Бүгiнде қайыңның бұл түрi [[Қызыл кiтап]]қа енгiзiлген. Алайда, бұған қарамастан, жыл сайын ағаш ареалы тарылу үстiнде. Қызыл қайыңның тағдыры бүгiнде қыл үстiнде десек те болады. Өйткенi ол — [[Нарынқол]] ауылы тұрғындарының негiзгi отын көзiне айналған. Биіктігі 2 — 4 м, жалпақ жапырағының ұзындығы 3 — 4 (5) см, ені 1,5 — 3 см, қабығы ақшыл-қызғылт түсті. Аналық сырғасы сопақша (ұзындығы 1,8 см-дей, ені 0,7 см). Мамыр айында гүлдейді. Жемісі — қанатты жаңғақ. Әсемдік үшін де өсіріледі. Тау беткейлеріне топырақ эрозиясына қарсы егіледі. Ал [[Наурызым]] және [[Аманқарағай орманы]]нда өсетін өте сирек кездесетін Қызыл қайың қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Ресми дерек көздерiне сүйенсек, соңғы он бес жыл көлемiнде қызыл қайыңның өсу аймағы 15-20 пайызға қысқарған. Айталық, 1990 жылы қайың ареалы 225 гектарды құраса, бүгiнде 180 гектарға әзер жетедi. '''Қызыл қайың'''— [[Алматы облысы]] [[Алакөл ауданы]]ндағы ауыл, [[Көлбай]] ауылдық округінің орталығы. Аудан орталығы — [[Үшарал (қала)|Үшарал]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Лепсі (өзен)|Лепсі]] өзенінің оң жағалауында. Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Ауыл 1992 жылға дейін “Саратовка” деп аталып келген. 1997 жылға дейін Үйгентас ауданына қарады. 1963 — 97 ж. “Саратов” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаазақстанда ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.<ref>Қазақстан энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қайың тұқымдасы]] [[Санат:Қазақстан табиғаты]] [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] rsfv4rfiwxlxa7glkpkypt4tnsrr1py 3653043 3653041 2026-09-10T12:58:34Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653043 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Қырғыз қайыңы |image = |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Core eudicots]] |unranked_subclassis = [[Rosids]] |ordo = [[Fagales]] |familia = [[Қайыңдар тұқымдасы|Betulaceae]] |genus = [[Қайың]] |species = '''''B. kirghisorum''''' |binomial = ''Betula kirghisorum'' |binomial_authority = Sawicz |}} '''Қырғыз қайыңы''' ({{lang-la|Betula kirghisorum}}) – [[қайыңдар тұқымдасы]]на жататын [[ағаш]]. Қырғыз қайыңының жалғыз Отаны бар, ол — Қазақстан. Бұл сирек кездесетiн тал әлемнiң өзге бiрде-бiр елiнде өспейдi. Қазақстанның өзiнде [[Алматы облысы]]ндағы [[Текес (өзен)|Текес]] пен Байынкөл өзендерi аңғарында ғана тараған. Бүгiнде қайыңның бұл түрi [[Қызыл кiтап]]қа енгiзiлген. Алайда, бұған қарамастан, жыл сайын ағаш ареалы тарылу үстiнде. Қырғыз қайыңының тағдыры бүгiнде қыл үстiнде десек те болады. Өйткенi ол — [[Нарынқол]] ауылы тұрғындарының негiзгi отын көзiне айналған. Биіктігі 2 — 4 м, жалпақ жапырағының ұзындығы 3 — 4 (5) см, ені 1,5 — 3 см, қабығы ақшыл-қызғылт түсті. Аналық сырғасы сопақша (ұзындығы 1,8 см-дей, ені 0,7 см). Мамыр айында гүлдейді. Жемісі — қанатты жаңғақ. Әсемдік үшін де өсіріледі. Тау беткейлеріне топырақ эрозиясына қарсы егіледі. Ал [[Наурызым]] және [[Аманқарағай орманы]]нда өсетін өте сирек кездесетін Қырғыз қайыңы қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Ресми дерек көздерiне сүйенсек, соңғы он бес жыл көлемiнде Қырғыз қайыңының өсу аймағы 15-20 пайызға қысқарған. Айталық, 1990 жылы қайың ареалы 225 гектарды құраса, бүгiнде 180 гектарға әзер жетедi. '''Қырғыз қайыңы'''— [[Алматы облысы]] [[Алакөл ауданы]]ндағы ауыл, [[Көлбай]] ауылдық округінің орталығы. Аудан орталығы — [[Үшарал (қала)|Үшарал]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Лепсі (өзен)|Лепсі]] өзенінің оң жағалауында. Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Ауыл 1992 жылға дейін “Саратовка” деп аталып келген. 1997 жылға дейін Үйгентас ауданына қарады. 1963 — 97 ж. “Саратов” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаазақстанда ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.<ref>Қазақстан энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қайың тұқымдасы]] [[Санат:Қазақстан табиғаты]] [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] edwbnpl1mplqvb0d5f911d01639areq Алаш партиясы 0 9287 3653062 3653013 2026-09-10T13:24:59Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3601195 wikitext text/x-wiki {{Партия|партия атауы=Алаш|басшысы=[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]]|негіздеуші=Әлихан Бөкейхан, [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]]|құрылуы=[[28 шілде]] [[1917 жыл]]|таратылуы=[[1920 жыл]]|идеологиясы=[[Демократия]],<br/>[[Антикоммунизм]],<br/>[[Конституционализм]]|мүшелер саны=~200 мың<sup>[''[[Уикипедия:Дереккөзі жоқ|дереккөзі?]]'']</sup>|тұлғалар=|штаб-пәтері={{ту|Ресей}}[[Ресей Республикасы]]<br/>(-қазан [[1917 жыл|1917]])<br/> {{ту|РКФСР}}[[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]<br/>(қазан-желтоқсан [[1917 жыл|1917]])<br/> [[Сурет:Proposed Flag of the Alash Autonomy.svg|23px|border]][[Алаш автономиясы]]<br/>[[Семей|Алаш-қала]]<br/>(қазан [[1917 жыл|1917]] - [[1920 жыл|1920]])<br/>|ұраны=Оян, қазақ!|партиялық мөр=[[Қазақ газеті]]| логотипі = Qazaq newspaper logo.svg}} '''Алаш партиясы''' — [[Ресей империясы]] мен [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Социалисттік Ресейдің]] қазақ партиясы болған. Партия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстағы]] Ресейдің дағдарысын қолданып, [[1917 жыл|1917]]-ші жылдың сәуір айында қазақ съезінде партия қабылданып, сол жылдың шілдесінде партия құрылды. Партияның ең маңызды тұлғалары қазақ зиялылары болып, олар Ресей құрамында ұлттық мүддені көздейтін демократиялық құрылымды негізге алатын автономия құру мәселесін алға тартты. Ресей партияның жұмысына тыйым салып, ол [[1920 жыл|1920-шы]] жылы таралды. Алаш партиясы тұңғыш жалпықазақ съезін шақыру туралы шешім [[1917 жыл|1917-ші]] жылғы сәуір айында өткен [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]] облыстық қазақ съезінде қабылданып, съезд оны даярлауды [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] мен [[Ахмет Байтұрсынұлы]] бастаған бір топ қазақ зиялыларынан құрылған айрықша бюроға тапсырды. XX-шы ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс тарихының өзекті мәселелерінің бірі – Алаш партиясының құрылуы, оның тарихи негіздері, саяси әлеуметтік сипаты және тарихта алатын орны. Қазақ зиялылары саяси партия құру әрекетін бірінші орыс революциясы жылдарында-ақ қолға алған болатын. Тарих бойында Партияның тек бір төрағасы – Әлихан Бөкейханов. [[XX ғасыр|XX-шы ғасырдың]] басындағы елдегі аласапыран қиын кезеңде халықтың қамын ойлаған саяси күш – Алаш қозғалысы болатын. Осы қозғалыстың басында – саяси мәдениеті әлемдік деңгейге көтерілген, оқыған, сауатты, кәсіби даярлығы заманына сай адамгершілік-имандылық қасиеттері ата-бабамыздың сан ғасырлық қастерлі құндылықтарымен сусындаған [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]], [[Жақып Ақбаев|Жақып Ақбай]], [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратай]] сияқты дүлдүлдер тұрса, солардың ізін басқан болашақтың нарқасқа ұлдары – [[Жаһанша Досмұхамедов|Жаһанша Досмұхамед]], [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабай]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Мұстафа Шоқай]], [[Тұрар Рысқұлов|Тұрар Рысқұл]], [[Смағұл Сәдуақасов|Смағұл Сәдуақас]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Жүсіпбек Аймауыт]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуез]] тағы басқалар одан әрі дамытты. == Атауы == "Алаш" сөзі – [[Түркі тілдері|түркі тілдерде]] қандастар, бауырластарды білдіреді. Кейбір деректер бойынша, Алаш – қазақ сөзінің [[Синоним|синонимі]] болып саналады. Яғни қазақ сөзі мен Алаш сөзі, екеуі де еркін, азат адам дегенді білдіреді. [[Қадырғали Жалайыр]] өз еңбегіндерде, қазақтарды белгілеу үшін Алаш сөзін қолданған. Алаш үкіметі болашақта барлық [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]] [[Түркілер|түркі]] халықтарды біріктіріп, тәуелсіз ел құрғысы келді. Сондықтан, Алаш партиясы өз атауын қазақ демей, түркі халықтар үшін жаңа ұлт пайда қылдырып бірлікке жеткенін қалаған. Алайда, партия бұл идеяны ешқашан іске асыра ала алмай, басқа халықтардың зиялыларымен ортақ тіл таба алмады. Бірінші жалпықазақ съезіне қатысқан [[Мұстафа Шоқай]] өзінің естеліктерінде бұл жиынға өзбек және татар елдері өкілдерінің де қатынасып, өздерінің ыстық ықыласын білдіргендігін айтып: «Сөйтіп құрылтай ұлы түркі халықтарының бас қосқан үшеуінің мызғымас бірлігін көрсететін сахнаға айналды» - дейді. Бірінші жалпықазақ съезін ұйымдастыру бюросы «[[Қазақ газеті|Қазақ]]<nowiki/>» газетінің 24-маусым күнгі санында съездің тәртібіне қойылатын мәселелерге байланысты ел талқысына өз тұжырымдарын ұсынды. Тезистер түрінде баяндалған бұл мәселелердің бәрі дерлік кейін бірінші жалпықазақ съезінің күн тәртібіне енді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref> == Тарихы == === Ақпан төңкерісі === {{Басты мақала|Ақпан төңкерісі}} [[1917]] жылы [[Ақпан төңкерісі]]нің жеңісі күллі қазақ деген ұлт зиялыларының басын бір жерге қосуға мүмкіндік әкелді. [[1917 жыл]]дың [[сәуір]]-[[мамыр]] айларында көптеген облыс-уезд орталықтарында аймақтық қазақ [[съезд]]ері өткізіліп, қазақ комитеттері құрыла бастады. Олардың жекелеген өкілдері Уақытша үкіметтің жергілікті органдары болған облыстық және уездік атқару комитеттерінің құрамына енгізілді. [[1917]] жылы Қазақ сиездері [[Орынбор]] (Торғай облыстық), [[Орал]] (Орал облыстық), [[Семей]] (Семей облыстық), [[Омбы]] (Ақмола облыстық) т.б. қалаларында болды. Қазақ съездерін өткізуге ұлт зиялылары белсене кірісті. Орал облыстық қазақтардың 1-ші съезі 1917 жылы 19-22 сәуір аралығында Орал қаласында өтті. Съезді уақытша қазақ комитетінің төрағасы Ғұбайдолла Әлібеков ашып, құттықтау сөз сөйледі. Осы съезде бірінші кезекте Мемлекетті басқару туралы, Уақытша үкімет туралы және жүріп жатқан импералистік соғысқа көзқарас туралы мәселелер қаралды. Съез төрт күнге созылды, съездің соңғы төртінші күні облыстағы оқу-ағарту, мәдениет және т.б. мәселелер қаралды. Съез делегаттары Орал облысында қазақтар арасында бастауыш, орта, жоғары білім беру жүйесі қанағаттанғысыз деп тауып, төмендегі шешімдерді қабылдады: * мұғалімдер съезін шақыру қажет; * Орал қаласында уақытша орта оқу орнын ашу қажет, ерлер гимназиясының бағдарламасы негізінде қазақ балаларына арнайы оқу орнын ұйымдастырып, оны қазақтар қаражатына салынған бұрынғы кәсіптік мектептің үйіне орналастыру жөн деп табылсын; * қазақ тілінде газет, брошюралар шығару қажет деп табылсын; Съезде бұдан басқа да мәселелер қаралды, басқа қаралған мәселелерді қосқанда саны 23-ке жеткен. Орал сиезінің қарарында облыс орталығында орта мектеп ашу және кәсіби мамандардың қатысуымен халық ағарту ісін реформалау мәселелерін талқылау үшін мұғалімдер құрылтайын шақыру қажеттілігі көрсетілді. Осы съезде Жаһанша Досмүхамедов: «Біздің мақсатымыз – ел билеуді халықтың өз қолына беру, қазақ халқы автономияға ие болып, алдағы уақытта тағдырын өз қолына алады. Қалың қазақты аяусыз қанаған патша орнынан түсті. Ендігі жерде қазақты елдің тұрмысын, тілін білетін, мінез-құлқын, әдет-ғұрпын білетіндер ғана басқарады. Осыған байланысты қалай болғанда да біз Ресейден автономия алуға тиістіміз», деп өз ойын білдіреді. Жаһаншаның жалынды сөзінде мемлекеттің саяси құрылысы мен оның мемлекеттік тілі, оның қолдану аясы ашық түрде айқын айтылғанын біздер ұғынуымыз керек. Кешегі өткен [[1986 жыл]]ғы желтоқсан оқиғасының құрбандары болған жастар да Жаһаншаның ой-пікірін қайталағанын біз еске түсірмей кете алмаймыз. XX ғасырдың басындағы алаш ардақтылары халықты ұлтаралық бірлікке шақырды, олар ұлтшылдықты арқау еткен жоқ, керісінше ұлтын сүйген ұлтжанды азаматтар екенін танытты. === І Жалпықазақ съезі === [[1917 жыл]]ы 21-28 шілдеде Бірінші Жалпықазақ съезінде «Алаш» атты партия құрылып, бұл съезде 14 мәселе қаралды. Осылардың ішінде ерекше атайтынымыз: *# Мемлекет билеу түрі *# Қазақ облыстарында автономия; *# Жер мәселесі; *# Оқу мәселесі және т.б. Мемлекетті билеу түрі Ресейде демократиялық, [[Федеративті мемлекет|федеративтік]] [[парламенттік республика]] болу керек деп көрсетілген Н. Мартынинконың «Алашорда» атты құжаттар жинағында. Ал [[1917 жыл|1917]] жылы [[24 маусым|24 маусымдағы]] «[[Қазақ газеті|Қазақ]]<nowiki/>» газетінде автономиялықтың негізі туралы әртүрлі пікір-ұсыныстар айтылған. Қазақ мемлекетінің әлде Федеративтік Россияның бір автономиялық бөлігі болғаны жөн бе? Қазақтар өз бетімен тәуелсіз ел бола ала ма, әлде тәуелсіздікке басқа халықтармен одақтасқан жағдайда жете ме деген сұрақтар талқыланды. Бірақ бұл сиезде нақты пікірге келе алмады. Ал жер мәселесі Құрылтай съезіне қалдырылды. Күн тәртібінде айрықша мәнге ие болған дін, оқу-ағарту, әйел мәселелері және сот жүйесі болды. Бұрынғы ескі сот жүйесі («Народный сот») таратылып, олардың орнына «Қазақ тұрмысына лайық айрықша сот құрылуға» тиіс болды. Келесі мәселе оқу-ағарту саласы: «міндетті бастауыш оқу енгізу», «бастапқы екі жылда оқу баланың ана тілінде» жүргізілу керектігі айтылып, тіл мәселесін айрықша назарға алған және білім берудің тегін болуы талап етілген. Білім алудың орта, арнайы, жоғарғы сатылары да айтылған. Сьездің нәтижесінде автономияның астанасы ретінде [[Семей|Жаңа-Семей]] (қазіргі Семей қаласы) қаласы таңдалды, кейін қаланың аты Алаш деп ауыстырылды. === Алаш партиясының пайда болуы === [[1917 жыл]]дың 21 қараша күні «[[Қазақ газеті|Қазақ]]<nowiki/>» газетінде Алаш партиясы бағдарламасының жобасы және съез материалдары жарияланды. «Алаш» партиясының өмірге келуі үлкен саяси мәселе еді. Сол кездегі қазақ зияларының ғылыми жұмыстарымен де, оқу-ағарту ісімен де, алғашқы қазақ тілінде басылымдар шығару әрекетімен де, көркем әдебиетімен де айналысқанын көруге болады. «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасындағы тоғызыншы тарауда «Ғылым-білім үйрету» жөнінде :- оқу ордаларының есігі кімге де болса ашық, ақысыз болуы; :- жұртқа жалпы оқу жайлы; бастауыш мектептер ана тілінде оқылады; :- қазақ өз тілінде орта мектеп, университет ашуға; :- оқу жолы өз алдына автономия түрінде болуы; :- үкімет оқу ісіне кіріспеуі; :- мұғалімдер-профессорлар өзара сайлаумен қойылуы; :- ел ішінде кітапханалар ашылу туралы айтылады. :- газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік - деп көрсетілген. 1917 жылғы 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында Екінші [[Жалпы қазақ съезі|жалпықазақ съез]]<nowiki/>і өтеді. Съездегі қаралған аса маңызды мәселелер: қазақ-қырғыз автономиясы; милиция құру; ұлт кеңесі; оқу мәселесі т.б.. Бұл сиезде автономияны жариялау мерзімі туралы қызу тартыстар бірнеше күнге созылды. Осы съезде Алаштың аяулы азаматы [[Міржақып Дулатұлы]] баяндама жасады: қазақ даласында медресе мен мектептердің аздығын, қазақ тілінде оқулықтардың жетіспейтінін, сондықтан міндетті түрде ұлттық мектептерді құру керектігін тілге тиек етті. Осы мәселе бойынша құрамы 5 адамнан тұратын бастауыш және орта мектептерге арналған қазақ тілінде оқулық жазатын комиссия құрылды. Комиссия орталық ұлттық кеңеспен бірге болу керек. Комиссияға оқулықтан басқа да жұмыстар жүктелді. Атап айтсақ: ұлттық мектептерге арналған бағдарламалар; мұғалімдерге арналған нұсқаулар; бала тәрбиесі жөніндегі кітаптар; барлық қырғыз-қазақ мектептерінде халықтық білім беру іс-шараларының Ережелерін жасау; қазақ тілінде жазу үлгілерін енгізу; қазақ тіліне пайдалы кітаптарды, брошюраларды аудару т.с.с. Комиссия 1918 жылдың басынан жұмысқа кірісу керек. Өздері құрастырған кітаптарын, бағдарламаларын баспаға жариялап отыру қажет. Комиссия құптамаған окулықтар басылымға шығарылмайды. Комиссия жұмысына қаражатты облыстық земстволар ұлттық қордан бөлуге тиіс делінген. Міне, өздеріңіз көріп отырғандай, жаңадан құрылып жатқан «Алашорда» үкіметі алғашқы сағатынан бастап ұрпақ тәрбиесіне, ұрпақ болашағына зор көңіл бөлген. Жас ұрпақтың туған тіліне деген сауаттылығын арттыру үшін, ана тіліндегі оқулықтарды жасауға кіріскен. Бала тәрбиесіне, оқуына осындай қиын заманда жаңаша бетбұрыс, бұл болашаққа деген сенім еді. Білімді жастар, еліне салауатты да сауатты қызмет етеріне деген үміт болатын-ды. Орынбордан қайтып оралған бойында Жаһанша, Халел Досмұхамедовтер қазақтың батыс аймағын басқаратын үкімет құруға кірісті. «Ойыл уәлаяты» уақытша үкіметі – XX ғасырдың басында Жайық өңірінде орнаған мемлекеттік-автономиялық құрылым. Ол 1918 жылдың мамыр айының соңында Жымпитыда өткен ІҮ Орал облыстық қазақ сиезінің қарарымен құрылды. «Ойыл уэлаяты» уақытша үкіметінің атқарған істері: жерге жекеменшікті жойып, оны халықтың меншігі деп жариялады; халық сайлаған уәлаяттық, уездік соттар іске кірісті; ақша-финанс жүйесі жасалынды; халыққа өз саясатын жеткізу, түсіндіру үшін газет шығарылды (оның редакторы болып Ахмет Мәметов жұмыс атқарды. Ол М.Мәметованың әкесі, көрнекті Алашорда қайраткерлерінің бірі); жерді пайдалану, салық, дін, сот, білім, әскер істері жөнінде қаулы-қарарлар қабылдады. Осыған қоса, іс-қағаздарын ана тілінде жүргізу туралы мәселе айқын жолға қойылды. Білім беру ана тілінде болуы керек делінген. Басылымдардың қазақ тілінде болуына ерекше назар аударған. [[File:Alash-orda.jpg|thumb|right|Алаш партиясының жетекшілері|283x283 нүкте]] [[1918 жыл|1918]] жылы [[1 сәуір|1 сәуірде]] [[Халел Досмұхамедов|Халел]] және [[Жаһанша Досмұхамедов]]тер [[Мәскеу|Мәскеуге]] барып, Орталық Кеңес өкіметінің басшысы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинмен]] және Ұлт істері жөніндегі халық комиссары [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинмен]] кездеседі. «Алашорда» атты ұлттық автономиялық үкімет құрылғанын, «Алашорда» үкіметінің төрағасы Әлихан Бөкейханов екенін мәлімдейді. Бірақ «Алашорда» мемлекетінің қойған талап-тілектерін Орталық Кеңес өкіметі толықтай мойындамайды. Дегенмен де РКФСР-дің ұлт істері жөніндегі комиссариатының құрамында қазақ бөлімі құрылады. «Тіл адамның даңқын асырады. Адам ол арқылы бақыт табады» деп [[Жүсіп Баласағұни|Жүсіп Баласағұнның]] «Құдатғу білік» еңбегінде жазғандай тіл саясатын көтерген XX ғасырдың басындағы Алаш қайраткерлерінің қазақ қоғамындағы басты ағымдарының бірі – автономиялық басқару жүйесіндегі мемлекеттік құрылыс болса, екіншісі – Мемлекеттік тіл саясаты еді. Ана тіліне деген үлкен жауапкершілік еді. Алаштың арыстарының бірі – Ахмет Байтұрсынов «Дүниеде ешбір тіл өз-өзінен шықпайды. Тіл деген нәрсе қалың елдің күндегі тұрмыс қазанында қайнап, пісіп дүниеге келеді,» - десе, Күнбатыс Алашордасының идеологы саналған Ғ.Қараш: «Тіл болмаса, ұлт та болмайды, яғни ұлт бүтіндей өлген, жоғалған ұлт болады. Ең әуелі ана тілі қажет. Егер ана тілін білмесең, онда сен ол ұлттың баласы емессің. Ана тілін білмей тұрып, ұлт білімін ала алмайсың. Ұлт білімі болмаса, онда әдебиеттің болмайтындығы өзі-ақ белгілі. Әдебиеті жоқ ұлттың өнері де өршімейді», - деген. Батыс Алашорда үкіметі жетекшілерінің бірі Халел Досмұхамедұлы тіл туралы: «Біздің тәжірибемізде қазақ тілі – бай тіл. Тек сөздерін ғылым жолына салып реттесе, ешбір жұрттың тілінен кем болмайды», - деген пікірді айтқан. === Қазақ АКСР-і === Қазақ АКСР-і орнағаннан соң [[1924]] жылы Орынборда маусымның 12-сінде Қазақ (қырғыз) білімпаздарының тұңғыш сиезі шақырылды. Осы съезде 12-13 жыл бойы қолданылып, орнығып қалған қазақ тілінің дыбыстық табиғатына лайықталып өзгертілген, ресми түрде қабылданған альфавиттің мәні жөнінде, дыбыс әдісімен оқыту ісі жөніндегі мәселелер талқыланды [16]. Ал [[1927]] жылы Қызылордада жазу (графика) мәселесіне арналған конференцияда А.Байтұрсынов сиезде айтқан пікірін қуаттай келе: «Түрік жұртының 90%-і баяғыдан бері араб әрпін пайдаланып келеді. Әрқайсысының араб әрпімен жазылған хат мәдениеті бар (хат мәдениеті –сауаттылық, оның жүзіндегі өнер-білім, ілім, емле, үйрету әдісі, баспа істері, баспа мамандары, жазба мамандары, жазылған, басылған барша сөздер т.т.). Хат мәдениеті бар халыққа бір әрпін тастап, екінші әріпті ала кою оңай нәрсе емес», – деп өз ойын білдірген. А.Байтұрсынов – қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына көп күш жұмсаған адам. Осы талапты жүзеге асыру үшін А.Байтұрсынов қазақша сауат ашатын тұңғыш әліппе құралын жазды. Ол «Оқу құралы» деген атпен тұңғыш рет 1912 жылы Орынборда шығарылса, 1925 жылы Орынборда 7 рет қайта басылады. Ал [[1926 жыл|1926 жылы]] «Әліппенің» жаңа түрін жазып ұсынады, бұл суреттермен берілген оқулық. 1926 жылы Қызылорда Ташкент баспалары бірігіп шығарған. Қазақ тілін талдаптануда А.Байтұрсыновтың еңбегін және бір тұрғыдан ерекше бағалау керек. [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынов]] тіл мен әдебиет қана емес, этнография, тарих мәселелерімен де шұғылданғанын айту керек. Ахмет Байтұрсынов XX ғасырдың 20 жылдарында Қазақстанның оқу-ағарту комиссары, Алаш қозғалысының мүшесі, ғылым, әдебиет, өнер салаларында шығармашылық жұмыспен шұғылданды. А.Байтұрсынұлы «Ғылыми және практикалық білімнің жиынтығын бойына сіңірген халық қана айбарлы да бай болады» деп санады. Ғасыр басында Алаш ардақтылары Қазақ АКСР-ның Қазақ-Қырғыз Білім Комиссиясында жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беруде, халқын мәдениетке сүйреуде жан аямастан қызмет етті. Білім Комиссиясы жұмысына Мағжан Жұмабайұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы, Сұлтанбек Қожанұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы, Нәзір Төреқұлұлы, [[Жүсіпбек Аймауытов|Жүсіпбек Аймауытұлы]], Иса Тоқтыбайұлы, [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Санжар Асфендиарұлы]], Халел Досмұхамедұлы тағы басқалар қатысты. Алаш ордасы партиясы қазақ халқына <gallery> Сурет:Magjan.JPG|Мағжан Жұмабайұлы Сурет:Aymawtov.jpg|Жүсіпбек Аймауытұлы Сурет:Tynyshpaev inzhener.jpg|Мұхамеджан Тынышбайұлы Сурет:Нәзір Төреқұлұлы.jpeg|Нәзір Төреқұлұлы Сурет:Асфендиаров, Санжар Джафарович.jpg|Санжар Асфендиярұлы Сурет:Жанша Досмухамедов, 1920 год.jpg|Жаһанша Досмұхамедұлы Сурет:Халел Досмұхамедұлы.jpg|Халел Досмұхамедұлы </gallery> XX ғасыр басында Алаш қайраткерлері көтерген тіл мәселелесі бүгінгі XXI ғасырдың да ең өзек жарды мәселесі болып отыр. [[Әлімбаев Мұзафар|М.Әлімбаев]]: {{Дәйексөз|«Туған жерді сүю – парыз, сүю үшін білу парыз»}} - десе, ана тілімізді бәріміз де сүюге, қастерлеуге тиіспіз.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. SBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Алаш Орда үкіметі == Алаш партиясы мүшелері [[Алаш Орда]] үкіметінің құрамында барынша көпшілігі болған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Тарихты халық жасағанымен, қоғамның тарихи даму заңдылықтарын реттеп отыратын заңдар мен құқықтық құжаттарды, саяси-құқықтық доктриналарды нақты тұлғалар жүзеге асыратыны белгілі, осы салада мемлекеттік тілдің де атқарар қызметі зор. Қазақ жері екі ғасырдан астам [[Ресей самодержавасы]]ның қол астында болған жылдарда, қазақ халқының өз тағдырын өзі билеу құқығынан айырғаны, көк түрік дәуірінен бастау алған бірегей саяси тарихы бар халық, түгелдей империялық заңдардың бұғауына түскені, біздерге тарихтан белгілі. Қазақ қоғамының осы қасіретін халықтың озық ойлы, көзі ашық өкілдері аңғара бастады. Олар халықты саяси күрес додасына бастап шықты. Бұған себеп болған [[1917]] жылғы Ресейдегі қос төңкеріс еді. Патша үкіметінің тақтан құлауы саяси күресті одан әрі қыздыра түсті. Қазақ зиялылары саяси қызметтің қатерлі жолына жалтақтамай, жанқиярлықпен күрескен көрнекті тұлғалар шықты. Олар: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жақып Ақбаев, Әлімхан Ермеков, Халел Досмұхамедов, Жаһанша Досмұхамедов және т.б. болатын. Олар патша самодержавасының қазақ халқының саяси-сезімінің қалыптасып, оның саяси күреске ұласуына, барынша кедергі келтіріп отырғанын бірден түсінген еді. <gallery> Сурет:Alixan Bokeyxan.jpg|Әлихан Бөкейханов Сурет:Міржақып Дулатов.jpg|Міржақып Дулатов </gallery> == Фильмдер == * [[1990]] — [[Мағжан (фильм)|«Мағжан»]] [[Мағжан Жұмабаев]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]] * Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] [[1993]] — [[Міржақыптың оралуы (фильм)|«Міржақыптың оралуы»]] [[Міржақып Дулатұлы]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]] * Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] [[1994]] — [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]] * Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] [[2009]] — [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]] * Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы == Тағы қараңыз == * [[Алаш партиясының бағдарламасы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.abai.kz/node/6299 Алашорда әскерінің ұраны: «Жасасын, Отанның адал ұлдары!»] *# Н.Назарбаев Қазақстан халықтарына арнаған жолдауы. Алматы, 2005. *# М.Шахановтың өлеңдері // Қазақ тарихы. 2005. №5 *# Құл-Мұхамед. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. Алматы: Атамұра, 1998. *# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. *# Ж.Ақбаев. Жанша. Орал, 1994. *# Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992. *# Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992. *# «Қазақ» газеті//21 караша, 1917. *# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. *# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. *# Н.Нұрпейіс. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995. *# Қазақстан тарихы // әдістемелік журнал, 2006, №3 *# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. *# Қазақ тарихы // журналы, 1997, №5. *# К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, А.Мектепов, Б.Хабижанов. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996. *# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. *# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. *# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. *# Қазақстан Республикасының ҰҚК - нің мұраты. №06610-іс *# К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, А.Мектепов, Б.Хабижанов. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996. {{wikify}} [[Санат:Қазақстан бұрынғы саяси партиялары]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алаш автономиясы]] mkn5bbtab2lxhpwsyxqsg2b3nxqcbdm Бангладеш президенттерінің тізімі 0 12534 3653222 2809924 2026-09-11T00:12:06Z ~2026-48574-22 185434 /* Нөмірлеу */ Mohammed Shahabuddin official portrait.jpg Мохаммад Шахабуддин 3653222 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Flag of the President of Bangladesh.svg|thumb|right|200px|Бангладеш Президентінің туы]] '''Бангладеш президенттерінің толық тізімі''' [[Бангладеш президенті]] ретінде Бангладештің Тәуелсіздік Декларациясын қабылдағаннан кейін 1971 жылы кеңсеге ант берген адамдарды қамтиды. ==Нөмірлеу== Бангладештің бірінші президенті Шейх [[Муджибур Рахман]]нан кейін үкімет өкілдері тарапынан кеңінен танылған және кейінгі президенттер үшін бірыңғай нөмірлеу жүйесі жоқ. Әртүрлі дереккөздер сандарды әртүрлі тәсілдермен есептей алады, олардың саны Президенттің міндеттерін атқару санына қарамастан,<ref>{{cite book|title=Bangladesh Quarterly|quote=Professor AQM Badruddoza Chowdhury, who took over as the Foreign Minister after the victory of the 4-party alliance in the parliamentary election of 1 October, was sworn-in as the 16th President of the country at the Darbar Hall of Bangabhaban on 14 November evening.|url=https://books.google.com/books?id=dqdQAQAAMAAJ&q=%2216th+president%22|publisher=Department of Films & Publications, Government of Bangladesh|volume=22|pages=21|date=2001|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book|title=Country Report: Bangladesh|quote=In mid-November parliament chose A Q M Badruddoza Chowdhury, another BNP member and the sole candidate, as the 16th president of Bangladesh, succeeding Shahabuddin Ahmed|url=https://books.google.com/books?id=TckbAQAAMAAJ&dq=%2522Shahabuddin+Ahmed%2522|publisher=The Unit|date=2001 |via=Google Books}}</ref> ,<ref>{{cite news|quote=Badruddoza, the country's 15th president, spoke in favour of increasing the power of the president.|accessdate=2018-11-01|title=Polls still in doubt as key issues unresolved|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-62393|newspaper=The Daily Star|date=8 November 2008}}</ref> бірнеше терминдер қарастырылғанына, саны санмен немесе жеке тұлғалар санымен саналғандығына қарамастан және басқа да факторлармен есептелуі мүмкін. Мысалы, А.М. Бадруддоза Чоудхури, ол бір ғана мерзімге қызмет еткен болса да, үкіметтің басылымында және баспасөзде Бангладештің 16-шы Президенті, сондай-ақ 15-ші, 13-ші және 11-ші кезектерде сипатталған.<ref>{{cite book|title=Data India - Issues 27-52|quote=Psor A Q M Badruddoza Chowdhury, founding secretary-general of the ruling Bangladesh Nationalist Party, was on Nov 14 sworn-in as Bangladesh's 13th President.|pages=1052|url=https://books.google.com/books?id=PwluAAAAMAAJ&dq=%2213th+president%22|publisher=[[Press Institute of India]]|date=2001 |via=Google Books}}</ref> and the 11th.<ref>{{cite news|accessdate=2018-10-29|title=New president for Bangladesh|quote=Foreign Minister AQM Badruddoza Chowdhury has been elected unopposed as Bangladesh's 11th president.|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1652312.stm|date=12 November 2001|via=news.bbc.co.uk}}</ref> [[2017 жыл]]ы Bdnews24.com жариялаған тізім елдегі сайлау комиссиясының мәлімдемесіне сәйкес келеді және 2013 жылы алғаш рет сайланған президент [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]]ті 2016 жылы президенттің ресми сайтында жарияланған тізімге қайшы келеді. Бангладештегі жоғары комиссия, Сингапур, 2018 жылы оны 22-ші президент ретінде тізеді.<ref>{{cite web|title=সাবেক রাষ্ট্রপতিগণ (সূত্র: মন্ত্রিপরিষদ বিভাগ)|trans-title=Former Presidents (sources: Cabinet Division)|url=https://bangabhaban.portal.gov.bd/site/page/a84fcc05-3409-4180-ab61-c213937ea89a|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220032925/https://bangabhaban.portal.gov.bd/site/page/a84fcc05-3409-4180-ab61-c213937ea89a|archive-date=20 February 2018|website=President's Office - Bangabhaban|access-date=1 November 2018}}</ref> Бұрынғы Президенттер туралы, соның ішінде Бангладеш газетінің «Күнделікті жұлдыз» туралы басқа есептері де басқа тізімге сәйкес келмейді.<ref>{{cite news|accessdate=2018-11-01|title=Death anniversary of Abu Sayeed Chowdhury today|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-149111|newspaper=The Daily Star|date=2 August 2010}}</ref><ref>{{cite news|accessdate=2018-11-01|title=BNP chalks out programmes marking Zia's birth anniversary|quote=BNP will hold a discussion at the Institution of Engineers, Bangladesh today afternoon, marking party founder Ziaur Rahman's 80th birth anniversary, said a party press release yesterday. ... Born on January 19, 1936 at Bagbari in Bogra, Zia had become the country's 7th president and formed Bangladesh Nationalist Party (BNP).|url=https://www.thedailystar.net/city/bnp-chalks-out-programme-marking-zias-birth-anniversary-203368|newspaper=The Daily Star|date=18 January 2016}}</ref> ;Саяси партиясы {{legend2|#E9DFCC|'''Авами Лиг'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#AACC99|'''Баңладеш Ұлтшыл партиясы'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#FFFFCC|'''Джатия партиясы'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#F9F9F9|'''Партияда жоқ'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> <onlyinclude> {| class="wikitable sortable" ! ! Аты ! class="unsortable"|Бейнесуреті ! Кеңсеге<br />орнатылғаны ! class="unsortable"|Кеңсені<br />босатқаны ! Туу/қайтыс болу<br />күн-айы ! Саяси партиясы ! class="unsortable"|Түс-сі |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 1 | [[Муджибур Рахман]] | [[Сурет:SheikhMujiburRehman.jpg|80px]] | [[1971 жыл]] [[11 сәуір]] | [[1972 жыл]] [[12 қаңтар]] | [[17 наурыз]] [[1920 жыл]] &nbsp;— [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.net/ht/R_0022.HTM|title=Rahman, (Bangabandhu) Sheikh Mujibur|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P035|title= Sheikh Mujib-ur-Rahman|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Story of Pakistan}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | - | [[Сиед Назрул Ислам]] | [[Сурет:Sayed nazrul islam.jpg|80px]] | [[1971 жыл]] [[12 сәуір]] (м. а.) | [[10 қаңтар]] [[1972 жыл]] | [[1925 жыл]]—[[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/I_0111.HTM|title=Islam, Syed Nazrul|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 2 | [[Әбу Саид Чоудури]] | [[Сурет:Abu Sayeed Chowdhury at the office of the Vice-Chancellor of Dacca University, November 1970.png|80px]] | [[12 қаңтар]] [[1972 жыл]] | [[24 желтоқсан]] [[1973 жыл]] |[[31 қаңтар]] [[1921 жыл]]&nbsp;— [[2 тамыз]] [[1987 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sayeed.html/mustaque.html|title= Former Presidents:Justice Abu Sayeed Chowdhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 3 | [[Мұхаммед Мұхаммедұлла]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[24 желтоқсан]] [[1973 жыл]] | [[25 қаңтар]] [[1975 жыл]] | [[21 қазан]] [[1921 жыл]]&nbsp;— [[11 қараша]] [[1999 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/mohammadullah.html|title= Former Presidents:Mohammad Mohammadullah|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 4 | [[Муджибур Рахман]] | [[Сурет:SheikhMujiburRehman.jpg|80px]] | [[25 қаңтар]] [[1975 жыл]] | [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[17 наурыз]] [[1920 жыл]]&nbsp;— [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 5 | [[Хондакер Мұстаһ Аһмед]] | [[Сурет:খন্দকার মোশতাক আহমেদ (cropped).jpg|80px]] | [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[6 қараша]] [[1975 жыл]] | [[1918 жыл]]—[[5 наурыз]] [[1996 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/mustaque.html|title= Former Presidents:Khandker Mustaque Ahmad|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 6 | [[Әбу Садат Мұхаммед Сайем]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[6 қараша]] [[1975 жыл]] | [[21 сәуір]] [[1977 жыл]] | [[29 наурыз]] [[1916 жыл]] &nbsp;— [[8 шілде]] [[1997 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sayem.html|title= Former Presidents:Justice Abu Sadat Mohammad Sayem|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 7 | [[Зияур Рахман]] | [[Сурет:Ziaur Rahman 1979.jpg|80px]] | [[21 сәуір]] [[1977 жыл]] | [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | [[19 қаңтар]] [[1936 жыл]]&nbsp;— [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/R_0028.HTM|title=Rahman, (Shahid) Ziaur|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 8 | [[Абдус Саттар]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | [[24 наурыз]] [[1982 жыл]] | [[1 наурыз]] [[1906 жыл]]&nbsp;— [[5 қазан]] [[1985 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sattar.html|title= Former presidents:Justice Abdus Sattar|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 9 | [[Хуссейн Мұхаммед Эршад]] | [[Сурет:Hussain Muhammad Ershad.jpg|80px]] | 24 наурыз [[1982 жыл]] | 27 наурыз [[1982 жыл]] | 2 қаңтар [[1930 жыл]]&nbsp;— [[14 шілде]] [[2019 жыл]] | Джатия партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.banglapedia.net/HT/E_0071.HTM|title=Ershad, (Lt General) Hussain M|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/arshad.html|title= Former Presidents:Lt. General Hussain Muhammad Ershad|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 10 | [[Асануддин Чоудури]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[27 наурыз]] [[1982 жыл]] | [[11 желтоқсан]] [[1983 жыл]] | [[1915]]&nbsp;— [[20 тамыз]] [[2001 жыл]] | Джатия партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/ahsanuddin.html|title= Former presidents:Justice Abul Fazal Mohammad Ahsanuddin Choudhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 11 | [[Хуссейн Мұхаммед Эршад]] | [[Сурет:Hussain Muhammad Ershad.jpg|80px]] | [[11 желтоқсан]] [[1983 жыл]] | [[6 желтоқсан]] [[1990 жыл]] | [[2 қаңтар]] [[1930 жыл]]&nbsp;— [[14 шілде]] [[2019 жыл]] | Джатия партиясы | |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 12 | [[Шаһабуддин Ахмед]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[6 желтоқсан]] [[1990 жыл]] | [[10 қазан]] [[1991 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/A_0105.htm|title=Ahmed, (Justice) Shahabuddin|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/shahabuddin.html|title= Former Presidents:Justice Shahabuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 13 | [[Абдур Рахман Бисуас]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[10 қазан]] [[1991 жыл]] | [[9 қазан]] [[1996 жыл]] | [[1 қыркүйек]] [[1926 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/biswas.html|title= Former Presidents:Abdur Rahman Biswas|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 14 | [[Шаһабуддин Ахмед]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[9 қазан]] [[1996 жыл]] | [[14 қараша]] [[2001 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Партияда жоқ | |- |- bgcolor="#AACC99" | 15 | [[Бадруддоза Чоудури]] | | [[14 қараша]] [[2001 жыл]] | [[21 маусым]] [[2002 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы (now [[Liberal Democratic Party (Bangladesh)|LDP]]) | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.net/ht/C_0240.HTM|title= Chowdhury, AQM Badruddoza|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/badruddoza.html|title= Former Presidents:Professor Dr. A. Q. M. Badruddoza Chowdhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 16 | [[Мұхаммед Джамируддин Сиркар]] | | [[21 маусым]] [[2002 жыл]] | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[1931 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/jamiruddin.html|title= Barrister Md. Jamiruddin Sircar|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 17 | [[Яджуддин Ахмед]] | | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[12 ақпан]] [[2009 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1931 жыл]]&nbsp;— [[10 желтоқсан]] [[2012 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 18 | [[Зиллур Рахман]] | [[Сурет:Zillur_Rahman_in_Neubrandenburg,_Germany_in_1973.jpg|80px]] | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[20 наурыз]] [[2013 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1931 жыл]]&nbsp;— [[20 наурыз]] [[2013 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- bgcolor="#E9DFCC" | 19 | [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | [[Сурет:Abdul Hamid - 2014 (cropped).jpg|80px]] | [[22 сәуір]] [[2013 жыл]] | [[24 сәуір]] [[2023 жыл]] | [[1 қаңтар]] [[1944 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref name="আবদুল-হামিদ-প্রথম-রাষ্ট্রপতি-যিনি-টানা-দ্বিতীয়">{{সংবাদ উদ্ধৃতি|শিরোনাম=আরও ৫ বছরের জন্য রাষ্ট্রপতি আবদুল হামিদ|ইউআরএল=http://www.prothomalo.com/bangladesh/article/1476391/আবদুল-হামিদ-প্রথম-রাষ্ট্রপতি-যিনি-টানা-দ্বিতীয়|সংগ্রহের-তারিখ=24 এপ্রিল 2018|কর্ম=[[দৈনিক প্রথম আলো]]}}</ref> |-bgcolor="#F9F9F9" | 20 | [[Мохаммад Шахабуддин]] |[[Сурет:Mohammed Shahabuddin official portrait.jpg|80px]] | [[24 сәуір]] [[2023 жыл]] | [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргі президент]] | [[10 ақпан]] [[1949 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |} == Тағы қараңыз == {{main|Бангладеш президенті}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Бангладеш президенттері]] [[Санат:Президенттер тізімі]] [[Санат:Бангладеш тізімдері]] t72nc2u893wbdu5zj1lk4k78sg36f3g 3653224 3653222 2026-09-11T00:29:16Z ~2026-48574-22 185434 /* Нөмірлеу */ Mirza Fakhrul Islam Alamgir-2023 (cropped2).jpg Мирза Фахрул Ислам Аламгир 3653224 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Flag of the President of Bangladesh.svg|thumb|right|200px|Бангладеш Президентінің туы]] '''Бангладеш президенттерінің толық тізімі''' [[Бангладеш президенті]] ретінде Бангладештің Тәуелсіздік Декларациясын қабылдағаннан кейін 1971 жылы кеңсеге ант берген адамдарды қамтиды. ==Нөмірлеу== Бангладештің бірінші президенті Шейх [[Муджибур Рахман]]нан кейін үкімет өкілдері тарапынан кеңінен танылған және кейінгі президенттер үшін бірыңғай нөмірлеу жүйесі жоқ. Әртүрлі дереккөздер сандарды әртүрлі тәсілдермен есептей алады, олардың саны Президенттің міндеттерін атқару санына қарамастан,<ref>{{cite book|title=Bangladesh Quarterly|quote=Professor AQM Badruddoza Chowdhury, who took over as the Foreign Minister after the victory of the 4-party alliance in the parliamentary election of 1 October, was sworn-in as the 16th President of the country at the Darbar Hall of Bangabhaban on 14 November evening.|url=https://books.google.com/books?id=dqdQAQAAMAAJ&q=%2216th+president%22|publisher=Department of Films & Publications, Government of Bangladesh|volume=22|pages=21|date=2001|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book|title=Country Report: Bangladesh|quote=In mid-November parliament chose A Q M Badruddoza Chowdhury, another BNP member and the sole candidate, as the 16th president of Bangladesh, succeeding Shahabuddin Ahmed|url=https://books.google.com/books?id=TckbAQAAMAAJ&dq=%2522Shahabuddin+Ahmed%2522|publisher=The Unit|date=2001 |via=Google Books}}</ref> ,<ref>{{cite news|quote=Badruddoza, the country's 15th president, spoke in favour of increasing the power of the president.|accessdate=2018-11-01|title=Polls still in doubt as key issues unresolved|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-62393|newspaper=The Daily Star|date=8 November 2008}}</ref> бірнеше терминдер қарастырылғанына, саны санмен немесе жеке тұлғалар санымен саналғандығына қарамастан және басқа да факторлармен есептелуі мүмкін. Мысалы, А.М. Бадруддоза Чоудхури, ол бір ғана мерзімге қызмет еткен болса да, үкіметтің басылымында және баспасөзде Бангладештің 16-шы Президенті, сондай-ақ 15-ші, 13-ші және 11-ші кезектерде сипатталған.<ref>{{cite book|title=Data India - Issues 27-52|quote=Psor A Q M Badruddoza Chowdhury, founding secretary-general of the ruling Bangladesh Nationalist Party, was on Nov 14 sworn-in as Bangladesh's 13th President.|pages=1052|url=https://books.google.com/books?id=PwluAAAAMAAJ&dq=%2213th+president%22|publisher=[[Press Institute of India]]|date=2001 |via=Google Books}}</ref> and the 11th.<ref>{{cite news|accessdate=2018-10-29|title=New president for Bangladesh|quote=Foreign Minister AQM Badruddoza Chowdhury has been elected unopposed as Bangladesh's 11th president.|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1652312.stm|date=12 November 2001|via=news.bbc.co.uk}}</ref> [[2017 жыл]]ы Bdnews24.com жариялаған тізім елдегі сайлау комиссиясының мәлімдемесіне сәйкес келеді және 2013 жылы алғаш рет сайланған президент [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]]ті 2016 жылы президенттің ресми сайтында жарияланған тізімге қайшы келеді. Бангладештегі жоғары комиссия, Сингапур, 2018 жылы оны 22-ші президент ретінде тізеді.<ref>{{cite web|title=সাবেক রাষ্ট্রপতিগণ (সূত্র: মন্ত্রিপরিষদ বিভাগ)|trans-title=Former Presidents (sources: Cabinet Division)|url=https://bangabhaban.portal.gov.bd/site/page/a84fcc05-3409-4180-ab61-c213937ea89a|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220032925/https://bangabhaban.portal.gov.bd/site/page/a84fcc05-3409-4180-ab61-c213937ea89a|archive-date=20 February 2018|website=President's Office - Bangabhaban|access-date=1 November 2018}}</ref> Бұрынғы Президенттер туралы, соның ішінде Бангладеш газетінің «Күнделікті жұлдыз» туралы басқа есептері де басқа тізімге сәйкес келмейді.<ref>{{cite news|accessdate=2018-11-01|title=Death anniversary of Abu Sayeed Chowdhury today|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-149111|newspaper=The Daily Star|date=2 August 2010}}</ref><ref>{{cite news|accessdate=2018-11-01|title=BNP chalks out programmes marking Zia's birth anniversary|quote=BNP will hold a discussion at the Institution of Engineers, Bangladesh today afternoon, marking party founder Ziaur Rahman's 80th birth anniversary, said a party press release yesterday. ... Born on January 19, 1936 at Bagbari in Bogra, Zia had become the country's 7th president and formed Bangladesh Nationalist Party (BNP).|url=https://www.thedailystar.net/city/bnp-chalks-out-programme-marking-zias-birth-anniversary-203368|newspaper=The Daily Star|date=18 January 2016}}</ref> ;Саяси партиясы {{legend2|#E9DFCC|'''Авами Лиг'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#AACC99|'''Баңладеш Ұлтшыл партиясы'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#FFFFCC|'''Джатия партиясы'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#F9F9F9|'''Партияда жоқ'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> <onlyinclude> {| class="wikitable sortable" ! ! Аты ! class="unsortable"|Бейнесуреті ! Кеңсеге<br />орнатылғаны ! class="unsortable"|Кеңсені<br />босатқаны ! Туу/қайтыс болу<br />күн-айы ! Саяси партиясы ! class="unsortable"|Түс-сі |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 1 | [[Муджибур Рахман]] | [[Сурет:SheikhMujiburRehman.jpg|80px]] | [[1971 жыл]] [[11 сәуір]] | [[1972 жыл]] [[12 қаңтар]] | [[17 наурыз]] [[1920 жыл]] &nbsp;— [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.net/ht/R_0022.HTM|title=Rahman, (Bangabandhu) Sheikh Mujibur|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P035|title= Sheikh Mujib-ur-Rahman|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Story of Pakistan}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | - | [[Сиед Назрул Ислам]] | [[Сурет:Sayed nazrul islam.jpg|80px]] | [[1971 жыл]] [[12 сәуір]] (м. а.) | [[10 қаңтар]] [[1972 жыл]] | [[1925 жыл]]—[[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/I_0111.HTM|title=Islam, Syed Nazrul|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 2 | [[Әбу Саид Чоудури]] | [[Сурет:Abu Sayeed Chowdhury at the office of the Vice-Chancellor of Dacca University, November 1970.png|80px]] | [[12 қаңтар]] [[1972 жыл]] | [[24 желтоқсан]] [[1973 жыл]] |[[31 қаңтар]] [[1921 жыл]]&nbsp;— [[2 тамыз]] [[1987 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sayeed.html/mustaque.html|title= Former Presidents:Justice Abu Sayeed Chowdhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 3 | [[Мұхаммед Мұхаммедұлла]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[24 желтоқсан]] [[1973 жыл]] | [[25 қаңтар]] [[1975 жыл]] | [[21 қазан]] [[1921 жыл]]&nbsp;— [[11 қараша]] [[1999 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/mohammadullah.html|title= Former Presidents:Mohammad Mohammadullah|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 4 | [[Муджибур Рахман]] | [[Сурет:SheikhMujiburRehman.jpg|80px]] | [[25 қаңтар]] [[1975 жыл]] | [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[17 наурыз]] [[1920 жыл]]&nbsp;— [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 5 | [[Хондакер Мұстаһ Аһмед]] | [[Сурет:খন্দকার মোশতাক আহমেদ (cropped).jpg|80px]] | [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[6 қараша]] [[1975 жыл]] | [[1918 жыл]]—[[5 наурыз]] [[1996 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/mustaque.html|title= Former Presidents:Khandker Mustaque Ahmad|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 6 | [[Әбу Садат Мұхаммед Сайем]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[6 қараша]] [[1975 жыл]] | [[21 сәуір]] [[1977 жыл]] | [[29 наурыз]] [[1916 жыл]] &nbsp;— [[8 шілде]] [[1997 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sayem.html|title= Former Presidents:Justice Abu Sadat Mohammad Sayem|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 7 | [[Зияур Рахман]] | [[Сурет:Ziaur Rahman 1979.jpg|80px]] | [[21 сәуір]] [[1977 жыл]] | [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | [[19 қаңтар]] [[1936 жыл]]&nbsp;— [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/R_0028.HTM|title=Rahman, (Shahid) Ziaur|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 8 | [[Абдус Саттар]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | [[24 наурыз]] [[1982 жыл]] | [[1 наурыз]] [[1906 жыл]]&nbsp;— [[5 қазан]] [[1985 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sattar.html|title= Former presidents:Justice Abdus Sattar|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 9 | [[Хуссейн Мұхаммед Эршад]] | [[Сурет:Hussain Muhammad Ershad.jpg|80px]] | 24 наурыз [[1982 жыл]] | 27 наурыз [[1982 жыл]] | 2 қаңтар [[1930 жыл]]&nbsp;— [[14 шілде]] [[2019 жыл]] | Джатия партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.banglapedia.net/HT/E_0071.HTM|title=Ershad, (Lt General) Hussain M|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/arshad.html|title= Former Presidents:Lt. General Hussain Muhammad Ershad|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 10 | [[Асануддин Чоудури]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[27 наурыз]] [[1982 жыл]] | [[11 желтоқсан]] [[1983 жыл]] | [[1915]]&nbsp;— [[20 тамыз]] [[2001 жыл]] | Джатия партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/ahsanuddin.html|title= Former presidents:Justice Abul Fazal Mohammad Ahsanuddin Choudhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 11 | [[Хуссейн Мұхаммед Эршад]] | [[Сурет:Hussain Muhammad Ershad.jpg|80px]] | [[11 желтоқсан]] [[1983 жыл]] | [[6 желтоқсан]] [[1990 жыл]] | [[2 қаңтар]] [[1930 жыл]]&nbsp;— [[14 шілде]] [[2019 жыл]] | Джатия партиясы | |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 12 | [[Шаһабуддин Ахмед]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[6 желтоқсан]] [[1990 жыл]] | [[10 қазан]] [[1991 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/A_0105.htm|title=Ahmed, (Justice) Shahabuddin|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/shahabuddin.html|title= Former Presidents:Justice Shahabuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 13 | [[Абдур Рахман Бисуас]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[10 қазан]] [[1991 жыл]] | [[9 қазан]] [[1996 жыл]] | [[1 қыркүйек]] [[1926 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/biswas.html|title= Former Presidents:Abdur Rahman Biswas|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 14 | [[Шаһабуддин Ахмед]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[9 қазан]] [[1996 жыл]] | [[14 қараша]] [[2001 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Партияда жоқ | |- |- bgcolor="#AACC99" | 15 | [[Бадруддоза Чоудури]] | | [[14 қараша]] [[2001 жыл]] | [[21 маусым]] [[2002 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы (now [[Liberal Democratic Party (Bangladesh)|LDP]]) | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.net/ht/C_0240.HTM|title= Chowdhury, AQM Badruddoza|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/badruddoza.html|title= Former Presidents:Professor Dr. A. Q. M. Badruddoza Chowdhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 16 | [[Мұхаммед Джамируддин Сиркар]] | | [[21 маусым]] [[2002 жыл]] | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[1931 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/jamiruddin.html|title= Barrister Md. Jamiruddin Sircar|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 17 | [[Яджуддин Ахмед]] | | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[12 ақпан]] [[2009 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1931 жыл]]&nbsp;— [[10 желтоқсан]] [[2012 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 18 | [[Зиллур Рахман]] | [[Сурет:Zillur_Rahman_in_Neubrandenburg,_Germany_in_1973.jpg|80px]] | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[20 наурыз]] [[2013 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1931 жыл]]&nbsp;— [[20 наурыз]] [[2013 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- bgcolor="#E9DFCC" | 19 | [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | [[Сурет:Abdul Hamid - 2014 (cropped).jpg|80px]] | [[22 сәуір]] [[2013 жыл]] | [[24 сәуір]] [[2023 жыл]] | [[1 қаңтар]] [[1944 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref name="আবদুল-হামিদ-প্রথম-রাষ্ট্রপতি-যিনি-টানা-দ্বিতীয়">{{সংবাদ উদ্ধৃতি|শিরোনাম=আরও ৫ বছরের জন্য রাষ্ট্রপতি আবদুল হামিদ|ইউআরএল=http://www.prothomalo.com/bangladesh/article/1476391/আবদুল-হামিদ-প্রথম-রাষ্ট্রপতি-যিনি-টানা-দ্বিতীয়|সংগ্রহের-তারিখ=24 এপ্রিল 2018|কর্ম=[[দৈনিক প্রথম আলো]]}}</ref> |-bgcolor="#F9F9F9" | 20 | [[Мохаммад Шахабуддин]] |[[Сурет:Mohammed Shahabuddin official portrait.jpg|80px]] | [[24 сәуір]] [[2023 жыл]] | [[24 шілде]] [[2026 жыл]] | [[10 желтоқсан]] [[1949 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |-bgcolor="#AACC99" | 21 | [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] |[[Сурет:Mirza Fakhrul Islam Alamgir-2023 (cropped2).jpg|80px]] | [[21 тамыз]] [[2026 жыл]] | [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргі президент]] | [[24 қаңтар]] [[1948 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |} == Тағы қараңыз == {{main|Бангладеш президенті}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Бангладеш президенттері]] [[Санат:Президенттер тізімі]] [[Санат:Бангладеш тізімдері]] pfitly1xq9lebryizmb9989zv0ugxe7 3653225 3653224 2026-09-11T00:41:47Z ~2026-48574-22 185434 /* Нөмірлеу */ Хафиз Уддин Ахмед Pres. Hafiz Uddin Ahmad presenting awards at art competition 2026-08-05 (cropped).jpg 3653225 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Flag of the President of Bangladesh.svg|thumb|right|200px|Бангладеш Президентінің туы]] '''Бангладеш президенттерінің толық тізімі''' [[Бангладеш президенті]] ретінде Бангладештің Тәуелсіздік Декларациясын қабылдағаннан кейін 1971 жылы кеңсеге ант берген адамдарды қамтиды. ==Нөмірлеу== Бангладештің бірінші президенті Шейх [[Муджибур Рахман]]нан кейін үкімет өкілдері тарапынан кеңінен танылған және кейінгі президенттер үшін бірыңғай нөмірлеу жүйесі жоқ. Әртүрлі дереккөздер сандарды әртүрлі тәсілдермен есептей алады, олардың саны Президенттің міндеттерін атқару санына қарамастан,<ref>{{cite book|title=Bangladesh Quarterly|quote=Professor AQM Badruddoza Chowdhury, who took over as the Foreign Minister after the victory of the 4-party alliance in the parliamentary election of 1 October, was sworn-in as the 16th President of the country at the Darbar Hall of Bangabhaban on 14 November evening.|url=https://books.google.com/books?id=dqdQAQAAMAAJ&q=%2216th+president%22|publisher=Department of Films & Publications, Government of Bangladesh|volume=22|pages=21|date=2001|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book|title=Country Report: Bangladesh|quote=In mid-November parliament chose A Q M Badruddoza Chowdhury, another BNP member and the sole candidate, as the 16th president of Bangladesh, succeeding Shahabuddin Ahmed|url=https://books.google.com/books?id=TckbAQAAMAAJ&dq=%2522Shahabuddin+Ahmed%2522|publisher=The Unit|date=2001 |via=Google Books}}</ref> ,<ref>{{cite news|quote=Badruddoza, the country's 15th president, spoke in favour of increasing the power of the president.|accessdate=2018-11-01|title=Polls still in doubt as key issues unresolved|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-62393|newspaper=The Daily Star|date=8 November 2008}}</ref> бірнеше терминдер қарастырылғанына, саны санмен немесе жеке тұлғалар санымен саналғандығына қарамастан және басқа да факторлармен есептелуі мүмкін. Мысалы, А.М. Бадруддоза Чоудхури, ол бір ғана мерзімге қызмет еткен болса да, үкіметтің басылымында және баспасөзде Бангладештің 16-шы Президенті, сондай-ақ 15-ші, 13-ші және 11-ші кезектерде сипатталған.<ref>{{cite book|title=Data India - Issues 27-52|quote=Psor A Q M Badruddoza Chowdhury, founding secretary-general of the ruling Bangladesh Nationalist Party, was on Nov 14 sworn-in as Bangladesh's 13th President.|pages=1052|url=https://books.google.com/books?id=PwluAAAAMAAJ&dq=%2213th+president%22|publisher=[[Press Institute of India]]|date=2001 |via=Google Books}}</ref> and the 11th.<ref>{{cite news|accessdate=2018-10-29|title=New president for Bangladesh|quote=Foreign Minister AQM Badruddoza Chowdhury has been elected unopposed as Bangladesh's 11th president.|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1652312.stm|date=12 November 2001|via=news.bbc.co.uk}}</ref> [[2017 жыл]]ы Bdnews24.com жариялаған тізім елдегі сайлау комиссиясының мәлімдемесіне сәйкес келеді және 2013 жылы алғаш рет сайланған президент [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]]ті 2016 жылы президенттің ресми сайтында жарияланған тізімге қайшы келеді. Бангладештегі жоғары комиссия, Сингапур, 2018 жылы оны 22-ші президент ретінде тізеді.<ref>{{cite web|title=সাবেক রাষ্ট্রপতিগণ (সূত্র: মন্ত্রিপরিষদ বিভাগ)|trans-title=Former Presidents (sources: Cabinet Division)|url=https://bangabhaban.portal.gov.bd/site/page/a84fcc05-3409-4180-ab61-c213937ea89a|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220032925/https://bangabhaban.portal.gov.bd/site/page/a84fcc05-3409-4180-ab61-c213937ea89a|archive-date=20 February 2018|website=President's Office - Bangabhaban|access-date=1 November 2018}}</ref> Бұрынғы Президенттер туралы, соның ішінде Бангладеш газетінің «Күнделікті жұлдыз» туралы басқа есептері де басқа тізімге сәйкес келмейді.<ref>{{cite news|accessdate=2018-11-01|title=Death anniversary of Abu Sayeed Chowdhury today|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-149111|newspaper=The Daily Star|date=2 August 2010}}</ref><ref>{{cite news|accessdate=2018-11-01|title=BNP chalks out programmes marking Zia's birth anniversary|quote=BNP will hold a discussion at the Institution of Engineers, Bangladesh today afternoon, marking party founder Ziaur Rahman's 80th birth anniversary, said a party press release yesterday. ... Born on January 19, 1936 at Bagbari in Bogra, Zia had become the country's 7th president and formed Bangladesh Nationalist Party (BNP).|url=https://www.thedailystar.net/city/bnp-chalks-out-programme-marking-zias-birth-anniversary-203368|newspaper=The Daily Star|date=18 January 2016}}</ref> ;Саяси партиясы {{legend2|#E9DFCC|'''Авами Лиг'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#AACC99|'''Баңладеш Ұлтшыл партиясы'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#FFFFCC|'''Джатия партиясы'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> {{legend2|#F9F9F9|'''Партияда жоқ'''|border=1px solid #AAAAAA}}<br /> <onlyinclude> {| class="wikitable sortable" ! ! Аты ! class="unsortable"|Бейнесуреті ! Кеңсеге<br />орнатылғаны ! class="unsortable"|Кеңсені<br />босатқаны ! Туу/қайтыс болу<br />күн-айы ! Саяси партиясы ! class="unsortable"|Түс-сі |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 1 | [[Муджибур Рахман]] | [[Сурет:SheikhMujiburRehman.jpg|80px]] | [[1971 жыл]] [[11 сәуір]] | [[1972 жыл]] [[12 қаңтар]] | [[17 наурыз]] [[1920 жыл]] &nbsp;— [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.net/ht/R_0022.HTM|title=Rahman, (Bangabandhu) Sheikh Mujibur|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P035|title= Sheikh Mujib-ur-Rahman|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Story of Pakistan}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | - | [[Сиед Назрул Ислам]] | [[Сурет:Sayed nazrul islam.jpg|80px]] | [[1971 жыл]] [[12 сәуір]] (м. а.) | [[10 қаңтар]] [[1972 жыл]] | [[1925 жыл]]—[[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/I_0111.HTM|title=Islam, Syed Nazrul|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 2 | [[Әбу Саид Чоудури]] | [[Сурет:Abu Sayeed Chowdhury at the office of the Vice-Chancellor of Dacca University, November 1970.png|80px]] | [[12 қаңтар]] [[1972 жыл]] | [[24 желтоқсан]] [[1973 жыл]] |[[31 қаңтар]] [[1921 жыл]]&nbsp;— [[2 тамыз]] [[1987 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sayeed.html/mustaque.html|title= Former Presidents:Justice Abu Sayeed Chowdhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 3 | [[Мұхаммед Мұхаммедұлла]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[24 желтоқсан]] [[1973 жыл]] | [[25 қаңтар]] [[1975 жыл]] | [[21 қазан]] [[1921 жыл]]&nbsp;— [[11 қараша]] [[1999 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/mohammadullah.html|title= Former Presidents:Mohammad Mohammadullah|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 4 | [[Муджибур Рахман]] | [[Сурет:SheikhMujiburRehman.jpg|80px]] | [[25 қаңтар]] [[1975 жыл]] | [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[17 наурыз]] [[1920 жыл]]&nbsp;— [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 5 | [[Хондакер Мұстаһ Аһмед]] | [[Сурет:খন্দকার মোশতাক আহমেদ (cropped).jpg|80px]] | [[15 тамыз]] [[1975 жыл]] | [[6 қараша]] [[1975 жыл]] | [[1918 жыл]]—[[5 наурыз]] [[1996 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/mustaque.html|title= Former Presidents:Khandker Mustaque Ahmad|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 6 | [[Әбу Садат Мұхаммед Сайем]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[6 қараша]] [[1975 жыл]] | [[21 сәуір]] [[1977 жыл]] | [[29 наурыз]] [[1916 жыл]] &nbsp;— [[8 шілде]] [[1997 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sayem.html|title= Former Presidents:Justice Abu Sadat Mohammad Sayem|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 7 | [[Зияур Рахман]] | [[Сурет:Ziaur Rahman 1979.jpg|80px]] | [[21 сәуір]] [[1977 жыл]] | [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | [[19 қаңтар]] [[1936 жыл]]&nbsp;— [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/R_0028.HTM|title=Rahman, (Shahid) Ziaur|accessdate=2008-04-13 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 8 | [[Абдус Саттар]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[30 мамыр]] [[1981 жыл]] | [[24 наурыз]] [[1982 жыл]] | [[1 наурыз]] [[1906 жыл]]&nbsp;— [[5 қазан]] [[1985 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/sattar.html|title= Former presidents:Justice Abdus Sattar|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 9 | [[Хуссейн Мұхаммед Эршад]] | [[Сурет:Hussain Muhammad Ershad.jpg|80px]] | 24 наурыз [[1982 жыл]] | 27 наурыз [[1982 жыл]] | 2 қаңтар [[1930 жыл]]&nbsp;— [[14 шілде]] [[2019 жыл]] | Джатия партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.banglapedia.net/HT/E_0071.HTM|title=Ershad, (Lt General) Hussain M|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/arshad.html|title= Former Presidents:Lt. General Hussain Muhammad Ershad|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 10 | [[Асануддин Чоудури]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[27 наурыз]] [[1982 жыл]] | [[11 желтоқсан]] [[1983 жыл]] | [[1915]]&nbsp;— [[20 тамыз]] [[2001 жыл]] | Джатия партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/ahsanuddin.html|title= Former presidents:Justice Abul Fazal Mohammad Ahsanuddin Choudhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#FFFFCC" | 11 | [[Хуссейн Мұхаммед Эршад]] | [[Сурет:Hussain Muhammad Ershad.jpg|80px]] | [[11 желтоқсан]] [[1983 жыл]] | [[6 желтоқсан]] [[1990 жыл]] | [[2 қаңтар]] [[1930 жыл]]&nbsp;— [[14 шілде]] [[2019 жыл]] | Джатия партиясы | |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 12 | [[Шаһабуддин Ахмед]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[6 желтоқсан]] [[1990 жыл]] | [[10 қазан]] [[1991 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.org/HT/A_0105.htm|title=Ahmed, (Justice) Shahabuddin|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/shahabuddin.html|title= Former Presidents:Justice Shahabuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 13 | [[Абдур Рахман Бисуас]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[10 қазан]] [[1991 жыл]] | [[9 қазан]] [[1996 жыл]] | [[1 қыркүйек]] [[1926 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/biswas.html|title= Former Presidents:Abdur Rahman Biswas|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 14 | [[Шаһабуддин Ахмед]] | [[Сурет:Seal of the President of Bangladesh.svg|80px]] | [[9 қазан]] [[1996 жыл]] | [[14 қараша]] [[2001 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Партияда жоқ | |- |- bgcolor="#AACC99" | 15 | [[Бадруддоза Чоудури]] | | [[14 қараша]] [[2001 жыл]] | [[21 маусым]] [[2002 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1930 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы (now [[Liberal Democratic Party (Bangladesh)|LDP]]) | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.net/ht/C_0240.HTM|title= Chowdhury, AQM Badruddoza|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/badruddoza.html|title= Former Presidents:Professor Dr. A. Q. M. Badruddoza Chowdhury|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#AACC99" | 16 | [[Мұхаммед Джамируддин Сиркар]] | | [[21 маусым]] [[2002 жыл]] | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[1931 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/jamiruddin.html|title= Barrister Md. Jamiruddin Sircar|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#F9F9F9" | 17 | [[Яджуддин Ахмед]] | | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[12 ақпан]] [[2009 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1931 жыл]]&nbsp;— [[10 желтоқсан]] [[2012 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- |- bgcolor="#E9DFCC" | 18 | [[Зиллур Рахман]] | [[Сурет:Zillur_Rahman_in_Neubrandenburg,_Germany_in_1973.jpg|80px]] | [[6 қыркүйек]] [[2002 жыл]] | [[20 наурыз]] [[2013 жыл]] | [[1 ақпан]] [[1931 жыл]]&nbsp;— [[20 наурыз]] [[2013 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |- bgcolor="#E9DFCC" | 19 | [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | [[Сурет:Abdul Hamid - 2014 (cropped).jpg|80px]] | [[22 сәуір]] [[2013 жыл]] | [[24 сәуір]] [[2023 жыл]] | [[1 қаңтар]] [[1944 жыл]] | [[Авами лиг партиясы|Авами лиг]] | <ref name="আবদুল-হামিদ-প্রথম-রাষ্ট্রপতি-যিনি-টানা-দ্বিতীয়">{{সংবাদ উদ্ধৃতি|শিরোনাম=আরও ৫ বছরের জন্য রাষ্ট্রপতি আবদুল হামিদ|ইউআরএল=http://www.prothomalo.com/bangladesh/article/1476391/আবদুল-হামিদ-প্রথম-রাষ্ট্রপতি-যিনি-টানা-দ্বিতীয়|সংগ্রহের-তারিখ=24 এপ্রিল 2018|কর্ম=[[দৈনিক প্রথম আলো]]}}</ref> |-bgcolor="#F9F9F9" | 20 | [[Мохаммад Шахабуддин]] |[[Сурет:Mohammed Shahabuddin official portrait.jpg|80px]] | [[24 сәуір]] [[2023 жыл]] | [[24 шілде]] [[2026 жыл]] | [[10 желтоқсан]] [[1949 жыл]] | Партияда жоқ | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |-bgcolor="#AACC99" | 21 | [[Хафиз Уддин Аһмед]] |[[Сурет:Pres. Hafiz Uddin Ahmad presenting awards at art competition 2026-08-05 (cropped).jpg|80px]] | [[24 шілде]] [[2026 жыл]] | [[21 тамыз]] [[2026 жыл]] | [[29 қазан]] [[1944 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |-bgcolor="#AACC99" | 22 | [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] |[[Сурет:Mirza Fakhrul Islam Alamgir-2023 (cropped2).jpg|80px]] | [[21 тамыз]] [[2026 жыл]] | [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргі президент]] | [[26 қаңтар]] [[1948 жыл]] | Баңладеш Ұлтшыл партиясы | <ref>{{cite web |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/I_0002.htm|title= Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Banglapedia, National Encyclopaedia of Bangladesh}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangabhaban.gov.bd/pprofile.html|title= Mr. President's Profile:Professor Dr. Iajuddin Ahmed|accessdate=2008-04-17 |format=HTML |work=Official website of the Bangabhaban (The president house of bangladesh)}}</ref> |} == Тағы қараңыз == {{main|Бангладеш президенті}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Бангладеш президенттері]] [[Санат:Президенттер тізімі]] [[Санат:Бангладеш тізімдері]] pwh8f9o4s32m8jqnhsw8fiwlrm7tkhm Отбасы 0 13311 3653077 3652993 2026-09-10T13:28:27Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3571106 wikitext text/x-wiki '''Отбасы''' — бірлесіп күн көретін, туыстық қатынаста тұратын адамдар тобы. Балалар тәрбиесін жүзеге асырып, басқа да қоғамдық тұрғыдан мәнді қажеттіліктерді қанағаттандыратын некелік немесе туыстық қатынастармен байланысқан адамдар тобы. Отбасының маңызды сипаты - оның қызметі, құндылықтары, құрылымы және динамикасы болып табылады. == Отбасы құрылымы == [[Сурет:US-hoosier-family.jpg|нобай|оңға|Американдық отбасы]] Отбасы құрылымы отбасының құрамы мен санынан, сонымен қатар оның мүшелері арасындағы өзара қарым-қатынастарының жиынтығынан тұрады. Отбасы құрылымын талдау, отбасы қызметінің қандай жағдайда жүзеге асуы жөніндегі сұрақтарына жауап беруге мүмкіндік туғызады: отбасында кім басшылық етеді және кім – орындаушы, отбасы мүшелерінің арасындағы [[құқық]]тары мен [[міндет]]тері қалай бөлінген деген сияқты. Отбасы құрылымының бұзылуы – бұл оның қызметінің отбасымен орындалуына қиындық тудыратын және кедергі келтіретін құрылымдарының ерекшеліктері болып табылады. Мысалы, ерлі-зайыптылар арасындағы шаруашылық-тұрмыстық міндеттерінің тең бөлінбеуі өзара қарым-қатынас құрылымының бұзылу негізінде ілгері басады, яғни маңызды міндеткерлікті алған сол ерлі-зайыптылардың қажеттілік қатарының қанағаттануына кедергі жасайды: жеке күшті бұрынғы қалпына келтіру, рухани қажеттілікпен қанағаттандыру. Сол себептен, отбасындағы қарым-қатынас құрылымының бұзылуы оның түрлі қызметінің отбасымен орындалуына кедергі келтіретін отбасылық қақтығыстар екенін мойындау керек. === Отбасының тәрбиелік қызметі === Отбасының [[тәрбие]]лік қызметі ана және әке болуда, балалармен қатым-қатынаста, оларды тәрбиелеуде, балалардың өз бетімен өсуі кезіндегі жеке қажеттіліктің қанағаттануынан тұрады. Отбасы қоғаммен байланысы бойынша өсіп келе жатқан ұрпақтардың әлеуметтенуін, қоғамның жаңа мүшелерін дайындауды қамтамасыз етеді. === Отбасының шаруашылық-тұрмыстық қызметі === Отбасының шаруашылық-тұрмыстық қызметі - отбасы мүшелерінің материалды қажеттіліктерінің ([[азық-түлік]], қан және т.б.), олардың денсаулығының сақталуына әсер етуінің қанағаттанарлығынан тұрады. Отбасының осы қызметінің орындалу барысында еңбек ету кезінде жұмсалған жеке күшті бұрынғы қалпына келтіру қамтамасыз етіледі. === Отбасының эмоциональдық қызметі === Отбасының эмоциональдық қызметі – оның мүшелерін ұнатушылық, сыйлаушылық, мойындаушылық, эмоционалды қолдаушылық, [[психология]]лық қорғаушылық қажеттіліктерімен қанағаттандыру. Осы қызмет [[қоғам]] мүшелерінің эмоционалды тұрақтануын, олардың психикалық денсаулығының сақталуына әсер етуді қамтамасыз етеді. === Рухани қарым-қатынас қызметі === Рухани қарым-қатынас қызметі – бос уақытты бірлесе өткізу, екі жақты рухани байыту қажеттіліктерімен қанағаттандыру. === Бастапқы әлеуметтік бақылау қызметі === Бастапқы әлеуметтік бақылау қызметі – отбасы мүшелерінің әлеуметтік мөлшерінің орындалуын, оның ерекшелігі, егер кімнің түрлі жағдайда күші бар (жасы, жынысы, науқастану және т.б.) болып, әлеуметтік мөлшермен толық сәйкес өзінің мінез-құлқын өз бетімен тәрбиелей алатын қабілетін жеткілікті деңгейінде меңгере алмаған жағдайда қамтамасыз етеді. === Сексуалды-эротикалық қызметі === Сексуалды-эротикалық қызметі – отбасы мүшелерінің сексуалды-эротикалық қажеттілігін қанағаттандыру. Қоғамның көзқарасымен қарағанда маңызды болып, отбасы, сонымен қатар, отбасы мүшелерінің сексуалды-эротикалық мінез-құлығын реттеуді қоғамның [[биология]]лық ұдайы өсуін қамтумен іске асырады. Отбасы қызметінің бұзылуы – бұл қиындық туғызатын немесе оның қызметін отбасымен бірге орындауға кедергі келтіретін тіршілік қарекетінің осындай ерекшелігі болып табылады. Өте кең шеңбердегі факторлар бұзылушылыққа мүмкіндік туғызады: оның мүшелерінің жеке ерекшеліктері, олардың арасындағы өзара қарым-қатынас, отбасы тіршілігінің анықталған жағдайы. Мысалы, отбасының тәрбиелік қызметінің бұзылу себебінен, оның ілгері басуы және ата-аналарының сәйкес білімі мен дағдысының болмауы, олармен қарым-қатынастың бұзылуы мүмкін (тәрбиелеу жөніндегі қақтығыстар, отбасының басқа мүшелері мен басқалар жағынан кедергі келтіруі).<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Отбасы құндылықтары == Отбасылық құндылықтар дегеніміз бір-бірін сүйіп қосылған жанұялардың отбасын сақтау үшін қолданатын ежелден келе жатқан салт-дәстүрі. Әрбір отбасының өз құндылықтары болады. Ол құндылықтар ежелден бері келе жатқан немесе жаңадан шығарылған құндылықтар болуы мүмкін.Бұдан басқа адамдар отбасылық құндылықтарды басты 3 топқа бөледі. Олар дәстүрлі , қазіргі , тәрбиелі отбасылық құндылықтар деп аталады. === Дәстүрлі отбасылық құндылықтар === Адамдар отбасылық құндылықтар дегенді естігенде көз алдарына бірден құндылықтар түсіп, бір-бірімен ортақ тіл таба алады, бірақ дәстүрлі отбасылық құндылықтардың әртүрлі болғанына байланысты адамдар осы тақырыпта ортақ тіл таба алмайды. Дәстүрлі отбасылық құндылықтар дегеніміз қарт адамдардың жас отбасыға берген ақыл-кеңестері. Қазіргі таңдағы жас отбасылардың ажырасу статистикасы өскеніне байланысты жас отбасыларға олардың дәстүрлі отбасылық құндылықтары туралы теледидардан , ғаламтордан көруге болады. Әр отбасыда бұл құндылықтар әртүрлі.Бірақ олардың ұқсас жақтары да бар. Мысалы, кез-келген жанұяда дінді сақтау, некені бұзбау, ұрпақ жалғастыру, баларды тәрбиелеу деген дәстүрлі отбасылық құндылықтар ортақ болады. === Қазіргі отбасылық құндылықтар === Қазіргі таңдағы отбасылар бұрынғы салт-дәстүрді ұстануда. Бірақ сол ұстанымның өзгеруіне байланысты олар әр отбасыда әртүрлі. Ол ұстанымның өзгеру себептері заманның өзгеруіне байланысты. Себебі әр замандағы адам әртүрлі. Мысалы, бұрынғы замандағы отбасы құндылықтарымен қазір өмір сүру мүмкін емес. Бұрын адамдар әйелдеріне орамалды сыйға тартса, қазіргі жас отбасылар бір-біріне гүл немесе көйлек сыйлайды. Сонымен қатар қазіргі отбасылық құндылықтарға махаббат, сенім, түсіністік және т.б жатады. === Тәрбиелі отбасылық құндылықтар === Отбасылардың басты мақсаты бақытты ғұмыр кешу. Адамдар некеге тұрғанда көптеген жанжалдарды бастарынан өткереді. Бірақ олар өз қателерін кешіріп, қайта бірге болады. Оларды біріктіретін құндылық тәрбиелік отбасылық құндылықтардың бірі болып табылады. Тәрбиелі отбасылық құндылықтарға құрмет, естеліктер жатады. <ref>{{cite web | url= http://www.9linesmag.com/?p=2216 | archiveurl= http://www.9linesmag.com/ | archivedate=2014- 02-18 | title= Семья и семейные ценности | publisher= 9linesmag | accessdate= 2014-02-18}}</ref> == Отбасы түрлері және оның ұйымдары == Балалардың санына байланысты: * баласыз / инфертильді отбасы; * бір балалы отбасы; * кішкентай отбасы; * орташа балалы отбасы; * көпбалалы отбасы. Құрамына байланысты: * қарапайым немесе ядролық отбасы-балалары бар немесе балалары жоқ ата-аналар (ата-ана) ұсынған бір ұрпақтан тұрады. Қазіргі қоғамдағы ядролық отбасы ең көп таралды. Ол болуы мүмкін: * бастауыш-үш мүшеден тұратын отбасы: күйеуі, әйелі және баласы. Мұндай отбасы өз кезегінде болуы мүмкін: * толық-екі ата-ана да, кем дегенде бір бала да бар * толық емес-балалары бар бір ғана ата-анадан тұратын отбасы немесе балалары жоқ ата-анадан тұратын отбасы * құрама-бірнеше бала тәрбиелеп отырған толық ядролық отбасы. Бірнеше бала бар күрделі ядролық отбасын бірнеше қарапайым адамдардың конъюнктурасы ретінде қарастырған жөн * күрделі отбасы-көп ұрпақты отбасы. Оған ата-әжелер, бауырлар мен олардың әйелдері, әпкелері мен күйеулері, жиендері мен жиендері кіруі мүмкін. * бір жынысты отбасы-бір жыныстағы екі адам (екі ер немесе екі әйел) құрған отбасы (балалары бар). == Отбасы мүшелері == * {{main|Әке}} [[Сурет:Father with child.jpg|нобай|оңға|Әке мен бала]] [[Әке]] — Белгілі бір баланың еркек жынысындағы ата-анасы. Әке отбасыда маңызды рөл ойнайды. Себебі әке — отбасының тіреуі болып табылады. Кейбір елдерде әке «әке» деген атқа ие болу үшін үйленуі тиіс. Бірақ басқа елдерде мұндай заң жоқ. Мысалы, [[АҚШ]]тың 16% жалғыз-әкелер екен. * {{main|Ана}} [[Сурет:Семья.jpg|нобай|солға|Ана мен бала]] Ана — отбасыдағы ең басты адам. Ана — отанасы, отбасының ұйытқысы деген атқа ие болған. Ананы көптеген әдебиеттерде қолданады. «Жұмақтың кілті ана табанының астында» деп бекер айтпаған. * {{main|Бала}} Бала — ата-ананың перзенті. Ата-ана үшін бала әрқашан қымбат. * {{main|Ата}} Ата — баланың ата-анасының әкелері. Ата немере үшін қымбат. Себебі әрбір бала ата тәрбиесін көрген. * {{main|Әже}} [[Әже]] — баланың ата-анасының анасы. Әже немере үшін өте қымбат. Ол туралы жазушылар көптеген кітаптар жазған. Мысалы, [[Бердібек Соқпақбаев]]тың «әжесінің баласы» деген кітабы бар. Кітап сюжетіне сенсек, өткен ғасыр балалалары әже айтқан ертегісіз ұйықтамайтын болған. * Туысқандар — белгілі бір баламен [[ДНҚ]]-сы сәйкес келетін адам. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} [[Санат:Отбасы]] p3nzpztveig4c8zhejzpwu92qfudny8 Олимпиада ойындары 0 13415 3653080 3652990 2026-09-10T13:29:07Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Нашын Нұрали|Нашын Нұрали]] соңғы нұсқасына қайтарды 3577582 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:25em; font-size:95%; text-align:center; border-collapse:collapse;" | style="font-size:110%" | '''Олимпиада ойындары''' |- | [[Сурет:Olympic Rings.svg|300px]] |- | '''Ұйымдар''' |- | style="border-bottom:1px solid #aaa;" | [[Олимпиада хартиясы|Хартия]]{{•}} [[Халықаралық олимпиада комитеті|ХОК]]{{•}} [[Ұлттық олимпиада комитеті|ҰОК]]{{•}} [[Олимпиада рәміздері|Рәміздер]]<br />[[Олимпиадалық спорт түрлері|Спорт түрлері]]{{•}} |- | '''Ойындар''' |- |[[Көне Олимпиада ойындары]]<br />[[Жазғы Олимпиада ойындары]]<br />[[Қысқы Олимпиада ойындары]]<br />[[Паралимпиада ойындары]]<br />[[Жасөспірімдер Олимпиада ойындары]] |} '''Олимпиада ойындары''' немесе ''Олимпиада'' ({{lang-el|Ολυμπιακοί Αγώνες}}) төрт жылда бір рет өткізілетін ең ірі халықаралық кешенді [[Жарыс|спорттық жарыс]]. [[Ежелгі Грекия]]да болған дәстүр, [[XIX ғасыр]]дың соңында француздық қоғам қайраткері барон [[Пьер де Кубертен]]мен жаңартылды. Алғашқы кезде тек қана [[жазғы Олимпиада ойындары]], төрт жылда бір рет өткізіліп отыратын, [[Халықаралық қақтығыстар|дүниежүзілік соғыстар]] болған жылдарды қоспағанда. [[1924 жыл]]ы жазғы ойындарымен қатар [[қысқы Олимпиада ойындары]] да өткізіле бастады. Бірақ [[1994 жыл]]дан бастап жазғы және қысқы ойындар екі жылдық айырмашылықпен өтіп тұрады. [[Олимпиада рәміздері|Олимпиада ойындарының ұраны]] — ''Citius, altius, fortius'' немесе "тезірек, жоғарырақ, күштірек". [[Сурет:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|right|150px|Барон [[Пьер де Кубертен]].]] == Шығу тарихы == [[Сурет:StoneSeats.JPG|thumb|left|200px|Ежелгі Олимпиядағы стадион]] Олимпиада ойындары ежелгі адамзат баласының өткен тарихының дамуымен байланыстырады. Осы күнге дейін ойынның пайда болу мерзімі нақты айтылмаған. Олимпиада ойындарының пайда болу себебі нақты болмаса да, олимпиада ойындарының пайда болуы жайында эллиндерде бірнеше қызықты аңыздар бар. Алғашқы ойындар Зевс құдайының құрметіне [[Б. з. д. 776 жыл|б.з.д. 776 жылдан]] бастап төрт жылда бір рет [[Олимпия]] қаласында өткізілетін. Кейін б.з. 394 жылы [[Византия]] императоры Федосий І-нің бұйрығы бойынша тоқтатылды. Бұл ойындарда әскери дайындық, [[дене тәрбиесі|дене шынықтыру]] өнерін көрсету байқаулары, дәстүрге айналған ақындар мен шешендер айтысы, әр түрлі өнер көрмелері ұйымдастырылған. Олимпиада ойындары кезінде соғыстар тоқтатылып, ''қасиетті тыныштық'' орнайтын дәстүр қалыптасқан. Осы кезде бір айдан үш айға дейін бүкіл [[Эллада]] жерінде қару жұмсауға, тіпті ойынды тамашалаушыларға қару-жарақпен келуге тыйым салынған. Ол кезде олимпиада ойындары бес күн өткізілген, бағдарламасына жүгіру, [[күрес]], [[ат спорты|ат жарысы]], [[қоссайыс]], [[бессайыс]] сияқты [[спорт]] түрлері кірген. Жеңімпаздарға [[зәйтүн]] ағашының жапырағынан өрілген алқа кигізіліп, құрмет көрсетілген. [[Сурет:Athens 1896 report cover.jpg|thumb|right|150px|[[1896 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Алғашқы олимпиада ойындарының]] қабырға қағазы.]] == Даму барысы == ХІХ ғасырдың орта кезінде [[Грекия]]да олимпиада ойындарды қайта жандандыру мақсатында біраз әрекеттер жасалды. Сөйтіп, 1859, 1870, 1875 және 1889 жылдары [[Афина]]да грек спортшыларының қатысуымен [[секіру]], [[жүгіру]], [[диск лақтыру|диск]], [[найза лақтыру]], [[гимнастика]] сияқты спорт түрлерінен жарыстар өтті. Олимпиада ойындары бүкіл [[Грекия]]ны біріктіретін, жалпы ұлттық оқиғаға айналды. Біраз уақыттан кейін гректерге олимпиада ойындардың бірыңғай күнтізбесін бекіту идеясы келді. Алғашында ойын өтуі бір күнге созылса, кейінірек ойынның ұзақтығы бір айға дейін жетті. Ойынды әр төрт жылда астық пен жүзім жинау арасында үнемі өткізіп тұру туралы шешім шығарды. Қоғам қайраткері - [[Пьер де Кубертен]]нің олимпиялық ойындар өткізу жөніндегі ұсынысын қабыл алған [[Франция]]ның оқу ағарту министрі оған дене тәрбиесін дамыту жөніндегі халықаралық конгресс шақыруды табыстады. Содан [[1894 жыл]]ы маусым айында 12 елдің қатысуымен конгресс өз жұмысын өткізді. Оған қатысушылар Пьер де Кубертеннің баяндамасын талқылап, [[1896 жыл]]ы 1-олимпиялық ойындарын Афина қаласында өткізу жөнінде шешім қабылдады. [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық олимпиада комитетінің]] тұңғыш басшысы болып грек [[Деметриус Викелас]] сайланды. Сонымен қазіргі заманғы алғашқы олимпиада ойындары [[1896 жыл]]ы сәуір айының 6-15 аралығында Афинада өтіп, оған 13 елден 311 спортшы қатысты. == Олимпиада чемпиондары мен жүлдегерлері == Алғашқы үш орынға орналасқан спортшылар немесе командалар, медальдарға иеленеді. Жеңімпаздар [[алтын]] медальға (шынында күмістен жасалып, алтын жалатылған), екінші орынға орналасқандар [[күміс]] медальға, ал үшінші орындағылар [[қола]] медальға ие болады. Бүл дәстүр, [[Лондон]]да өткен [[1908 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1908 жылғы жазғы Олимпиада ойындарынан]] басталады. Афина қаласындағы [[1896 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|алғашқы Олимпиада ойындарында]] тек қана бірінші және екінші орындарға ие болғандар ғана медальдармен марапатталатын, ал [[1900 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1900 жылы Парижде]] және [[1904 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1904 жылы Сент-Луисте]] медальдардың орнына кубоктар мен басқа сыйлықтар сыйлаған болатын. Бұл Олимпиада ойындарының алтын медальдарына ең көп ие болған спортшылар тізімі. {| border=1 width=100% style="margin-top:45px;border-collapse:collapse; font-size:90%;" cellpadding=3 cellspacing=0 |- align=center bgcolor=#efefef !width=35|Спортшы !width=25|Ел !width=10|Спорт түрі !width=10%|Олимпиада !width=5%|[[Сурет:Gold medal.svg|21px|center|Алтын]] !width=5%|[[Сурет:Silver medal.svg|21px|center|Күміс]] !width=5%|[[Сурет:Bronze medal.svg|21px|center|Қола]] !width=5%|Барлығы |-bgcolor=#F5FAFF |[[Майкл Фелпс]] || {{USA}} || [[Жүзу]] || 2000-б.к. ||align="right"| 14 ||align="right"| 0 ||align="right"| 2 ||align="right"| 16 |-bgcolor=#D0E7FF |[[Рей Юри]] || {{USA}} || [[Жеңіл атлетика]] || 1900-1908 ||align="right"| 10 ||align="right"| 0 ||align="right"| 0 ||align="right"| 10 |-bgcolor=#F5FAFF |[[Лариса Латынина]] || {{USSR}} || [[Гимнастика]] || 1956-1964 ||align="right"| 9 ||align="right"| 5 ||align="right"| 4 ||align="right"| 18 |-bgcolor=#D0E7FF |[[Пааво Нурми]] || {{FIN}} || [[Жеңіл атлетика]] || 1920-1928 ||align="right"| 9 ||align="right"| 3 ||align="right"| 0 ||align="right"| 12 |-bgcolor=#F5FAFF |[[Парк Спитц]] || {{USA}} || [[Жүзу]] || 1968-1972 ||align="right"| 9 ||align="right"| 1 ||align="right"| 1 ||align="right"| 11 |-bgcolor=#D0E7FF |[[Карл Льюис]] || {{USA}} || [[Жеңіл атлетика]] || 1984-1996 ||align="right"| 9 ||align="right"| 1 ||align="right"| 0 ||align="right"| 10 |-bgcolor=#F5FAFF |[[Дэли Бьорн]] || {{NOR}} || [[Шаңғы жарысы]] || 1992-1998 ||align="right"| 8 ||align="right"| 4 ||align="right"| 0 ||align="right"| 12 |-bgcolor=#D0E7FF |[[Савао Като]] || {{JPN}} || [[Гимнастика]] || 1968-1976 ||align="right"| 8 ||align="right"| 3 ||align="right"| 1 ||align="right"| 12 |-bgcolor=#F5FAFF |[[Дженни Томпсон]] || {{USA}} || [[Жүзу]] || 1992-2004 ||align="right"| 8 ||align="right"| 3 ||align="right"| 1 ||align="right"| 12 |-bgcolor=#D0E7FF |[[Мэтт Бионди]] || {{USA}} || [[Жүзу]] || 1984-1992 ||align="right"| 8 ||align="right"| 2 ||align="right"| 1 ||align="right"| 11 |-bgcolor=#F5FAFF |[[Николай Андрианов]] || {{USSR}} || [[Гимнастика]] || 1972-1980 ||align="right"| 7 ||align="right"| 5 ||align="right"| 3 ||align="right"| 15 |} == Екі түрлі спорт түрінен чемпиондар болған спортшылар == ;Қысқы және жазғы * [[Эдди Иган]] (1897/1967) {{USA}} - Бокс 1/0/0 және Бобслей 1/0/0 * [[Якоб Тулин Тамс]] (1898/1954) {{NOR}} - Шаңғы жарысы 1/0/0 және Желкенді спорт 0/1/0 * [[Криста Лудинг]] (1959) {{GDR}} - Мәнерлеп сырғанау 2/1/1 және Велоспорт 0/1/0 * [[Клара Хьюз]] (1972) {{CAN}} - Велоспорт 0/0/2 және Мәнерлеп сырғанау 1/1/2 ;Жазғы * [[Отто Хершман]] (1877/1942) {{AUT}} - Жүзу 0/1/0 және Семсерлесу 0/1/0 * [[Пол Радмилович]] (1896/1968) {{GBR}} - Жүзу 1/0/0 және Су добы 3/0/0 * [[Джонни Вайсмюллер]] (1904/1984) {{USA}} - Жүзу 5/0/0 және Су добы 0/0/1 * [[Росвита Краузе]] (1949) {{GER}} - Жүзу 0/1/0 және Қол добы 1/1/0 * [[Тим Шоу]] (1957) {{USA}} - Су добы 0/1/0 және Жүзу 0/1/0 * [[Ребекка Ромеро]] (1980) {{GBR}} - Есу 0/1/0 және Велоспорт 1/0/0 ;Қысқы * [[Зузи Эрдман]] (1968) {{GDR}} - Шана спорты 0/1/1 және Бобслей 0/0/1 * [[Герда Вайссенштайнер]] (1969) {{ITA}} - Шана спорты 1/0/0 және Бобслей 0/0/1 == Олимпиада нышандары == [[Сурет:Musee olympique.jpg|thumb|right|250px|[[Лозанна]]дағы [[Олимпиада мұражайы]].]] Олимпиада қозғалысы көптеген нышандарды қолданады, негізінде олардың барлығы барон [[Пьер де Кубертен]]нің мұраттары мен ойларынан жаратылған. Осы нышандардың ішіндгіе ең танымалы, [[1920 жыл]]дан бастап әр бір ойында көтерілетін бес сақина суреттелген [[Олимпиада рәміздері|олимпиада туы]] шығар. Олимпиада туы, ақ түсті матаның үстінде, бес түрлі-түсті сақина суреттелген ақ түсті мата болып табылады. Әр бір сақина, бес түрлі құрлықты білдіреді: [[Еуропа]]ны, [[Азия]]ны, [[Африка]]ны, [[Америка]] мен [[Океания]]ны. Барлық сақиналар бір-бірімен байланысқан және Олимпиада ойындары рухының жан-жақтылығын білдіреді. Бес сақина үшін таңдалған түстер (солдан оңға қарай): көк, сары, қара, жасыл және қызыл. Осы ту таңдалған кезде ақ фонмен қатар, бұл түстер әр бір елдің туында бар еді, сондықтан да бұл сақиналар тек қана құрлықтарды емес, әлемдегі барлық елдерді білдіреді. Олимпиада ойындарының ресми ұраны "Citius, Altius, Fortius", [[латын тілі]]нен аударғанда "Тезірек, Жоғарырақ, Күштірек" деген мағынаны білдіреді. Бұл ұран алғашқы рет [[1924 жыл]]ы [[Париж]]де қолданылған болатын, бірақ Кубертеннің айтқан ''Ең бастысы – жеңіске жету емес, қатысу'' - деген бейресми ұранға айналған нақыл сөздің маңыздылығы кем емес. [[Олимпиада рәміздері|Олимпиада оты]], күн сәулелерінен Олимпия қаласында тұтандырылады. Бұл дәстүр алғаш рет [[1936 жыл]]ғы [[Берлин]]де өткен Олимпиада ойындарында пайда болды. Олимпиада оты, эстафета арқылы ойындар өтетін орынға дейін әкелініп, ашылу салтанаты кезінде Олимпиада тостағанында от жандырылады және жабылу салтанатында өшіріледі. == Олимпиада ойындарындағы спорт түрлері == {|class="wikitable" style="margin:0.5em auto;font-size:88%;text-align:center" |+ Ресми спорт түрлері |- | colspan="3" | ! colspan="2" scope=col |[[XIX ғасыр]] ! colspan="23" scope=col |[[XX ғасыр]] ! colspan="4" scope=col |[[21 ғ.|XXI ғасыр]] |- ! scope=col colspan="3"|Спорт түрі ! scope=col style="width:2em"|[[1896 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|96]] ! scope=col style="width:2em"|[[1900 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|00]] ! scope=col style="width:2em"|[[1904 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|04]] ! scope=col style="width:2em"|''[[1906 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|06]]'' ! scope=col style="width:2em"|[[1908 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|08]] ! scope=col style="width:2em"|[[1912 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|12]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1920|20]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1924|24]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1928|28]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1932|32]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1936|36]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1948|48]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1952|52]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1956|56]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1960|60]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1964|64]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1968|68]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1972|72]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1976|76]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1980|80]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1984|84]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1988|88]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1992|92]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1996|96]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2000|00]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2004|04]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2008|08]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2012|12]] ! scope=col style="width:2em"|[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2016|16]] |- ! scope=row colspan="2"|[[Жеңіл атлетика]] |[[Сурет:Athletics pictogram.svg|21px]] |12||23||25||''21''||26||30||29||27||27||29||29||33||33||33||34||36||36||38||37||38||41||42||43||44||46||46||47||47||# |- ! scope=row colspan="2"|[[Есу]] |[[Сурет:Rowing pictogram.svg|21px]] |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |5||5||''6''||4||4||5||7||7||7||7||7||7||7||7||7||7||7||14||14||14||14||14||14||14||14||14||14||# |- ! scope=row colspan="2"|[[Бадминтон]] |[[Сурет:Badminton pictogram.svg|21px]] |colspan="17" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |· | colspan="3" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |· ||4||5||5||5||5||5||# |- ! scope=row colspan="2"|[[Баскетбол]] |[[Сурет:Basketball pictogram.svg|21px]] |colspan="2" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |· ||''· '' |colspan="6" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1||1||1||1||1||1||1||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||# |- ! scope=row colspan="2"|[[Бокс]] |[[Сурет:Boxing pictogram.svg|21px]] |colspan="2" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |7 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |5 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |8||8||8||8||8||8||10||10||10||10||11||11||11||11||12||12||12||12||12||11||11||13||# |- ! scope=row rowspan="2"| {| |- | style="line-height:1;border:none" |[[Байдаркада және каноэде есу|Б<br />а<br />й<br />д<br />а<br />р<br />к<br />а<br />-]] | style="line-height:1;border:none" |[[Байдаркада және каноэде есу|к<br />а<br />н<br />о<br />э]] |} ! scope=row |[[Байдаркада және каноэде есу]] |[[Сурет:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|21px]] |colspan="7" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |· |colspan="2" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |9||9||9||9||7||7||7||7||11||11||12||12||12||12||12||12||12||12||# |- ! scope=row |[[Слаломдық есу]] |[[Сурет:Canoeing (slalom) pictogram.svg|21px]] |colspan="17" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |4 |colspan="4" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |4||4||4||4||4||4||# |- ! scope=row rowspan="4" style="line-height:1"|'''[[Велосипед спорты|В<br />е<br />л<br />о<br />с<br />п<br />о<br />р<br />т]]''' ! scope=row |БМХ |[[Сурет:Cycling (BMX) pictogram.svg|21px]] |colspan="26" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2||# |- ! scope=row |Маунтинбайк |[[Сурет:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|21px]] |colspan="23" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2||2||2||2||# |- ! scope=row|Трек жарысы |[[Сурет:Cycling (track) pictogram.svg|21px]] |5||2||7||''5''||6 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |4||4||4||4||4||4||4||4||4||5||5||5||4||4||5||6||7||8||12||12||10||10||# |- ! scope=row|Шоссе жарысы |[[Сурет:Cycling (road) pictogram.svg|21px]] |1 |colspan="2" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |''1'' |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||3||3||3||4||4||4||4||4||# |- !colspan="2" scope=row |[[Ат спорты]] |[[Сурет:Equestrian pictogram.svg|21px]] |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |3 |colspan="3" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |5||7||5||6||5||6||6||6||6||5||6||6||6||6||6||6||6||6||6||6||6||6||#||# |- !colspan="2" scope=row |[[Семсерлесу]] |[[Сурет:Fencing pictogram.svg|21px]] |3||7||5||''8''||4||5||6||7||7||7||7||7||7||7||8||8||8||8||8||8||8||8||8||10||10||10||10||10||# |- !colspan="2" scope=row |[[Футбол]] |[[Сурет:Football pictogram.svg|21px]] |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1||''1''||1||1||1||1||1 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||2||2||2||2||2||# |- !colspan="2" scope=row |[[Гольф]] |[[Сурет:Golf pictogram.svg|21px]] |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2 |colspan="24" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |# |- !scope=row rowspan="3" style="line-height:1"|'''[[Гимнастика|Г<br />и<br />м<br />н<br />а<br />с<br />т<br />и<br />к<br />а]]''' !scope=row |[[Спорттық гимнастика|спорттық]] |[[Сурет:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|21px]] |8||1||11||''4''||2||4||4||9||8||11||9||9||15||15||14||14||14||14||14||14||14||14||14||14||14||14||14||14||# |- !scope=row |[[Көркем гимнастика|көркем]] |[[Сурет:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|21px]] |colspan="20" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1||1||2||2||2||2||2||# |- !scope=row |[[Батутта секіру|батут]] |[[Сурет:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|21px]] |colspan="24" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2||2||2||# |- !colspan="2" scope=row |[[Ауыр атлетика]] |[[Сурет:Weightlifting pictogram.svg|21px]] |2 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||''2'' |colspan="2" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |5||5||5||5||5||6||7||7||7||7||7||9||9||10||10||10||10||10||15||15||15||15||# |- !colspan="2" scope=row |[[Қол добы]] |[[Сурет:Handball pictogram.svg|21px]] |colspan="10" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1 |colspan="6" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||# |- !colspan="2" scope=row |[[Көгалдағы хоккей]] |[[Сурет:Field hockey pictogram.svg|21px]] |colspan="4" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||2||2||2||2||2||2||2||2||2||# |- !colspan="2" scope=row |[[Дзюдо]] |[[Сурет:Judo pictogram.svg|21px]] |colspan="15" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |4 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |6||6||8||8||7||14||14||14||14||14||14||# |- !colspan="2" scope=row |[[Күрес]] |[[Сурет:Wrestling pictogram.svg|21px]] |1 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |8||''4''||10||5||10||13||13||14||14||16||16||16||16||16||16||20||20||20||20||20||20||20||16||18||18||18||# |- !rowspan="4" style="line-height:1" scope=row |[[Жүзу|'''Ж<br />ү<br />з<br />у''']] ! scope=row |[[Жүзу]] |[[Сурет:Swimming pictogram.svg|21px]] |4||7||9||''4''||6||9||10||11||11||11||11||11||11||13||15||18||29||29||26||26||29||31||31||32||32||32||34||34||# |- ! scope=row |[[Синхронды жүзу]] |[[Сурет:Synchronized swimming pictogram.svg|21px]] |colspan="20" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2||2||1||2||2||2||2||# |- ! scope=row |[[Суға секіру]] |[[Сурет:Diving pictogram.svg|21px]] |colspan="2" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||''1''||2||4||5||5||4||4||4||4||4||4||4||4||4||4||4||4||4||4||4||4||8||8||8||8||# |- ! scope=row |[[Су добы]] |[[Сурет:Water polo pictogram.svg|21px]] |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||1||2||2||2||2||# |- !colspan="2" scope=row |[[Қазіргі бессайыс]] |[[Сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|21px]] |colspan="5" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1||1||1||1||1||1||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||1||2||2||2||2||# |- !colspan="2" scope=row |[[Регби]] |[[Сурет:Rugby union pictogram.svg|21px]] |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1 |colspan="2" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |1||1 |colspan="19" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |# |- !colspan="2" scope=row |[[Таэквондо]] |[[Сурет:Taekwondo pictogram.svg|21px]] |colspan="21" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |· ||· |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |8||8||8||8||# |- !colspan="2" scope=row |[[Теннис]] |[[Сурет:Tennis pictogram.svg|21px]] |2||4||2||''4''||6||8||5||5 |colspan="8" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |· |colspan="3" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |· ||4||4||4||4||4||4||5||# |- !colspan="2" scope=row |[[Үстел теннисі]] |[[Сурет:Table tennis pictogram.svg|21px]] |colspan="21" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |4||4||4||4||4||4||4||# |- !colspan="2" scope=row |[[Садақтан ату]] |[[Сурет:Archery pictogram.svg|21px]] |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |6||6 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |3 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |10 |colspan="10" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2||2||2||4||4||4||4||4||4||4||# |- !colspan="2" scope=row |[[Нысана көздеу]] |[[Сурет:Shooting pictogram.svg|21px]] |5||9||style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |''16''||15||18||21||10 |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||3||4||7||7||6||6||7||8||7||7||11||13||13||15||17||17||15||15||# |- !colspan="2" scope=row |[[Триатлон]] |[[Сурет:Triathlon pictogram.svg|21px]] |colspan="24" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2||2||2||# |- ! scope=row rowspan="2"| {| |- |style="line-height:1;border:none" "|[[Волейбол|В<br />о<br />л<br />е<br />й<br />б<br />о<br />л]] |} ! scope=row |[[Жағажай волейболы]] |[[Сурет:Volleyball (beach) pictogram.svg|21px]] |colspan="22" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |· ||2||2||2||2||2||# |- ! scope=row |[[Волейбол]] |[[Сурет:Volleyball (indoor) pictogram.svg|21px]] |colspan="15" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||2||# |- !colspan="2" scope=row |[[Желкенді спорт]] |[[Сурет:Sailing pictogram.svg|21px]] |style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |7 |colspan="2" style="background:#CCCCCC"|&nbsp; |4||4||14||3||3||4||4||5||5||5||5||5||5||6||6||6||7||8||10||10||11||11||11||10||# |- !colspan="3" scope=row | Барлық жарыстар | 43 || 86 || 96 || 78 || 110 || 102 || 156 || 126 || 109 || 116 || 129 || 136 || 149 || 151 || 150 || 163 || 172 || 195 || 198 || 203 || 221 || 237 || 257 || 271 || 300 || 301 || 302 || 300 || # |} == Олимпиада ойындарының өткізілу орындары == {| align="center" |[[Сурет:Summer olympics all cities.PNG|thumb|right|225px|Жазғы Олимпиада ойындарын өткізген елдер. Ойындарды бір рет өткізген елдер жасыл түспен, ал екі немесе одан да көп рет қабылдаған елдер көк түспен көрсетілген.]] |[[Сурет:Winter olympics all cities.svg|thumb|left|225px|Қысқы Олимпиада ойындарын өткізген елдер. Ойындарды бір рет өткізген елдер жасыл түспен, ал екі немесе одан да көп рет қабылдаған елдер көк түспен көрсетілген.]] |} Кезекті Олимпиада ойындары өткізілетін қала, ойындарға 7 жыл қалғанда арнайы Халықаралық олимпиада комитетінің (ХОК) сессиясында анықталады. Қала, ресми мәлімдемесін тапсырған бірнеше қала-кандидаттарының ішінен таңдалады. Таңдау кандидат елдерінің өкілдері мен ХОК президенінен басқа барлық ХОК мүшелерімен тура құпиялы жолы арқылы өтеді. Ереже бойынша, соңғы дауыс беру рәсіміне кандидаттар тізімі арасында бес қаладан артық болмауы тиіс, бұл тізім бір жыл бұрын ХОК мүшелерінің алдын ала дауыс беру нәтижесінде анықталады. Жеңімпаз кандидат дауыстардың жарытысынан артық жинау керек. Егер жеңімпаз алғашқы айналымда анықталмаса, онда екінші және кейінгі айналымдар өткізіледі. Әр бір айналымнан кейін ең аз дауыс жинаған бір кандидаттан күрестен шығып кетіп отырады. Сонда ғана, кандидат елдерінің өкілдері қайтадан дауыс бере алуға құқысына ие болады. Ең көп Олимпиада ойындарын өткізген ел - АҚШ — 8 рет (4 рет — жазғы және 4 рет — қысқы). [[Франция]] 5 рет (2/3), [[Ұлыбритания]] 3 рет (3/0), [[Германия]] 3 рет (2/1), [[Жапония]], [[Италия]], [[Канада]] 3 рет (1/2). [[Аустралия]] жазғы ойындарын бір рет өткізген, ал Австрия, [[Швейцария]] және [[Норвегия]] қысқы ойындарын. [[Швеция]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]], [[Финляндия]], КСРО, [[Мексика]], Оңтүстік Корея, [[Испания]] және [[Қытай]] бір рет жазғы ойындарын өткізген. [[Югославия]] ([[Босния және Герцеговина]]) бір рет қысқы ойындарын қабылдаған. Барлығы 21 ел. Жазғы ойындары 18 елде, ал қысқы 11 елде өткізілген. Қалалар арасында Олимпиада ойындарын ең көп қабылдаған қала - [[Лондон]] — 3 рет. Лос-Анжелесте, [[Париж]]де, [[Афина]]да екі реттен жазғы ойындары өткізілген, [[Санкт-Мориц]]те, [[Инсбрук]]те, [[Лейк-Плэсид]]те — қысқы. Олимпиада ойындарын өткізген 41 қала (жазғы 22, қысқы 19): Астында 2020 жылға дейін жазғы және қысқы Олимпиада ойындарының тізімі көрсетілген. {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%;" cellpadding=3 cellspacing=0 |- bgcolor="#FFFFFF" !colspan=11 align=center|[[Сурет:Olympic flag.svg|border|50px]] |- bgcolor="#C1D8FF" !colspan=5 width=65%|[[Жазғы Олимпиада ойындары]] !width=1% rowspan=39 bgcolor=ffffff| !colspan=5 width=65%|[[Қысқы Олимпиада ойындары]] |- bgcolor="#C1D8FF" !width=4%|Логотипі !width=3%|Жыл !width=15%|Ойындар !colspan=2 width=28%|Өткізілген орыны !width=4%|Логотипі !width=3%|Жыл !width=15%|Ойындар !colspan=2 width=28%|Өткізілген орыны |- bgcolor=#EFEFEF !width=4%| !width=3%| !width=11%| !width=12%|Қала !width=15%|Ел !width=4%| !width=3%| !width=11%| !width=12%|Қала !width=15%|Ел |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=center bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Poster I olimpiade.jpg|35px]] |[[1896]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1896|I жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Афина]] |[[Сурет:State_Flag_of_Greece_(1863-1924_and_1935-1970).svg|45px]]<br />[[Грекия]] | | | | | |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=center bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Poster van zomerspelen 1900.jpg|35px]] |[[1900]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1900|II жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Париж]] |[[Сурет:Flag of France.svg|45px]]<br />[[Франция]] | | | | | |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=center bgcolor=#FFFFFF| [[Сурет:1904summerolympicsposter.jpg|35px]] |[[1904]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1904|III жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Сент-Луис]] |[[Сурет:Flag of the United States (1896-1908).svg|45px]]<br />[[АҚШ]] | | | | | |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=center bgcolor=#FFFFFF| [[Сурет:1906 olympics.jpg|35px]] |[[1906]] |''[[Кезектен тыс Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындары 1906]]''<br /><small>(ресми түрде мойындалмаған)</small> |[[Афина]] |[[Сурет:State_Flag_of_Greece_(1863-1924_and_1935-1970).svg|45px]]<br />[[Грекия]] | | | | | |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=center bgcolor=#FFFFFF| [[Сурет:Olimpiad medal 1908.jpg|35px]] |[[1908]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1908|IV жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Лондон]] |[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|45px]]<br />[[Ұлыбритания]] | | | | | |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=center bgcolor=#FFFFFF| [[Сурет:1912 poster.jpg|35px]] |[[1912]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1912|V жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Стокгольм]] |[[Сурет:Flag of Sweden.svg|45px]]<br />[[Швеция]] | | | | | |- align=center bgcolor=#F5FAFF |colspan=5|<small>''I VI жазғы Олимпиада ойындары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] болғандықтан өткізілген жоқ''<small> |colspan=5| |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=center bgcolor=#FFFFFF| - |[[1916]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1916|VI жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Берлин]] |[[Сурет:Flag of the German Empire.svg|45px]]<br />[[Германия]] | | | | | |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=center bgcolor=#FFFFFF| [[Сурет:1920 olympics poster.jpg|35px]] |[[1920]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1920|VII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Антверпен]] |[[Сурет:Flag of Belgium.svg|35px]]<br />[[Бельгия]] | | | | | |- align=center bgcolor=#F5FAFF |colspan=5| |colspan=5|<small>'''Қысқы Олимпиада ойындары''' ''өткізіле бастады''<small> |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=center bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1924 poster.jpg|35px]] |[[1924]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1924|VIII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Париж]] |[[Сурет:Flag of France.svg|45px]]<br />[[Франция]] |align=center bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1924WOlympicPoster.jpg|35px]] |[[1924]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1924|I қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Шамони]] |[[Сурет:Flag of France.svg|45px]]<br />[[Франция]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1928 poster.jpg|35px]] |[[1928]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1928|IX жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Амстердам]] |[[Сурет:Flag of the Netherlands.svg|45px]]<br />[[Нидерланд]] |align=center bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi St.Moritz 28.jpg|35px]] |[[1928]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1928|II қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Санкт-Мориц]] |[[Сурет:Flag of Switzerland (Pantone).svg|35px]]<br />[[Швейцария]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1932 poster.jpg|35px]] |[[1932]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1932|X жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Лос-Анджелес]] |[[Сурет:US flag 48 stars.svg|45px]]<br />[[АҚШ]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Lake placid 1932 logo.gif|35px]] |[[1932]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1932|III қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Лейк-Плэсид]] |[[Сурет:US flag 48 stars.svg|45px]]<br />[[АҚШ]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF| |[[1936]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1936|XI жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Берлин]] |[[Сурет:Flag of Germany 1933.svg|45px]]<br />[[Германия]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Garmisch 36.png|35px]] |[[1936]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1936|IV қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Гармиш-Партенкирхен]] |[[Сурет:Flag of Germany 1933.svg|45px]]<br />[[Германия]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |colspan=11|<small>''I XII, XIII жазғы Олимпиада ойындары және V, VI қысқы Олимпиада ойындары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] болғандықтан өткізілген жоқ''<small> |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Tokyo 1940 Summer.jpg|35px]] |[[1940]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1940|XII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Токио]] |[[Сурет:Flag of Japan (bordered).svg|45px]]<br />[[Жапония]] |align=center bgcolor=#FFFFFF| - |[[1940]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1940|V қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Саппоро]] |[[Сурет:Flag of Japan (bordered).svg|45px]]<br />[[Жапония]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=center bgcolor=#FFFFFF| - |[[1944]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1944|XIII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Лондон]] |[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|45px]]<br />[[Ұлыбритания]] |align=center bgcolor=#FFFFFF| - |[[1944]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1944|VI қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Кортина д'Ампеццо]] |[[Сурет:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|45px]]<br />[[Италия]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=center bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Londra 1948.png|35px]] |[[1948]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1948|XIV жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Лондон]] |[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|45px]]<br />[[Ұлыбритания]] |align=center bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi St.Moritz 48.png|35px]] |[[1948]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1948|V қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Санкт-Мориц]] |[[Сурет:Flag of Switzerland (Pantone).svg|40px]]<br />[[Швейцария]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Helsinki 1952.png|35px]] |[[1952]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1952|XV жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Хельсинки]] |[[Сурет:Flag of Finland (bordered).svg|45px]]<br />[[Финляндия]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Oslo 52.png|35px]] |[[1952]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1952|VI қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Осло]] |[[Сурет:Flag of Norway.svg|45px]]<br />[[Норвегия]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Melbourne 1956.png|35px]] |[[1956]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1956|XVI жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Мельбурн]] |[[Сурет:Flag of Australia.svg|45px]]<br />[[Аустралия]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1956 wolympics logo.gif|35px]] |[[1956]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1956|VII қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Кортина д'Ампеццо]] |[[Сурет:Flag of Italy.svg|45px]]<br />[[Италия]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiade Roma 1960.jpg|35px]] |[[1960]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1960|XVII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Рим]] |[[Сурет:Flag of Italy.svg|45px]]<br />[[Италия]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi S.Valley 60.png|35px]] |[[1960]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1960|VIII қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Скво-Велли]] |[[Сурет:US flag 49 stars.svg|45px]]<br />[[АҚШ]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Tokyo 1964 Summer Olympics logo.svg|35px]] |[[1964]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1964|XVIII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Токио]] |[[Сурет:Flag of Japan (bordered).svg|45px]]<br />[[Жапония]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Innsbruck 64.png|35px]] |[[1964]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1964|IX қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Инсбрук]] |[[Сурет:Flag of Austria.svg|45px]]<br />[[Австрия]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1968 Mexico emblem.svg|35px]] |[[1968]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1968|XIX жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Мехико]] |[[Сурет:Flag of Mexico.svg|45px]]<br />[[Мексика]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Grenoble 68.gif|35px]] |[[1968]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1968|X қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Гренобль]] |[[Сурет:Flag of France.svg|45px]]<br />[[Франция]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Munchen 1972.jpg|35px]] |[[1972]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1972|XX жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Мюнхен]] |[[Сурет:Flag of Germany.svg|45px]]<br />[[Германия Федеративтік Республикасы|Германия]] |align=center bgcolor=#FFFFFF| |[[1972]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1972|XI қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Саппоро]] |[[Сурет:Flag of Japan (bordered).svg|45px]]<br />[[Жапония]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Montreal1976 logo.png|35px]] |[[1976]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1976|XXI жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Монреаль]] |[[Сурет:Flag of Canada.svg|45px]]<br />[[Канада]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Innsbruck 76.png|35px]] |[[1976]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1976|XII қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Инсбрук]] |[[Сурет:Flag of Austria.svg|45px]]<br />[[Австрия]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1980 poster.jpg|35px]] |[[1980]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1980|XXII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Мәскеу]] |[[Сурет:Flag of the Soviet Union 1955.svg|45px]]<br />[[Кеңес Одағы]] |align=center bgcolor=#FFFFFF| - |[[1980]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1980|XIII қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Лейк-Плэсид]] |[[Сурет:Flag of the United States.svg|45px]]<br />[[АҚШ]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:LosAngeles1984 logo.gif|35px]] |[[1984]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1984|XXIII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Лос-Анджелес]] |[[Сурет:Flag of the United States.svg|45px]]<br />[[АҚШ]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Olimpiadi Sarajevo 84.png|35px]] |[[1984]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1984|XIV қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Сараево]] |[[Сурет:Flag of SFR Yugoslavia.svg|45px]]<br />[[Югославия]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Seul1988 logo.jpg|35px]] |[[1988]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1988|XXIV жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Сеул]] |[[Сурет:Flag of South Korea (bordered).svg|45px]]<br />[[Оңтүстік Корея]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1988 wolympics logo.png|35px]] |[[1988]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1988|XV қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Калгари]] |[[Сурет:Flag of Canada.svg|45px]]<br />[[Канада]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Barcellona1992 logo.jpg|35px]] |[[1992]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1992|XXV жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Барселона]] |[[Сурет:Flag of Spain.svg|45px]]<br />[[Испания]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1992 wolympics logo.png|35px]] |[[1992]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1992|XVI қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Альбертвиль]] |[[Сурет:Flag of France.svg|45px]]<br />[[Франция]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |colspan=11|<small>''1994 жылдан бастап қысқы және жазғы Олимпиада ойындары арасына екі жыл салып өтіп тұрады''<small> |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Atlanta1996 logo.jpg|35px]] |[[1996]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1996|XXVI жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Атланта]] |[[Сурет:Flag of the United States.svg|45px]]<br />[[АҚШ]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:1994 wolympics logo.jpg|35px]] |[[1994]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1994|XVII қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Лиллехаммер]] |[[Сурет:Flag of Norway.svg|45px]]<br />[[Норвегия]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Sydney2000.jpg|35px]] |[[2000]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2000|XXVII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Сидней]] |[[Сурет:Flag of Australia.svg|45px]]<br />[[Аустралия]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Logo nagano 1998.gif|35px]] |[[1998]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 1998|XVIII қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Нагано]] |[[Сурет:Flag of Japan (bordered).svg|45px]]<br />[[Жапония]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Athens 2004 logo.jpg|35px]] |[[2004]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2004|XXVIII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Афина]] |[[Сурет:Flag of Greece.svg|45px]]<br />[[Грекия]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Logo salt lake city 2002.gif|35px]] |[[2002]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 2002|XIX қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Солт-Лейк-Сити]] |[[Сурет:Flag of the United States.svg|45px]]<br />[[АҚШ]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Beijing 2008_2.jpg|35px]] |[[2008]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2008|XXIX жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Бейжің]] |[[Сурет:Flag of the People's Republic of China.svg|45px]]<br />[[Қытай]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Torino2006.png|35px]] |[[2006]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 2006|XX қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Турин]] |[[Сурет:Flag of Italy.svg|45px]]<br />[[Италия]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:London Olympics 2012 logo.gif|35px]] |[[2012]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2012|XXX жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Лондон]] |[[Сурет:Flag of the United Kingdom.svg|45px]]<br />[[Ұлыбритания]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:2010 Winter Olympics logo.png|35px]] |[[2010]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 2010|XXI қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Ванкувер]] |[[Сурет:Flag of Canada.svg|45px]]<br />[[Канада]] |-align=center bgcolor=#D0E7FF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Rio giochi 2016.png|35px]] |[[2016]] |[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2016|XXXI жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Рио-де-Жанейро]] |[[Сурет:Flag of Brazil.svg|45px]]<br />[[Бразилия]] |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:Sochi2014.png|30px]] |[[2014]] |[[Қысқы Олимпиадалық Ойындар 2014|XXII қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Сочи]] |[[Сурет:Flag of Russia.svg|45px]]<br />[[Ресей]] |-align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[Сурет:2020_Summer_Olympics_logo.svg|35px]] |[[2020]] |[[2020 Жазғы Олимпиада ойындары|XXXII жазғы Олимпиада ойындары]] |[[Токио]] |[[Сурет:Flag of Japan.svg|45px]]<br />[[Жапония]] |<br /> |align=left bgcolor=#FFFFFF|[[File:Pyeongchang 2018 Logo.svg|35px]] |[[2018]] |[[Қысқы Олимпиада ойындары 2018|XXIII қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Пхенчхан]] |[[Сурет:Flag of South Korea (bordered).svg|45px]]<br />[[Оңтүстік Корея]] |-align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left bgcolor=#FFFFFF| |[[2024]] |[[Жазғы Олимпиада ойындары 2024|XXXIII жазғы Олимпиада ойындары]] |''белгісіз'' |''белгісіз'' |<br /> |align=left bgcolor=#FFFFFF| |[[2022]] |[[Қысқы Олимпиада ойындары 2022|XXIV қысқы Олимпиада ойындары]] |[[Бейжің]] |[[Сурет:Flag of the People's Republic of China.svg|45px]]<br />[[Қытай]] |} == Қазақстан Олимпиада ойындарында == {{main|Олимпиада ойындарындағы Қазақстан}} == Тағы қараңыз == * [[Паралимпиада ойындары]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp ХОК ресми сайты]{{ref-en}} * [http://www.databaseolympics.com/games/gameslist.htm Олимпиада статистикасының сайты]{{ref-en}} * [http://olympic-museum.de/index.html Олимпиада ойындарының мұражайы]{{ref-en}} * [http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm Олимпиада ойындары туралы ресми репортаждар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612020125/http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm |date=2007-06-12 }}{{ref-en}} * [http://www.olympicgameswinners.com/ru/index.php# Анықтама. Олимпиада ойындары жүлдегертері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906001347/http://www.olympicgameswinners.com/ru/index.php |date=2012-09-06 }} {{Олимпиада}} [[Санат:Олимпиада ойындары| ]] 4i4l1aucbqdrd2ktfq1bt7snuucjmks Арғын 0 14083 3653416 3629421 2026-09-11T11:18:57Z Unknown Alash 96268 /* Тарихы */ 3653416 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Арғын | таңбасы = Kazakh Tamga 17.svg | таңба_сипаттамасы = Көз | ұраны = Ақжол | шығу_тегі = | жүзі = [[Орта жүз]] | бөлімдері = Бәйбішесінен «5 Мейрам», тоқалынан «7 Момын» | тараулары = «5 Мейрам»: Қаракесек, Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік. «7 Момын»: Атығай, Бәсентиін, Қарауыл, Қанжығалы, Тобықты, Ақтәжі, Байтәжі. | ақсақалы = | қыстаулары = [[Сарыарқа|Солтүстік Сарыарқа]] | жайлаулары = [[Сырдария]] | торабы = www.argyn.com }} '''Арғын''', кейде '''арғұн''' ([[өзбек тілі|өзб.]] ''argʻin'', [[татар тілі|тат.]] ''аргын'', [[қырымтатар тілі|қырым тат.]] ''arğın'') — түркі [[тайпа|тайпасы]]. [[Орта жүз|Орта жүздің]] құрамындағы алты тайпаның бірі. [[Қырым хандығы|Қырым]], [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарындағы ең ықпалды төрт тайпаның бірі. == Тайпаның шығу тарихы == Бірқатар ғалымдардың пікірінше, арғындардың шыққан тегі - моңғол тайпалары. == Генетикалық қоры == == Қазақтардың құрамындағы арғындар == === Саны === 1896-1911 жылдары өткен ауыл-шаруашылық санақтарына сәйкес арғындардың саны 509 мың адамға жететін. [[Көкшетау уезі]]нде [[қазақтар|қазақтардың]] 82 % ([[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Павлодар уезі|Павлодар уезінде]] 78 % ([[бәсентиін]], сүйіндік), [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезінде]] 78 % (сүйіндік, қаракесек), [[Ақмола уезі|Ақмола уезінде]] 67 % ([[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Торғай уезі|Торғай уезінде]] 50 % ([[шегендік]], саржетім, ақташы, үмбетей), [[Атбасар уезі]]нде 46 % (қуандық, шегендік және т.б.), [[Петропавл уезі]]нде 39 % (атығай, қарауыл), [[Омбы уезі|Омбы уезінде]] 35,3 % (айдабол), [[Семей уезі|Семей уезінде]] 32 % ([[тобықты]]) құрайтын. А.А.Темірғалиевтің мәліметтері бойынша арғындардың саны 1911-1913 жылдары 753 мыңға, ал [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлының]] деректеріне сәйкес 1917 жылы 890 мыңға жететін. === Қоныстану аймақтары === [[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|left|280px|Арғын тайпасының құрамындағы рулардың қоныстануы]] Арғын тайпасының рулары бүкіл Қазақстанда қоныстанды, бірақ олардың мейлінше көп табан тіреген жерлері мыналар: Орталық Қазақстанда Есіл, Құланөтпес, Терісаққан, Қума өзендерінің аңғары, Қорғалжын, Теңіз көлдеріпің төңірегі, Нұра өзені мен оның көптеген салаларының бойы; Шығыс Қазақстанда Шыңғыстау, Шұбартау даласы, Тоқырау, Бақанас өзендерінің бойы, Солтүстік Балқаш өңірі, Қарқаралы таулары және оның көптеген өзендері бар төңірегі, Ащысу, Нұра өзендерінің бас жағы, Қарасор, Қатынкөл, Саумалкөл көлдерінің төңірегі, Баянауыл маңы мен Ертіс бойы; Солтүстік Қазақстанда Кішіқарой және Ебейті көлдерінен бастап, одан әрі Есіл мен оның салалары бойымен батысқа қарай, Зеренді, Алабота, Жалбыркөл, Сәулекөл, Ақпан-бөрлі, Тайсары, Жабай, Жыланды өзендерінің т. б. бойы. === Шежіресі === '''Бәйбішесінен «5 мейрам»:''' # [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]: ''қамбар, жалықбас, шұбыртпалы, бошан (таз, байбөрі, машай (қояншы-тағай, керней-кәрсон), жанту, манат), әлтеке (алмұрат, дос, қойкел, сапақ, есболат, өтеген), сарым (тоқсан, өтеміс), қара (қожас, жарас, бәркөз, өтеп, тақабай, мұрат, дүзен, тоқан) және шор (дүйсенбай, шекшек, тілеубай, әйтімбет, кожам, алтөбет).'' # [[Қуандық]]: ''алтай-қарпықтар, тоқа, сармантай, мұрат, сайдалы, нұрбай, алсай), есенғарт, аманғарт, өмір, темір, темеш.'' # [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]]: ''қаржас, орманшы, құлболды (айдабол, күлік, ақбура, тұлпар, қаблан), жанболды, мәжік (малай, жәдігер).'' # [[Бегендік]]: ''қозған (қарақозған, сарықозған, оразгелді (тәңірберді, сырық)).'' # [[Шегендік]]: ''қақсал.'' '''Тоқалынан «7 момын»:''' # [[Атығай]]: ''кұдайберді, бәйімбет, бағыс, баба, ақкиік, койлы, кұлансу, бабасан, кадір, елтоқ, сары, есентаңырық, сүйіндікқар, майлыбалта.'' # [[Бәсентиін]]: ''ақмайдан, бекмайдан, тоқмайдан, ақтілес, күшік, карабұжыр, апай, бөрі, сырым, төрт сары.'' # [[Қарауыл руы|Қарауыл]]: ''жақсылық, кұрманқожа, кұлынша, кұлымбет, түнқатар, қылды, ботпан, жаулыбай, ақонай, коңырша, қантай.'' # [[Қанжығалы руы|Қанжығалы]]: ''есен, бозым, каракула'' # [[Тобықты]]: ''жуантаяқ, дадан, мұсабай, көкше, бораншы.'' # Дәуіт. # Ақтәжі, Байтәжі. '''Әйелі Айнамкөзден «кіші арғындар» немесе «тоқал арғындар»''' # [[Төмен шекті|Төменгі шекті]]: ''саржетімдер: құлқай, өтей, алдияр (таз), мадияр, қойсары, байсары, сүгір, жиенбет''. Саржетім құрамына кірмейтін ''тағышы.'' # [[Жоғары шекті]]:''қараман, шақшақ, айдерке, қырықмылтық, әлімбет, бәйімбет, төлек.'' '''Қызынан (жиен)''' # [[Тарақты]]: ''апай, тоқтауыл, қыдыр, жәші, әлі, сары, әйтей, қосанақ, алакөз, шәуке, әлеуке, төлес, сойылқас, шұңғырша, көгедей'' === Ұрандары мен таңбалары === {| class="wide" ! Тайпа ! Ру ! Таңбасы ! Ұраны |- ! [[Орта жүз]] ! ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға ! |- | [[Арғын]] | | [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз | Ақжол, Қарақожа |- | |Қаракесек |[[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз |Қарқабат |- | |Сүйіндік |[[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз |Төртуыл |- | | Тарақты | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 24.svg|30px]] | Жауқашар |- | | Жоғары шекті | [[File:Kazakh Tamga 76.svg|30px]] жоғары шекті | |- | | Төменгі шекті | [[File:Kazakh Tamga 77.svg|30px]] төменгі шекті | |- |} Арғындар Кіші жүз жерінде де мекен еткен, ол жерлер: Қарақамыс, Шошқалы, Сарыкөл, Қойбағар көлдерінің төңірегі, көптеген шағын өзендердің бойы мен осы көлдер маңындағы алқаптар, Торғайға құятын Үлкентамды, Мойылды, Сарыторғай деген шағын өзендердің бойы, сондай-ақ Торғай өзенінің бас жағы және Сарыкөл төңірегі. [[File:Kazakh tribes on map (1730).jpg|thumb|left|280px|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] 1730 жылғы картасындағы арғын тайпасының (''Tribus Argun'') қоныстануы]] == Қырым татарларының құрамындағы арғындар == == Татарлардың құрамындағы арғындар == Арғындар Қазан және Қасым хандықтарындағы ең текті әулеттердің бірі болды. Олар жергілікті хан диуандарының құрамында болып, екі мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатына ықпал етті. == Башқұрттардың құрамындағы арғындар == Башқұрт халқының құрамында қоныстанған қазақ арғындарының ұрпақтары. == Хакастардың құрамындағы арғындар == Арғындар хакастардың хызыл субэтникалық тобына кіріп, ұлық арғын және кіші арғын болып екіге бөлінеді. Олар XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Алтысар ұлысында қоныстанған қазақ арғындарының ұрпақтары. == Тарихы == Округтегі ең көп Қаракесек руы бірінші топқа Мейрамсопыға жатады. Бұл жерде де туыстық ру басынан емес, Қаракесектен тарайтын жаңа рулар басталады: Көшім Қаракесектің үшінші ұрпағы Көшім атасының (қараңыз: 2-кесте). Қамбар Қаракесектің асырап алған баласының; Байбөрі Қаракесек немересінің; Айбике және Нұрбике-Шаншар-Қаракесектің Шаншар әйелдері (Айбике мен Нұрбике) қосылған Қаракесектің төртінші ұрпағының; Қарсон Қарпық Қаракесектің төртінші ұрпағы болатын. Қарсон атасы мен Қуандық руы Қарпық атасының; Әлтеке Сарым осы аттас аталарының Қояншы Тоғай Қаракесектен төртінші ұрпақ болатын Қояншы жәие Тоғай аталарының атымен аталады. Сондай-ақ, арғын тайпасында дербес болыс құрған Тарақты руын да атап өткен жөн. Егер XIX ғасырдың 30-жылдарында болыстар (5-кестені қараңыз), мысалы, Қарауыл, Әлтеке-Сарым сияқты біртектес болса, 40-жылдарда болыстардың бөлшектепуі немесе түрлі рулардың бір болысқа бірігуі де біртектес болды. Мысалы, Тобықты болысы, Дадан, Мәмбет, Күшік-Тобықты (Дадан Тобықты, сондай-ақ Тобықтыдан тарайтын бесінші ұрпақ Мәмбет пен Күшік (қараңыз: 2-кесте) болып бөлінгеи. Ал Қарауыл-Қамбар болысы екі, қарауыл қазақтарының бір болысқа біріккені көрсетеді. Алуан түрлі қауымдардың мұндай бірлестіктері жайылымдарды және жалпы алғанда өз мүдделерін бірлесіп қорғау қажеттігінен туды. Шынына келгенде, 30-жылдарда Қарауыл атасы 4 ауылдан, ал Қамбар атасы 10 ауылдан тұрған (қараңыз: 5-кесте). Өстіп үлкен бір болысқа біріккенде ғана олар басқаларына қарсы тұра алатын еді. Бірақ болыстардың бөлшектенуі бұдан әрі де жиі кездесті, оған жайылымдардың жеткіліксіздігі мен жаңа қоныстар іздестіру себеп болды. Мәселен, 30-жылдары Тобықты болысында басқалардың бәрінен де көп көрсеткіш 50 ауыл болған (қараңыз: 5-кесте). 40-жылдардың басында олар Мәмбет-Тобықты, Күшік-Тобықты болыстарына бөлінді (қараңыз: 4-кесте). 1850 жылғы 18 қаңтарда Мәмбет-Тобықты болысының старшындары мен билері Қарқаралы округтік приказына бұл болысты (16 старшындық; 1723 шаңырақ) екіге бөлуді, одан 8 старшындықты (825 шаңырақ) бөліп шығаруды өтіне келіп, олар былай деген: «...басқа 8 старшындық пен болыс басқармасынан мүлде басқа жақта әрі алыс қашықтықта (200 шақырымнан астам) болғандықтан, заңда көрсетілген міндеттерді атқаруда да, тығыз орналасқан қоныста малды азықтандыруда да қиыншылықтарға ұшырап келдік, қазір де ұшырап отырмыз». Сібір қазақтары шекаралық басқармасының ұсынысы бойынша, бұл болыс кейін: Мәмбет-Тобықты және Жүз-Мәмбет-Тобықты деген екі болысқа бөлінді. Одан бұрып, 1843 жылы, Байбөрі болысы екіге бөлінген болатын. Егер 30-жылдары 279 ауылдағы 16532 шаңырақта барлыгы 115240 жан болса (қараңыз: 5 кесте), 1841 жылғы деректер бойынша Қарқаралы округіндегі 136 ауылдағы 15022 шаңырақта 101 251 адам болған. Ауылдардың, шаңырақтардың, халықтың бұлайша кемуіне, сөз жоқ, кейбір ауылдардың солтүстікке (Баянауыл таулары мен Ертіс жағына) және батысқа (Ақмола даласына) көшіп кетуі себеп болған. Облыстық басқару формасына көшкен кезде Қарқаралы арғындары дербес әкімшілік өлшем Қарқаралы уезі болып келген еді, ол уезд Шыңғыстаудың батыс сілемдеріггеп Мойынты озені мен Ақадыр шептеріііе дейін, Балқаш көліпен Баянауыл таулары аймағына дейіп созылып ж а та тын. 1897 жылғы деректер бойынша, уезде барлығы 104569 қазақ болған. Онда 181 старшындық болып, олардағы шаруашылықтар саны 30 528ге жеткен. Алғашқы он жыл ішінде уезд халқы көбейіп, 38 616 шаруашылыққа жетті, олардың ішінде арғындар 32 515 шаруапіылық еді. Қалған шаруашылықтар басқа тайпаларға жатады. (Олар жайында тиісті бөлімдерде айтылады). Қазақстанда облыстық басқаруды енгізе отырып, орыс үкіметі жаңа әкімшілік өлшемдер енгізуге, оларға рульщ атау бермей, топономикасын қоса өзгертіп, рулық негізді түптамырымен жоюға ұмтылды (мысалы, Тоқырауын Тоқырауын өзені, Шұбартау ІШұбар таулары т. б.). Уезде барлығы 19 болыс болды. Мұндай саясат Ресейдің өзіндегі капитализм дамуына байланысты түбегейлі өзгерістерге сай келген еді. Жергілікті феодалдардың билігіне балта шабу арқылы патша өкіметі олардың қолынан экономикалық, саяси күштерді тартып алып, Қазақстанды жалпыресейлік қажеттерге байлап матады. Олар бұл арқылы ең бастысы Қазақстанды өзінің өнеркәсіп тауарлары үшін шикізат базасы мен рыногына айналдыруды мақсат өтті. Тарақты руы Шыңғыстаудың солтүстік-батысындағы Босаға, Шаған өзендерінің бойын мекендеген. Оның 104 шаруашылығы Қу бөлысы болды. Бұл болыста сол рудың Жантоқа және Тоқтауыл деген екі атасы жайлады. Уездің шығыс бөлігінде солармен қатар түрлі болыстарға бөлшектеліп кірген Қамбар руы тұрған. Айт және Олжас аталары (462 шаруашылық) Темірші, ал Толы бай, Шана, Сарман, Тілеу аталары (240 шаруашылық) Абыралы болысы болғаи. Кейт тауларын Қарауыл руы мекендеген. Оның Байтуған, Құттықадам аталары (400 шаруашылық) Кент болысының құрамыиа еиген. Қуандық руы Нұра өзені мен соған құятын Шиелі өзенінің бойыида, Батпаққара көлі төңірегінде көшіп жүрді. Бұл жерлерде Алтай тармағына кіретін жәие Ақсары болысын құрайтын Итболды, Байболды аталарының 250 шаруашылығы көшіп жүрген. Балқаш көлінің сәл солтүстігінен бастап, даладағы Сарыбұлақ жәие Жәмші жылгаларына дейін, Мойынты өзенінің бойында Шұбыртпалы руьшың Көкала, Күйелі аталары мекеп еткен. Бұл аталардың 500 шаруашылығы Мойынты болысының құрамына енген. Қаракесек руынан кейінгі сайы ең көп Тобықты руы Шыңғыстау мен оның төңірегіне, әсіресе Ащысу мен Шаған өзендерінің арасына, сонымен қатар Ащысуға құятын Шынбай өзенінің бойына қоныстанды. Аңыздарда Тобықты руынан шыққан Тоқтамыс XVIII ғасырдың 80-жылдарының аяғында Көкше таудан Шыңғыстауға Абылай ханның кіші ұлы Шама сұлтанды әкеліп, ол көп ұзамай жуантаяқ атасы қазақтарының билеушісі деп жариялапғап деліпеді (қараңыз: 2 кесте). XIX ғасырдың 40-жылдарында Шама батыр Дадан атасын Солтүстік Балқаш өңірі мен Қотанбұлақ алқабына қуып жіберген. Көп кешікпей Шама батыр жоғарыда аталған алқапқа көшкен. Шыңғыстауды жуантаяқ атасынан басқа Мұсабай, Көкше аталары (қараңыз: 2кесте) мекендеген. Шыңғыстауды және оның солтүстігі мен шығысында жатқан кең даланы мекеи еткен тобықтылар XIX ғасырдың екінші жартысында Семей облысының құрамына еніп, Шаған (10 ауыл, 1167 шаңырақ), Бөрлі (10 ауыл, 1451 шаңырақ), Шыңғыс (11 ауыл, 1155 шаңырақ), Мұқыр (2 ауыл, 1586 шаңырақ) болыстарымен қоса Қызылмола болысының бір бөлігін иеленген. Семей облысындағы 2606 шаруашылықтан тобықтылардың үлесіне (Бесқарағай болысындағы азын-аулақ Тарақты руын 8 ауыл, 1239 шаңырақты қосқанда) 11284 шаруашылық тиген, ал барлық арғындар 12525 шаруашылық болған. Тобықты руынан қуып жіберіліп, Балқаш өңіріне кеткен Дадан атасы (қараңыз: 2кесте) Қарқаралы уезіпің 1252 шаруашылығы бар Батыс Балқаш болысы болды. Уезд жерінің қалған басым көпшілігі Қаракесек руының, оның Бошай, Майқы, Танас, Жылықбас, Сарым деген т. б. аталарының (қараңыз: 2кесте) қонысына айналды. Олар Тоқырауын, Қусақ, Ашаңбел, Мұқыр өзендерінің бойын, Қарқаралы, Кент, Қу, Едірей, Қарпытай, Қызыларай, Қоңыр тауларын, осы өңірдегі көптеген алқаптарды мекендеді. Оларда 28036 шаруашылық бөлды. Қазақстанның шығысындағы жайылымдарға қазақтардың Орталық Қазақстан даласынан Ерейментау арқылы және одан әрі шығысқа қарай Баянауыл тауы мен көлдеріне, Ертіс өңіріне қайтып оралғаны жоғарыда айтылды. Баянауыл тауына бірінші болып Сүйіндік руы келген. Олардың келуі Сүйіндік руының коптеген тармақтарын бастап келген Айдаболдың немересі Олжабай батырдың есімімен байланыстырылады (қараңыз: 2 кесте). Айдаболдың өзі Ташкент маңында өлген. Олжабай батыр Абылай сұлтан әскерінде қызмет етіп, қалмақтарға қарсы күреске белсене қатысқан. 1730 жылы ол Айдабол руының жеті ұрпағымен Баянауыл төңірегінде қалмақтарды оңтүстікке қарай қуып, жері құйқалы, көлі тұнық, орманы киіздей Баянауыл тауы мен оның төңірегін өзіне қаратып алған. Айдаболдар өз иеліктерін одан әрі Далба, Қызылтау тауларына дейін кеңейткен. Айдабол руының жазғы жайлауы Көкшетау округінің солтүстігінде, Айдабол руының белгілі биінің есімімен аталған Торайғыр көлі аймағында болған. Жоғарыда айтылғанындай, қаракесектер Қарқаралы тауынан ығыстырып шығарған Қанжығалы руы Ерейментауға, бір бөлігі Ертіс өзенінің бойына, Песчаный поселкесінің тұсына көшіп барған. Сол жылдары Қызылтау мен Далба тауына Сүйіндіктің асырап алған баласы Қаржастың ұрпақтары көшіп келген. Мұса Шормановтың (белгілі би, қоғам қайраткері әрі өлкетанушы) бабасы Сәти Түркістаннан келіп, Қылтауға қоныс тепкен. Оның қыстаған жері Сәтитас деп аталып кеткен. Жаздыгүні Сәти өзінің Қаржас руымен, сондай-ақ Құлболды, Жанболды және Орманшы руларымен (халық арасында олар «төртуыл — төрт туыстың ұрпағы» деп аталып кеткен) бірге батысқа қарай алыстап, Итемген, Мамай көлдеріне кетіп қалған, ал ол колдер сол жерлерде жерленген төртуыл билерінің есімдерімен аталған. Айдаболдың Қаржас тармағымен қоса бұл жерлерге Бегендік руының Қозған, Тәңірберді және Сарық аталары көштіп келіп, Қызылтауға ірге тепкен. Осы жерге Жолболды руының Орманшы атасы көшіп келді, бірақ олар, арғындардың басқа аталары сияқты, Орталық Қазақстаннан емес, қайта Шу өзенінің оңтүстігінен келген еді. Ертістің сол жағалауын Бәсентиын руының көптеген аталары мекендеді. Сәмек, Бәйімбет, Күшік аталары (қараңыз: 2 кесте) Ертіс бойына 1800 жылы келген. Орыс үкіметі оларға Ямышев, Подстепной поселкелері арасындағы жерді берді. Бәсентиін руының қауымдары жаз кезінде алыстағы Обь өзеніне дейін емін-еркін көшіп барып, Алтай таулы округінің жерінде еркін жайлап жүрді. Бірақ Сібірді отарлаудың күшеюіне байланысты (ХІХ ғасырдың 70-жылдары) Бәсентиін руының қазақтары қайтадан сол жағалауға көше бастады (қараңыз: 2 кесте). Бәсентиін руының Апай атасы кейін пен Павлодардың негізі қаланған жер маңында көшіп жүрген. Көлденең және Сатыбалды аталарының (қараңыз: 2 кесте) қонысы тортұлдар келгенге дейін де Баянауыл тауларының шығыс беткейінде болатын. Төртұлдар келген соң, олар ығыстырылып шығарылып, өздерінің Апай атасындағы туыстарына көшіп барды. 1833 жылдың жазында жаңадаи екі округ: Ямышев бекінісі тұсынан, Баянауыл және Омбы бекінісінің оңтүстік-батыс жағынан Үшбұлақ округі құрылды. Басқаларымен бірге бұл округтер де Арғын тайпасы рулары мен аталарының көшпенді қауымдарына қараған. Егер Арғындардың рулық құрылымына назар аударатын болсақ, аталған болыстарға көбінесе өздері әр түрлі патрилиндждер мен таксономиялық жіктерден бастау алатын қауымдардың біріккенін көреміз. Мысалы, 5 болыстар сүйіндік руына, ал оларға енетін қауымдар әр алуан жіктер мен аталық жіктерге жатады. Айтар болсақ, бірінші болыс үш негізден таралған: Ақбура мен Тұлпар ағайынды, ал Қаржас оларға немере болады (қараңыз: 3кесте). 5 болысқа Қаржас ұрпақтарынан: оның (Қаржастың) ұлы Алтын (Алтынторы) меи немересі Сатылғаннан (қараңыз: 2кесте) тарайтын ұрпақтар жиналған. Мұндай нәрсе Сүйіндік руының басқа болыстарынан да байқалады. Бұған оқырман Арғын руының құрылымына назар аударып көз жеткізе алады. Қозған болысы Бегендік руына жатады (қараңыз: 2кесте), ал қалған болыстардың қайсысына жататынын атауларынан аңғаруға болады. Баянауыл округі құрамында 122 ауыл болып, оларда Арғын тайпасының әр түрлі руларына жататын 6955 шаңырақ бар деп есептелген. 1835 жылғы деректер бойынша, округте 65 465 адам болғап. Баянауыл округіне жатқызылған бірнеше болыс Томск губерниясында: 19 ауылдан тұратын (1001 шаңырақ) Сәмеке Бәсентиін болысы Бийск округінде Подстепной станицасы мен Босаға алқабына жақын жерде, 4 ауылдан тұратын (60 шаңырақ) Күшік болысы (Күшік Қаракесектің төртінші ұрпағы (қараңыз: 2 кесте) Барнаул округінде Қарағай және Ақсеңгір алқабында көшіп жүрген. Сібір мекемелерінің бұратаналарды басқару туралы «Заңдар жинағының» 188 бабы негізінде бұл қазақтар ішкі шеп жерінен сыртқы округтер аймағына қуып жіберілуге тиіс болатын. Алайда сыртқы округтерде бос жайылымдардың болмауы себепті бұл шаруашылықтар Томск губерниясында уақытша қалдырылған еді. Санкт-Петербургтегі М. Е. Салтыков-Щедрин атындағы Мемлекеттік көпшілік кітапханасының қолжазба бөлімінде (қосымша тізбе, № 64) Жеке Сібір корпусы Бас штабы жанында жасалған «Сібір бастықтарына қарасты Қырғыз даласының картасы» сақтаулы, онда қазақ рулары қоныстарының шамамен алынған жерлері көрсетілген. Архив деректері мен әлгі картаның көрсетулеріие сәйкес, Үшбұлақ округінің шекарасы батысында Үшбұлақ мекеиі (Көкшетаудың оңтүстік-шығысында) ауданынан басталып, солтүстік-шығысында Ертіске дейін созылып жатқан; солтүстігінде Үлкен-Қарой, Теке көлдерін, оңтүстігінде Сілеті-Теңіз көліп қамтыган. Бұл аумақ Үшарал округі таратылғаннан кейін Көкшетау округінің оңтүстік бөлігіне айналды, бірақ біз барлық мәліметтерді бастапқы округ бойынша келтіреміз, өйткені Сібір ведомствосының архив істеріиде ол жөніндегі мәліметтер тым аз. 1835 жылғы мәліметтер бөйынша округте 54344 адам болған. Сонымен, округ аумағын Арғын тайпасының: қанжығалы және қарауыл руларының аталары мекендеген. Олардың қоныстары көбінесе Ерейментаудан шығысқа қарай болған да, оның батыс жағына қарай көшкен (қараңыз: 2 кесте). Әжібай тармағы Қанжығалы руының 8 атасын біріктірген. Жоңғарларға қарсы күресте ерекше көзге түскен Бөгенбай батыр Қанжығалы Бөгенбай деп те аталады (қараңыз: 2 кесте, сегізінші ұрпақ). Ішкі жақта, яғни Ертістің оң жағалауында тұрған қазақтарға да арнайы тоқтала кеткен жөн. Бұл жерлер Семей ішкі округінің бір бөлігі болатын және әр түрлі ведомстволарға бағындырылған еді. Жер пайдалану ережелеріне сәйкес, қазақтар Кабилеттік жерлерде барлығы 787 шаруашылыққа (39,4%) учаскелерді жалға алып, Белағаш даласы дейтін жерде; «еркін дала» аймағында 657 шаруашылық (33%); Сібір казак әскерінен жалдап алынған жерде 168 шаруашылық (8,4%) тұрды. 112 шаруашылық (6%) Семейде тұрақты мекен етін, олардың Белағаш даласында егістігі болды. Округке есептелген 266 шаруашылық (13%) округ шегінен тыс жерлерде көшіп жүрді. Белағаш даласы дегеніміз Семейден солтүстікке қарай жатқан кеңбайтақ жер, ал «еркін дала» Жалқарағай, яғни Шульба тоғайы. XVIII ғасырдың аяғында Жалқарағай бос жатқан жер еді, оған қазақтар қыстыгүні сол жағалаудан өздерінің табындарын айдап апаратын. Бұл жерге бірінші болып Уақ тайпасының қауымдары көшіп барды да, Семей округін ұйымдастырған кезде болыстың аты солардың атымен (Байуақ) аталды. Мұнда біртіндеп түрлі тайпалардың басқа рулары да көшіп келе бастады, сөйтіп көп ұзамай Белағаш және «еркін дала» бір Белағаш болысына айналды. Бұл болыстың 1444 шаруашылығынан Тобықты руының қауымдары 551 шаруашылық (38,2%), Қаракесек 170 шаруашылық (11,79%), Тарақты 79 шаруашылық (5,49%) болды, ал бүкіл Арғын тайпасының шаруашылықтар саны 700 еді (55,59%). XIX ғасырдың екінші жартысында Баянауыл және Үшбұлақ сыртқы округтерінің, Семей ішкі өкругінің қа зақтары Семей облысындағы Семей және Павлодар уездерінің құрамына енді (1868, 1881 жж. реформалар). Семей уезіндегі 26 062 шаруашылықтан арғындардікі 12 525 шаруашылық болды. Саны ең көп Тобықты руы еді, олар уездің оңтүстік-батыс бөлігін Шыңғыстау жазығын мекендеді. Тарақты руының көпшілігі солтүстік жағында, Черный поселкесі ауданында көшіп жүрді. 1893 жылғы санаққа қарағанда Павлодар уезінде 21 877 шаруашылықты біріктірген 144 старшын бөлғатт. XX ғасырдың бас кезінде уездегі шаруашылықтар саны 13,5 мыңнан астам шаруашылыққа көбейді. Мұншама көп шаруашылық қайдан келген және оны туғызған не? 1891 жылы дала облыстарын басқару туралы заң енгізілгеннен кейін орыс әкімшілігі қазақ шаруашылықтарының әр облыс, уезге қарайтынын түпкілікті анықтауды талап етті. Павлодар уезі Томск және Тобыл губернияларымен шектесіп жатты да, оның көптеген шаруашылықтары осы губерниялардың жерлерінде, әсіресе Құлынды даласында көшіп жүретін, ал Құлынды даласында көшіп жүруге Министрлер Кабинетінің 1880 жылғы 22 қарашада бекіткен ережесіне сәйкес рұқсат етілген еді. Тегінде, Павлодар уезінде шаруашылықтардың бұлайша күрт көбеюін халықтың табиғи осуімен ғана емес, сонымен қатар бұрын Томск және Тобыл губернияларының жерлерінде көшіп жүрген қазақ шаруашылықтарының далаға қайта қуылып тығылуымен де түсіндіруге болады. Уезде Орта жүз қазақтарының 35 396 шаруашылығы көшіп жүрген, олардың ішінде арғындардікі 27327 шаруашылық. Аумақтың негізгі бөлігін Сүйіндік руының Қаржас, Ңұлболды, Орманшы, Жапболды аталары алып жатты. Осы аталар «төртул» деген бір этнонимге бірікті (қараңыз: 2кесте). Құлболды мен Айдабол аталары Баянауыл, Далба, Қызылтау тауларын қыстап, жаздыгүні Есіл даласындағы Торыайгыр көліне қарай солтүстік-шығысқа қашықтап кетіп отырған. Бәсентиін руы (Сәмек, Бәйімбет, Күшік, Анай, Көлденең, Сатыпалды аталары қараңыз: 2 кесте) Ертістің сол жағалауыттда Ямышев бекінісінің тұсынан Песчаный поселкесі не дейін көшіп жүрген. Қанжығалы руы (Әжібай тобы) Жасанақ көліне құятын Шідерті өзенінің бас жағын, Жалаулы, Шолақ көлдерінің маңыи мекендеген. Бегендік руының қауымдары Ертістің оң жағалауында Белағаш даласының солтүстік бөлігінде көшіп жүрген. Арғындардың Шығыс Қазақстандағы орналасуын қарастыра келгенде, олардың батысқа арғындар ұйыса мекендеген Орталық және Солтүстік Қазақстан даласына ойысқанын көреміз: оңтүстігінде солтүстік-батыс Балқаш өңірін бойлай Сарысу, Сарыкеңгір және Қаракеңгір озендерінің бас жағымен, одан әрі солтүстікке қарай оңтүстік Сібір жағына дейін жетеді. Осы кең өңірде барлық Орта жүз тайпаларыыың көптеген рулары мекен еткен, бірақ көбінесе арғындар басым болып отырған. Су көздері мен жайылымдары мол осы аймақты да кезінде жоңғар басқыншылары басып алып, қазақтар оларды кейін қуып шыққан. XIX ғасырдың аяғында жазылған аңыздар бойынша, арғындардың ірі атасының негізін салушы XVI ғасырдың орта шенінде өмір сүрген Мейрам Ертістен Есілге, одан әрі Сарысуға дейін, яғни осы аймақтар шегінде көшіп жүрген. Бұл жерлерге жоңғарлар XVII ғасырдың 20жылдарында келді де, қазақтар негізінен батысқа және Сырдария бойына, ал кейбіреулері Нұра өзенінің орта ағысына ауа көшкен. XVII ғасырдың екінші жартысында Нұра орта ағысы мен бас жағында Қуандық, Қарпық, ал Ерейментау даласында Қанжығалы рулары көшіп жүрді. Қазақтардың жаппай көшіп келуі жоңғарлар қуып шығарылғаинан кейін басталды. Қанжығалылар Ерейментауға, одан әрі Ертіске және Ом өзеніне қарай қоныс аударды. Қарауыл, Атығай рулары Зеренді, Жалтыркөл, Саумалкөл т. б. көлдер айналасына, Мезгіл ормандарына, Көкшетауға, Есіл даласының солтүстік аудандарына көшіп барды. Бірақ негізгі көшіп қоныстанушылар Қуандық руының шаруашылықтары болды. Олар Есіл өзенінің орта ағысында Нұраның төменгі ағысын бойлай жатқан көлдер төңірегінде, Нұраның орта және жоғарғы ағысы бойында, Құланөтпес өзені аңғарында, Қосағаш, Наршөккен, Семізқыз, Бұғылы, Сарытау, Нілді, Жамантогалы, Ортау тауларында орын тепті. Терісаққан өзенінің Есіл өзеніне құяр жеріне дейінгі далаға Қуандық руының қауымдарымен шектесіп, Сүйіндік руы қоныстанды. Осы кең далада көшіп жүрген Орта жүз руларының қазақтары негізінде, жоғарыда айтылғанындай, үш округ: Ақмола, Көкшетау, Құсмұрын және кейіннері Атбасар округтері құрылды. Солардың алғашқысында басқалардан гөрі арғындар мейлінше көп болды. Ақмола округтік приказының деректері бойынша, Ақмола қонысының төңірегінде біржола орныққан, мал шаруашылығымен бірге диқаншылықпен де айналысатын 3 ауыл (215 шаңырақ) болған. Жоғарыда келтірілген кестеде болыстардың атаулары рубасылардың есімдерімен емес, қайта олардан тараған патронимиялар және таксономиялық жіктер арқылы берілген. Мұның өзі рулардың өсіпөніп, бөлініп, жаңа эпонимдер мен патрилинидждер пайда болатынын, уақыт өте келе жаңа рулардың, өзінің рулық тегін жаңадан есептей бастаудың пайда болуына әкеп соғатынын көрсетеді. Енем-Түнғатар болысына бір кезде Қарауыл, ал XIX ғасырда тек оның немересі Түнғатар ру басы болған (қараңыз: 2 кесте) қауымдар бірікті. Бұл болыс атауының бірінші бөлігінің (Енем) тегі рудың неғұрлым ұсақ атасы немесе болыстың, ауыл ақсақалының аты болса керек. № 2, 3, 6, 9 болыстар Алтайдан (Қуандықтың ұлы) басталады. Осы болыстарға енген қауымдардың негізіне әр түрлі эпонимдер: Қареке, Мойын, Алысай, Байдалы (қараңыз: 2 кесте) алынған. № 4, 5 болыстар да Қуандықтан (екінші баласының немересінен (Қарпық-Тінәлі; қараңыз: 2 кесте), ал № 8-ші болыс үшінші баласының немересінен (Өмір-Темеш; қараңыз: 2кесте) тараған. Соңғы Қырғыз-Төртұл болысына әр түрлі этнос біріккен. Бұл жөнінде сәл таратып айтқан жөн. Көшпенді қырғыз қауымдары Ақмола даласына сонау жоңғарларды қуып шыққан кезде келген еді. Кейіннен оларға Көкшетау төңірегінен келген қырғыздар қосылды. Соңғылары, тегінде, Кенесары сұлтанның Қырғызстанға жорығы кезінде соның жағында соғысқан қырғыздар болса керек. Кенесары жеңіліске ұшырағаннан кейін бұл қырғыздар қазақтармен бірге кеткен де, оларға Балуан көлі мен Сасықкөл маңынан жер берілген. == Әдебиет == * ''Аристов Н.А.'' Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина. Вып. III-IV. Санкт-петербург, 1886.С. 91. * ''Жабагин М.К., Сабитов Ж.М., Агджоян А.А. и другие.'' Генезис крупнейшей родоплеменной группы казахов - аргынов в контексте популяционной генетики // Вестник Московского университета. Серия XXII. Антропология. № 4/2016. 2016. С. 65-66. * ''Сабитов Ж.М.'' Происхождение Аргынов и Маджар с точки зрения ДНК-генетики / Этногенез казахов: историко-генетический аспект. Алматы: Shegire DNA, 2014. С. 271. * ''Красовский М.'' Область сибирских киргизов. Часть 1. Санкт-Петерьург, 1868. С. 336-337. * ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985. С. 308. * * * * * * * * == Сілтемелер == * [http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2552/ Аргын - Шежире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160320141648/http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2552%2F |date=2016-03-20 }} * [http://www.history.kz/Articles/argyn.php History.kz Арғындар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205141047/http://www.history.kz/Articles/argyn.php |date=2008-12-05 }} * [http://генофонд.рф/?page_id=2536 Полное секвенирование отдельной гаплогруппы G1 измеряет мутации и выявляет миграции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028165103/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=2536 |date=2019-10-28 }} * [http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0122968Deep Phylogenetic Analysis of Haplogroup G1 Provides Estimates of SNP and STR Mutation Rates on the Human Y-Chromosome and Reveals Migrations of Iranic Speakers]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://генофонд.рф/?page_id=19474 Казахи-аргыны – потомки единого предка или союз племен?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402123832/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=19474 |date=2022-04-02 }} * [https://vk.com/wall-690169_10812https://vk.com/wall-690169_10812 Арғын ішіндегі рулар саны сұрақнама бойынша]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} {{Қазақ рулары}} qejbd7s0zcx8vb6k1f4dogk8x9t3y8w 3653417 3653416 2026-09-11T11:20:32Z Unknown Alash 96268 3653417 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Арғын | таңбасы = Kazakh Tamga 17.svg | таңба_сипаттамасы = Көз | ұраны = Ақжол | шығу_тегі = | жүзі = [[Орта жүз]] | бөлімдері = Бәйбішесінен «5 Мейрам», тоқалынан «7 Момын» | тараулары = «5 Мейрам»: Қаракесек, Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік. «7 Момын»: Атығай, Бәсентиін, Қарауыл, Қанжығалы, Тобықты, Ақтәжі, Байтәжі. | ақсақалы = | қыстаулары = | жайлаулары = Сарыарқа | торабы = www.argyn.com }} '''Арғын''', кейде '''арғұн''' ([[өзбек тілі|өзб.]] ''argʻin'', [[татар тілі|тат.]] ''аргын'', [[қырымтатар тілі|қырым тат.]] ''arğın'') — түркі [[тайпа|тайпасы]]. [[Орта жүз|Орта жүздің]] құрамындағы алты тайпаның бірі. [[Қырым хандығы|Қырым]], [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарындағы ең ықпалды төрт тайпаның бірі. == Тайпаның шығу тарихы == Бірқатар ғалымдардың пікірінше, арғындардың шыққан тегі - моңғол тайпалары. == Генетикалық қоры == == Қазақтардың құрамындағы арғындар == === Саны === 1896-1911 жылдары өткен ауыл-шаруашылық санақтарына сәйкес арғындардың саны 509 мың адамға жететін. [[Көкшетау уезі]]нде [[қазақтар|қазақтардың]] 82 % ([[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Павлодар уезі|Павлодар уезінде]] 78 % ([[бәсентиін]], сүйіндік), [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезінде]] 78 % (сүйіндік, қаракесек), [[Ақмола уезі|Ақмола уезінде]] 67 % ([[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Торғай уезі|Торғай уезінде]] 50 % ([[шегендік]], саржетім, ақташы, үмбетей), [[Атбасар уезі]]нде 46 % (қуандық, шегендік және т.б.), [[Петропавл уезі]]нде 39 % (атығай, қарауыл), [[Омбы уезі|Омбы уезінде]] 35,3 % (айдабол), [[Семей уезі|Семей уезінде]] 32 % ([[тобықты]]) құрайтын. А.А.Темірғалиевтің мәліметтері бойынша арғындардың саны 1911-1913 жылдары 753 мыңға, ал [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлының]] деректеріне сәйкес 1917 жылы 890 мыңға жететін. === Қоныстану аймақтары === [[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|left|280px|Арғын тайпасының құрамындағы рулардың қоныстануы]] Арғын тайпасының рулары бүкіл Қазақстанда қоныстанды, бірақ олардың мейлінше көп табан тіреген жерлері мыналар: Орталық Қазақстанда Есіл, Құланөтпес, Терісаққан, Қума өзендерінің аңғары, Қорғалжын, Теңіз көлдеріпің төңірегі, Нұра өзені мен оның көптеген салаларының бойы; Шығыс Қазақстанда Шыңғыстау, Шұбартау даласы, Тоқырау, Бақанас өзендерінің бойы, Солтүстік Балқаш өңірі, Қарқаралы таулары және оның көптеген өзендері бар төңірегі, Ащысу, Нұра өзендерінің бас жағы, Қарасор, Қатынкөл, Саумалкөл көлдерінің төңірегі, Баянауыл маңы мен Ертіс бойы; Солтүстік Қазақстанда Кішіқарой және Ебейті көлдерінен бастап, одан әрі Есіл мен оның салалары бойымен батысқа қарай, Зеренді, Алабота, Жалбыркөл, Сәулекөл, Ақпан-бөрлі, Тайсары, Жабай, Жыланды өзендерінің т. б. бойы. === Шежіресі === '''Бәйбішесінен «5 мейрам»:''' # [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]: ''қамбар, жалықбас, шұбыртпалы, бошан (таз, байбөрі, машай (қояншы-тағай, керней-кәрсон), жанту, манат), әлтеке (алмұрат, дос, қойкел, сапақ, есболат, өтеген), сарым (тоқсан, өтеміс), қара (қожас, жарас, бәркөз, өтеп, тақабай, мұрат, дүзен, тоқан) және шор (дүйсенбай, шекшек, тілеубай, әйтімбет, кожам, алтөбет).'' # [[Қуандық]]: ''алтай-қарпықтар, тоқа, сармантай, мұрат, сайдалы, нұрбай, алсай), есенғарт, аманғарт, өмір, темір, темеш.'' # [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]]: ''қаржас, орманшы, құлболды (айдабол, күлік, ақбура, тұлпар, қаблан), жанболды, мәжік (малай, жәдігер).'' # [[Бегендік]]: ''қозған (қарақозған, сарықозған, оразгелді (тәңірберді, сырық)).'' # [[Шегендік]]: ''қақсал.'' '''Тоқалынан «7 момын»:''' # [[Атығай]]: ''кұдайберді, бәйімбет, бағыс, баба, ақкиік, койлы, кұлансу, бабасан, кадір, елтоқ, сары, есентаңырық, сүйіндікқар, майлыбалта.'' # [[Бәсентиін]]: ''ақмайдан, бекмайдан, тоқмайдан, ақтілес, күшік, карабұжыр, апай, бөрі, сырым, төрт сары.'' # [[Қарауыл руы|Қарауыл]]: ''жақсылық, кұрманқожа, кұлынша, кұлымбет, түнқатар, қылды, ботпан, жаулыбай, ақонай, коңырша, қантай.'' # [[Қанжығалы руы|Қанжығалы]]: ''есен, бозым, каракула'' # [[Тобықты]]: ''жуантаяқ, дадан, мұсабай, көкше, бораншы.'' # Дәуіт. # Ақтәжі, Байтәжі. '''Әйелі Айнамкөзден «кіші арғындар» немесе «тоқал арғындар»''' # [[Төмен шекті|Төменгі шекті]]: ''саржетімдер: құлқай, өтей, алдияр (таз), мадияр, қойсары, байсары, сүгір, жиенбет''. Саржетім құрамына кірмейтін ''тағышы.'' # [[Жоғары шекті]]:''қараман, шақшақ, айдерке, қырықмылтық, әлімбет, бәйімбет, төлек.'' '''Қызынан (жиен)''' # [[Тарақты]]: ''апай, тоқтауыл, қыдыр, жәші, әлі, сары, әйтей, қосанақ, алакөз, шәуке, әлеуке, төлес, сойылқас, шұңғырша, көгедей'' === Ұрандары мен таңбалары === {| class="wide" ! Тайпа ! Ру ! Таңбасы ! Ұраны |- ! [[Орта жүз]] ! ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға ! |- | [[Арғын]] | | [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз | Ақжол, Қарақожа |- | |Қаракесек |[[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз |Қарқабат |- | |Сүйіндік |[[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз |Төртуыл |- | | Тарақты | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 24.svg|30px]] | Жауқашар |- | | Жоғары шекті | [[File:Kazakh Tamga 76.svg|30px]] жоғары шекті | |- | | Төменгі шекті | [[File:Kazakh Tamga 77.svg|30px]] төменгі шекті | |- |} Арғындар Кіші жүз жерінде де мекен еткен, ол жерлер: Қарақамыс, Шошқалы, Сарыкөл, Қойбағар көлдерінің төңірегі, көптеген шағын өзендердің бойы мен осы көлдер маңындағы алқаптар, Торғайға құятын Үлкентамды, Мойылды, Сарыторғай деген шағын өзендердің бойы, сондай-ақ Торғай өзенінің бас жағы және Сарыкөл төңірегі. [[File:Kazakh tribes on map (1730).jpg|thumb|left|280px|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] 1730 жылғы картасындағы арғын тайпасының (''Tribus Argun'') қоныстануы]] == Қырым татарларының құрамындағы арғындар == == Татарлардың құрамындағы арғындар == Арғындар Қазан және Қасым хандықтарындағы ең текті әулеттердің бірі болды. Олар жергілікті хан диуандарының құрамында болып, екі мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатына ықпал етті. == Башқұрттардың құрамындағы арғындар == Башқұрт халқының құрамында қоныстанған қазақ арғындарының ұрпақтары. == Хакастардың құрамындағы арғындар == Арғындар хакастардың хызыл субэтникалық тобына кіріп, ұлық арғын және кіші арғын болып екіге бөлінеді. Олар XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Алтысар ұлысында қоныстанған қазақ арғындарының ұрпақтары. == Тарихы == Округтегі ең көп Қаракесек руы бірінші топқа Мейрамсопыға жатады. Бұл жерде де туыстық ру басынан емес, Қаракесектен тарайтын жаңа рулар басталады: Көшім Қаракесектің үшінші ұрпағы Көшім атасының (қараңыз: 2-кесте). Қамбар Қаракесектің асырап алған баласының; Байбөрі Қаракесек немересінің; Айбике және Нұрбике-Шаншар-Қаракесектің Шаншар әйелдері (Айбике мен Нұрбике) қосылған Қаракесектің төртінші ұрпағының; Қарсон Қарпық Қаракесектің төртінші ұрпағы болатын. Қарсон атасы мен Қуандық руы Қарпық атасының; Әлтеке Сарым осы аттас аталарының Қояншы Тоғай Қаракесектен төртінші ұрпақ болатын Қояншы жәие Тоғай аталарының атымен аталады. Сондай-ақ, арғын тайпасында дербес болыс құрған Тарақты руын да атап өткен жөн. Егер XIX ғасырдың 30-жылдарында болыстар (5-кестені қараңыз), мысалы, Қарауыл, Әлтеке-Сарым сияқты біртектес болса, 40-жылдарда болыстардың бөлшектепуі немесе түрлі рулардың бір болысқа бірігуі де біртектес болды. Мысалы, Тобықты болысы, Дадан, Мәмбет, Күшік-Тобықты (Дадан Тобықты, сондай-ақ Тобықтыдан тарайтын бесінші ұрпақ Мәмбет пен Күшік (қараңыз: 2-кесте) болып бөлінгеи. Ал Қарауыл-Қамбар болысы екі, қарауыл қазақтарының бір болысқа біріккені көрсетеді. Алуан түрлі қауымдардың мұндай бірлестіктері жайылымдарды және жалпы алғанда өз мүдделерін бірлесіп қорғау қажеттігінен туды. Шынына келгенде, 30-жылдарда Қарауыл атасы 4 ауылдан, ал Қамбар атасы 10 ауылдан тұрған (қараңыз: 5-кесте). Өстіп үлкен бір болысқа біріккенде ғана олар басқаларына қарсы тұра алатын еді. Бірақ болыстардың бөлшектенуі бұдан әрі де жиі кездесті, оған жайылымдардың жеткіліксіздігі мен жаңа қоныстар іздестіру себеп болды. Мәселен, 30-жылдары Тобықты болысында басқалардың бәрінен де көп көрсеткіш 50 ауыл болған (қараңыз: 5-кесте). 40-жылдардың басында олар Мәмбет-Тобықты, Күшік-Тобықты болыстарына бөлінді (қараңыз: 4-кесте). 1850 жылғы 18 қаңтарда Мәмбет-Тобықты болысының старшындары мен билері Қарқаралы округтік приказына бұл болысты (16 старшындық; 1723 шаңырақ) екіге бөлуді, одан 8 старшындықты (825 шаңырақ) бөліп шығаруды өтіне келіп, олар былай деген: «...басқа 8 старшындық пен болыс басқармасынан мүлде басқа жақта әрі алыс қашықтықта (200 шақырымнан астам) болғандықтан, заңда көрсетілген міндеттерді атқаруда да, тығыз орналасқан қоныста малды азықтандыруда да қиыншылықтарға ұшырап келдік, қазір де ұшырап отырмыз». Сібір қазақтары шекаралық басқармасының ұсынысы бойынша, бұл болыс кейін: Мәмбет-Тобықты және Жүз-Мәмбет-Тобықты деген екі болысқа бөлінді. Одан бұрып, 1843 жылы, Байбөрі болысы екіге бөлінген болатын. Егер 30-жылдары 279 ауылдағы 16532 шаңырақта барлыгы 115240 жан болса (қараңыз: 5 кесте), 1841 жылғы деректер бойынша Қарқаралы округіндегі 136 ауылдағы 15022 шаңырақта 101 251 адам болған. Ауылдардың, шаңырақтардың, халықтың бұлайша кемуіне, сөз жоқ, кейбір ауылдардың солтүстікке (Баянауыл таулары мен Ертіс жағына) және батысқа (Ақмола даласына) көшіп кетуі себеп болған. Облыстық басқару формасына көшкен кезде Қарқаралы арғындары дербес әкімшілік өлшем Қарқаралы уезі болып келген еді, ол уезд Шыңғыстаудың батыс сілемдеріггеп Мойынты озені мен Ақадыр шептеріііе дейін, Балқаш көліпен Баянауыл таулары аймағына дейіп созылып ж а та тын. 1897 жылғы деректер бойынша, уезде барлығы 104569 қазақ болған. Онда 181 старшындық болып, олардағы шаруашылықтар саны 30 528ге жеткен. Алғашқы он жыл ішінде уезд халқы көбейіп, 38 616 шаруашылыққа жетті, олардың ішінде арғындар 32 515 шаруапіылық еді. Қалған шаруашылықтар басқа тайпаларға жатады. (Олар жайында тиісті бөлімдерде айтылады). Қазақстанда облыстық басқаруды енгізе отырып, орыс үкіметі жаңа әкімшілік өлшемдер енгізуге, оларға рульщ атау бермей, топономикасын қоса өзгертіп, рулық негізді түптамырымен жоюға ұмтылды (мысалы, Тоқырауын Тоқырауын өзені, Шұбартау ІШұбар таулары т. б.). Уезде барлығы 19 болыс болды. Мұндай саясат Ресейдің өзіндегі капитализм дамуына байланысты түбегейлі өзгерістерге сай келген еді. Жергілікті феодалдардың билігіне балта шабу арқылы патша өкіметі олардың қолынан экономикалық, саяси күштерді тартып алып, Қазақстанды жалпыресейлік қажеттерге байлап матады. Олар бұл арқылы ең бастысы Қазақстанды өзінің өнеркәсіп тауарлары үшін шикізат базасы мен рыногына айналдыруды мақсат өтті. Тарақты руы Шыңғыстаудың солтүстік-батысындағы Босаға, Шаған өзендерінің бойын мекендеген. Оның 104 шаруашылығы Қу бөлысы болды. Бұл болыста сол рудың Жантоқа және Тоқтауыл деген екі атасы жайлады. Уездің шығыс бөлігінде солармен қатар түрлі болыстарға бөлшектеліп кірген Қамбар руы тұрған. Айт және Олжас аталары (462 шаруашылық) Темірші, ал Толы бай, Шана, Сарман, Тілеу аталары (240 шаруашылық) Абыралы болысы болғаи. Кейт тауларын Қарауыл руы мекендеген. Оның Байтуған, Құттықадам аталары (400 шаруашылық) Кент болысының құрамыиа еиген. Қуандық руы Нұра өзені мен соған құятын Шиелі өзенінің бойыида, Батпаққара көлі төңірегінде көшіп жүрді. Бұл жерлерде Алтай тармағына кіретін жәие Ақсары болысын құрайтын Итболды, Байболды аталарының 250 шаруашылығы көшіп жүрген. Балқаш көлінің сәл солтүстігінен бастап, даладағы Сарыбұлақ жәие Жәмші жылгаларына дейін, Мойынты өзенінің бойында Шұбыртпалы руьшың Көкала, Күйелі аталары мекеп еткен. Бұл аталардың 500 шаруашылығы Мойынты болысының құрамына енген. Қаракесек руынан кейінгі сайы ең көп Тобықты руы Шыңғыстау мен оның төңірегіне, әсіресе Ащысу мен Шаған өзендерінің арасына, сонымен қатар Ащысуға құятын Шынбай өзенінің бойына қоныстанды. Аңыздарда Тобықты руынан шыққан Тоқтамыс XVIII ғасырдың 80-жылдарының аяғында Көкше таудан Шыңғыстауға Абылай ханның кіші ұлы Шама сұлтанды әкеліп, ол көп ұзамай жуантаяқ атасы қазақтарының билеушісі деп жариялапғап деліпеді (қараңыз: 2 кесте). XIX ғасырдың 40-жылдарында Шама батыр Дадан атасын Солтүстік Балқаш өңірі мен Қотанбұлақ алқабына қуып жіберген. Көп кешікпей Шама батыр жоғарыда аталған алқапқа көшкен. Шыңғыстауды жуантаяқ атасынан басқа Мұсабай, Көкше аталары (қараңыз: 2кесте) мекендеген. Шыңғыстауды және оның солтүстігі мен шығысында жатқан кең даланы мекеи еткен тобықтылар XIX ғасырдың екінші жартысында Семей облысының құрамына еніп, Шаған (10 ауыл, 1167 шаңырақ), Бөрлі (10 ауыл, 1451 шаңырақ), Шыңғыс (11 ауыл, 1155 шаңырақ), Мұқыр (2 ауыл, 1586 шаңырақ) болыстарымен қоса Қызылмола болысының бір бөлігін иеленген. Семей облысындағы 2606 шаруашылықтан тобықтылардың үлесіне (Бесқарағай болысындағы азын-аулақ Тарақты руын 8 ауыл, 1239 шаңырақты қосқанда) 11284 шаруашылық тиген, ал барлық арғындар 12525 шаруашылық болған. Тобықты руынан қуып жіберіліп, Балқаш өңіріне кеткен Дадан атасы (қараңыз: 2кесте) Қарқаралы уезіпің 1252 шаруашылығы бар Батыс Балқаш болысы болды. Уезд жерінің қалған басым көпшілігі Қаракесек руының, оның Бошай, Майқы, Танас, Жылықбас, Сарым деген т. б. аталарының (қараңыз: 2кесте) қонысына айналды. Олар Тоқырауын, Қусақ, Ашаңбел, Мұқыр өзендерінің бойын, Қарқаралы, Кент, Қу, Едірей, Қарпытай, Қызыларай, Қоңыр тауларын, осы өңірдегі көптеген алқаптарды мекендеді. Оларда 28036 шаруашылық бөлды. Қазақстанның шығысындағы жайылымдарға қазақтардың Орталық Қазақстан даласынан Ерейментау арқылы және одан әрі шығысқа қарай Баянауыл тауы мен көлдеріне, Ертіс өңіріне қайтып оралғаны жоғарыда айтылды. Баянауыл тауына бірінші болып Сүйіндік руы келген. Олардың келуі Сүйіндік руының коптеген тармақтарын бастап келген Айдаболдың немересі Олжабай батырдың есімімен байланыстырылады (қараңыз: 2 кесте). Айдаболдың өзі Ташкент маңында өлген. Олжабай батыр Абылай сұлтан әскерінде қызмет етіп, қалмақтарға қарсы күреске белсене қатысқан. 1730 жылы ол Айдабол руының жеті ұрпағымен Баянауыл төңірегінде қалмақтарды оңтүстікке қарай қуып, жері құйқалы, көлі тұнық, орманы киіздей Баянауыл тауы мен оның төңірегін өзіне қаратып алған. Айдаболдар өз иеліктерін одан әрі Далба, Қызылтау тауларына дейін кеңейткен. Айдабол руының жазғы жайлауы Көкшетау округінің солтүстігінде, Айдабол руының белгілі биінің есімімен аталған Торайғыр көлі аймағында болған. Жоғарыда айтылғанындай, қаракесектер Қарқаралы тауынан ығыстырып шығарған Қанжығалы руы Ерейментауға, бір бөлігі Ертіс өзенінің бойына, Песчаный поселкесінің тұсына көшіп барған. Сол жылдары Қызылтау мен Далба тауына Сүйіндіктің асырап алған баласы Қаржастың ұрпақтары көшіп келген. Мұса Шормановтың (белгілі би, қоғам қайраткері әрі өлкетанушы) бабасы Сәти Түркістаннан келіп, Қылтауға қоныс тепкен. Оның қыстаған жері Сәтитас деп аталып кеткен. Жаздыгүні Сәти өзінің Қаржас руымен, сондай-ақ Құлболды, Жанболды және Орманшы руларымен (халық арасында олар «төртуыл — төрт туыстың ұрпағы» деп аталып кеткен) бірге батысқа қарай алыстап, Итемген, Мамай көлдеріне кетіп қалған, ал ол колдер сол жерлерде жерленген төртуыл билерінің есімдерімен аталған. Айдаболдың Қаржас тармағымен қоса бұл жерлерге Бегендік руының Қозған, Тәңірберді және Сарық аталары көштіп келіп, Қызылтауға ірге тепкен. Осы жерге Жолболды руының Орманшы атасы көшіп келді, бірақ олар, арғындардың басқа аталары сияқты, Орталық Қазақстаннан емес, қайта Шу өзенінің оңтүстігінен келген еді. Ертістің сол жағалауын Бәсентиын руының көптеген аталары мекендеді. Сәмек, Бәйімбет, Күшік аталары (қараңыз: 2 кесте) Ертіс бойына 1800 жылы келген. Орыс үкіметі оларға Ямышев, Подстепной поселкелері арасындағы жерді берді. Бәсентиін руының қауымдары жаз кезінде алыстағы Обь өзеніне дейін емін-еркін көшіп барып, Алтай таулы округінің жерінде еркін жайлап жүрді. Бірақ Сібірді отарлаудың күшеюіне байланысты (ХІХ ғасырдың 70-жылдары) Бәсентиін руының қазақтары қайтадан сол жағалауға көше бастады (қараңыз: 2 кесте). Бәсентиін руының Апай атасы кейін пен Павлодардың негізі қаланған жер маңында көшіп жүрген. Көлденең және Сатыбалды аталарының (қараңыз: 2 кесте) қонысы тортұлдар келгенге дейін де Баянауыл тауларының шығыс беткейінде болатын. Төртұлдар келген соң, олар ығыстырылып шығарылып, өздерінің Апай атасындағы туыстарына көшіп барды. 1833 жылдың жазында жаңадаи екі округ: Ямышев бекінісі тұсынан, Баянауыл және Омбы бекінісінің оңтүстік-батыс жағынан Үшбұлақ округі құрылды. Басқаларымен бірге бұл округтер де Арғын тайпасы рулары мен аталарының көшпенді қауымдарына қараған. Егер Арғындардың рулық құрылымына назар аударатын болсақ, аталған болыстарға көбінесе өздері әр түрлі патрилиндждер мен таксономиялық жіктерден бастау алатын қауымдардың біріккенін көреміз. Мысалы, 5 болыстар сүйіндік руына, ал оларға енетін қауымдар әр алуан жіктер мен аталық жіктерге жатады. Айтар болсақ, бірінші болыс үш негізден таралған: Ақбура мен Тұлпар ағайынды, ал Қаржас оларға немере болады (қараңыз: 3кесте). 5 болысқа Қаржас ұрпақтарынан: оның (Қаржастың) ұлы Алтын (Алтынторы) меи немересі Сатылғаннан (қараңыз: 2кесте) тарайтын ұрпақтар жиналған. Мұндай нәрсе Сүйіндік руының басқа болыстарынан да байқалады. Бұған оқырман Арғын руының құрылымына назар аударып көз жеткізе алады. Қозған болысы Бегендік руына жатады (қараңыз: 2кесте), ал қалған болыстардың қайсысына жататынын атауларынан аңғаруға болады. Баянауыл округі құрамында 122 ауыл болып, оларда Арғын тайпасының әр түрлі руларына жататын 6955 шаңырақ бар деп есептелген. 1835 жылғы деректер бойынша, округте 65 465 адам болғап. Баянауыл округіне жатқызылған бірнеше болыс Томск губерниясында: 19 ауылдан тұратын (1001 шаңырақ) Сәмеке Бәсентиін болысы Бийск округінде Подстепной станицасы мен Босаға алқабына жақын жерде, 4 ауылдан тұратын (60 шаңырақ) Күшік болысы (Күшік Қаракесектің төртінші ұрпағы (қараңыз: 2 кесте) Барнаул округінде Қарағай және Ақсеңгір алқабында көшіп жүрген. Сібір мекемелерінің бұратаналарды басқару туралы «Заңдар жинағының» 188 бабы негізінде бұл қазақтар ішкі шеп жерінен сыртқы округтер аймағына қуып жіберілуге тиіс болатын. Алайда сыртқы округтерде бос жайылымдардың болмауы себепті бұл шаруашылықтар Томск губерниясында уақытша қалдырылған еді. Санкт-Петербургтегі М. Е. Салтыков-Щедрин атындағы Мемлекеттік көпшілік кітапханасының қолжазба бөлімінде (қосымша тізбе, № 64) Жеке Сібір корпусы Бас штабы жанында жасалған «Сібір бастықтарына қарасты Қырғыз даласының картасы» сақтаулы, онда қазақ рулары қоныстарының шамамен алынған жерлері көрсетілген. Архив деректері мен әлгі картаның көрсетулеріие сәйкес, Үшбұлақ округінің шекарасы батысында Үшбұлақ мекеиі (Көкшетаудың оңтүстік-шығысында) ауданынан басталып, солтүстік-шығысында Ертіске дейін созылып жатқан; солтүстігінде Үлкен-Қарой, Теке көлдерін, оңтүстігінде Сілеті-Теңіз көліп қамтыган. Бұл аумақ Үшарал округі таратылғаннан кейін Көкшетау округінің оңтүстік бөлігіне айналды, бірақ біз барлық мәліметтерді бастапқы округ бойынша келтіреміз, өйткені Сібір ведомствосының архив істеріиде ол жөніндегі мәліметтер тым аз. 1835 жылғы мәліметтер бөйынша округте 54344 адам болған. Сонымен, округ аумағын Арғын тайпасының: қанжығалы және қарауыл руларының аталары мекендеген. Олардың қоныстары көбінесе Ерейментаудан шығысқа қарай болған да, оның батыс жағына қарай көшкен (қараңыз: 2 кесте). Әжібай тармағы Қанжығалы руының 8 атасын біріктірген. Жоңғарларға қарсы күресте ерекше көзге түскен Бөгенбай батыр Қанжығалы Бөгенбай деп те аталады (қараңыз: 2 кесте, сегізінші ұрпақ). Ішкі жақта, яғни Ертістің оң жағалауында тұрған қазақтарға да арнайы тоқтала кеткен жөн. Бұл жерлер Семей ішкі округінің бір бөлігі болатын және әр түрлі ведомстволарға бағындырылған еді. Жер пайдалану ережелеріне сәйкес, қазақтар Кабилеттік жерлерде барлығы 787 шаруашылыққа (39,4%) учаскелерді жалға алып, Белағаш даласы дейтін жерде; «еркін дала» аймағында 657 шаруашылық (33%); Сібір казак әскерінен жалдап алынған жерде 168 шаруашылық (8,4%) тұрды. 112 шаруашылық (6%) Семейде тұрақты мекен етін, олардың Белағаш даласында егістігі болды. Округке есептелген 266 шаруашылық (13%) округ шегінен тыс жерлерде көшіп жүрді. Белағаш даласы дегеніміз Семейден солтүстікке қарай жатқан кеңбайтақ жер, ал «еркін дала» Жалқарағай, яғни Шульба тоғайы. XVIII ғасырдың аяғында Жалқарағай бос жатқан жер еді, оған қазақтар қыстыгүні сол жағалаудан өздерінің табындарын айдап апаратын. Бұл жерге бірінші болып Уақ тайпасының қауымдары көшіп барды да, Семей округін ұйымдастырған кезде болыстың аты солардың атымен (Байуақ) аталды. Мұнда біртіндеп түрлі тайпалардың басқа рулары да көшіп келе бастады, сөйтіп көп ұзамай Белағаш және «еркін дала» бір Белағаш болысына айналды. Бұл болыстың 1444 шаруашылығынан Тобықты руының қауымдары 551 шаруашылық (38,2%), Қаракесек 170 шаруашылық (11,79%), Тарақты 79 шаруашылық (5,49%) болды, ал бүкіл Арғын тайпасының шаруашылықтар саны 700 еді (55,59%). XIX ғасырдың екінші жартысында Баянауыл және Үшбұлақ сыртқы округтерінің, Семей ішкі өкругінің қа зақтары Семей облысындағы Семей және Павлодар уездерінің құрамына енді (1868, 1881 жж. реформалар). Семей уезіндегі 26 062 шаруашылықтан арғындардікі 12 525 шаруашылық болды. Саны ең көп Тобықты руы еді, олар уездің оңтүстік-батыс бөлігін Шыңғыстау жазығын мекендеді. Тарақты руының көпшілігі солтүстік жағында, Черный поселкесі ауданында көшіп жүрді. 1893 жылғы санаққа қарағанда Павлодар уезінде 21 877 шаруашылықты біріктірген 144 старшын бөлғатт. XX ғасырдың бас кезінде уездегі шаруашылықтар саны 13,5 мыңнан астам шаруашылыққа көбейді. Мұншама көп шаруашылық қайдан келген және оны туғызған не? 1891 жылы дала облыстарын басқару туралы заң енгізілгеннен кейін орыс әкімшілігі қазақ шаруашылықтарының әр облыс, уезге қарайтынын түпкілікті анықтауды талап етті. Павлодар уезі Томск және Тобыл губернияларымен шектесіп жатты да, оның көптеген шаруашылықтары осы губерниялардың жерлерінде, әсіресе Құлынды даласында көшіп жүретін, ал Құлынды даласында көшіп жүруге Министрлер Кабинетінің 1880 жылғы 22 қарашада бекіткен ережесіне сәйкес рұқсат етілген еді. Тегінде, Павлодар уезінде шаруашылықтардың бұлайша күрт көбеюін халықтың табиғи осуімен ғана емес, сонымен қатар бұрын Томск және Тобыл губернияларының жерлерінде көшіп жүрген қазақ шаруашылықтарының далаға қайта қуылып тығылуымен де түсіндіруге болады. Уезде Орта жүз қазақтарының 35 396 шаруашылығы көшіп жүрген, олардың ішінде арғындардікі 27327 шаруашылық. Аумақтың негізгі бөлігін Сүйіндік руының Қаржас, Ңұлболды, Орманшы, Жапболды аталары алып жатты. Осы аталар «төртул» деген бір этнонимге бірікті (қараңыз: 2кесте). Құлболды мен Айдабол аталары Баянауыл, Далба, Қызылтау тауларын қыстап, жаздыгүні Есіл даласындағы Торыайгыр көліне қарай солтүстік-шығысқа қашықтап кетіп отырған. Бәсентиін руы (Сәмек, Бәйімбет, Күшік, Анай, Көлденең, Сатыпалды аталары қараңыз: 2 кесте) Ертістің сол жағалауыттда Ямышев бекінісінің тұсынан Песчаный поселкесі не дейін көшіп жүрген. Қанжығалы руы (Әжібай тобы) Жасанақ көліне құятын Шідерті өзенінің бас жағын, Жалаулы, Шолақ көлдерінің маңыи мекендеген. Бегендік руының қауымдары Ертістің оң жағалауында Белағаш даласының солтүстік бөлігінде көшіп жүрген. Арғындардың Шығыс Қазақстандағы орналасуын қарастыра келгенде, олардың батысқа арғындар ұйыса мекендеген Орталық және Солтүстік Қазақстан даласына ойысқанын көреміз: оңтүстігінде солтүстік-батыс Балқаш өңірін бойлай Сарысу, Сарыкеңгір және Қаракеңгір озендерінің бас жағымен, одан әрі солтүстікке қарай оңтүстік Сібір жағына дейін жетеді. Осы кең өңірде барлық Орта жүз тайпаларыыың көптеген рулары мекен еткен, бірақ көбінесе арғындар басым болып отырған. Су көздері мен жайылымдары мол осы аймақты да кезінде жоңғар басқыншылары басып алып, қазақтар оларды кейін қуып шыққан. XIX ғасырдың аяғында жазылған аңыздар бойынша, арғындардың ірі атасының негізін салушы XVI ғасырдың орта шенінде өмір сүрген Мейрам Ертістен Есілге, одан әрі Сарысуға дейін, яғни осы аймақтар шегінде көшіп жүрген. Бұл жерлерге жоңғарлар XVII ғасырдың 20жылдарында келді де, қазақтар негізінен батысқа және Сырдария бойына, ал кейбіреулері Нұра өзенінің орта ағысына ауа көшкен. XVII ғасырдың екінші жартысында Нұра орта ағысы мен бас жағында Қуандық, Қарпық, ал Ерейментау даласында Қанжығалы рулары көшіп жүрді. Қазақтардың жаппай көшіп келуі жоңғарлар қуып шығарылғаинан кейін басталды. Қанжығалылар Ерейментауға, одан әрі Ертіске және Ом өзеніне қарай қоныс аударды. Қарауыл, Атығай рулары Зеренді, Жалтыркөл, Саумалкөл т. б. көлдер айналасына, Мезгіл ормандарына, Көкшетауға, Есіл даласының солтүстік аудандарына көшіп барды. Бірақ негізгі көшіп қоныстанушылар Қуандық руының шаруашылықтары болды. Олар Есіл өзенінің орта ағысында Нұраның төменгі ағысын бойлай жатқан көлдер төңірегінде, Нұраның орта және жоғарғы ағысы бойында, Құланөтпес өзені аңғарында, Қосағаш, Наршөккен, Семізқыз, Бұғылы, Сарытау, Нілді, Жамантогалы, Ортау тауларында орын тепті. Терісаққан өзенінің Есіл өзеніне құяр жеріне дейінгі далаға Қуандық руының қауымдарымен шектесіп, Сүйіндік руы қоныстанды. Осы кең далада көшіп жүрген Орта жүз руларының қазақтары негізінде, жоғарыда айтылғанындай, үш округ: Ақмола, Көкшетау, Құсмұрын және кейіннері Атбасар округтері құрылды. Солардың алғашқысында басқалардан гөрі арғындар мейлінше көп болды. Ақмола округтік приказының деректері бойынша, Ақмола қонысының төңірегінде біржола орныққан, мал шаруашылығымен бірге диқаншылықпен де айналысатын 3 ауыл (215 шаңырақ) болған. Жоғарыда келтірілген кестеде болыстардың атаулары рубасылардың есімдерімен емес, қайта олардан тараған патронимиялар және таксономиялық жіктер арқылы берілген. Мұның өзі рулардың өсіпөніп, бөлініп, жаңа эпонимдер мен патрилинидждер пайда болатынын, уақыт өте келе жаңа рулардың, өзінің рулық тегін жаңадан есептей бастаудың пайда болуына әкеп соғатынын көрсетеді. Енем-Түнғатар болысына бір кезде Қарауыл, ал XIX ғасырда тек оның немересі Түнғатар ру басы болған (қараңыз: 2 кесте) қауымдар бірікті. Бұл болыс атауының бірінші бөлігінің (Енем) тегі рудың неғұрлым ұсақ атасы немесе болыстың, ауыл ақсақалының аты болса керек. № 2, 3, 6, 9 болыстар Алтайдан (Қуандықтың ұлы) басталады. Осы болыстарға енген қауымдардың негізіне әр түрлі эпонимдер: Қареке, Мойын, Алысай, Байдалы (қараңыз: 2 кесте) алынған. № 4, 5 болыстар да Қуандықтан (екінші баласының немересінен (Қарпық-Тінәлі; қараңыз: 2 кесте), ал № 8-ші болыс үшінші баласының немересінен (Өмір-Темеш; қараңыз: 2кесте) тараған. Соңғы Қырғыз-Төртұл болысына әр түрлі этнос біріккен. Бұл жөнінде сәл таратып айтқан жөн. Көшпенді қырғыз қауымдары Ақмола даласына сонау жоңғарларды қуып шыққан кезде келген еді. Кейіннен оларға Көкшетау төңірегінен келген қырғыздар қосылды. Соңғылары, тегінде, Кенесары сұлтанның Қырғызстанға жорығы кезінде соның жағында соғысқан қырғыздар болса керек. Кенесары жеңіліске ұшырағаннан кейін бұл қырғыздар қазақтармен бірге кеткен де, оларға Балуан көлі мен Сасықкөл маңынан жер берілген. == Әдебиет == * ''Аристов Н.А.'' Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина. Вып. III-IV. Санкт-петербург, 1886.С. 91. * ''Жабагин М.К., Сабитов Ж.М., Агджоян А.А. и другие.'' Генезис крупнейшей родоплеменной группы казахов - аргынов в контексте популяционной генетики // Вестник Московского университета. Серия XXII. Антропология. № 4/2016. 2016. С. 65-66. * ''Сабитов Ж.М.'' Происхождение Аргынов и Маджар с точки зрения ДНК-генетики / Этногенез казахов: историко-генетический аспект. Алматы: Shegire DNA, 2014. С. 271. * ''Красовский М.'' Область сибирских киргизов. Часть 1. Санкт-Петерьург, 1868. С. 336-337. * ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985. С. 308. * * * * * * * * == Сілтемелер == * [http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2552/ Аргын - Шежире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160320141648/http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2552%2F |date=2016-03-20 }} * [http://www.history.kz/Articles/argyn.php History.kz Арғындар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205141047/http://www.history.kz/Articles/argyn.php |date=2008-12-05 }} * [http://генофонд.рф/?page_id=2536 Полное секвенирование отдельной гаплогруппы G1 измеряет мутации и выявляет миграции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028165103/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=2536 |date=2019-10-28 }} * [http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0122968Deep Phylogenetic Analysis of Haplogroup G1 Provides Estimates of SNP and STR Mutation Rates on the Human Y-Chromosome and Reveals Migrations of Iranic Speakers]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://генофонд.рф/?page_id=19474 Казахи-аргыны – потомки единого предка или союз племен?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402123832/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=19474 |date=2022-04-02 }} * [https://vk.com/wall-690169_10812https://vk.com/wall-690169_10812 Арғын ішіндегі рулар саны сұрақнама бойынша]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} {{Қазақ рулары}} 47ah88ks589yg2e8nwe5tnm5yzd173b Мысыр пирамидалары 0 14287 3653085 3652985 2026-09-10T13:29:09Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2905940 wikitext text/x-wiki [[Сурет:All Gizah Pyramids.jpg|right|thumb|400px|Гиза пирамиданың көрінісі. Солдан оңға: Менкора, Хефрен және Хеопс пирамидалар. Алдыңғы үш шағын пирамидалар Менкаур пирамида - серіктерінің пирамидалары бар.]] '''Мысыр пирамидалары''' — [[Мысыр]] жерінде орналасқан ежелгі пирамидалар кешені. Осынау зор тас құрылыстар [[Ежелгі Египет]] перғауындарының сағанасы болып саналады. Сағаналар осыдан 5-мың жыл бұрын салынған. Ең үлкен пирамида Хеопс перғауынның әмірімен тұрғызылған. Оның биіктігі – 147 м. Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың жазбасында пирамиданы 100 мың адам 20 жыл бойы салғандығы айтылады. Пирамидалардың салынуы, құрылысы жөнінде айтылған пікірлер сан алуан. Дегенмен аптапты Египет аспаны астында мыңдаған құл тас қарумен дәу тастарды бөліп алып, оны құрылыс орнына арқанмен сүйретіп жеткізген, пирамида биіктеген сайын тас блоктарды қолмен жоғары көтерген деген пікірлер басым. Алып құрылыстар осы күнге дейін көрушісін қайран қалдырады. Осы пирамидалар [[Әлемнің жеті кереметі]]нің біріне кіреді. [[Санат:Мысыр тарихы]] [[Санат:Әлемнің жеті кереметі]] [[Санат:Мысыр ғимараттары мен құрылыстары]] {{Әлемнің жеті кереметі}} 13lrz76p9v8crxfxv9v0m0cypojr25t Манас дастаны 0 14416 3653127 3451611 2026-09-10T14:59:35Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3653127 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Манас жыры}} [[Сурет:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|thumb|right|Дәстүрлі қырғыз манасшысы Қаракөл тұрағында дастанның бір бөлігін жырлап отыр]] '''Манас дастаны''' - [[Қырғыздар|қырғыз]] халқының дәстүрлі [[эпос]]ы. Ауыз әдебиетінің тамаша үлгісі, бұл дастан ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жырланып, халық есінде сақталуда. Дастанның жазбаша үлгілерінің бірі жарты миллионға жуық жолдан тұрады да, көлемі жағынан [[Гомер]]дің [[Одиссея]]сы мен [[Илиада]]сын қосқандағы көлемнен жиырма есе, ал [[Махабхарата]] көлемінен екі есе асып түседі. Жыр-дастан Манастың, оның ұрпақтарының және ісін жалғастырушыларының хикаяларын баяндайды. Эпос үлкен үш бөлімнен тұрады: Манас жыры, Манастың ұлы Сәметейдің жыры және Манастың немересі Сейтектің жыры. Дастанның өзекті тақырыбын [[қытай]] мен [[қалмақ]] дұшпандарына қарсы шайқастар сипаттайды. XV ғасыррдан бастап дастанның аты деректерде атала бастағанмен, оның жазбаша нұсқасы 1885 жылға дейін жасалмаған болатын. Әр түрлі көзқарастар негізінде дастанның пайда болу уақытын: VII-X ғасырлар, XI-XII ғасырлар немесе XV-XVIII ғасырлар аралығы деп мөлшерлейді. Манас эпосы қырғыз әдебиетінің классикалық туындысы ретінде түрлі жиын-шараларда дастанды зерттеуші, орындаушы мамандар, манасшылармен жырланады. Екінің бірі манасшы бола алмайды. Манасты жырлау өнері әдетте жыршыға түс көргенде несіп етіледі. Ол түсте Манастың өзі, немесе дастанның өзге кейіпкері жыршыға манасшы болуды бұйырады екен. Бұйрықты орындамаған жағдайда, түс көрген кісі ауыр дертке шалдығып немесе мүгедек болып қалуы мүмкін деген наным бар. Манасшылар дастанды арнайы әуенке салып, музыкалық аспаптардың көмегінсіз әндетіп жырлайды. [[Қырғызстан]]да көптеген манасшылар бар. Дастанның үш бөлігін де жатқа білген манасшылар «Ұлы Манасшы» атағына ие бола алады. XX ғасырдың ұлы манасшыларына Сағымбай Оразбақов, [[Саяқбай Қаралаев]], Шаабай Азизов (мақала суретінде бейнеленген), Қаба Атабеков, Сейден Молдоқова және Жүсіп Мамай кіреді. Рысбек Жұмабаев, мәртебелі манасшы жақында Ұлыбританияға барып келген.Бішкек Филармониясының манасшысы, Ұрқаш Мәмбеталиев те Еуропа елдеріне сапарлар жасап тұрады. Жасы кішілеу манасшы, Талантаалы Бакчиев манасшы кәсібін «Манас» дастаның ғылыми түрде зерттеумен толықтырады. Дастанның әр түрлі бөлімдерінің 65-тен астам жазбаша нұсқалары белгілі. Ұлы ағартушы ғалымымыз [[Шоқан Уәлиханов]] дастан бөлімдерін қағазға түсіріп, «Көкетай ханның асы» деген көлемді үзіндісін орысшаға аударған. Манас батыр Алатау тауларының Талас ауданында Қырғыстанның солтүстігінде жерленген деген болжамдар бар. Талас қаласынан 40 км-дей жерде орналасқан кесенеде батырдың мәйіті жерленген деседі. Бұл кесене саяхатшылардың үнемі барып тұратын жері. 1995 жылдан бастап бұл жерде қырғыз халқының дәстүрлі атүсті ойындары өткізіледі. Алайда мазардың үстіндегі жазуда «Әйелдердің әйгілісі Кенізек-ханым, Абықа әмірінің қызы», - деген арнау бар. Дастан мазмұнында бұл жағдай былай түсіндіріледі: Кәнікей, Манастың жесірі бұл арнауды дұшпандарды алдап, кесенені бұзылудан сақтау мақсатында әдейі жазғызыпты. Сондай-ақ «Манастың күмбезі» деген атпен белгілі ғимарат шамамен 1334 жылы салынған болуы керек. Қирап қалған бұл құрылыстың орнында Манас батыр мен дастанға арналған мұражай орналасқан. 1979 жылы совет астрономы Николай Степанович Черных ашқан шағын ғаламшар Манас дастанының құрметіне 3349 Манас деп аталған. Қырғыстанда Манастың құрметіне бірнеше жер аталған, солардың бірі - [[Бішкек]]тегі Манас халықаралық әуежайы. [[Сурет:Manas.jpg|thumb|left|«'''Манас'''» - қырғыз елiнiң батырлық эпосы.]] Жақып хан ұлы Манас батырдың және оның тұкымының ел-жердiң азаттығы, бiрлiгi және елдердiң достық қарым-катынасын бекемдеу үшiн күресу баяндалған эпикалық дастан. Көлемi бойынша оған теңдес дастан жоқ. Бұл дастан «Манас», «Семетей», «Сейтек» бөлiмдерiнен тұрады. Манасшылар саны сегiз ұрпағына (Кенен, Алымсырак, Кунансырак т.б.) шейiн айтысады. «Манас» дастанында қырғыз елiнiң әдет-ғұрып, қағида-салты, шаруасы, жаушылық тұрмысы кеңiнен айтылған. «Манас» дастанын кейбiр эпизодтары 16 ғасырда жазылған «Мажму ат-таварих» шығармасында айтылады. «Манас» алғаш жаралғанда өте кiшкене көлемiндегi, сюжеттiк түзiлiсiндегi шығарма болған емес. Одан кейiнгi мұндағы айтушылар, жыршылар, манасшылар толықтап, мазмұнын кеңейтiп, байытып, сюжетiн дамытып, бүгiнгi күндегi деңгейге жеткен.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қырғызстан тарихы]] [[Санат:Жырлар]] [[Санат:Түркі мифологиясы]] {{stub}} q2wjnjdgmbyilh6yasfsqjnbg7oqhzs Жер сілкіну 0 14791 3653090 3652979 2026-09-10T13:29:14Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2528555 wikitext text/x-wiki '''Жер сілкіну''', '''жер сілкінісі''' (араб тілден ескірген сөз '''зілзала''' {{lang-ar|زلزال}}, {{lang-en|earthquake}}) — жер асты дүмпуі күштерінің әсерінен Жердің беткі қыртысының тербелуі. Жер сілкінісін [[сейсмология]] ғылымы зерттейді. Оның туындауына және дамуына байланысты құбылыстарды сейсмикалық құбылыстар деп атайды. [[Сурет:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|250px| Жер сілкіну ошақтары (1963 - 1998)]] [[Сурет:Global plate motion 2008-04-17.jpg|thumb|250px|Тектоникалық плиталардың қозғалуы]] [[Сурет:Sanfranciscoearthquake1906.jpg|thumb|250px|[[1906]] жылы [[АҚШ|АҚШ-та]] [[Сан-Франциско]]да болған қатерлі жерсілкнісінің зардаптары]] [[Сурет:Pictures from bus 13.jpg|thumb|250px|Цунами болып өткен аймақ]] [[Сурет:20110311Houshu.ogv|thumb|250px|Жапониядағы жерсілкініс кезіндегі толқындардың Тынық мұхитында таралуы (2011)]] == Жерсілкіну түрлері мен басқа да сипаттамалары мен өзгешеліктері == === Пайда болу тегіне қарай === Жерсілкіну жанартаулық, денудациялық және тектоникалық болып бөлінеді. [[Жанартаулық жерсілкіну]] қазіргі [[жанартау]]лар әрекет ететін аудандарда дамыған. [[Денудациялық жерсілкіну]] таулы аудандардағы [[тау жынысы]] массаларының шатқалдарға құлауынан, жер асты қуыстары мен [[карст үңгірі|карст үңгірлерінің]] опырылуынан және ірі жылжымалардың ықпалынан туындайды. [[Тектоникалық жерсілкіну]] [[литосфера]]ның жекелеген блоктары өзара қозғалысқа келгенде, Жер қойнауында ұзақ уақыт бойы жинақталған механикалық энергияның қысқа мерзімде шұғыл босанып шығуына байланысты болады. Мұндай жерсілкіну — Жер қыртысында ұзынынан созылған жарылымдар жасайды. Жарылым қанаттары ығыстырушы жазықтық бойынша бір-бірімен салыстырғанда, лездік жылдамдықпен ығысуына байланысты, босанып шыққан энергия [[серпімді тербеліс]]тер, яғни сейсмикалық толқындар түрінде жан-жаққа таралады. === Сейсмикалық толқындар таралуына қарай === Сейсмикалық толқындар [[қума толқын|қума]], [[көлденең толқын|көлденең]] және [[беттік толқын]]дар болып үшке бөлінеді. Сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы тау жыныстарының құрамына, құрылымына және физикалық жағдайына байланысты болады. Қума толқындардың таралу жылдамдығы 5 – 6 км/с, көлденең толқындардікі 3 – 4 км/с. Сейсмикалық толқындар туындатушы жарылымдардың ұзындығы бірнеше км-ден ([[1966]] жылғы [[Ташкент]] жерсілкінуінде – 8 км) жүздеген км-ге ([[1960]] жылғы [[Чили]]дегі жерсілкіну) дейін жетеді. Ал [[1957]] жылғы [[Гобь Алтайы]]ндағы жерсілкінуде жалпы ұзындығы 700 км-дей жарылымдар жүйесі пайда болған. Жер қыртысында немесе [[мантия]]ның жоғары бөлігіндегі тау жыныстарының лездік қозғалысқа келуінен жер асты соққысы туындаған орынды жерсілкіну ошағы, ошақтың тереңдіктегі орнын [[гипоцентр]], Жер бетіндегі проекциясында орналасқан ауданды [[эпицентр]] деп атайды. === Жер қойнауындағы орналасу тереңдігіне қарай === Жерсілкіну Жер қойнауындағы орналасу тереңдігіне қарай: *Жер бетіне жақын (тереңдігі 10 км-ге дейін), *орташа немесе қалыпты тереңдіктегі (10 – 60 км), *аралық (60 – 300 км) және терең фокусты (300 км-ден терең) болып жіктеледі. Ең көп тарағаны жақын және орташа ([[Ашғабад]]та жерсілкінудің тереңдігі 15 — 20 км, [[Ташкент]]те 5 — 10 км, [[Спитак]]та 10 — 15 км болған) тереңдіктегі жерсілкінулер. Терең фокусты жерсілкіну өте аз тараған([[Қиыр Шығыс]]та, Тынық мұхиттың жағалауындағы жерсілкінудің гипоцентрі 600 — 700 км тереңдікке жеткен). Жерсілкіну гипоцентрі теңіз бен мұхиттардың астында да орналасады. Оларды теңіз сілкінуі деп атайды. Бұл құбылыстардың нәтижесінде [[цунами]] пайда болады. === Жерсілкіну ұзақтығы === Жерсілкіну ұзақтығы бірнеше [[секунд]]тан бірнеше [[ай]]ға (кейде [[жыл]]ға) дейін созылады. Механикалық кернеу күшінің біртіндеп шығуына байланысты, жер асты дүмпулері қайталанып отырады. Әдетте, алғашқы күшті дүмпуден кейін, әлсіз дүмпулер тізбегі жалғасады. Оларды [[афтершок]]тар деп, ал дүмпу білінген уақыттың барлығын жерсілкіну кезеңі деп атайды. Афтершоктар негізгі дүмпуден соң 3 – 4 жыл бойы жалғасуы мүмкін. Мысалы, [[1887]] ж. [[Алматы]]дағы ([[Верный]]) жерсілкіну кезінде 600 дүмпу болғаны тіркелген. Жерсілкіну кезінде орташа есеппен 1×10<sup>24</sup> – 1×10<sup>25</sup> эрг энергия бөлінеді. Мысалы, Ашғабадта болған жерсілкінудің энергиясы – 1×10<sup>23</sup> эрг, [[Моңғолия]]дағы Гобь Алтайында — 1×10<sup>24</sup> эрг, Чилиде — 1×10<sup>24</sup> эрг, Ташкентте — 1×10<sup>20</sup> эрг, [[Кемин жотасы]]нда (Алматы) — 4×10<sup>24</sup> эрг. == Жерсілкінудің өлшеу құралдары мен әдістері == [[Сурет:Kinemetrics seismograph.jpg|thumb|200px|left|[[Сейсмограф]]]] Жерсілкіну үлкен апаттарға әкелетіндіктен оның қай жерде, қашан және күші қандай болатынын болжау өте маңызды мәселе. Сейсмикалық есептеулер бойынша, орташа алғанда Жер шарында жылына 1 – 2 апатты (күші 10 балдан жоғары), 9 – 15 жойқын, 50 – 100 қиратушы, 300 – 500 өте күшті жерсілкіну болады. Жерсілкіну, өте сезгіш аспаптар – [[сейсмограф]]тармен жабдықталған сейсмикалық стансаларда зерттеледі. Жерсілкінудің геологиялық жағдайларын зерттеу алдағы уақытта жерсілкіну болуы мүмкін аймақтарды және жерсілкіну болмайтын аймақтарды алдын-ала анықтауға мүмкіндік береді. Осының негізінде сейсмикалық аудандау жүзеге асырылады. Қазіргі кезде Жер шарының [[сейсмикалық карта]]сы жасалып, басты екі сейсмикалық белдеу бөлінген: *[[Тынық мұхиттық белдеу]] — Тынық мұхитының батыс және шығыс жағаларын айнала орналасқан. Бұл белдеуге жас қатпарлы таулар (Альпі, Апеннин, Карпат, Кавказ, Гималай, Кордильерлер, Анд, т.б.), сондай-ақ, құрлықтардың су асты шеттерінің жылжымалы белдемдері (Тынық мұхитының батыс шеттері, [[Алеут аралдары|Алеут]] , [[Куриль аралдары|Куриль]], [[Жапония]], [[Малайя аралдары|Малайя]], [[Жаңа Зеландия]], т.б. аралдар, [[Кариб теңізі|Кариб]], [[Жерорта теңізі|Кариб]] , т.б. теңіздер) кіреді. Бұл белдеуде барлық жерсілкіну болатын ошақтардың 68%-ы орналасқан. *[[Жерорта теңіздік белдеу]] — Еуразияның оңтүстік арқылы, батыста [[Португалия]] жағаларынан, шығыста Малайя аралдарына дейін созылады. Бұл белдеуде жерсілкіну болатын ошақтардың 21%-і орналасқан. Жерсілкіну ошақтарының белгілі бір географиялық аудандарда ғана орналасуы Жердің геологиялық даму ерекшеліктеріне байланысты. Қазіргі кезде жерсілкіну күшін бағалау үшін оның қирату әрекеті мен адамдардың психологиялық сезіміне тікелей бақылау арқылы түзілген 12 балдық [[сейсмикалық шкала]] қолданылады. Күшті жерсілкіну үлкен апат әкелетіндіктен, ол басқа табиғи құбылыстардың барлығынан қатерлі. Жерсілкіну қай аймақта болатынын болжау шешілгенімен, оның қашан және күші қандай болатыны әзірше толық шешімін тапқан жоқ. Жерсілкінуді [[жабайы]] аңдар, жәндіктер мен үй жануарлары ерте сезетіндіктен, олардың мінез-құлқына қарап, бұл құбылысты болжауға болады. == Жерсілкінудің басқа да түрлері == Қазіргі кезде адамның табиғи ортаға ауқымды әсер етуіне ([[кентас]], [[мұнай]], [[газ]] бен [[жер асты сулары]]н көп мөлшерде алуы, [[ядролық жарылыс]]тар, ірі су қоймаларын жасау, т.б.) байланысты [[техногендік жерсілкіну]] мүмкіндігі де арта түсуде. == Дереккөздер == * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. * Қазақ ұлттық энциклопедиясы == Тағы қараңыз == * [[Жер сілкіну ошағы]] {{wikify}} [[Санат:Табиғат апаттары]] [[Санат:Жерсілкініс]] 7h7zsopyb4azwnc0elnhlxvy9scjemw Марқакөл қорығы 0 15555 3653050 3653029 2026-09-10T13:22:58Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3434176 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы |Төл атауы = |Сурет = Kazakhstan Altay 3.jpg |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = Ia |Ауданы = 102 971 га |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = [[4 тамыз]] [[1976 жыл]] |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = ҚР АШМ Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті |Сайты = |Координаттары = 48/45/0/N/85/45/0/E |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Шығыс Қазақстан облысы |Аудан = Күршім ауданы |Ең жақын қала = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |Ортаққордағы санаты = Markakol reserve }} [[Сурет:Markakol map-ru.png|thumb|left|150px|Марқакөл қорығының картасы]] '''Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда, [[Оңтүстік Алтай]]дың шығысында [[Марқакөл қазаншұңқы]]рында орналасқан. Ол солтүстігінде Күршім, оңтүстігінде Азутау жоталарының арасында орналасқан [[Алтай]]ға тән тектоникалық ойпатты алып жатыр. Көл 1 449,3 метрлік абсолюттік биіктікте жатыр. Ең биік нүктесі — 3304,5 метр (Ақсу-Бас тауы). Марқакөл қорығы - республикамызда құрылған алтыншы мемлекеттік қорық. Бұл қорықтың ұйымдастырылуындағы негізгі мақсаты - маңайда сирек кездесетін бағалы аңдарды, құстарды, өсімдіктерді және көктемде балық уылдырық шашатын өзендер арналарын қорғап, сонымен бірге орман мен айдын көлдерін, тау, өзендердің әсем табиғатын табиғи қалыпта сақтау. 1976 жылы құрылған. Марқакөл қорығы – Шығыс Қазақстан облысындағы Алтай тауының, Азу мен Күршім жоталарының аралығындағы аса әсем Марқакөл шегінде орналасқан. Қорықтың жалпы ауданы 71 мың га, оның 44 мыңын көл айдыны құрайды. Оның 3756 гектары тегіс орман, ал жайылым 21 гектардан асады. Қорық аймағындағы климат қатаң континентті. Мұндағы Қазақстан аймағы үшін қаңтардың ең төмен орташа температурасы -26°С, -27°С, кейде аяз- 55°С-қа дейін жетеді. Шілденің орташа температурасы +14°С, +17°С, ең жоғарғысы + 30°С-қа дейін жетеді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 400 мм-ге жуық. Марқакөл қорығы – жан-жануарларларға аса бай, көркіне көз тойғысыз Оңтүстік Алтай алқабының биік таулы өңірі мен Марқакөл көлінің табиғатын комплексті қорғау үшін ұйымдастырылған. Марқакөл – Алтайдағы Күршім мен Азу жотасының аралығындағы терең ойпатта шалқып жатқан үлкен, мөлдір сулы, балықты көл. Оның айналасы тасты, орманды тау. Бұл көлге бірнеше өзендер мен бұлатар, жылғалар құяды. Көлдің оңтүстік жағалауы жарқабақты, ал солтүстігі - аласа, жазықтау болып келеді. Көлге айналасындағы тау-жоталарынан ірілі-ұсақты 28 өзен құйса, одан жалғыз ғана Қалжыр өзені ағып шығады. Қорықта көптеген шипалық мәні бар жоғарғы сатыдағы өсімдіктер де баршылық. Енді солардың кейбіреуіне тоқталсақ. Самырсын немесе Сібір қарағайы - жаңғағы жеуге жарайтын өте бағалы ағаш. Көп уақытқа дейін Сібір қарағайын жаңғақ алатын өсімдік ретінде кесуге тиым салынып келген. Өйткені оның жаңғағы 65 процентке дейін май береді. Жаңғақ тайгада нанның, еттің, жұмыртқаның орнынын ауыстырады. Жаңғақтан сібірліктер жоғары сапалы май және кілегей алған. Сібір қарағайының жаңғағы – ормандағы жан- жануарлардың тіршілік арқауы. Жаңғақ піскен кезде бұл жерге орман тышқандары, барша тышқан, самырсын торғайлары жиналып таласа-тармаса қысқы азықтарын жинайды. Самырсын көне заманнан сақталып қалған реликт өсімдіктердің қатарына жатады. Тайганың бұл бағалы ағашы көп жасайтын өсімдіктердің қатарына жатады. Дәрілік өсімдіктерден аралий мен алтын тамыр кездеседі. Жалпы Марқакөл қорығы мен оны мекендеген жануарлар әлемі ерекше қорғауға алынған. қорықта теңіз деңгейімен салыстырғанда 1400-1500 метр биіктікте бес биіктік белдеуі бар. Таулы тайга белдеуі, тау шалғыны белдеуі, таулы тундра белдеуі және Нивальдық (қарлы) белдеу (2800-3000 метр биіктікте). Қорықтың өсімдік жамылғысынан орманда, негізінен, Сібір балқарағайы, шырша, қайың, көктерек өседі. Қорықта жануарлар дүниесі мен өсімдіктер түрін сақтау үшін ғылыми жұмыстар жүргізіледі. Қазіргі Марқакөл қорығының табиғат байлығын, оның таңғажайып сұлу көрінісін қазақтың көрінекті жазушысы Ж.Аймауытов «Ақбілек» атты романында ерекше атап көрсеткен. == Қазіргі ауданы== Қорықтың жалпы ауданы 71367 га, оның 26917 га-сын құрғақ жер, ал 44450 га- сын көл алып жатыр. Қорық үш бөлікке бөлінген: 1. оңтүстік- таулы- орманды алқап- 6250 га, ол көлдің оңтүстік жағалауы мен Азу тауының солтүстік беткейін алып жатыр; 2. Көл жағалауы- 609 га, Тополевка мен Жирен Байтал өзенінің сағаларындағы солтүстік жағалаудың азғантай жерін қамтиды; 3. Солтүстік таулы- орманды алқап- 20050 га, Тополевка, Таутекелі, Тихушка, Сорвенок өзендерінің жоғарғы жағында Күршім жотасында орналасқан. Бұдан басқа Урунхайка өзенінің сағасындағы орталық усадьбаның 8 га жерін алып жатыр. Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының айналасы ені 2 км болатын үзік сызықты қорғау аумағымен қоршалған. ==Әкімшілік орналасуы== Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы Шығыс Қазақстан облысында, Оңтүстік Алтайдың шығысында Марқакөл қазаншұңқырында орналасқан. Ол солтүстігінде Күршім, оңтүстігінде Азу тау жоталарының арасында орналасқан Алтайға тән тектоникалық ойпатты алып жатыр. Көл 1449,3 метрлік абсолюттік биіктікте жатыр. Ең биік нүктесі 3304,5 метр (Ақсу- Бас тауы). ==Табиғи жағдайы== Физикалық-географиялық сипаттамасы (табиғи аймағы, климаты, гидрологиясы, негізгі ландшафттары, геологиясы, топырағы): Қорық Оңтүстік Сібір тауларының құрамына кіретін Оңтүстік Алтай тауларының шегінде орналасқан. Таулармен және Орта Азияның шөлді және жартылай шөлді аймақтарымен, Қазақ даласымен және орманды даламен шекаралас орналасқан Марқакөл көлі үнемі олардың әсерін сезінеді және олардың әрқайсысының өзіне тән табиғаты қорықтың табиғатында да өз көрінісін тапқан.Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы Оңтүстік Алтайдың табиғат кешенін, сондай- ақ бірегей альпі өзені Марқакөл көлін табиғи қалпында сақтау мақсатында құрылған. Марқакөл- Алтайдың ірі су қоймасы. Көл созылған сопақша формалы, солтүстік шығыстан оңтүстік батысқа қарай созылып жатыр. Су жинайтын бассейнінің көлемі 1180 кв. км құрайды. Көлдің ұзындығы- 106 км, ені- 6-19 км, ауданы- 455 кв. км, жағалауының ұзындығы- 106 км, көлдің орташа тереңдігі- 14,3 метр, максималды тереңдігі- 24-27 метр. Көлдің шарасында 6,5 кубометр су жиналған.Марқакөл көлінен басқа қорықтағы негізгі қорғау объектілері, олар – Солтүстік Сібір таулары үшін қалыпты болып саналатын биік таулы ауданның балқарағайлы, самырсынды және шыршалы ландшафтары; Марқакөлге ғана тән майқан, хариус, талмабалық, теңгебалық түршелерінің жергілікті бірегей балықтар әлемі, құрамына біздің республикамызда, тіпті дүние жүзінде сирек кездесетін және құрып бара жатқан түрлердің көптеген қатары кіретін бай және сан алуан құстар мен сүт қоректілер.Марқакөл көлінің пайда болуы альпілік тектоникалық циклдің ширек ғасырлық кезеңіндегі мұз дәуірімен байланыстырылады. Ол дәуірде жоғары көтерілулер мен жарылулардың нәтижесінде қазіргі жоталар мен тауаралық ойпаттардың өзіндік жүйелері пайда болды. Олар кейіннен мұз қатулардың әсеріне ұшырады. Мұның іздерін Күршім жотасының су айырықтарынан анық байқауға болады. Марқакөл көлінің қазаншұңқырына орташа таудың бөлшектенген, сүйір шыңды, тік беткейлі тау бедері тән. Тау беткейлері терең өзен алаптарымен кесіп өтілген. Күршім тау жоталарына таңқаларлық тау жұрнақтарынан құралған жартасты шыңдар мен тау айдарлары тән. Көптеген таулардың ұшар бастары ірі сусыма тас сынықтарымен жабылған, олар тастан құралған «өзендермен»- курумниктермен тау беткейінен төмен қарай түседі. Жотаның солтүстік- шығыс бөлігі ірі үзік- үзік шатқалдармен, каньондармен бөлінген. Ал бұлардың ортасында төменде таңғажайып әдемі көкпеңбек альпі көлі жатыр.Азу тау мен Сорвенковский белок жоталары үшін су айырықтарының бастары тегістелген, күмбез тәрізді жоталы тау бедері тән. Су айырықтар кей жерлерде бөлек- бөлек жартастары бар, кейде маңайы шашылған шойтастар мен плиталарға толы тегістелген жер не жазық сипатты болып келеді. Мұнда альпі щалғындығы мен тау тундрасы анағұрлым байсалды көрінеді, ал қалың ергежейлі қайыңдар мен талдардың орнын аршалар басқан. Тау жоталарының баурайы төменде тау өзендері мен бұлақтары ағып жатқан терең тайга бөлшектерінен тұрады және анағұрлым тік. Көлдің жағалауы батыста, солтүстікте және солтүстік- шығыста ені 1-2 км көл айдынын құраса, ал оңтүстігі мен оңтүстік- шығысында Азу тау жотасы көлге кіріге жанасатындықтан анағұрлым жіңішке болып келеді.Тау жоталарынан көлге келіп түсетін салалардан пайда болған мүйіске ұқсас жерлер осы өлкеге тән көрініс.Климаты континенталды, қары қалың, қысы қатал, ал жазы қоңыржай жылы болады. Марқакөл- Қазақстанның ең суық ауданы: ең төменгі температурасы – 55 градусқа дейін төмендейді (Орловка ауылының маңайы). Бұл жерде Оңтүстік Алтайдағы жылдық ең төменгі орташа температура тіркелген (-4.1 градус), қаңтарда орташа температура 25.9 градус болғанда, шілде айының ең төменгі орташа температурасы 14.1 градус. Жазда температура 29 градусқа дейін көтерілсе, қыста -40-44 градусқа, кейдк – 53 градусқа дейін төмендейді. Күндік орташа температура 0 градустан жоғары деңгейде 162 күн, ал 0 градустан төмен деңгейде 203 күн тұрады. Аязсыз кезең- 60-70 күн. Урунхай ауа- райын болжау жөніндегі постың деректері бойынша көпжылдық орташа температура 0 градустан жоғары деңгейге ауысатын күн- 5 мамыр. Жылдық жауын- шашын мөлшері 321- ден 731- ге дейін ауытқиды. Айлық абсолютті ең жоғарғы жауын- шашын мөлшері 110-120- ға дейін жетуі мүмкін. Жылдың суық кезінде (15 қазаннан 5 мамырға дейін) 230-266 мм жауын- шашын жауады. Алғашқы қар қазан айының бірінші онкүндігінде байқалады. Тұрақты қар жамылғысы қараша айының бірінші онкүндігінде, ал кей жылдары қазанның аяғында қалыптасады. Қардың орташа қалыңдығы 40-70 см, ал кей жылдары 150 см- ге жетеді. Қар 160- 170 күн жатады. Өзен жағалауларында қар әдетте мамыр айының бірінші онкүндігінде, тауда- мамыр айының аяғында- маусым айының басында кетеді. Қар мамыр айының екінші онкүндігіне дейін жаууы, кейде тіпті тамыз және қыркүйек айларында басталуы мүмкін.Жел көбіне оңтүстік шығыстан соғады. Бір жылда соғатын қатты жылдар мен дауылдардың саны 6- дан 12- ге дейін. Ең қатты жел- жергілікті шүмек желі. Ол кейде көктемде және жазда Марқакөл көлінің бетінде толқындарының биіктігі 1-2 метр болатын дауыл тудырады. Келесі бір жел- жергілікті жерде тихушка деп аталады. Ол оңтүстіктен соғады, көл бетіне қобалжу тудырады, жергілікті ырым бойынша- бұл ауа- райының өзгеретінін білдіреді. Анда- санда темірбек және маральник атты қатты дауылды желдер соғады. Кешкі және түнгі солтүстік желі- урынхай желі жыл бойы солтүстікке қарай үнемі соғып тұрады.Жағалауы аз тілімделген, ирек сызықты, кей жерлерінде аздап шығып тұрған мүйістері мен кішкентай бұғаздары бар. Жағалауы көбіне лайлы, батбақты, сонымен қатар малта тасты, қойтас тасты және құмды. Жағасында қалың талдар, шоқ қайыңдар, шыршалар өседі, кей жерлері батпақ және жанаса жайласқан шалғынды кеңістік болып келеді. Марқакөл көлінің түсі өзінің әртүрлілігімен және әдемілігімен таң қалдырады: ашық күндері көл көк немесе көгілдір, ауа-райының өзгеруіне байланысты қара сұр немесе күміс реңдес түске енеді. Көл шарайнасы күні бойы әлденеше рет өзгереді. Көлдің суы ультратұщы, өте жұмсақ, аздаған қышқыл, кальций тобының гидрокарбонат класына жатады. Қыста көл қатады. Мұз құрсауы қазан айының екінші онкүндігінде пайда болады, мұз қататын орташа уақыт- 20 қараша. Қалжыр өзенінің бастауы қыста қатпайды, ал қыс жылы болғанда Марқакөл көліне құятын кейбір тау өзендерінің арнасы қатпай қалады. Мұздың қалыңдығы 60-120 см-ге жетеді. Көл мұздан мамыр айының бірінші онкүндігінде ашыла бастайды, ал толығымен мамыр айының аяғында ашылады. Көлге 95 ағын сулар келіп құяды, ал Қара Ертістің негізгі саласы болып саналатын жалғыз Қалжыр өзені (ұзындығы 128 км) ағып шығады. Көлге құятын өзендердің ішіндегі ірілері- Тополевка- 23 км, Төменгі Еловка- 9,5 км, Матабай- 7,5 км, Жирен- Байтал- 7,5 км және басқа да анағұрлым жіңішке арналы (2-3 метр) және онша терең емес (1-3 метр) және қарқынды жылдам ағысы бар кішкентай өзендер құяды. Әдетте бұл тау өзендерінің жоғарғы ағысында сарқырамалар болады.Марқакөл ойпатының топырақ қабаты тік белдеулікпен сипатталады. Шалғынды- далалы белдемде шалғынды- шымтопырақты сілтісіздендірілген және орманды- шалғынды топырақ (шығыс жағалау), сондай- ақ қаныққан қара топырақ тәріздес шалғынды орман топырағы көп. Жағалауда шалғынды- батпақты және жайылма сулы- шалғынды топырақ араласқан әртүрлі батпақты топырақтар көп кездеседі.Жер бетіне жақын жатқан жер асты сулары учаскелерінде батпақты шымтезекті- қопалы топырақ қалыптасады. Таулы- орманды белдемде таулы- орманды, әлсіз және жабық күлгінденген таулы-шымтопырақты, шалғынды оңтүстік және қара топырақ тәріздес таулы- орманды топырақ қалыптасады. Таулы- шалғынды белдемде альпілік шымтезекті, күлгінденген, толық қанықпаған (оңтүстік беткей бойынша) таулы- шалғынды субальпілік топырақ жақсы қалыптасқан. Таулы- тундралы белдемде таулы- тундралы күлгінденген және әлсіз және ірі қарашірік топырақ басым болып келеді.Қорықта жота баурайларын алып жатқан, кейде көл жағалауына дейін түсетін балқарағайлы және самырсынды ормандар қалыпты жағдай. Ормандар үшін аңық байқалатын экспозиялық орайластық тән. Тайга ормандары тәрізді анағұрлым қалың ормандар солтүстік және батыс беткейлерде, сиректеулері- шығыс, аздары- оңтүстік беткейлерде орналасқан. Ормандар жеміс бұталарының көптігімен, қалың биік шөптерімен және бұзылмаған табиғи қалпымен таң қалдырады. Жота беткейлерінің су айырықтарында шөптерге бай субальпілік шалғын жақсы дамыған. Шөптердің ішінде көптеген марал тамырлары- сафлор тәрізді левзей, сондай- ақ Алтай тұрғындары арасында аса жоғары бағаланатын халықта қызыл тамыр аталатын тиынтақ көп кездеседі. Өзендер мен бұлақтардың тасты арналарында өзінің қасиеті жағынан қиыршығыстық женьшеньге (тамырдәрі) ұқсас атақты алтын тамыр- қызғылт семізот кездеседі. Таулы тундрада тал мен қайыңнан өсіп шыққан таңқаларлық «ергежейлі ормандар» кең таралған.Қарлы шыңдарда жаз уақытында да қыс тынысын сезуге болады, ал тау етегінде көктем патшалығында болып, алғашқы тау жауқазының гүл ашуына куә болуға болады. Осы жерден көз тартарлық Алтай тауларынын панорамасын және Алтай тауларының тәңірі- Мұзтау тауын көруге болады. ==Өсімдіктер әлемі, сирек және аса бағалы түрлер== Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының аумағы Оңтүстік Алтай таулы және орманды- шалғынды дала аймағының орманды- шалғынды дала орташа және биік таулы геоботаникалық ауданының шегінде жатыр. Қазақстанның оңтүстік далалары, Орта Азияның жартылай шөлейттері және Оңтүстік Сібірдің тайга ормандарының шекералас болуы, таулы жер бедері, әртүрлі климаттық жағдайлар қорықтың өсімдіктер әлемінің өзінше ерекше және бай болуына әсерін тигізді. Қорықта 1000 аса жоғары сатылы өсімдіктер, оның ішінде 12 түрлі ағаш және 22 түрлі бұта бар. Шөптесін өсімдіктер ішінде көпжылдық өсімдіктер басым болып келеді. Қорықтың өсімдіктер әлемінен 14 экологиялық топты атауға болады. Мезофит тобы көп, өсімдіктердің жақсы білінетін биік таулы белдемі психрофиттердің санының көп болуына себебін тигізеді. Өсімдіктер әлемініңде гидрофиттер мен гигрофиттердің болуы ірі су қоймасының ашылуымен байланысты. Петрофиттер жартастың жалаңаштануымен, а ксерофиты және мезофиты- оңтүстік далалы беткейлермен ұштастырылады. Қорықта таралу аумағы қорықпен ғана шектелген өсімдіктердің жергілікті түрі жоқ. Бірақ мұнда алтай рауғашы, алтай уқорғасыны, қызғылт семізот- алтынтамыр, қазоты сияқты алтайлық жергілікті түрлер өседі. Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы аумағында 5 биіктік өсімдік белдемі байқалады: 1. Шалғынды дала 2. Таулы- тайгалы 3. Субальпілік 4. Биік таулы 5. Егіндік Шалғынды дала белдемі- теңіз деңгейінен 1450-1600 метр биіктікте, жиматарғақ, түлкіқұйрық, шалғындық атқонақ, құрғақ айрауық және басқа астық тұқымдас әртүрлі шөптері бар көлдің жағалау жолағымен ұштасады. Шөп жамылғыларында жіңішке жапырақты күреңот, Лобель тамырдәрісі, көкшіл сұр қоянбұршақ, тілік балдырған, кәдімгі маралоты және басқа өсімдіктер кездеседі. Шөптің биіктігі 0,5- 1 метр. Қалың бұталарды татар үшқаты, орташа тобылғы, тікенекті итмұрын құрайды. Оңтүстік беткейлерде кәдімгі бетеге, шалғындық атқонақ, дала қоңырбасы, будан бөзкілем, коптамырлы сарғалдақ және басқа өсімдіктердің бетегелі- шалғынды топтары таралған. Таулы беткейлерде тошала, сібір бөріқарақаты, жуалар- қыржуа, желілік және қызғалдақ тәрізді, алтай рауғашы өседі. Көктемде оңтүстік беткейлерде дала шұғылығы, алтай шырышы, ашық құндызшөп және ала күлтелі қызғалдақ гүлдейді.Таулы- тайгалы белдемде- теңіз деңгейінен 1450- 1900 метр биіктікте балқарағайлы орман көбірек. Негізгі орман құрайтын түр- сібір балқарағайы. Қорықта балқарағайлы орманның 19 түрі бар. Олар қорық аумағының 20%-н алып жатыр және орманды аймақтың 61 %-н құрайды. Балқарағайлардың орташа жасы 160 жыл, ағаштың орташа биіктігі 20-30 метр. Ағаш құрамын құрауға қотыр қайың, бірен- саран сібір самырсыны қатысады. Орман маңында татар бөріжидегі, Мейер қарақаты, кәдімгі таңқурай, орташа тобылғы, тікенекті итмұрынның қалың бұталары өседі. Шөп жамылғыларында жиматарғақ, жіңішке жапырақты күреңот, кәдімгі сәлдегүл және басқалар бар. Ылғалды жерлерде Лобель тамырдәрісі өседі. Қалың шөптің биіктігі 1-1,5 метр, қалың шөп жамылғысы 80- 90%- ды құрайды. Солтүстік беткейлердің жоғарғы бөлігінде балқарағай, қотыр қайың, көктерек пен сібір шетені араласа орналасқан сібір самырсынынан тұратын күңгірт қылқанды орман кең тараған. Таза самырсын ормандары азғантай жерді- бар- жоғы 1%- ды алып жатыр және тік солтүстік беткейлердің жоғарғы бөлігінде орналасқан. Ағаштардың негізгі құрамын сібір самырсыны құрайды, ал сібір шетені, қотыр қайың толықтырады. Ағаштардың биіктігі 20-25 метрге жетеді, орташа жасы 90-100 жыл. Ағаштың ұшарбастарының жанасу көрсеткіші 0.8-0.9. Орман маңайындағы бұталар нашар дамыған және оны алтай үшқаты және мейер қарақаты құрайды. Сирек және аласа шөп жамылғысы (жабылуы 15-20%) қияқөлең, ақ гүлді қазтамақ, ботагөз, көк сұр қоянбұршақтан тұрады. Жасыл мүктер қалың жамылғы құрайды. Орманның жоғарғы шекараларында (1900 метрден жоғары) тасты беткейлерде сібір самырсыны жатаған болады. Марқакөл көліне құятын өзендердің алабында және оның жағалауында таулы- алапты шыршалы ормандар кең тараған. Негізгі орман құрайтын ағаш сібір шыршасы және оған сібір майқарағайы, сібір самырсыны, қотыр қайың қосылады. Ағаштардың биіктігі 20-30 метр. Мұнда әрдайым қаракөлеңке, дымқыл және тыныш. Топырақты күрең- жасыл мүктер, қияқөлең, қыналар, қырықбуындар мен сушырмауықтар жауып жатады. Құлаған ағаштар (жел құлатқан, дауыл құлатқан) ағаштар көп. Орманның маңы онша өспеген, қара және Мейер қарақаты, алтай ұшқаты кездеседі. Ағаштардың бұталарынан түтеленген сабалақ сұр қыналар салбырап тұрады. Бұл ормандардан әдемі солтүстік орхидеяларын: жапырақсыз орашық, үш сыздық маржантамыр, Фукс және балтық сүйсіндерін көруге болады. Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының аумағы арқылы самырсын қарағайының оңтүстік таралу шекарасы өтеді. Сондықтан ол бұл жерде сирек.Субальпілік белдем- теңіз деңгейінен 1900- 2000 метр биіктікте, биік шөпті альпі шалғындарымен танымал. Шөптің қалыңдығы 50 см- ден 100 см- ге дейін, топырақты жабуы 70- 80%. Осы жерге тән өсімдіктер: ірі жапырақты сарғалдақ, оңтүстік сібір тиынтағы, ақ гүлді қазтамақ, Флоров шұбаршөбі, жалпақжапырақты шұбаршөп, әртүрлі жапырақты тікенқурай, сафлор тәрізді рапонтикум және басқалар.Биік таулы белдем- теңіз деңгейінен 2000- 3000 метр биіктікте, бұл белдеуге альпі шалғындығы мен тау тундрасы аймағы кіреді. Аласа шөпті альпі шалғындығы өте әдемі. Астық тұқымдастар мен ашық көгілдір теңбіл қияқөлеңдердің арасынан шөмішгүл, ірі гүлді жыланбас және ірі жапырақты шерменгүл, ашық қызыл сары алтай күнгелдісі, сары сарғалдақ, алтай шегіргүлі мен ашық бұтақты көкнәр, оңтүстік сібір тиынтағы және қандыгүл көзге түседі. Бұлардың бәрі 10 см- ден 20 см- ге дейін ғана болатын аласа шөптер.Тауға қарай биіктей түскен сайын өсімдіктер де климаттың қатал жағдайына сай бейімделе өседі. Олар жерге төселіп жабыса түсіп жастықша тәрізді әртүрлі форма құрайдыБиік таулы тундра- альпі шалғындығынан жоғары басталады. Қорықта арасында алтай шегіргүлі, алтай сарғалдағы және басқалары бар мүгі, қынасы басым мүкті- қыналы тундра, дөңгелек жапырақты қайың мен ергежейлі талдары (0,5 метрден 1,0 метр биіктікке дейін) бар бұталы (аласа қайыңды) тундра, арша теңбілдері бар шөптесін тундраның әртүрлі құрылымдары кең тараған. Су айырықтарда таулы тундра тараған. Өсімдіктер жаппай жамылғы құрамайды, шығыр тасты және тасты учаскелердің арасында теңбіл- теңбіл болып орналасады. Мұнда төрт тұқымды семізот, сібір тасжарғаны, әсем кесте жусан, сібір тасшүйгіні өседі.Егіндік белдемі- 3000 метрден жоғары, Күршім жотасын алып жатыр. Жоғары өсімдіктер жоқ. Тастар мен жартастардан аздаған қыналарды байқауға болады.Марқакөл табиғи қорығындағы суда өсетін өсімдіктерді айтсақ, Марқакөл көліндегі суда өсетін жоғары өсімдіктердің 30- дан аса түрін атауға болады. Жағалау белдеуін қамыс тәріздес субидайық, қарақошқыл айрауық, торсылдақ қияқ, мұрын қияқ, батбақ зиягүлі, бірдей түлкіқұйрық және басқалары құрайды. Таяз суда өзен қырықбуыны, батбақ келтебасы, жалпақ жапырақты қоға, улы утамыр, кіші балықот өседі. Тереңірек жүзгіш жебежапырақ, үш құлақты балықот, масақты егеушөп аймағы басталады. 0,5- 1,0 метр тереңдікте қос мекенді самалдық кең тараған. 1-1,5 метр тереңдіктен қамтыма сабақты, жүзгіш, жылтыр шалаңдардың, шоқ болбырдың таралу аймақтары жақсы байқалады. Көл айдынының барлық жерінде батырылған мүйізжапырақ кең тараған. Қорықта азықтық, дәрілік, тағамдық, балшырындық, техникалық, эфир майлы өсімдіктер түрлерінің көбі өседі.Мұнда әртүрлі дәрежедегі Қызыл кітаптарға енгізілген өсімдіктерден қар дәуаяғы, сібір қандығы, сафлор тәрізді рапонтикум (марал тамыры), дала шұғылығы, қызғылт семізот (алтынтамыр), алтай рауғашы, әртүрлі жапырақты қызғалдақ, сабақсыз бипан, жапырақсыз орашық қорғалады. Қорықта Алтай жергілікті түрлерінен жіңішке жуа, алтай рауғашы, ашық құндызшөп, ғажап тегеурінгүл, алтай уқорғасыны, алтай сарғалдағы және ірі жапырақты сарғалдақ, суық семізот, сабақсыз бипан және қазоты өседі.Қорық аумағында көптеген бағалы түрлер: марал тамыры, алтынтамыр, тиынтақ, дала шұғылығы, кәдімгі сәлдегүл немесе кәдімгі шұғылық, жұқа жапырақты бадан, алтын шоқсары, кәдімгі киікоты, шілтер жапырақты шайқурай, қара жидек, итбүлдірген (қызылжидек), итмұрын және басқа да өсімдік түрлері өседі. ==Фауна және жануарлар дүниесі, сирек және аса бағалы түрлер== Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының жануарлар дүниесі де әртүрлілігімен ерекшеленеді. Әсіресе қазіргі кезде де аз зерттелігендердің қатарында қалып отырған омыртқасыздар әлемі сан алуан. Қорықта сирек кездесетін әдемі көбелектер- аполондар және махаондар, сондай- ақ алқызыл көбелек, ақкөбелек, ошаған көбелегі, қалақай көбелегі, қарала көбелек, көккөбелек, перламутрлы көбелектер және басқалары кездеседі. Омыртқасыздардың су фаунасы әжептәуір зерттелген: қалқыма су организмдерінің 60 түрі, су түбі организмдерінің - 136 түрі, тұщы су малюскаларының - 11 түрі ұсынылады. Қос мекенділердің ішінен сүйіртұмсық бақа, анда- санда кәдімгі құрбақа кездеседі. Бауырымен жорғалаушылардан кәдімгі сұржылан көп. Дымқыл шоқ қайыңды, шыршалы ормандарда және мүкті майқарағайлы ормандарда тірі туатын кесіртке, далалы тау беткейлерінде сұр кесіртке кездеседі.Марқакөл көлінде түршелік деңгейдегі жергілікті түрге жататын 4 түрлі балық мекендейді. Сібір майқаны- Марқакөл тарихының бүкіл бір дәуірінің символы және қорықтың эмблемасы болып саналады. Балықтың көптігінің және ең алдымен сібір майқанының (ускуч) арқасында өзен маңайына қоныстану басталда. Алтайда сібір майқаны «ускуч» деген атпен танымал (бұл түрік тіліндегі атаудың шығу тегі қазіргі күнге дейін жұмбақ болып келеді). Уылдырық шашатын орындарда майқан пен хариусты (қарауыз) бақылаусыз және жыртқыштықпен аулау олардың қорының азаюына және балық шаруашылығының жаппай құлдырауына әкеліп соқты. Майқан негізінен көлдің тереңдеу жағын мекендейді. Мамыр айының басында майқандар мен хариустар тау өзендері мен ірі бұлақтардың сағаларында жиналады және уылдырық шашу үшін олардың бас жағына қарай жанталаса жоғары өрлейді. Қорық өзендерінен қазірдің өзінде ұзіліссіз жоғары өрлеген балықтар легін көруге болады. Өзен арналарының жіңішке жерлерінде майқандар бір- біріне жақынырақ жүзіп, суды шапшыта қайраңдардың бірінен соң бірінен өтеді. Осындай жерлерде, әсіресе сарқырама шұңқырларында, жағалаудағы, құлама үйінділердегі шайынды суларда балықтар көп жиналып қалады, тіпті қиналмай қолмен ұстап алуға болады. Кейде олар осы құлама үйінділерден, шұңқырдан шұңқырға, шұңғымадан шұңғымаға өтіп суы аз бұлақтармен ұрпақ жалғастыру үшін өздерін өлімге тігіп жоғары өрлейді.Қызықтылығы жағынан осы түрден кем емес екінші жергілікті түр - хариус (қарауыз). Бұл - сирек кездесетін әдемі балық. Оның түрі ашық түрден қою түрге дейін өзгеріп тұрады, күміс қабыршақты, екі бүйірінде ұзынынан ұзақ теңбіл таңбалары бар. 1 Жастан 6 жасқа дейінгі хариустың ұзындығы 12-36 см, салмағы 21-480 грамм, кейде 700 грамм болады. Хариус негізінен көлде өмір сүреді. Тек уылдырық шашатын кезде майқап сияқты ұрпақ жалғастыру үшін жоғары жаққа қарай өрлейді. Өсімталдығы өте жоғары, 900- 4100 уылдырық шашады.Көлде талма балықтар да кездеседі, бұл- ұзындығы 5-22 см, салмағы 80 грамға дейін болатын қызық және жұмбақ балықтар. Олар көбінесе су түбінде өмір сүреді және түнгі уақыттарда жүзеді. Марқакөл талмалары бір- бірімен дене құрылысы және өмір сүру дағдыларына сәйкес ерекшеленетін екі нәсілден тұрады. Жай өсетін нәсіл негізінен өзендерді және көлдің суы аз шығанақтарын мекендейді, ал тез өсетін нәсіл терең суларды мекендейді және өзендерге тек уылдырық шашу үшін келеді.Көлде теңге балық көп. Ұсақ теңге балықтардың арасында ұзындығы 17 см және салмағы 70 грамға дейін ірілері де кездеседі. Маусым- тамыз айларында таяз суларда, жақсы жылынатын шығанақтарда уылдырық шашады. 1971 жылғы тамыз айында еуропа бақтақ балығын (патша балық) жерсіндіруге әрекет жасалды, бағымызға орай ол Марқакөл көлін жерсінбеді. Қорықтың сүт қоректілер фаунасы сан алуан, құрамына 55 түр кіреді. Жәндік қоректілердің ішінен шалғындар мен орман алаңқайларын мекендейтін алтай көртышқаны, өзендер мен көлдерде өмір сүретін кәдімгі су жертесері және 6 түрлі түнде жүретін кішкене аңдар- жертесерлер кездеседі.Жарғанаттар (қолқанаттылар) қорықта өте сирек. Кәдімгі құлақты жарқанат, ымырт жарқанаты, Бранд жарғанаты бірен-саран және қазаншұңқырдың кей жерлерінде ғана кездеседі. Тек су жарқанаттарын ғана көл жағалауларынан ымырт кезінде жиі көруге болады. Ақ қоян қорық ормандары мен талды өзен жайылмаларын мекендейді. Қорегін жағалаудағы және жайылма сулардағы қалың талдардан табады. Кейінгі кезде ақ қояндар санының 15 жылдық интервалмен тоқырауы байқалады.Биік таулы аудандардың шойтасты сусымаларында шақылдақ тышқандар мекендейді. Олар тақтатастар мен қойтастардың саңылауларында өздеріне қысқа әртүрлі альпі шөптерінен кішкентай шөп шөмелелерін дайындайды. Қорықта кеміргіштердің 20 түрі мекендейді. Қылқанжапырақты ормандарда түн аңы- ұшар тиыны кездеседі. Барлық ормандарды мекендейтін кәдімгі белка мұнда алтай түршесі ретінде танылған және өзіне тән жаздық қара түсі бар. Шұбар тышқан- кәдімгі қарапайым түр және негізінен қылқанжапырақты ағаштарды мекендейді. Сұр суыр Күршім жотасының альпілік және субальпілік аймақтарын мекендейді. Орташа таулы аймақтарда тиын тобының тағы бір өкілі ұзын құйрық суыр мекендейді. Алтай сұр тышқаны- Оңтүстік Алтайлық жергілікті түр- қазіргі кезде бұл жұмбақ аңның биологиясы жан- жақты зерттеліп жатыр. Атжалман тұқымдастардан қызыл тоқалтіс, қара тоқалтіс, кәдімгі тоқалтіс, су тоқалтісі, су тышқаны көп. Олар әртүрлі ормандарда, шалғындарда және бұлақтар мен өзен жайылмаларында мекендейді. Биіктаулық жалпақбас және үлкенқұлақ тоқалтістер жартастар мен тас шашылымдарынан бастап жалаң далаларға дейін мекендейді. Тоқалтістердің, сондай- ақ дала, орман, шығысазиялық тышқандардың санының көбеюіне тауды ауданның климаты, сондай- ақ жыртқыштардың, әсіресе сусар тұқымдастардың қысым көрсетуі кедергі жасайды. Қорық үшін қалыпты кеміргіштердің ішінен алтай бұраубасын (моманай) атауға болады, олардың індерінің шығар аузына шығарылып тастаған топырақ үйінділерін жағалаудың шалғынды аудандарынан бастап альпілік аудандарға дейін байқауға болады. Кәдімгі атжалманның індері сирек кездеседі.1952 жылы көлге су тышқаны (ондатр) жерсіндірілді. Аңдар тез көбейді және 1970 жылға дейін кәсіп етілді. Бірақ көл деңгейінің ауытқуына, қанағатсыз кәсіпшілік етуге байланысты және су тышқаны мекендейтін жерлерде оның нағыз қас жауы американ қара күзенінің пайда болуы су тышқанының мүлдем азайып кетуіне себеп болды. Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығында жыртқыш аңдардан қоңыр аю мекендейді. Қорықта аюға қарағанда қасқыр анағұрлым сирек. Негізінен жазда, қорық маңайында қой отарлары өріске шыға бастағанда пайда болады. Қасқырлар күзгі- қысқы азық іздеу кезінде қорыққа кіреді.Қорықта сусар тұқымдастар көп кездеседі. Ақкіс, аққалақ, ақшыл күзен, борсық, сарғыш күзен, сасық күзен, бұлғын үнемі мекендейді. Анда- санда құнуды көруге болады. Көлге құятын кейбір өзендердің сағасында кәмшат өмір сүреді. 70- жылдардың басында Марнқакөл көлінің бассейнінде Бұқтырма өзенінің алқабынан ауып келген американ қара күзені пайда болды. Қазіргі кезде бұл аңның көл мен оған келіп құятын өзендердің жағалауын мекендеуі қалыпты жағдайға айналды. Марқакөл қазаншұңқырының аймағында әртүрлі деңгейдегі Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген сирек түр - барыстың қорыққа бірнеше рет кіруі байқалды. Қорық ормандарында сілеусін кездеседі.Марал мен елік- Марқакөл ормандарына тән тұяқты жануарлар. Бұрын құрып бітудің алдында қалған бұл түр қорық пайда болғаннан бері көптеп кездеседі. Бұрын маралдар мен еліктер қыс кезінде қара аз Қара-Қоба аудандарына және Қытайға қоныс аударып кететін, ал кейінгі жылдары қорықтың өзінде қыстап қалатындардың саны артып келеді. Кейінгі жылдары қорық аумағында бұландар да тұрақты мекендейді. Бұланның негізгі мекендеу аймағы Тополевка мен Жирен Байтал өзендерінің айырығындағы батпақты ормандар. Зайсан қазаншұңқырынан қабандар да жазда көбінесе көлге келеді.Сібір тау ешкілері (таутеке) Күршім тау жоталарының Ақсу- Бас және Торғауыс тауларының жартасты және шатқалды аудандарын мекендейді. Қорықтың орнитофаунасы (құстар әлемі) да бай және сан алуан. Барлық Оңтүстік Алтайда құстың 280 түрі байқалса, оның 248- і қорық аумағында кездеседі. Қазіргі уақытта 143 түр қорықта ұялайды. Қоныс аударушылардың қатарына 143 түр жатады. Марқакөл көлі әрқашан өзінің суда жүзетін құстарының молдығымен танымал болатын. Бұрын ұя салатын құстардың ішінен 8 түр қазір жоғалып кетті, олар: сұңқылдақ аққу, сұр қаз, қырманқаз, сутартар, ақбас тырна, өзен қарқылдақ шағаласы, лашын, ақиық субүркіт.Сирақтылардың ішінен қазіргі кезде көлде тек ғана қара дегелек ұя салады. Көккұтан мен үлкен аққұтан ұялаудан кейінгі қоныс аударулар кезінде ғана пайда болады. Қара қаздың (суқұзғын) саны әжептәуір. Батпақты жағалауларда үлкен тырна ұя салады, шәукілдек мекендейді. Шалшықшы құс кең тараған, көлде оның 26 түрі мекендейді. Олардың ішінен жартысына жуығы ұя салады. Шағалалардан көлге кіші және қара қарқылдақ шағала, көкшіл сұр шағала ұшып келеді, күміс шағала жиі кездеседі. Қазақстан фаунасындағы әдемі түрлердің бірі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген қарабас өгіз шағаланы үнемі кездестіруге болады. Өгіз шағала көлде ұяламайды, бірақ жаз кезінде көл аумағында жас балапан өгіз шағалалар жүреді. Кептерлерден [[үлкен түркептер]] (орман кептері), [[көк кептер]] мен [[құз кептері]] кездеседі. Құз кептері анағұрлым сирек. Қорықта тауықтектестердің 8 түрі мекендейді. Әдетте құр, саңырау құр, бөдене жиі кездеседі. Сұр шіл мен сұр құр сирек. Тауда тундра шілі мен ақ шіл өмір сүреді. Күршім жотасының су айырықтарында Қызыл кітапқа енгізілген түр- алтай ұлары немесе тау күркетауығы кездеседі. Марқакөл қазаншұңқырында күзде таулардың далалы жартасты беткейлерінде кішкентай үйір- үйірлерімен жүрген кекіліктерге тап болуға болады.. Жыртқыш құстардың қорық аймағында 24 түрі байқалады, оның ішінде 11 түрі ұя салады. Бұлар- жағалтай, күйкентай, бөктергі, қарақұс (кезқұйрық), аққұйрық субүркіт, бүркіт, жамансары, аражегіш, балықшы тұйғын, қаршыға және қырғи. Ұя салатындардан лашын- сұңқар, ақиық субүркіт жоғалып кетті.Қорықта үкі, маубас жапалақ, құлақты және саз жапалақ, орман байғызы, орал жапалағы, қаршыға- жапалақ ұя салады. Анда- санда кіп- кішкентай торғай байғызды кездестіруге болады. Кәдімгі және саңырау көкек, бәбісек, тентекқұс кездеседі, қара және үш саусақты тоқылдақ, боз тоқылдақ және дүпілдек кездеседі. Қия жартастарда ұзын қанат қарлығаштар тізіліп отырады. Қорықта торғай тәрізділердің 106 түрі мекендейді.Қорықта сондай- ақ өзінің оңтүстік- батыс таралу шегінде алтай ұлары кездеседі. ==Қорықтың қазіргі жағдайы және міндеттері== Марқакөл көлі- қазірге дейін әлемнің ең таза су қоймаларының бірі. Оның таза суының деңгейі 5-9 метрге дейін барады. Суда хлорлы органикалық пестицидтер мүлдем жоқ деуге болады. Көл жағалауларында қазіргі кезде мал шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтардың болуы қорықтың қорғалу аймақтарындағы уылдырық шашатын өзендердің аммиак қосындылары мен автокөліктердің жанар- жағар май материалдарымен (көктемде және күзде фермер шаруашылықтарынан тау өзендеріне лас сулар ағып құйылады) ластануына әкеп соғады. Бұл тек қана уылдырықтамаларға ғана емес көлдің таза суына да қауіпті.Қорықтың табиғат кешенінің табиғи дамуына қорық шекарасына жақын орналасқан фермерлік және ауыл шаруашылық қызметтері қауіп төндіреді. Қорық қызметкерлері уылдырық шашылатын негізгі көлдерді қорғау үшін іс жүзінде көп жұмыстар атқарады, бірақ өкінішке орай бұл жұмыстар үнемі жемісті болмайды. Жыл сайын мамыр- май айларында сібір майқаны мен хариус уылдырық шашатын өзендерде қорықшы постары ұйымдастырылады, қорықтың аз адамнан тұратын негізігі штатына көмектесу үшін жедел бригадалар мен топтардың кезекшілігі жүргізіледі. Қорыққа кіретін жолдар үнемі бақыланады. Сонда да бұл шаралардың өзі уылдырықтамаларды браконьерліктен толығымен қорғай алмайды,Қорық қызметкерлері маралдар мен еліктердің тұрақты мекен ететін жерлерінде сортаңтар мен стандартты оттықтар (кормушки) жасайды. Қыс кездерінде жануарларды үстеп қоректендірі үшін шөп дайындалады. Жәндік қоректі құстарды, сусылдақ үйректерді және бейнеарық үйректерді қолдан жасалған ұяларға қоныстандыру бойынша әртүрлі іс- шаралар жүргізіледі.Қорықта үнемі жергілікті тұрғындарды экологиялық тәрбилеуге бағытталған үгіт- насиғат жұмыстары кеңінен жүргізіледі. Үнемі әртүрлі басылымдарда қоршаған ортаны қорғау аспектілеріне, сондай- ақ жануарлар мен өсімдіктер әлемінің сирек және құрып бара жатқан өкілдерін сақтауға арналған ғылыми- көпшілік мақалалар жарияланады. Қорықтың 1980 жылдан бастап жұмыс істеп келе жатқан табиғат мұражайында оқушыларға және туристерге, Уранхайка ауылының тұрғындарына лекциялар оқылады, әңгімелесулер жүргізіледі. Бұрын жыл сайын қорыққа 500-600 адам келсе, кейінгі жылдары қорық қызметкерлеріне байланысты емес себептермен бұл сан анағұрлым азайып кетті.Қорық қызметкерлері жүргізетін табиғат қорғау кешенінің жұмыстары Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің толығымен қорғалуын қамтамасыз ете алмайды. Қорық маңайында қорық режимін, яғни қаумалдық режимдегі аймақ құрудың уақыты келген сияқты. Тек сонда ғана көл бассейнінің бірегей табиғат кешенін сақтауға болады, оның экосистемасының табиғи дамуы қамтамасыз етіледі және сонда ғана көл бай оңтүстік алтай табиғатының этолоны бола алады. ==Қорықтың құрылымы мен штаты, бағыныштылығы== - Әкімшілік, ғылым және қорғау бөлімі. Қорық қызметкерлерінің саны соңғы уақытта үнемі өзгеруде. Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман және аңшылық шаруашылығы комитетіне бағынады. == Марқакөл көлі == {{main|Марқакөл (көл)}} Марқакөл көлін осы аймақтың інжу-маржаны деп атауға болады. Сарқырамада орналасқан ол оңтүстігінде Күршім тауымен, солтүстігінде Азутау тауымен шектеледі. Көлдің ұзындығы 38км, ені 19 км және тереңдігі 27м. Оған 27 өзен құяды, тек Қалжыр өзені ғана көлден ағып шығады. Марқакөл суы мұнтаздай таза және жұмсақ болғанымен балыққа бай. Марқакөл көлі Қазақстандағы осы балық түрлерінің отаны деуге әбден болады. Жартасты тауларда негізінен жапырақты және шыршалы ағаштар өседі. Көркем жартасты таулардың көп бөлігі май қарағай орманына толы. Биік таулардың баурайы медициналық дәрулік қасиеті бар шөпке бай (алтын және марал түбірі, бергиния, т.б.). Фаунасы түрлі және мол. Ағаштар арасынан қоңыр аюларды, бұғыларды, түлкілерді, жабайы мысықтарды, маралдарды, құндыздарды, бүркітті, сирек кездесетін қызыл қасқыр, қара ләйлектерді, сұрғылт шағалаларды және басқаларын көруге болады. Көл маңының табиғат көркіне көз тұнады. Айдын көл жағасынан тауға көтерілген сайын дала, орманды - дала, субалпі және альпі белдеулеріне тән өсімдіктер кездестіруге болады. Субьалпі мен альпі белдеуі шабындыққа бай. Әсіресе көктемде өсімдіктер алуан түсті болып гүлдеген кезде бұл өңірдің сұлулығына көз тоймайды. Тау етектері мен өзендер бойында қайың, көктерек және теректер өседі. Одан жоғарырақ қыраттада қылқан жапырақты орман бой түзеген. Онда майқарағай мен шырша көз тұндырады. Олардан биігірек тау жоталарын балқарағайлы орман алып жатыр. Мұнда мүк, қына, алтай тырбақ қайыңы да кездеседі. Жалпы алғанда, қорықта өсімдіктердің алуан түрлері таралған. Тіпті орманның өзінің 19 түрі кездеседі екен. Әсіресе бұл табиғат лабораториясының балқарағайлы орманының өсу жағдайын, оның көлемін ұлғайту мәселесін шешуге ролі күшті болмақ. Қорық жерінде 1000-нан астам өсімдік түрлері, балыќтыњ 4 түрі, қосмекенділердің - 3, жорғаулаушылардың – 6, құстардың – 250-ге жуық, ал сүтқоректілердің 50 түрі кездеседі. Сирек кездесетін жануаралардан ілбіс, қоңыр аю, сілеусін, камшат, қара дегелек, алтай ұрылары, ақбас тырна, көкек, ондатр, жапалақ, аю, елік, бұлғын т.б. тіршілік етеді. Шырша, балқарағай өскен орманда қанаттылардан көп кездесетіні меңіреу құр. Тәулігіне орман ішін аралаған адамға 20-30 құр кездестіруге болады. Көлде аққу да бар. Көлде жүзген балықтардың негізгі төрт түрін атап өтуге болады. Солардың бірі- албырттар тұқымына жататын майқан немесе қаяз балығы. Дене тұрқы – 46-70 см., шоғырланбай бытырап жүріп тіршілік ететін балық. Мұндағы хариуста- тұщы су балығы. Марқакөлде олар мұз ерісімен уылдырық шашып көбейеді. Дене тұрқы 20-30 см., салмағы-450 грамдай, омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Дене пішіні 7-30 см., салмағы 250-300 грамдай болатын теңге балық (пескарь) та осында тіршілік етеді. Уылдырығын мамыр - маусым айында шашады. Бұрынырақ Марқакөлден талма (голец) көбірек ауланатын, кәсіптік маңызы бар балық болатын. Оның дене тұрқы-33-75 см. Соңғы жылдары бұл балықтардың қоры азайып отыр. <gallery> Сурет:Kazakhstan Altay 2.jpg|Күршім жотасының шығыс жағы Сурет:Kazakhstan Altay 3.jpg|Марқакөл қорығы, Қара-Қоба өзені Сурет:Markakol 1.jpg|Марқакөл Сурет:Markakol 3.jpg|Марқакөл </gallery> == Тағы қараңыз == *[[Аустрия жолы]] {{Қазақстан ЕҚТА-лары}} [[Санат:Қазақстан қорықтары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] reebrd40dk3woswg4geh11exjlizvqa Сарыарқа (Құрманғазының күйі) 0 19645 3653052 3653027 2026-09-10T13:23:22Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3084413 wikitext text/x-wiki {{мағына|Сарыарқа (айрық)}} '''Сарыарқа''' - [[Құрманғазы]]ның [[күй]]і, қазақтың дәстүрлі музыкасының шыңында тұрған шығармалардың бірі. Ұлттық өнерімізді әлемге танытқан бұл күй ұлы күйшінің туған жеріне, қазақтың кең даласына деген махаббатынан туған туынды. Қуғын-сүргінге ұшырап жүрген шағында жазылған Құрманғазының «Сарыарқасы» бүкіл қазақ халқының еркіндікке, азаттыққа деген құлшынысының көрінісіндей. Әлі түс болған жоқ, бірақ даланың ыстық күні ауаны қыздырып, күйдіріп тұр. Тып-тыныш жолмен келе жатқан жай, бірқалыпты ат тұяғының дыбысы естіледі. Құлағын қайшылап келе жатқан ат, ер үстіндегі адамды тыңдап келе жатқан сияқты. Ер үстіндегі кісі анда-санда артына қарағаны болмаса, самарқау. Иықты, маңдайы кең, бет әлпеті ірі салт аттының үстінде ыстыққа қарамастан, түйе жүнінен жасалған қалың күпі, тері шалбар және малақай киген. Арқасына мылтық ілген, ал алдында қапқа салынған домбыра бар. Ол Сары-Арқа жаққа бағыт ұстаған, түске таман жасыл алаңқайға келіп жетті. Атынан түсіп, кең алақанымен оның маңдайынан сипап, шілдерлеп жайылуға жіберді. Қимылсыз ауыр ойға батқан жолаушы көкжиекке қарап ұзақ отырды, сонан соң, ұйқылы-ояу кейіппен домбыраны қолына алып, жайлап тарта бастады. Даланы [[домбыра]] үні кернеді. Ұлы күйші Құрманғазының күйі “Сарыарқа” осылай туды. Патша үкіметінің қудалауынан соң, ол туған жерінде қала алмайтын болды, “Сары-Арқа” сол туған елмен қоштасу күйі. Бірақ мұнда, халық мінезі, өмірі, қадір-қасиеті, ол мекендеген дала бейнесі - барлығы қамтылған. Құрманғазының күйі “Сары-Арқа” – халықтың, даланың өзі сияқты кең, өзі сияқты шексіздігін танытатын дауысы. Қазақ даласы байтақ. Оның көл-көсір төсінен кім өтпеген! – барлығына да орын жетті: арқасына қобызын ілген Қорқыт, қайғылы зарлы үнімен Асан- Қайғы, сараң Қарабай (“Қозы-Көрпеш және Баян Сұлу аңызындағы адам бақытынан гөрі мыңғырған малын артық санайтын бай-феодал”), Қобыланды батыр… Олардың барлығы осы Сары-Арқа даласынан өтті және халық аңызы мен өнерінде қалды. Қазір халқыңа беймәлім және панасыз Сен де халық жадында қаласың. Дала желі сенің әніңді ұрпақтарға жеткізеді». “Сары-Арқа” әуені осы мазмұндас. Кеш түсті. Атын шідерден босатып, домбырасын ерге байлаған жолаушы қайтадан жолға шықты. Енді ол артына қарайлаған жоқ. Тынығып, әл жинап алған, аты шабысын үдетті. Артта бұйра-бұйра шаң ғана қалды. == Дереккөздер == <references/> {{бастама}} {{уики}} {{Құрманғазы күйлері}} [[Санат:Күйлер]] adyhl8yvryh2zahs5dfaywsclcjc2vt Абайдың қара сөздері 0 21283 3653058 3653018 2026-09-10T13:24:14Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3552706 wikitext text/x-wiki [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] көркемдік, әлеуметтік гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі - '''қара сөздері'''. [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] қара сөздері (Ғақлия) - ұлы ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, [[философия]]дағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны қырық бес бөлек шығармадан тұратын [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] қара сөздерінің тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі [[мазмұн]], тақырып жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. [[Абай Құнанбаев|Абай]] өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зер салған. Сөйтіп көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік арқылы көркемдік сана мен [[философия]]лық сананы ұштастырады. [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] қара сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеуметтік ойлары [[дін]] туралы пікірлерімен бірігіп, тұтас бір [[қазақ]] халқының философиялық концепциясын құрайды. [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат баласына ортақ асыл сөзге айналды. Оның қара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш [[1918]] жылы [[Семей]]де шыққан "Абай" журналында жарық көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері [[орыс тілі|орыс]], [[қытай тілі|қытай]], [[француз тілі|француз]], т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды.<ref>Қ 18 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. — 720 бет. ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Қара сөзде айтылған ой== Абайдың "Жетінші сөзінде" ұшырасатын "жанның тамағы" деген күрделі [[философия]]лық [[ұғым]] бар. Оны [[Абай Құнанбаев|Абай]] біздің санамыздан тыс өмір сүретін объективті дүниенің санада сәулеленуі нәтижесіңде пайда болатын ғылым, білімнің жинақталған қоры ретінде қарайды. Осы себептен де [[Абай Құнанбаев|Абай]]: ''"... құмарланып, жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді"'',— деп қайыра түсінік беріп отыр... [[Абай Құнанбаев|Абайдай]] [[ұстаз]] ақынның бұл "Жетінші сөзде" көздеген мақсаты адамның бойыңда туа пайда болатын жан құмары арқылы өз ұрпағының санасына тек қана жанның пайдалы тамақтарын сіңдіру еді. Міне, [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] [[ағартушылық]] көзқарасының тамыр алған бір саласының [[қайнар]] көзі осы жақта жатыр. [[Абай Құнанбаев|Абай]] бұл бағыттағы ойларын өзге сөзбен "Ғылым таппай мақтанба" тағы басқа өлеңдерінде айтқан. Мұнда ол "жанның тамағы туралы" ұғымды өз заманынын тұрғысынан келіп, "адам болу" үшін қажет көп керектермен ауыстырады. Ақын толық [[адам]] болу туралы өзінің жүйелі де қалыптасқан көзқарасының тезисін ұсынады. Онысы: ''Адам болам десеңіз...'' ''Бес нәрседен қашық бол...,—'' ''Бес нәрсеге асық бол,'' - деген жолдарда жатыр. Ақынның бүкіл шығармаларындағы негізгі бір тұтас тақырыпта өзекті идея болған. [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] пікірінше, ішкі рухани казынамыздың молығуы тікелей өзіміздің қолымыздағы іс. Осы реуішті пікір [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] "Он тоғызыншы сөзінде" де қайталанады. [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] дүние танымы бойынша сананың, ақылдың пайда болуы күнделікті өмір тәжірибесінің нәтижесінен ғана туындайтын табиғи құбылыс. Соңдықтан да [[Абай Құнанбаев|Абай]] "Он тоғызыншы сөзінде": ''"Адам ата-анадан туғаңда есті болмайды: есітіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады... Сол естілерден есітіп білген жақсы нәрселерді ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, соңда іске жарайды, сонда адам десе болады",'' — деп жоғарыдағы өлең үзіндісендегі ойын осы сөзіңде одан ары кеңіте отырып дамытатынын көруге болады. [[Абай Құнанбаев|Абайды]] публицист ретінде қарастырған ғалым-зерттеушілер, олар көп емес — саусақпен санарлық қана, негізінен қарасөздеріне тоқталып, солар жөніндегі пікірлері мен пайымдауларын білдірумен шектеледі. Мәселен, тамаша ғалым М.И.Фетисов ''«Национальное и жанровое своеобразие публицистики Абая Кунанбаева»'' деген мақаласында әңгімені «Абаю Кунанбаеву и по стилью цикл назидательных рассуждении под общим названием «Гаклия», деп әңгімені бірден қарасөздерден бастайды. Ол Абайдың публицистік сипатын ең алғашқылардың бірі болып ашып көрсетті. Әйткенмен, бұл ғалым Абайдың қоғамдық ой-пікірлерін білдіретін шығармаларына тек қарасөздерін ғана жатқызумен жаңсақтыққа ұрынды деп есептейміз. Аталған зерттеушінің еңбегінде [[Абай Құнанбаев|Абай]] қарасөз жазбаса публицист болмас та еді деген пайымдаулар бой көрсетеді. [[Абай Құнанбаев|Абайды]] публицист деп ең алғашқылардың бірі болып атап айтқан [[Бекқожин|Х. Бекқожин]] де өз зерттеуіне қарасөздерді өзек етеді: ''«Стиль, идеялық мазмұны жағынан алғанда Абайдың қара сөздері — нағыз публицистикалық шығарма»'' дейді ол. Біздіңше, осы пікірлердің барлығы да «Абай –публицист» деген анықтаманың толық дәйектемесі бола алмайтын сияқты. [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] публицистігі туралы әңгіме қозғағанда ел естімеген жаңалық ашуды мақсат етіп отырған жоқпыз. Өйткені, адамзат ардақтысының публцистік қыры – қазіргі таңда дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат. Әйкенмен қазақ аудиториясында публицистиканы кемсітетін, оны әдебиеттен көш төмен қоятын теріс көзқарас қалыптасқанын айтуға тиіспіз. Біз ''«Абай — публицист»'' деп сипаттама беріп, осы тұрғыдан өз ой-пікірімізді ортаға салар болсақ, кейбір әдебиеттанушы ғалымдарымыз ұлы тұлға өзінің ақындық, ойшылдық тұғырынан түсіп қалатындай көріп, бұл сөзді оның төңірегіне жолатқысы келмейтіні шындық. ''«Абай – публицист»'' деп соқырға таяқ ұстатқандай ашып көрсетпесе де ұлы Мұхтар: ''«Жалпы қара сөздерден мазмұн, тақырып жағынан өзгешерек тұратын — қырық алтыншы сөз.Ол тарихтық мақала — очерк тәрізді»'' деген пікірімен, [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] публицист болғанын аңғартады. Егерде Әуезов ''«Абай – публицист»'' деп астын сызып жазбаса, оның да өзіндік себеп-салдары бар деп ойлаймыз. Оның ең бастысы — [[публицистика]] деген атаудың төңірегінде күні бүгінге дейін қызыл-кеңірдек пікір сайысы жүріп, дау-дамай өрбіп» дәл анықтамасы берілмеуінде деп білеміз. Бірақ бір анық нәрсе: қоғам дамуына үн қосып пікір білдіретін [[дәуір]] тынысын танытатын шығарма — [[публицистика]]. Ал ондай шығармалар [[Абай Құнанбаев|Абай]] мұрасының негізгі бөлігін құрайды. [[Мұхтар Әуезов|Мұхтар]] Абай публицистикасына баса ден қоймауына ақынның өз тұсындағы мерзімдік басылымдармен байланысы жөніндегі деректердің жеткілікті анықталмауы да себеп болуы мүмкін. Соңғы отыз бес жылдай мерзімде [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] публицистік болмысына тоқталып, оның. шығармаларының публицистік сипатын көрсеткен ауыз тұщытатын еңбек дүниеге келген жоқ десек, шындықтан аулақ кетпейтініміз анық. Тіпті [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] — публицистігі жайлы әңгіме қозғаған кездің өзінде оның мұрасы тар ауқымда зерттеліп, ой-пікірлер тек қарасөздер жайлы айтылды. Ал біз публицистік сарынды Абайдың.. бүкіл шығармасынан қарастырып, мәселент кең көлемде зерделеген жөн деп есептейміз. [[Абай Құнанбаев|Абай]] — публицист. Оны публицист еткен өзінің ортасы, Абай дәуірінен көп бұрын басталып, күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан сананың мешеулігі, ұлтының талайсыздығы мен ұлтының талапсыздығы еді. Сондықтан да [[Мұхтар Әуезов|М.Әуезов]] оның қарасөздері жайлы әңгімелей келіп: ''«… Абайдың өз тұсындағы күнделікті [[өмір]] шындығына қолма-қол қатынасып, жәрдем етсем деген талабын көрсетеді. Өлеңдік шығармаларында өз заманының шындықтарымен қолма-қол байланысты болып, онны сынау арқылы пайдалы іс етемін деген [[ақын]], жаңағы қарасөзінде сол әлеуметтік, әкімшілік қалпына нақтылап араласқысы келеді»'',- дейді. Бұл біздің Абай жаратылысынан публицист, оның ақындық құдіреті публицистік болмысынан бастау алады деген ойымызды нақтылай түседі. Белгілі ғалым [[Қожакеев|Т.Қожакеев]]: «Абайдың «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек», «Байлар жүр жиған малын қорғалатып», «Көңілім қайтты достан да» дұшпаннан да», «Сабырсыз, арсыз, еріншек», «Менсінбеуші ем наданды», «Қайғы шығар ілімнен», «Қарашада өмір тұр», «Бойы бұлғаң» деген өлеңдерінде де ел ішінің бұзылуы, ондағы жікшілдік, баққұмарлық, алауыздық, өтірікшілік, өсекшілік, пайда іздеу ұрлық қылу, сұмдық-сұрқиялық істеу сияқты қасиетсіздіктерге қарғыс таңбасы басылған» дейді. Міне, бұлар қоғамға, оның мүшелеріне баға беретін, сын айтатын шығармалар. Олай болса, публицистика дегеніміз осы. Бұл пікірді сәл өзгертіп ұлы Мұхтар да айтқан: ''«Абай өскенде, ортасынан асқанда осы сияқты тарихтық, қоғамдық қайшылықтарды терең аңғарып танып барып өседі… барлық ақыл ойын мынау ортаны мінеп, шенеп, нәрсіздік, құнсыздығын ашуға жұмсайды»''. Осыдан кейін [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] публицист болмасқа амалы да жоқ еді. [[Абай Құнанбаев|Абай]] бір-ақ күнде, тек қарасөздерін жаза бастаған сәттен бастап публицист болды деудің қисыны келмейді. Әлемдік өркениеттің қайнаған ортасынан тысқары қалған жартылай көшпелі елдің топырағында кіндік қаны тамған болашақ классиктің көзін тырнап ашқаннан көргені көк бөрідей жұлқысқан, тіршілік үшін жаға жыртысқан айқастар еді. Оны таразылап, терісін-теріс, оңын оң деп обьективті баға беруге Абайдың ақылы тек орыс демократтарын оқығаннан кейін ғана жетті дегеніміз де ағаттық болар. Оның табиғи дарынын үстеуге Мұхаң көрсеткен үш арнаға қоса қоғамдағы әралуан қайшлықтар да белгілі дәрежеде ықпал жасағаны хақ. Ислам әлемінің үлкен қайраткерлерінің бірі [[Әли ибн Әби Талиб]] ''«Мен өзімнің ұзақ өмірімнің барысында адамдардың туған әкелерінен гөрі өздері өмір сүрген заманға көбірек ұқсайтынын жиі байқадым»'' деп айтуы тегін емес. Сөйтіп [[Абай Құнанбаев|Абайға]] ең алдымен заманы ықпал жасап, публицист етіп өсірді. Оған дәуірдің ызалы, ащы сөзін айтқызды. [[Мұхтар Әуезов|М.Әуезов]]: ''«… Жаманшылықтың жайын жалтарып айтпай, Добролюбов үгіттеген жол бойынша ызалы шабытпен, тура шабуылмен айту керек деп ұғынады. Сондықтан өз бойындағы ажуа мен [[сатира]]ға толып келген ызалы, толқынды ойларын [[Абай Құнанбаев|Абай]] мысалсыз –ақ ашық, анық өлеңдерімен шығарады»'' десе, ол да Абайдың-публицистігін ашық мезгегені. Бұл арада М. И. Фетисовтың ''«Абаевские назидательное рассуждения представляют классический образец нациальной публицистической прозы. Закладывая основы казахской демократической литературы, Абай чуткий по всем современным народным запросам, не мог, естественное, миновать и оперативных жанров не мог не использовать их для активного воздействия на сознаниее своих современников, на общественную жизнь в Казахстане»'' деген пікірін келтіріп жатудаң өзі артық болар. Әңгіме болып отырған оперативті жанрларға тек [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] қара сөздері ғана емес, сонымен бірге, уақыт, қоғам тынысын білдіретін өлеңдері де жатады.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://kazbilim.kz/?cat=387 Абайдың қара сөздері kazbilim.kz сайтында]{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Абайдың қара сөздері}} [[Санат:Абайдың қара сөздері|*]] [[Санат:Философиялық шығармалар]] hpv1jm6ko51l6qql0rozz7xr3cd299u Динозаврлар 0 21439 3653092 3652977 2026-09-10T13:31:42Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:AlibekKS|AlibekKS]] соңғы нұсқасына қайтарды 3639896 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Динозавр'' | image = Palais de la Decouverte Tyrannosaurus rex p1050042.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Dinosauria]] | superfamilia = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | familia = [[Динозавр]] | genus = [[Динозавр]] | species = '''''Кесіртке жамбасты Динозавр, <br /> Құс жамбасты Динозавр''''' | binomial = ''Динозавр'' | binomial_authority = ([[Owens]], [[1842]]) }} Динозавр ({{Lang-la|Dinosauria}}) — ертедегі бауырымен жорғалаушылар класына жататын жануарлардың жойылып кеткен тобы. Олар Жерде шамамен 230 миллион жыл бұрын пайда болып, 65 миллион жыл бұрын метеорит құлауы және басқа да факторлар әсерінен жойылып кеткен деп саналады. == Жалпы сипаттама == Динозаврлар — әртүрлі формада және көлемде болған. Олар екі топқа бөлінеді: Кесіртке жамбасты динозаврлар (Saurischia) — бұл топқа тираннозаврлар, аллозаврлар және басқа да жыртқыш түрлер жатады. Құс жамбасты динозаврлар (Ornithischia) — негізінен шөпқоректі динозаврларды қамтиды, мысалы, трицератопс және стегозавр. == Түрлері == Әр түрлі палеонтологиялық қазбалар нәтижесінде динозаврлардың мыңдаған түрлері анықталған. Ең танымал түрлері: Тираннозавр рекс — жыртқыш динозаврлардың ең ірісі. Брахиозавр — ұзын мойынды, шөпқоректі динозавр. Трицератопс — үш мүйізді шөпқоректі динозавр. == Эволюция және жойылу == Ғалымдар динозаврлар құстардың арғы тегі болған деп болжайды. Кейбір заманауи құстардың дене құрылысында динозаврларға тән ерекшеліктер байқалады. Динозаврлардың жойылу себебі ретінде метеориттің құлауы, климаттың өзгеруі және жанартаулардың белсенділігі көрсетіледі. == Қызықты деректер == Ең үлкен динозавр — аргентинозавр, оның ұзындығы 30 метрден асқан. Динозавр сөзі ежелгі грек тілінен аударғанда «қорқынышты кесіртке» деген мағынаны білдіреді. == Әдебиет == === Динозавр === Динозаврлар – 160 миллионға жуық жылдар бойы (225 миллион жыл бұрынғы кезден бастап, 65миллион жыл бұрынғы кезге дейін) Жер бетіндегі ең басым жануарлар болды. Алып динозаврлар жануарлардың барлық кезеңдегі ең ірілері болды және олар көлемі жағынан пілдерден біраз асып түсетін. Ерте кездегі ұшатын бауырымен жорғалаушылар (рептилиялар) аспанға көтерілетін ең үлкен жануарлар болды. Жер үсті алыптарынан өзге мұхитта да құбыжық (монстр) жорғалаушылар өмір сүрді. === Құрып кетуі === Динозаврлар неге құрып кеткен? Динозаврлардың құрып кеткені жайында айтылғандарға назар аударсақ, ол Жерге астереоид, метеорит немесе кометаның соғылуы салдарынан болған деген пайымдау шындыққа жанасады. Жер тарихында жануарлардың өлуінің өзге де жағдайлыры бар, бірақ осыдан 65 милион жыл бұрын динозаврлардың жойылуы апаттық жағдайдан болды. Соқтығысу салдарынан ауаға көтерілген тозаң бұлттар климатты өзгертті: өсімдіктер құрыды, жұмыртқалар басып шығарылмады, ал ересек жануарлар аштық пен суықтан қырырлып қалды. === Балалары === Өз ата-аналарының аумаған кішкентай динозаврлардың балалары қандай болған? Өз ата-аналарының аумаған кішкентай көшірмесі сияқты болған. Бауырымен жорғалаушылар болып табылатын динозаврлар жұмыртқа салған. Олардың арасында маязавр сияқты кейбіреулері қамқор ата-аналар болған. Олар ұя жасап, жұмыртқаларын жыртқыштардан қорып, балалары аяқтанып кеткенге дейін қасынан шықпаған. === Ең ең === Ең қорқынышты қай динозаврлар болған? Ұзындығы 12 метрге, салмағы 6 тоннаға дейін жететін, жақтары үлкен және бірнеше қатар тістері бар тираннозавр рекс және аллозавр сияқты сүтқоректілер ең қорқынышты динозаврлар болған. Бірақ "жезтырнақ" - [[дейноних]], адам бойымен бірдей [[велоцираптор]] және кішілеу стенонихозавр сияқты динозаврлар да олардан қалыспайтын. Бұл жауыз етқоректілер ең ақылды динозаврлар болған. Тираннозавр рекс өзінен әлсіздеу динозаврларды аңдыған, сондай-ақ ол өлген жануарларды да тағажау еткен. Кейбір құрбандар анкилозавр секілді қарсылық шабуылдар жасаған. Брахиозаврдың өте ұзын қүйрығы мен сырықтай мойны. Қай жануарлар құрлықтағы ең ірілері болған? Тарихи кезеңге дейін [[сейсмозавр]] және брахионавр сияқты бауырымен жорғалаушылар болды. 50 тонналық бауырымен жорғалаушылар үй сияқты өте үлкен болған. Олар тобырымен өмір сүрген, өсімдіктермен қоректенген және ағаштың басына дейін жететін ұзын мойындары болған. Аяқтарының тас болып қатып қалған іздері олардың жылдам жүгіре алатынын білдіреді. Қытайда сүйектері табылған шөпқоректі маменхизаврдың 15 метрлік мойны болған. Бұл алып жануарлардың кейбіреулерінің кұйрықтары мойындарынан да ұзын. Құрлықтағы ең үлкен сүтқоректі балухитерий болып табылады. Ол салмағы 30 тоннаны тартатын мүйізтұмсыққа ұқсайды. Бүгінгі таңда құрлықтағы ең үлкен жануар - салмағы не бәрі 7 тонналық африкандық піл! == Ең ірі динозаврлар == {| class="wikitable" |- ! ''Атауы'' !! ''Ұзындығы'' !! ''Салмағы'' |- | [[Сейсмозавр]] || ұзындығы 50 м-ге дейін || 50-80 т |- | [[Антарктозавр]] || 30 м || 50-80 т |- | [[Брахиозавр]] || 25 м || 50 т |- | [[Дипладок]] || 23 м|| 12 т |- | [[Апатозавр]] || 20 м || 20-30 т |} == Қызықты дерек == [[Анкилозаврлар|Анкилозаврдың]] ұзындығы 10 метр, құйрығы түйреуіш тәрізді үшкір болып келеді. [[Спинозавр|Спинозаврдың]] ұзындығы 12 метрге дейін, ал салмағы 5 тоннаға дейін жеткен. [[Стегозавр|Стегозаврдың]] ұзындығы 7 метр, тікенек жапқан құйрығы және жотасында пластиналары болған. [[Трицератопс|Трицератопстың]] ұзындығы 9 метрге жеткен және сүйекті мойын жамылғысы мен үш мүйізі болған. Оның бас сүйегі - басқа жануарлардікіне қарағанда ең үлкені.<ref>[http://almatykitap.kz/goods/2466.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426233857/http://almatykitap.kz/goods/2466.jsp|date=2014-04-26}} Сұрақ және жауап энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qcfd25b4v8exfhvi71mfvdvcvompokx 3653331 3653092 2026-09-11T07:55:42Z AlibekKS 19967 3653331 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Динозавр'' | image = Palais de la Decouverte Tyrannosaurus rex p1050042.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Dinosauria]] | superfamilia = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | familia = [[Динозавр]] | genus = [[Динозавр]] | species = '''''Кесіртке жамбасты Динозавр, <br /> Құс жамбасты Динозавр''''' | binomial = ''Динозавр'' | binomial_authority = ([[Owens]], [[1842]]) }} Динозавр ({{Lang-la|Dinosauria}}) — ертедегі бауырымен жорғалаушылар класына жататын жануарлардың жойылып кеткен тобы. Олар [[Жер|Жерде]] шамамен 230 миллион жыл бұрын пайда болып, 65 миллион жыл бұрын метеорит құлауы және басқа да факторлар әсерінен жойылып кеткен деп саналады. == Жалпы сипаттама == Динозаврлар — әртүрлі формада және көлемде болған. Олар екі топқа бөлінеді: Кесіртке жамбасты динозаврлар (Saurischia) — бұл топқа тираннозаврлар, аллозаврлар және басқа да жыртқыш түрлер жатады. Құс жамбасты динозаврлар (Ornithischia) — негізінен шөпқоректі динозаврларды қамтиды, мысалы, [[трицератопс]] және [[стегозавр]]. == Түрлері == Әр түрлі палеонтологиялық қазбалар нәтижесінде динозаврлардың мыңдаған түрлері анықталған. Ең танымал түрлері: Тираннозавр рекс — жыртқыш динозаврлардың ең ірісі. Брахиозавр — ұзын мойынды, шөпқоректі динозавр. Трицератопс — үш мүйізді шөпқоректі динозавр. == Эволюция және жойылу == Ғалымдар динозаврлар құстардың арғы тегі болған деп болжайды. Кейбір заманауи құстардың дене құрылысында динозаврларға тән ерекшеліктер байқалады. Динозаврлардың жойылу себебі ретінде метеориттің құлауы, климаттың өзгеруі және жанартаулардың белсенділігі көрсетіледі. == Қызықты деректер == Ең үлкен динозавр — аргентинозавр, оның ұзындығы 30 метрден асқан. Динозавр сөзі ежелгі грек тілінен аударғанда «қорқынышты кесіртке» деген мағынаны білдіреді. == Әдебиет == === Динозавр === Динозаврлар – 160 миллионға жуық жылдар бойы (225 миллион жыл бұрынғы кезден бастап, 65миллион жыл бұрынғы кезге дейін) Жер бетіндегі ең басым жануарлар болды. Алып динозаврлар жануарлардың барлық кезеңдегі ең ірілері болды және олар көлемі жағынан пілдерден біраз асып түсетін. Ерте кездегі ұшатын бауырымен жорғалаушылар (рептилиялар) аспанға көтерілетін ең үлкен жануарлар болды. Жер үсті алыптарынан өзге мұхитта да құбыжық (монстр) жорғалаушылар өмір сүрді. === Құрып кетуі === Динозаврлар неге құрып кеткен? Динозаврлардың құрып кеткені жайында айтылғандарға назар аударсақ, ол Жерге астереоид, метеорит немесе кометаның соғылуы салдарынан болған деген пайымдау шындыққа жанасады. Жер тарихында жануарлардың өлуінің өзге де жағдайлыры бар, бірақ осыдан 65 милион жыл бұрын динозаврлардың жойылуы апаттық жағдайдан болды. Соқтығысу салдарынан ауаға көтерілген тозаң бұлттар климатты өзгертті: өсімдіктер құрыды, жұмыртқалар басып шығарылмады, ал ересек жануарлар аштық пен суықтан қырырлып қалды. === Балалары === Өз ата-аналарының аумаған кішкентай динозаврлардың балалары қандай болған? Өз ата-аналарының аумаған кішкентай көшірмесі сияқты болған. Бауырымен жорғалаушылар болып табылатын динозаврлар жұмыртқа салған. Олардың арасында маязавр сияқты кейбіреулері қамқор ата-аналар болған. Олар ұя жасап, жұмыртқаларын жыртқыштардан қорып, балалары аяқтанып кеткенге дейін қасынан шықпаған. === Ең ең === Ең қорқынышты қай динозаврлар болған? Ұзындығы 12 метрге, салмағы 6 тоннаға дейін жететін, жақтары үлкен және бірнеше қатар тістері бар тираннозавр рекс және аллозавр сияқты сүтқоректілер ең қорқынышты динозаврлар болған. Бірақ "жезтырнақ" - [[дейноних]], адам бойымен бірдей [[велоцираптор]] және кішілеу стенонихозавр сияқты динозаврлар да олардан қалыспайтын. Бұл жауыз етқоректілер ең ақылды динозаврлар болған. Тираннозавр рекс өзінен әлсіздеу динозаврларды аңдыған, сондай-ақ ол өлген жануарларды да тағажау еткен. Кейбір құрбандар анкилозавр секілді қарсылық шабуылдар жасаған. Брахиозаврдың өте ұзын қүйрығы мен сырықтай мойны. Қай жануарлар құрлықтағы ең ірілері болған? Тарихи кезеңге дейін [[сейсмозавр]] және брахионавр сияқты бауырымен жорғалаушылар болды. 50 тонналық бауырымен жорғалаушылар үй сияқты өте үлкен болған. Олар тобырымен өмір сүрген, өсімдіктермен қоректенген және ағаштың басына дейін жететін ұзын мойындары болған. Аяқтарының тас болып қатып қалған іздері олардың жылдам жүгіре алатынын білдіреді. Қытайда сүйектері табылған шөпқоректі маменхизаврдың 15 метрлік мойны болған. Бұл алып жануарлардың кейбіреулерінің кұйрықтары мойындарынан да ұзын. Құрлықтағы ең үлкен сүтқоректі балухитерий болып табылады. Ол салмағы 30 тоннаны тартатын мүйізтұмсыққа ұқсайды. Бүгінгі таңда құрлықтағы ең үлкен жануар - салмағы не бәрі 7 тонналық африкандық піл! == Ең ірі динозаврлар == {| class="wikitable" |- ! ''Атауы'' !! ''Ұзындығы'' !! ''Салмағы'' |- | [[Сейсмозавр]] || ұзындығы 50 м-ге дейін || 50-80 т |- | [[Антарктозавр]] || 30 м || 50-80 т |- | [[Брахиозавр]] || 25 м || 50 т |- | [[Дипладок]] || 23 м|| 12 т |- | [[Апатозавр]] || 20 м || 20-30 т |} == Қызықты дерек == [[Анкилозаврлар|Анкилозаврдың]] ұзындығы 10 метр, құйрығы түйреуіш тәрізді үшкір болып келеді. [[Спинозавр|Спинозаврдың]] ұзындығы 12 метрге дейін, ал салмағы 5 тоннаға дейін жеткен. [[Стегозавр|Стегозаврдың]] ұзындығы 7 метр, тікенек жапқан құйрығы және жотасында пластиналары болған. [[Трицератопс|Трицератопстың]] ұзындығы 9 метрге жеткен және сүйекті мойын жамылғысы мен үш мүйізі болған. Оның бас сүйегі - басқа жануарлардікіне қарағанда ең үлкені.<ref>[http://almatykitap.kz/goods/2466.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426233857/http://almatykitap.kz/goods/2466.jsp|date=2014-04-26}} Сұрақ және жауап энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o02arqfz0lw5t5tqzj8h52bnk2fhnhx Аңыз әңгімелер 0 21471 3653086 3652984 2026-09-10T13:29:11Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2970682 wikitext text/x-wiki '''Аңыз әңгімелер''' — [[Халық ауыз әдебиеті]]нің жанры. Оқиғасы шындық өмірден алынғанымен, ауызша айтылып таралғандықтан, фольклорлық сапалармен толыққан [[көркем шығарма]]. Аңыз әңгімелер тарихта болған белгілі бір адамдардың атына, іс-әрекетіне байланысты туады. Мұндай адамдардың ел үшін еткен еңбегі, қамқорлығы, халық намысын қорғауы, сол жолда жасаған игілікті іс-әрекеттері ел аузында аңыз әңгімеге айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы болғанымен, негізгі ой түйіні барлық жерде бірдей сақталады. Оқиға желісі күнделікті өмірде кездесетін қарапайым сюжетке құрылған аңыз-әңгімелерде [[ертегі]]лердегідей әсіре қиялдау көп кездеспейдi. == Кейіпкерлері == Қазақ аңыздарындағы [[Асан қайғы]], [[Жиренше шешен]], [[Алдар көсе]], [[Қожанасыр]], [[Қорқыт]], т.б. – бәрі де қарапайым адамдар ретінде суреттеледі. Кейбір аңыз әңгімелердің басты кейіпкері көрші елдерге де ортақ болып келеді. Мысалы, Қожанасыр [[қазақ]], [[қырғыз]], [[өзбек]] [[ауыз әдебиеті]]нде ортақ кейіпкер. Ол "ауылы аралас, қойы қоралас", қыз алысып, қыз берісіп [[құда-жекжат]] болып кеткен көрші елдердің ежелгі мәдени байланысының куәсі. Аңыз әңгімелерде көбінесе сараңдық пен [[сақи]]лықты, жалқаулық пен қиқарлықты өткір [[сатира]]мен әжуалап сынау арқылы жастарды жаман әдет, жат мінездерден аулақ болуға баулуды мақсат тұтады. Қожанасыр әңгімелерінде (аңызда) оғаш қылығы, аңғал мінезі әжуа-күлкі туғызып отырғанымен, негізі түйін ойда үлкен тәрбие-тәлім толқыны анық байқалады; оқушы оқып күле отырып шындықты түсінеді. Осындай халық арасына кең тараған күлкілі [[сықақ]] аңыз әңгімелердің бір тобы Алдар көсе атымен байланысты туған. Көсе [[образ]]ы – қарапайым халықтың күлкіні сараң байларға, оның өкілдеріне қарсы жұмсау, оларды келеке-мазақ ету тілегінен туған образ. Мұны біз "Алдар көсе мен [[Алаша хан]]", [["Алдар көсе мен шық бермес Шығабай"]], [["Алдар көсе мен саудагер"]], т.б. аңыз әңгімелерден көреміз. Осы аттары аталған [[хан]], бай, саудагерлерді Алдар көсе өзінің тапқырлығы, ақыл-айласының арқасында алдап соғады, ел алдында мазақ, күлкі етеді. Халық аузындағы мәтелге айналған "Жұмыртқадан жүн алатын", "Өзі тойса да, көзі тоймайтын", "Кесіп алса қан шықпайтын" шық бермес Шығайбай – сараңдықтың жиынтығы. Шығайбайдың әдеті мен ісінен сараңдық, дүниеқорлық, өзімшілдік айқын көрінеді. Оның осы мінезін жек көрген халық қапияда жол, қапылыста сөз табатын, айла-амалы мол Алдар көсені жіберіп, Шығайбайды бірнеше рет жер қаптырады. "Ұрының әйелі өзіне лайық" дегендей, оның тәрбиесіндегі үй-іші – әйелі, қызы Шығайбайдың өзі тәріздес пиғылы тар сараң жандар. Көсе үйге кіріп келгенде әйелі илеп отырған нанды, қызы үйтуге әзірлеп отырған қазды жасыра қояды. Бұл әрекеттер Шығайбайдың образын толықтыра түседі. Сараңдық пен дүниеқорлыққа жаны қас Алдар көсе табан аузында сөз тапқыштығымен өзінің жаңа ғана көргендерін әңгімеге қосып, келе жатып үлкен сары бас жылан көргенін, оны өлтіргенін тұспалдап айтып береді. "Осы айтқандарым өтірік болса, байеке сіздің астыңыздағы қазыдай тілінейін, бәйбішенің нанындай иленейін, қызыңның астындағы қаздай жұлынайын", – деп аяқ астында оларды масқара етеді. Алдар көсе ақыры байдың қызы Бізбикені алдап алып кетумен оқиға аяқталады. Ал "Алдар көсенің шайтанды алдауы" деген әңгіменің сюжеті, құрылысы басқаша болып келеді. Халық ұғымында [[шайтан]]ды ешкім алдай алмайтын болса, бұл әңгімеде Алдар көсе өзінің қулығымен шайтанды да алдап кетеді. Оның өтірік өліп тірілуі, шайтанға қазы алдыруы, үлкендігін бұлдап, шайтанның мойнына мініп қамшымен сабауы, шайтандар қорқатын тікен арасына тығылып, ала қаптағы алтынды алып құтылып кетуі арқылы адам айласы шайтанды да жеңеді деген идеяны білдіреді. Алдар көсе туралы аңыздардың қай-қайсысы болмасын оны тапқырлықтың өкілі етіп және ол қандай іс-әрекет жасаса да жазғырмай, сүйікті етіп көрсетуі Алдардың ел санасынан ұнамды кейіпкер түрінде тұрақты орын алғандығын аңғартады. ==Қазақ аңыздарының түрлері== === Топономикалық аңыздар === Аңыздар тарихта шын мәнісінде болған әлдебір оқиғаларға құрылады, әрі осы оқиғалар көбіне нақты бір мекенмен, тау-таспен, өзен-көлмен баланыстырылады. Мұндай аңыздар жер-су аттарына байланысты немесе '''топонимикалық''' деп аталады. Себебі олар белгілі бір жағрафиялық нүктенің неліктен солай аталатынын түсіндіреді. Мұндай аңыздарға Бурабай, Баянауыл, Қарағанды, Жекебатыр, Шайтанкөл, Екібастұз,т.с.с. жер аттарымен байланысты аңыздар жатқызылады. Аңыздар - халықтың ауызекі шығамашылығының ерекше жанры, оларда халық қиялы нақты жадығаттарды еркін сапырып, оқиғаларды өзінше пайымдайды. === Махаббат хикаялар === Қазақ аңыздарының үлкен бір тобын ғашықтардың қайғысымен, өлімі немесе айрылысуымен аяқталатын махаббат хикаялары құрайды. Бұларға Зарина ханшайымның, Айша бибі арудың, Балқаш қыздың бастарынан өткен оқиғалары жатады. === Батырлар туралы аңыздар === Қатыгез жауларға қарсы ерлікпен шайқасқан ата-бабаларымыздың қаһармандығын паш ететін батырлар жайындағы аңыздар да ауыз әдебиетінде айрықша орын алады. Бұлардың қатарына сақ патшайымы Томирис Отанын қорғау жолына өз өмірін құрбан еткен бақташы Шырақ жайындағы аңыз-әңгімелерді жатқызамыз. Бұл оқиғалардың аңызға айналу себебі сол уақыттан бері талай ықылым заман өтіп кеткендігі ғана емес, олар шын болды ма, жоқ па, ешкім дәлелдеп бере алмайтындығы. === Тарихи аңыздар === Ең ақырында, тарихи деректер мен оқиғаларды халық қиялы мүлде өзгертіп жібергендіктен, ақиқаттың өзі а уақыт өте келе аңыздық сипат алған қазақ аңыздарының бір тобы бар. Моңғолдардың атақты әміршісі Шыңғыс хан, оның ұлы Жошы хан және басқалар хақындағы кейбір аңыздар бұған дәлел болып табылады. Тарихтың терең қойнауларынан орын алып, аңызға айналған оқиғалардың өтірік-шынын тексеріп жатудың өзі ақылға сыймайтын нәрсе. Олар ойдан шығарылған уақиғалар болғандықтан да-аңыз. Бір қызығы, әдеби немесе ғылыми шығармаларда мифтік бейнелерге айналатын немесе керісінше болатын тарихи тұлғаларға ,оқиғаларға тікелей байланысты аңыздар да көптеп кездеседі. Қазақ әдебиетінде Қорқыт, Алаша хан бейнелері осындай. Олардың өмірінде шын болғандығына кейбір зерттеушілер күмәнмен қарайды. Себебі олардың есімдері тарихи шежірелерден табылмай отыр. Сондықтан да қазіргі уақытта мұны дерек-құжатпен дәлелдеу қиын. {{уики}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әдебиет]] [[Санат:Қазақстан әдебиеті]] 6gu9mj2qlgdqyzst2xgcolm7n7ooqvl Ана тілі 0 21996 3653079 3652991 2026-09-10T13:28:31Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Koumiss62|Koumiss62]] соңғы нұсқасына қайтарды 3528135 wikitext text/x-wiki '''Ана тілі''' — [[социолингвистика]] мен [[Этнология|этнологиядағы]] ең маңызды ұғымдардың бірі болып табылады және қазіргі таңда пәнаралық мәртебеге ие болды<ref>Беларуская мова. Прафесійная лексіка: дапам. / аўт.-склад. В. В. Маршэўская, І. В. Піваварчык, А. С. Садоўская. — Гродна: ГрДУ, 2006. С. 7</ref>. Көптеген басқа да «табиғи» ұғымдар сияқты, ғылымда «ана тілі» туралы түсінік әртүрлі түрде формалданады, бұл прототиптік «ана тілінің» қай белгісі алдыңғы қатарға шығарылатынына байланысты. [[Тіл (лингвистика)|Тілді]] «ана тілі» ретінде айқындайтын критерийлердің қатарына әдетте мыналар жатады: # '''Меңгерілу реті мен түрі''' (ана тілі — әдетте бірінші болып меңгерілетін және арнайы оқытусыз, табиғи жолмен, тілдің ана тілді тасымалдаушылары болып табылатын ата-анадан үйренілетін тіл); # '''Меңгерілу сапасы''' (ана тілі — индивидтің ойлау қызметін жүзеге асыратын тілі; әдетте [[адам]] ана тілінде басқа кез келген тілге қарағанда әлдеқайда жақсы сөйлейді, жазады, оқиды және ойлайды); # '''Қолданылу ауқымы''' (ана тілі — ең жиі қолданылатын тіл); # '''Тілмен ішкі эмоциялық байланыстың болуы немесе болмауы''' (ана тілі ішкі тұрғыдан ең жақын тіл ретінде анықталады, [[поэзия]] және өзге де көркем мәтіндер осы тілде жақсырақ қабылданады).<ref>Skutnabb-Kangas T., Phillipson R. «Mother tongue»: The theoretical and sociopolitical construction of a concept. In: Ammon U. (ed.) ''Status and function of languages and language varietes''. Berlin; New York, 1989.</ref><ref>Дьячков М. В. Социальная роль языков в многоэтнических обществах. Пособие для университетов и педагогических институтов. — М.: ИЯНР и ИНПО, 2002. — С. 15.</ref><ref>Снитко Е. С., Маймакова А. Понятие родного языка и его интерпретация в современной лингвистике. Дата обращения: 30 сентября 2009. Архивировано 6 октября 2009 года.</ref> == Ана тілінің анықтамасы == Кең таралған тұжырымдамалардың біріне сәйкес (В. И. [[Беликов]] пен Л. П. [[Крысин]], Д. [[Кристал]]), '''ана тілі''' — адамның ерте балалық шағында арнайы оқытусыз, тиісті тілдік ортада меңгеретін тілі («бірінші тіл») болып табылады<ref>Беликов В. И., Крысин Л. П. Социолингвистика. — М., 2002.</ref>. Бала ерте жастан бастап белгілі бір деңгейде бірнеше тілді де меңгере алады, мұндай жағдайда оның екі немесе одан да көп ана тілі болуы мүмкін. Арнайы оқыту барысында немесе анағұрлым кейінгі жаста тілдік ортада меңгерілетін тіл '''«екінші тіл»''' деп аталады (олар да бірнешеу болуы мүмкін)<ref>Crystal, David (1997). ''The Cambridge Encyclopedia of Language''. Second edition. — Cambridge, Cambridge University Press. — P. 372.</ref>. Алайда бірқатар авторлар ана тілі мен бірінші тілдің ара жігін ажыратады, бұл ретте [[Адам|адамның]] ана тілі біртіндеп қолданыстан шығып, оның орнына қатар немесе кейінірек меңгерілген [[Тіл (лингвистика)|тіл]] алдыңғы орынға шығатын жағдайларды назарға алады<ref>Susanne Romaine. Bilingualism. Second edition. — Blackwell Publishing, 1995. — P. 22</ref>. Н. Б. [[Вахтин]] мен Е. В. [[Головко]] «аналық тіл міндетті түрде ана тілі бола бермейді, ал ана тілі міндетті түрде бірінші тіл бола бермейді» екенін арнайы атап көрсетеді<ref>Вахтин Н. Б., Головко Е. В. Социолингвистика и социология языков. — Санкт-Петербург, 2004. — С. 46</ref>. == Қараңыз == * [[Қазақ тілі]] * [[Орыс тілі]] * [[Ағылшын тілі]] * [[Этнос]] * [[Лингвистика]] * [[Этнология]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лингвистика]] [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Этностар]] lblznrsx4szusfblv3r089odt7tjkzt Асық ойыны 0 22018 3653051 3653030 2026-09-10T13:22:59Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Arystanbek|Arystanbek]] соңғы нұсқасына қайтарды 2206452 wikitext text/x-wiki '''Асық ойыны''' — ''[[қазақ]] халқының дәстүрлі ойыны''. [[Асық]] ойыны күндіз де, түнде де ойналады. Күндізгісі – ''мергендікке'', түнгісі – ''ептілікке'' баулиды. Иіргенде түскен қалпына қарай асық – '''''алшы, тәйке, бүк, шік''''' деп, ал атуға арнап арнайы қорғасын құйылып жасалғаны – [[сақа]], жақсылары – [[оңқы]] аталады. Асық ойынының мынадай түрлері бар: '''''құмар,тәйке,омпы, алшы, хан''''' (''хан ату''), [[қақпақыл]], т.б. Мысалы, құмар ойынға 2 – 4 адам қатысады. Олардың жақсы жонылып, табаны қайралған төрт асығы болуы керек. Ойыншылар өзара келісіп жеңімпазға жүлде тағайындап алады да кезек-кезек төрт асықты иіреді. Егер иіруші: '''''төрт бүк, не төрт шік, не төрт алшы, не төрт тәйке''''' түсірсе, жүлденің жартысын алады, төрт асық төрт түрлі түссе, онда тігілген жүлдені түгелдей алады. Осылайша ойын жалғаса береді. Асықты мұртынан не жамбасынан тұрғызуды '''''омпы''''' дейді. [[Омпы]] ойыны тегіс алаңда, жазық жерде, тіпті үлкен бөлме ішінде де ойнала береді. [[Ойыншы]] саны неғұрлым көп болса, ойын соғұрлым қызықты өтеді. Мақсат – көп асық ұтып алу. Ойнаушылар арасы ''20 қадам'' екі көмбе сызады да көмбенің тең ортасына сызық бойына әрқайсысы екі асықтан тігеді. Тігілген асықтардың тап ортасына бір асықты омпысынан тұрғызады. Балалар кезек-кезек сақаларымен он қадам жердегі омпыны атып түсіріп, асық ұтып алуға кіріседі. Егер атушы ''омпыға'' бірден тигізсе, онда тігілген бар асықты сол алады, ал омпыға тигізе алмай, тұрған асықтардың біреуіне тигізсе, сол асықты ғана алады. Асық жаңартыла тігіліп, ойын жалғаса береді. Асық ойынының халық арасына кең тараған, басқа да түрлері бар.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> Асық ойыны қазақ халқының дәстүрлі ұлттық ойыны. Ұсақ малдың ([[қой]], [[ешкі]]) асықты жілігінен алынған жұмыр сүйек - асықтай ойналады. Иіргенде түскен алпына қарай асық - алшы, тәйке, бүк, шік деп, ал атуға арналған арнайы қорғасын құйылып жасалғаны- сақа, оң қолмен атуға ыңғайлысы - оңқы асық аталады.Асық ойынының мынадай түрлері бар: құмар, [[тәйке]], омпы, алшы, хан (хан ату), [[қақпақыл]], т.б.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Кеңес өкіметі кезеңінде, ұлттық ойындар оның ішінде асық ойыны еріккеннің ермегі, ойын балаларға тәрбие бермейді деп есептелді. "Асық ойнаған, азар, доп ойнаған тозар -деп мақалдап та жүрдік. Коммунистік партия еңбекке тәрбиеледі, әсіресе қара жұмысшының еңбегін жоғары бағалады. Содан болар ауырдың үсті, жеңілдің асты деген сөз тіркестері тәрбие барысында жиі қолданатын. Ерікті ел боған кезде, Қазақстанның жетістіктерін шет ел мойындай бастаған уақытта, ұлттық құндылықтарымызды жаңарту кезеңі келді. Асық ойыны туралы қазіргі қарттардан сұрастырып көрсек. Нақтылы талдап айтып беретін адамдар аз. Қытайдан келген азаматтардан сұрастырып көгенде де мардымды жауап ала алмай жүрмін. Ол жақта тұрмыс ауыр болды асық ойнап қызық куатын уақыт болған жоқ дейді. Орыс тілді азаматтар "Алчики" деп асық ойнадық деп еске алады. Шеңберге асық тіземіз де, сақамызға сым орап ауырлатып алып көздеп ататынбыз дейді. Онысы рас қала балалары ойлап тапқан "Алматинка" немесе "Шымкент" деген ойын түрлері 1970 жылдары пайда болды. Кейбір жерлерде осы ойынды қазақшалап "Табан" деп те атайды. Бұған келісе қойған жөн болмас. Тар жерде ойналатын. Шеңберге тігіп ойнайтын қаланың кеңес дәуіріндегі шығарған асық ойындары. Сақа арқардың асығы болуы шарт. Ертеде бай қуаттының балалары ұстайтын, "Қоңқар" немесе "Құлжа" арқардың еркегінің асығы. Салмақты қолға қолайлы және ойнағанда мерейің жоғары болып жүреді. Тиген асықтар быт-шыт болып жан-жаққа бытырай ұшады. Мықты ойнайтын кедей кепшіктің балалары "қой асығы демеңіз, қолға жақса сақа тұт, жасы кіші демеңіз ақылы асса аға тұт" - деп қулана мақалдап та қоятын. 60-70 жылдары ойнаған ойынымыз "Өріс" деп аталатын еді. Кең далада ұзындығы 20 метрден кем болмайтын. Қазағымның кең пейіліндей сары арқа даласында көсіле жазықта ойнағанға не жетсін. Кемі екі баладан бастап қанша бала ойнасаң да болады. Үлкен мен кіші бір-біріне қамқор болып келісіп ойнасаң да, құрдас пен -құрдас бір- біріңе бәсекелесіп ойнасаң да, үлкен мен кіші бір біріңді сынай ойнасаң да әбден болады. Жүгіресің, секіресің, көздейсің, тигізесің, ерегесесің, жеңесің, жеңілесің, ұтасың, ұтылысың, асыққа бай боласың, жоқ боласың. Таза бәсеке, таза тәрбие. Өтірігі, арамдығы, жалғандығы жоқ. Болмайды да. Ұлттық тәрбие. Ұлттық ойын. Спорт ойыны, спорттық бәсеке. Шеберлікке, мергендікке, батылдыққа, шешімдікке, ырымға ырысқа-тәрбиелейді. Міне асық ойынының кереметі деп осыны айт! Қабден Дүйсенбайұлы. Семей қаласы. == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Терминология]] [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Ұлттық ойындар]] 1jbwqwpktcu812xjapbcyeafa27xi4a Кәсіп 0 22603 3653074 3652997 2026-09-10T13:28:24Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Takibaysultan|Takibaysultan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3364093 wikitext text/x-wiki :'''Кәсіп'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> – кәсіптік оқу және тәжірибе жинақтау нәтижесінде игерілетін, белгілі бір білім мен машықтарды талап ететін еңбек қызметінің түрі. Қолданылатын [[еңбек құралдары |еңбек құралдары]]на қарай ([[машинист]], автоматшы), еңбек заттарына қарай (машина жасаушы, [[кенш]]і), еңбек затына әсер ету тәсіліне қарай (бұрғылаушы, қалыптаушы) немесе өндіріс процесінде орындалатын жұмыстың мазмұны мен сипатына, атқарылатын міндетіне қарай бөлінеді. Көптеген кәсіптер мамандықтарға ажыратылады: [[аспапшы-слесарь]], инженер-механик, тағы басқа. ==Дереккөздер:== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қызмет]] {{stub}} j4ln369tks8xlxcoufo99l4r2asu5iq Алаш қозғалысы 0 25341 3653067 3653005 2026-09-10T13:25:05Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3403397 wikitext text/x-wiki '''Алаш қозғалысы''' — ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Ресей империясының отарлық билік жүйесіне қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ даласында Ресейлік басқару жүйесінің күшейе түсуі, Ресейден көшіп келушілердің күрт артуы, қазақтардың құнарлы жерлерден ығыстырылуы бел ала бастады. Ендігі жерде қазақ халқының өзін-өзі сақтап қалуы үшін күресті күшейту мәселесі туындады. Бірақ енді зардабы көп қарулы көтеріліс жолымен емес, ұтымды саяси жолмен күрес жүргізу қажет еді. Осылайша Бірінші орыс төңкерісі жолдарында қазақ халқының мүддесі үшін күресті бастаған қазақ зиялыларның әрекеттері кейініректегі Алаш қозғалысының бастамасы болды. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дұлатұлы жетекшілігімен ұлттық зиялылар ұлт азаттығы үшін саяси күрес жолдарын меңгере бастады. Олар түрлі қозғалыстарға қатысып, үгіт-насихат жұмыстары үшін газеттер, кітаптар шығаруды жолға қойды. 1911 жылдан «Айқап» журналы, 1913 жылдан «Қазақ», артынша «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Ақжол» газеттері ұлт-азаттық күрес жолын айқындауға қызмет етті. Алаш қозғалысы қазақ елінің өзін-өзі басқару және біртіндеп дербес мемлекет құру, қазақ жерлеріне қоныс аударуға шек қою, адам құқын қадір тұту, экономиканы дамыту, қазақ тілінің беделін арттыру жолындағы күресті басты мақсат етті. Алаш қозғалысы арқасында 1917 жылы қазақ комитеттері, Түркістан автономиясы және Алашорда үкіметі құрылды. 1917 жылыпайда болған бұл саяси құрылымдар большевиктер тарапынан күшпен таратылды. Алаш қозғалысының барлық жақтаушылары қуған-сүргінге ұшыратылып, өлім жазасына кесілді. Бірақ Алаш қозғалысынан басталған ұлт-азаттық қозғалыс күштері саяси күрес сахнасынан бірден кете қойған жоқ. Одан кейін ұлт-азаттық жаңа сипатта Тұрар Рысқұлов, Смағұл Сәдуақасов, Спандияров, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаев сынды зиялылар қызметінде жалғасын тапты. Алайда тоталитарлық билік оларды Алаш қозғалысы ізбасарлары ретінде жаппай жазалады. Сөйтіп, Бірінші орыс төңкерісінен бастау алатын Алаш ұлт-азаттық қозғалысы 30-жылдарға дейін жалғасты. '''[[Міржақып Дулатұлы]]''' (1885–1935) — қазақтың аса көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы, жалынды көсемсөз шебері.Алаш қозғалысының негізін қалаушысы.Туған жері — Торғай уезінің, Сарықопа облысының бірінші ауылы(қaзipгi Қостанай облысының Жанкелді ауданына қарасты "Қызбел" ауылы). Әкесі — Дулат аймағына аты шыққан шебер кісі болған, ер тұрман жасап, етік, мәсі тіккен. Шешесі – Дәмеш ойын тойдың базары, әнші кісі болған. Әкесі балаларын жастайынан оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897–1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп Міржақыптың білімін толықтырумен қатар, азамат ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды, Мұқан мұғалім ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім береді.1913 жылы ол Ахмет Байтұрсынұлымен бipгe "Қазақ" газетін шығарып, басылымның бұдан кейінгі жұмысына белсене араласады. 1920 жылы Ташкентке келіп, сондағы “Ақ жол" газетінде қызмет атқарады. 1922 жылы жазықсыз қамауға алынады. Түрмеден шыққан соң, 1922–1926 жылы Орынбордағы ағарту институтында оқытушы болады. 1928 жылдың аяғында бip топ қазақ зиялыларымен бipre қамауға алынады да, он жылға сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс болады. '''[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]]''' (5 наурыз 1866, Қарқаралы уезі, Семей облысы, Дала Өлкесі – 27 қыркүйек 1937, Мәскеу) — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға. Алаш қозғалысын жетекшілерінің бірі. Ол Ақпан төңкерісінен үлкен үміт күтеді. Бірақ ол үміті ақталмайды. Уақытша үкімет, оның ішінде өзі мүшесі болып жүрген кадет партиясының көсемдері қазаққа автономия беруге қарсы болады. Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде де ымыраға келе алмайды да, ол бұл партиядан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап барып, Томск қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Осында болашақ Сібір республикасының құрамында Қазақ автономиясы құрылмақ болады. '''[[Ахмет Байтұрсынұлы]]''' 1873 жылы қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Сарытүбек ауылында туған.Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшісі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы. Ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ - мінезі салмақты, шындықты бетке айта білетін ақылды да беделді адам болған. Мырзалығы сондай, немересі Ахмет дүниеге келгенде, құтты болсын айтқан адамдарға бір ат, бір түйеден сүйінші беріпті. Торғайда, Орынборда білім алғаннан кейін Ақтөбеде, Қостанайда, Қарқаралыда орыс-қазақ мектептерінде сабақ берген. 1909 жылы саяси белсенділігі үшін Семей түрмесіне жабылады. 1910 жылы Орынборға жер аударылады және сонда 1917 жылға дейін болады. Өзінің сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірге 1913 жылдан бастап ұлттық «Қазақ» газетін шығарып, оның жұмысына жетекшілік етті. Ресейде патша билігі құлағаннан кейін қазақ жерінде Алашорда үкіметін құру үшін бар күшін салды. Большевиктерді мойындамады, оларға қарсы шықты. 1921–1928 жылдары Қазақ халық ағарту институтында сабақ береді. 1929 жылы 2 маусымда Алаш қайраткерлерімен бірге Алматыда тұтқынға алынып, Ресейдің солтүстік обылыстарына жер аударылады. Кейіннен босап шығып, бірақ 1937 жылы қайтадан қамауға алынып, атылған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Бегалин Қ. - Алматы: "Империя құрамында", 2010. -102 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алаш қозғалысы]] p9e91zulzmcns5eptvm03uci8qzxmry Әдебиеттану 0 25886 3653099 3652886 2026-09-10T13:31:49Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды 3589897 wikitext text/x-wiki '''Әдебиеттану''' — [[көркем әдебиет]] мәселелерін зерттейтін [[ғылым]]. [[Сөз]] өнерінің түп төркінін, тегін, [[туу]], қалыптасу тарихын, [[даму]] заңдылықтарын, [[көркемдік]] және эстетикалық ерекшеліктерін зерттейді. Негізгі салалары үшеу: әдебиет теориясы, [[әдебиет]] тарихы, [[әдебиет сыны]]. [[Жанама]] тараулары — текстология, [[тарихнама]], [[библиография]]. '''Мәтінтану (текстология)''' - шығарма мәтінінің анык-қанығын сақталған колжазбасымен, түпкі нұсқасымен салыстырып тексереді,жариялайды. Оның негізгі міндеті автордың жазғанының нағыз, дәл нұсқасын анықтап, ешбір қоспасыз, қатесіз жариялау болып табылады. Ол - көркем шығарманың тұрақты түпнұсқасын белгілейді, оның автор қолымен жасалған ақтық редакциясын анықтайды, әр алуан нұсқасын өзара салыстырады, көшірушілер тарапынан кеткен қателерді түзейді. '''Тарихнама (историография)''' - әдебиеттану ғылымының арнаулы мәселелері бойынша зерттеудің көлемі мен мәнін, маңызын айқындайтын ғылым саласы. Ол әдебиет теориясының, тарихының, сынының ғасырлар бойғы тарихи дамуы туралы дәйектемелер мен деректерді қарастырады. Оны әдебиеттану ғылымының белгілі бір саласының, тақырыбының зерттелу жайы туралы мәліметтер мен материалдар жинағы деуге болады. Тарихнама көбінесе ғылыми мақсаттар үшін қажет. '''Библиография (дерекнама) '''- көркем әдебиеттің өзіне және әдебиет туралы ғылымға байланысты көрсеткіштер мен анықтамалар,шолулар мен сілтемелер жиынтығы. Ол әр түрлі пәндер бойынша кітаптарға, зерттеулерге анықтама мағлұматтар беретін, көмекші құралдар жасайтын ғылым саласы. Библиография - белгілі мәселеге немесе автор шығармаларына байланысты әдебиеттердің көрсеткіші. == Әдебиет теориясы == [[Әдебиет]] теориясы әдебиеттің болмысы мен бітімін, әдеби шығарманың сыры мен сипатын, әдеби дамудың мағынасы мен мәнін байыптайды. [[Сөз]] өнерінің ерекшеліктерін, қоғамдық рөлін, көркем шығарманы танудың принциптерін, талдауын, әдістері мен методологиясын, әдеби [[жанр]]лар мен оның түрлерін, [[өлең]] жүйелерін, [[тіл]] мен [[стиль]], әдеби ағым мен ағыс мәселелерін тексереді, талдайды. Сонда [[әдебиет]] теориясының зерттеу объектісі де үшеу болғаны — [[әдебиет]], әдеби шығарма, әдеби [[процесс]]. Әдебиет дегенде, оның тағы да үш түрлі яки, таным тарапындағы, тәрбие саласындағы және эстетикалық мәні мен мәнісі дара-дара сараланады. Әсіресе эстетикалық табиғатына ерекше назар аударылады. Әдеби шығарма дегенде, мәселен, [[роман]] яки [[поэма]] талдана қалған жағдайда оның мазмұны мен пішініне айналған шындық оқиғадан туатын кем дегенде бес түрлі сауалға жауап беру шарт: Қандай оқиға болды? Оқиға қалайша болды? Оқиға кімдердің басында болды? Оқиға қалай баяндалған? Болған оқиғаға автордың көзқарасы қандай? Осы сұрақтарға жауап беру барысында шығарманың тақырыбы мен идеясын, [[сюжет]] пен композициясын, типі мен характерін, суреткердің тілі мен стилін, дүниетанымы мен көркемдік әдісін талдап-тексеру арқылы әдеби шығарманың сыры мен сипатын тұтас танып-білуге болады. Ал әдеби процеске келсек, мұндағы ең басты мәселе — [[жанр]] және жанрлық түрлер, мұны тексерудегі негізгі принцип — тарихилық. Нәтижесінде — сөз өнеріндегі тек пен түрді, бет пен бағытты айқындау. Осылардың бәрін тек әдебиет теориясын терең білген адам, сол арқылы өз дәуірінің талабы дәрежесінде өзінің эстетик. талғамын қалыптастырған адам ғана істей алады. Бұл ретте, [[әдебиет]] теориясы көркем шығармашылықтың психол-сы мен ерекшеліктеріне қатысты суреткер лабораториясынан да белгілі мөлшерде нақты мәліметтер берері даусыз. Сонымен, [[әдебиет]] теориясын білмей, қандай да болса әдеби құбылысты нәзік түсіну, шынайы сөз өнерінің шындық өмірге қарым-қатынасын білу, әдебиеттің өсіп-өрбуіндегі заңдылықты ұғу, сайып келгенде, күллі ілгерішіл адам баласының жалпы көркемдік дамуындағы сыр-сипатты тану мүмкін емес. [[Әдебиет]] теориясының ереже секілденген эстетикалық қағидалары мен қисындары — әшейін ойдан туа салған нәрсе емес, [[әдебиет]] тарихы арқылы табылып, тексеріліп, жүйеленген ұшан-теңіз нақты әдеби деректерді терең және жан-жақты талдау, байыптау нәтижесіеде қорытылған толғамдар, түйін-тұжырымдар ([[қазақ әдебиеті теориясы]]). [[Әдебиет]] тарихы жалпы сөз өнерінің әр халықтың тарихында қалай пайда болғанын, қайтып қалыптасқанын, қандай жолдармен дамығанын зерттейді. Әр ұлттың атамзаманғы сәбилік шағында, жазу-сызуы жоқ кезінің өзінде [[ауыз әдебиеті]] өрбігенін, одан ілгерілей келе жазба әдебиеті өніп-өрістегенін, сөйтіп оның көркемдік дамуы қай заманда қай бағытта болғанын саралайтын да, сын көзімен сұрыптап, сарапқа салатын да әдебиеттің тарихы. Сонымен қатар бұл ғылым әр дәуірдің әдеби нұсқасына тарихи тұрғыдан қарап, оның сапасын сол тұстың сана сатысына, ой өрісіне байланыстыра тексереді. Олай етпей, ауыз әдебиетінің нұсқалары болсын, жеке жазушылар шығармашылығы болсын, әділ бағаланып, әдеби дамудағы өзіне лайық орнын алуы мүмкін емес. Мұның өзі [[Қазақстан]]ның жоғары оқу орындары соңғы отыз жыл бағдарында тұрақты оқулық ретінде пайдаланып келе жатқан “[[Сөз өнері]]нде” бір ғана өлең [[эволюция]]сы арқылы дәлелденеді: “[[Жалаңаш халықты тонды, кедей халықты бай қылдым. Аз халықты көп қылдым, тату елге [[жақсылық]] қылдым, төрт бұрыштағы халықтың бәрін бейбіт қылдым, тату қылдым]]” деп келетін [[Орхон жазуы]]ндағы жырлардың [[қазақша аударма]]сын бүгінгі биік талғаммен өлшесек, эстетик. құны онша мықты емес. Ал тарихтық тұрғыдан тексеріп, танымдық мәнін, ғылымдық маңызын бағалап, қазақтың халық ретінде қалыптаса бастаған тұсындағы әдеби, мәдени мүлкінің ажарын аңғарып, енді дәл осы іспеттес өлең сөздің 15 ғасырладағы белгілі [[Доспамбет жырау]]дың: “[[Ағарып атқан таңдай деп, шолпанды шыққан күндей деп, май қабақта ағалардың аты жусап жатыр деп, ақ шаңдақты құрып қойған шатыр деп, жазыда көп-ақ жортқан екенбіз]]” деген толғауындағы [[жыр]] тілінің төгіле жөнелетін шалқыма шешендікке ғана емес, әдемі айшыққа дейін қалай жеткенін байқаймыз да, [[қазақ]] өлеңінің ғасырлар бойы қандай жолмен сатылап дамығанын топшылаймыз. Осының бәрін тек әдебиеттің [[тарих]]ы арқылы ғана танып-білуге болады. Бірақ бұл [[қазақ поэзиясы]]ның есею, жетілу барысындағы мың белгінің тек біреуі ғана. Ал бүкіл әдебиеттің қалыптасу, даму тарихын жан-жақты талдап-түсінуде Әдебиеттанудың әлгі саласының атқарар қызметі орасан зор ([[қазақ әдебиеті тарихы]]). [[Әдебиет]] сыны әрқашан дәл өз тұсындағы әдебиеттің тірі процесіне белсене араласып, нақты әдеби туындыны жан-жақты талдау, оның идеялық-көркемдік құнын белгілеу, өз кезінің эстетикасы үшін мәні мен маңызын анықтау арқылы, бір жағынан, жазушыға жазғандарының бағалы қасиеттерін, ерекшеліктері мен кемшіліктерін көрсетіп, оның шығармашылық өсуіне тікелей қолқабыс жасаса, екінші жағынан, оқырманды оқығандарының байыбына барып, оны жете түсініп, дұрыс бағалауға баулиды. Бұл ретте, сыншыны жазушы мен оқырманның екеуіне ортақ ара дәнекер десе де болар еді. Бірақ бұл аз. [[Сыншы]] — қалың оқырманның өскелең талабы мен талғамының жаршысы, әдеби құбылысты жалпы мемлекеттік мүдде тұрғысынан пайымдайтын қоғамдық ой-пікірдің озғын өкілі. Олай болса, жалпы әдебиетті дамытудағы сыншының күші, жазушыға деген сынның ықпалы оның оқырманға тигізер әсеріне, қалың көпшіліктің көркемдік талғамын қалыптастыруына тығыз байланысты. Сын тек жазушы үшін ғана емес, оқырман үшін де жазылады. Оның көркем [[шығарма]]ға қосалқы комментарий емес, өз алдына жеке [[шығарма]] болып табылатыны да сондықтан. Әдеби сында көркем шығарманы бағалаудың жолдары, тәсілдері, шарттары бар. Мұны білу, игеру сыншының берік принципін, зор мәдениетін, нәзік түсінігін, өрелі ойын, терең білімін, биік талғамын керек етеді. В.Белинскийдің анықтауынша “сыншы таланты-сирек талант, сыншы жолы — тайғақ һәм қатерлі жол” да, шын мәніндегі әдеби сын — қимыл, қозғалыс үстіндегі [[эстетика]]. Ал [[эстетика]] — әдемілік туралы ілім болуының үстіне қоғамдағы көркемдік даму тәжірбиесінің теорияcын жинақталуы. Сыншының өзіндік сыры, сынның өзгеше сипаты осы арада жатыр (қазақ Әдебиет сыны). Сонымен қатар әдебиет туралы ғылымның жоғарыда аталған негізгі үш саласы (теориясы, тарихы, сыны) өзара тығыз бірлікте: әдебиеттің теориясын нәзік түсінбей тұрып тарихы жайлы әңгіме қозғау, тарихын білмей тұрып сынын өрбіту мүмкін емес. Бұл бірліктін Әдебиеттанудың жанама тараулары да сырт қалмайды; олардың да мазмұны, пішіні, атқарар қызметі осыған негізделеді. [[Текстология]] — әдеби туындылардың мәтінін зерттеп-танудың принциптері мен әдістерін анықтайтын арнаулы ғылыми пән. [[Текстология]] көркем шығарманың түпнұсқасын талдап, оның [[автор]] қолымен жасалған ақтық редакциясын анықтайды, әр алуан нұсқаларын өзара салыстырады, әр басылымын қолжазбамен салғастырады; мәтіннің [[автор]] еркінен тыс қысқарған жерлері немесе бөгде қолмен орынсыз өзгертілген тұстары болса, қалпына келтіреді; түпнұсқаны көшіріп басқандар мен әріп терушілер тарапынан кеткен, ең арғысы, емле қателері болса да ұқыппен түзеп отырады. Әдеби тарихнама — әдебиет теориясының, [[тарих]]ының, сынының ғасырлар бойғы тарихи дамуы туралы дәйектемелер мен деректер, мәліметтер мен құжаттар жинағы. Мұның өзі, көбіне, бірыңғай ғылыми мақсат үшін керек. Әдебиеттің теориясына, тарихына не сынына қатысты қандай арнаулы мәселе болмасын, оны зерттеудің көлемі мен тереңдігі, мәні мен маңызы сол мәселенің тарихнамалық материалының мөлшері мен мазмұнына қарай белгіленеді. [[Библиография]] — көркем әдебиеттің өзіне және әдебиет туралы ғылымға байланысты көрсеткіштер мен анықтамалар, шолулар мен сілтемелер жиынтығы. Бұл да ғылыми мақсат үшін керек. [[Әдебиет]] пен Әдебиеттану тарапындағы қандай арнаулы зерттеулер болсын, оған қажет нақты материалдардың — мәтіндер мен мәністеулердің, сын мақалалар мен зерттеу еңбектерінің бәрін библиография көрсеткіштер мен анықтамалар арқылы іздеп тауып пайдалануға болады. Әдебиеттану ғылымының [[туу]], қалыптасу, даму тарихы тым әріде жатыр. Бүкіл әлем шеңберінде алып қарасақ, сөз өнері, оның сыры мен сипаты туралы топшылаулар, көркемдік таным мен талғамның алғашқы белгілері грек өркениетінен ондаған ғасыр бұрын көне [[Қытай]]дың “Ән кітабы”, “Құбылу кітабы”, ежелгі Мысырдағы “Ағалы-інілі екеу туралы ертегі”, байырғы [[Вавилон]] жұртының “Көрмегені жоқ кісі туралы” дастаны немесе көне үнді халқының “[[Ригведа]]”, “[[Махабхарата]]”, “[[Рамаяна]]” жырлары тәрізді [[адам]] баласының жер бетінде тұңғыш туғызған әдеби ескерткіштерінде б.з.б. 3 — 2 мыңыншы жылдарда пайда болып, келе-келе тұрлаулы эстетикалық ұғымға көше берген. [[Эллада]] эстетикасы да бірден мектепке айналып, қауырт қалыптаса қалған жоқ. [[Грек]]тің әдемілік туралы ілімі [[Пифагор]] мен пифагоршілердің (б.з.б. 6 ғ.) өнер мәнін санға, [[Геракл]]иттің сапаға, Демокриттің мөлшерге, Сократтың өлшемге сайған аңқау аңғарымдарынан басталып, [[Платон]]ның “сәбилик” филос-сы арқылы [[Аристотель]] (б.з.б. 384 — 322 ж.) “Поэтикасына” келіп ұласады. Ал “[[Поэтика]]” — күллі көркемөнер туралы тұңғыш философия-эстетика трактат қана емес, өз кезіндегі әжептеуір жүйеге түскен бірден-бір әдебиет теориясы. Мұнда поэзияның тегі, мәні, [[мазмұн]]ы, пішіні, әдеби шығарманың композициясы кең әрі келелі сөз болады. [[Өнер]] туындысының көп жайларын, әсіресе [[характер]], [[әрекет]], байланыс, [[шешім]], шиеленіс, [[хабар]], түйін, [[метафора]], [[гипербола]], [[фабула]], [[аналогия]] т.б. жайларын талдап-тексеруі күні бүгінге дейін өзінің маңызын жойған жоқ. Осы арада айырықша атап айтатын бір шындық: өзіміздің [[қазақ]] топырағында — ертедегі түркі халықтарының кіндік қаласы [[Отырар]]да (Фарабта) туып-өскен ұлы ойшыл, ғұлама ғалым Әбу Наср [[Әл-Фараби]]әл-Фарабидің (870 — 950) [[File:Farabi.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Әл-Фараби]]''.]]әлемдік білім мен мәдениет аспанында жарық жұлдыздай жарқ етіп, [[Аристотель]]ден кейінгі екінші ұстаз дәрежесіне көтерілуі — адам таң қалғандай ғажайып құбылыс. әл-[[Әбу-Насыр Фараби|Фараби]] — дана [[Философия|философ]] қана емес, майталман математик, үлкен дәрігер, дарынды музыкант, мықты әдебиетші болған адам. Оның “[[Музыканың ұлы кітабы]]”, “Поэзия канондары” т.б. зерттеулері — бүкіл дүние жүзінде эстетикаға қосылған айтулы үлес. әл-Фараби өзінің поэзия туралы байыптауларында Аристотельдің “Поэтикасын” талдап-түсіндіруді мақсат ете тұра оны егжей-тегжейіне дейін түгел тексеріп жатпайды; поэзияны трагедия, [[комедия]], [[драма]], [[эпос]], [[риторика]], [[сатира]], [[поэма]] т.б. осылар тәрізді бірнеше түрге бөледі де, әрқайсысына жеке-жеке жанрлық сипаттама береді. Мәселен, “[[Комедия — деп түсіндіреді ол, — арнаулы өлшемі бар поэтикалық жанр. Комедияда әр алуан әрсіз әрекеттер баяндалады, келеңсіз кісілер, олардың кесірлі қылықтары мен кеспірсіз мінездері сықақ етіледі]]” (әл-Фараби, “[[Логикалық трактаттар]]”, А., 1975, 535 бет). Бұл кәдімгідей қалыптасқан, көп ретте дәл және тұрлаулы теор. тұжырым. [[Батыс Еуропа]]дағы әдеби-эстетикалық ілімнің әбден жетіліп, [[ғылым]] мен өнердің дүр сілкінген, дүрілдей дамыған тұсы — қайта өркендеу (ренессанс) дәуірі екенін [[Италия]] суретшісі [[Леонардо да Винчи]], француз философы [[Рене Декарт]], эстетигі [[Никола Буало]], ағартушысы [[Дени Дидро]] еңбектерінен көріп-білуге болады. Бұлардың қай-қайсысы болсын, шын ғылым, шыншыл өнер жолында ортағасырлық схоластикаға қарсы нағыз алыптарша алысқан өнерлілер мен білімділер. Осыдан былай қарай неміс ағартушылары Готхолд Лессинг пен Иоганн Гердер әдебиет пен өнерді ақсүйектер әулетінің ат төбеліндей аз ортасынан кең алаңға — қалың бұқара арасына алып шықты. Әдебиеттанудың ендігі дамуы [[Иммануил Кантт]]ың эстетикасына, одан әрі дүниенің түп діңгегі — абс. идея, абс. рух деп білген [[Гегель]]дің атышулы тридасына барып тіреледі. [[Ресей]]дегі эстетикалық байыптаулардың басын сөз өнерін зерттеушілер сонау 10 ғасырдағы библиографиялық жазбалардан іздеп, кейінгі риторикалар мен пинтикаларға көшіп жүр. Бірақ біз бұл жерде бұл мәселені мұншалық егжей-тегжейлі тексеріп жатпай-ақ, әдебиет пен өнерді шын мәніндегі сипаты тұрғысынан уағыздап, сыншыл реализмнің эстетикалық принциптерін теор. жағынан айта қалғандай жарқырата ашқан орыс демократтары В.Г. Белинскийдің, А.И. Герценнің, Н.Г. Чернышевскийдің, Н.А. Добролюбовтың, Д.Н.Писаревтің есімдерін атап өтеміз. Өйткені олардың эстет. ой-пікірлері тек орыс қоғамында ғана емес, бүкіл дүн. жүз. парасат әлеміндегі бір биік болып табылады. [[Қазақ]] топырағындағы төлтума қоғамдық ой, оның ішінде эстет. пікір тарихында қазақтың асқан ғалымы Ш. [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Уәлиханов]]тың, атақты ағартушысы [[Ы. Алтынсарин]]нің, ұлы ақыны А. Құнанбаевтың алатын орындары айырықша. “Шығыстану әлеміне құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыққан” (Веселовский) [[Ш. Уәлиханов]]тың сөз өнері жайлы ғылымға қатысты еңбектерін ауыз әдебиетін жинау және жинаған нұсқаларын өзінше парықтау деп екі салаға бөлуге болады. Бұл ретте, Шоқанның өзі “дала Илиадасы” деп бағалаған әйгілі қырғыз эпосы “Манастың” бір тарауын тұңғыш жазып алуы, өз халқының ұлаңғайыр өлең-жырларын ел аузынан іздеп-тауып, талдап-тексеріп, оларды араб поэзиясымен салыстыра келе қазақ поэзиясы — саф таза сұлу поэзия екенін, [[қазақ тілі]] [[араб]] тіліндей бояма, күлді-балам емес, татаусыз төгілген тұнық, мөлдір тіл екенін дәлелдеуі — соншалық байсалды, парасатты, ғылым тұрғысынан әбден піскен, кәмелетті пікір. Нәтижесінде оның поэзияны жалпы жұрттың рухани сусыны ретінде ғана емес, халықтың көркем тарихы, халық тағдырының сырлы шежіресі ретінде пайымдап, сол арқылы сөз өнерінің таным және тәрбие тарапындағы мәні мен маңызын белгілеуі, сондай-ақ қазақ өлеңін бес түрге бөліп, бұлардың әрқайсысына өзінше мінездеме әрі сипаттама беруі — [[әдебиет]] теориясына қатысты толғамдар. Қазақтың болашақ Ә-ының алғашқы кірпішін [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] осылай қалаған еді. Ал Ы. Алтынсаринның әдебиет туралы ғылымға қосқан үлесі жұртқа мәлім ағартушылық еңбектерімен сабақтас. Осы бағытта ол қазақтың әдеби тілінің тазалығы, әдеби шығармалардың халықтығы, тәрбиелік мәнінің биіктігі үшін күресті. Ақындардың ақыны А.[[Абай Құнанбайұлы|Құнанбаев]] өзінің эстетикалық көзқарасын жүйелейтін ғыл. трактат жазып қалдырған зерттеуші де, сыншы да емес. Десе де нағыз реалистік поэзияның үлгісін көркеткен шыншыл ақынның, ғасырлар бойғы қазақ өлеңінің игі дәстүрін тың өріске, соны сатыға көтерген жаңашыл ақынның тамаша шығармашылық принциптері, сөз өнері хақындағы ұғым-түсініктері мен ой-пікірлері күллі көркем шығармаларының өнбойында желі тартып жатыр. Сонымен, сайып келгенде, қазақ топырағындағы әр түста әр сипатта көрініс тапқан қоғамдық-эстетик. ой-пікірлердің шын мәніндегі жүйелі әдеби ғылымға айналуы — Абайға дейін емес, [[Абай]]дан кейін болған процесс. [[1905]] жылы Ә. Бөкейханов жазып, жариялаған “Абай (Ибрагим) Құнанбаев” деген азанама — Абайтанудың басы. Байтұрсыновтың [[1913]] жылғы “[[Қазақтың бас ақыны]]” атты мақаласы — соның жалғасы. Осыдан былай қарай [[Абай]] туралы (дұрысы бар, бұрысы бар) пікір айтпаған, еңбек жазбаған, шығармашылық айтыс-тартысқа араласпаған әдебиетшілер кем де кем. Солардың дәл ортасында талмай еңбектеніп, жан-жақты зерттеп, ақыр-аяғында атақты монографиясы — “Абай (Ибраһим) Құнанбаев” арқылы Абайтану мектебін қалыптастырып тынған [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] болды. Осылай туып, дамыған қазақтың әдебиет туралы ғылымының бүгінде барлық саласы түгел, тұтас: А. Байтұрсыновтың “Әдебиет танытқышынан” бастау алып, Қ. Жұмалиевтің “Әдебиет теориясына” жалғасқан, одан З. Қабдоловтың “Сөз өнеріне” (әдебиет теориясының негіздеріне) келіп ұласқан қисын саласы; [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]тің “Әдебиет тарихынан” басталып, [[Сәкен Сейфуллин]]нің “Қазақ әдебиетінен”, [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]тың “XX ғасырдағы қазақ әдебиетінен” әрі қарай өрбіп, Ә. Марғұланның, Б. Кенжебаевтің, [[Әуелбек|Қоңыратбаев]]тың, Т. Нұртазиннің, [[Мәлік Ғабдуллин]]нің, Х. Сүйіншәлиевтің, М. Сильченконың, Р. Бердібаевтің, М. Базарбаевтың, З. Ахметовтің, С. Қирабаевтың, Х. Әдібаевтің, Ш. Сәтбаеваның, Н. Ғабдуллиннің, Р. Нұрғалиевтің т.б. оқулықтары мен монографиялары — әдебиет тарихы; [[Жүсіпбек Аймауытов]]тың “Мағжанның ақындығы” секілді үздік үлгісі бар әдеби сын Е. [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов|Ысмайылов]]тың, [[Мұхамеджан Қожасбайұлы Қаратаев]]тың, А. Нұрқатовтың, Т. Кәкішевтің, Ш. Елеукеновтың, З. Серікқалиевтің т.б. сын-зерттеулеріне дейін өрістеді. Бұлардың соңынан жедел жетіліп келе жатқан жас ғалымдар мен сыншылар қазақ әдебиеттануын одан әрі дамытып, жаңа белестерге шығарары даусыз.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Әдебиеттану әдісі == '''Әдебиеттану әдісі''' - әдеби процесті, әдеби құбылыстарды, көркем шығарманы зерттеудің жүйелі принциптері. Әдебиеттану саласында әр кезде орын тепкен зерттеу әдістерінің ғылыми дәрежесі әр деңгейде болып келді, және әдіс деген ұғымның өзінің мағыналық ауқымы да әр түрлі болып, кейде кең көлемде, кейде тар көлемде алынды. Әрине әдебиетті зерттеудің амал-тәсілдері, жолдары сан қилы болады. Зерттеу әдісі деген ұғым мейлінше кең көлемде алынып, әдебиеттану әдісін жалпы ғылыми зерттеу әдісімен ұштастыра, ең негізгі жүйелі принциптер деп түсінген дұрыс. Әдебиеттану әдісі көркем әдебиеттің табиғатына, бейнелілік, көркемдік секілді өзгешелік сипаттарына сәйкес қалыптасады. Әдеби процесті, оның заңдылықтарын, көркем шығарманың идеялық мазмұнын, құрылысын, көркемдік ерекшеліктерін теориялық жолмен түсіну әр түрлі болуына орай әдеби процесті, шығарманы, жазуының творчествосын зерттеудің бірнеше әдісі қолданылып келді. Мысалы, мәдени-тарихи мектептің өкілдері зерттеу еңбектерінде әдебиеттің жалпы мәдениетпен жалғастығына, әдебиеттің географиялық, тарихи, нәсілдік сипаттарына көбірек мән береді. Ал формалист зерттеушілер көркем шығарманың ішкі құрылысы, жекеленген көркемдік компоненттеріне айрықша назар аударды. Сондай-ақ салыстырмалы әдісін немесе психологиялық мектеп әдісті алсақ, бұлардың да өз артықшылығымен қатар осал жақтары да аз емес. Әдебиеттану методологиясының (зерттеу әдісін тексеретін ғылымның) басты міндеті - әдебиеттану саласындағы қалыптасқан зерттеу әдістерін, негізгі принциптерін саралап, ғылыми ұғымдарды жүйеге келтіру, қазіргі ғылыми ойдың, философия мен эстетиканың, және басқа ғылым салаларының жетістіктерін толық ескере отырып, әдебиеттану ғылымының зерттеу әдісін бүгінгі мақсаттарға сай айқындай түсу.<ref>Әдебиеттану: терминдер сөздігі / – 3-ші бас. . - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006 . - 400 б. ISBN 9965-776-24-5</ref> == Тағы қараңыз == * [[Әдебиеттану терминологиясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ineu.edu.kz/ru/structure/ao/foo/zhirf/course/373]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://wksu.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=395&lang=ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204623/http://wksu.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=395&lang=ru |date=2016-03-04 }} * [http://www.ineu.edu.kz/ru/structure/ao/foo/course/373]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} [[Санат:Әдебиеттану]] {{stub}} ou65fw3a9p7um5bolos004xbvz189ff Екінші жалпықазақ съезі 0 27334 3653380 3625311 2026-09-11T09:52:51Z RaiymbekZh 170385 /* Әр облыстан келген өкілдер */ 3653380 wikitext text/x-wiki '''Екінші жалпықазақ съезі''' — [[1917 жыл]]ғы [[5 желтоқсан|5]]–[[13 желтоқсан]] аралығында [[Орынбор]] қаласында [[20 ғасыр|XX ғасыр]] басындағы қазақ қайраткерлері [[Алаш Орда]] үкіметін жариялаған съез. Бұл съез [[Ресей]]де [[Қазан төңкерісі]] болып, большевиктер билікке келгеннен кейінгі тарихи алмағайып кезеңде ұйымдастырылды. Съез шақыру жөніндегі комиссия мүшелері [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан |Ә. Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатұлы]], [[Елдес Омарұлы Тиесов|Е.Омарұлы]], [[Сағындық Досжанов|С. Досжанов]] оны ұйымдастыруда айрықша белсенділік танытты<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref>. Төрағасы — [[Құлманов Бақтыкерей|Б. Құлманов]]. ==Мәселелер== Құрылтайға қазақ сахарасының әр аймақтарынан, Самарқан облысы мен Алтай губерниясындағы қазақтардың атынан — 58 делегат, әр түрлі қазақ ұйымдарының атынан — 8 делегат және арнайы шақырумен — 15 адам қатысып, барлық жиын-терісі 81 делегат келген. Құрылтайдың күн тәртібіне 10 мәселе қойылды: # [[Сібір автономиясы]]; # [[Түркістан автономиясы]] және Оңтүстік-шығыс Одағы туралы; # Қазақ-қырғыз автономиясы; # Милиция туралы; # Ұлт кеңесі; # Ұлт қазынасы; # Мүфтилік мәселесі; # Халық соты; # Ауылды басқару және # азық-түлік мәселесі. ==Баяндамалар== Алғашқы баяндаманы Ә. Бөкейхан жасап, ол жөнінде қаулы қабылданады. Қаулыда — қазақ автономиясы, милиция (жасақ) және Ұлт кеңесі мәселелерін қарауға жеті кісілік комиссия құрылады. Құрылған комиссия атынан [[Халел Ғаббасов]] автономия, милиция және Ұлт кеңесі туралы баяндама жасайды. Баяндама бойынша құрылтай бірауыздан қаулы қылады: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> <poem> …қазанның аяғында Уақытша үкімет түскенін, Русия мемлекетінде халыққа сенімді және беделді үкіметтің жоқтығын, әкімшілік жоқ болған соң, халық арасы бұзылып, пышақтасып кететіндігі, бассыздық күшейіп, бүкіл мемлекет бүліншілікке ұшырап, күннен күнге халықтың күйі нашарлауын және бұл бүліншілік біздің қырғыз-қазақтардың басына да келуін мүмкін деп ойлап, бүкіл қазақ-қырғызды билейтін үкімет керектігін ескеріп, съезд бір ауыздан қаулы қылады: 1) Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқан облыстарындағы, Амудария бөліміндегі, Закаспий облысындағы қазақ уездері және Алтай губерниясындағы іргелес жатқан қазақ болыстарының жері бірыңғай, іргелі халқы қазақ-қырғыз, қаны, тұрмысы, тілі бір болғандықтан, өз алдына ұлттық, жерлі автономия құруға; 2) қазақ-қырғыз автономиясы — «Алаш»<ref>[[Қазақтар]], [[қырғыздар]], [[қарақалпақтар]], [[құрама]] халықтарының біріктірілген атауы. </ref> деп аталсын… 3) Алаш автономиясының жер үстіндегі түгі -— суы, астындағы кені Алаш мүлкі болсын… 5) Қазақ-қырғыз арасында тұрған аз халықтың құқықтары теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген ұлттардың бүкіл мекемеде санына қарай орын алады… 6) Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен уақытша Ұлт кеңесі құрылып, мұның аты «Алаш орда» болсын. Алаш ордасының ағзасы (мүшесі) 25 болып, 10 орын қазақ-қырғыз арасындағы орыс және басқа халықтарға қалдырды. Алаш орданың уақытша орны — Семей қаласы. Алаш орда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алады… </poem> </blockquote> Құрылтай делегаттары [[Ресейдің уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] құлатылғаннан кейін қазақтардың өмір сүруінің өзін күрделендіріп жіберген [[анархия]] (тәртіпсіздік) жағдайында елді аман сақтау үшін милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады. Қазақ-қырғыз автономиясын жариялау мерзімі туралы қызу пікірталас туып, Ә. Бөкейханов бастаған топ: «ортамызда тұрған басқа халықтармен ақылдасып және милиция құрғанша тоқтата тұрайық» — десе, Досмұхамедовтер бастаған топ «дереу жариялансын!» дейді. Артынан екі жақ ымыраға келіп, біраз шартпен автономияны жариялау [[Алаш Орда]] үкіметіне жүктеледі. Ұйымдастыру кадеті тарапынан әр уезден, әр облыстық қазақ кадеттерінен келетін екі өкілден бөлек 30-ға жуық кісіге арнайы шақыру қағаздары жіберіліп, «Сарыарқа», «Ұран», «Бірлік туы», «Тіршілік» газеттері мен әртүрлі ұйымдардан бір-бір өкілден шақырылды. Съезге [[Орал]], [[Торғай]], [[Ақмола]], [[Семей]], [[Сырдария]], [[Жетісу]], [[Самарқан]] облыстарынан және [[Бөкей Ордасы]]нан барлығы 200-ден астам өкіл қатысты. Осының ішінде сиезге Б.Құлманов, Ж.Досмұхамедұлы. Ғ.Қараш, Х.Досмұхамедұлы, [[Шоқай Мұстафа|М.Шоқай]] т.б. белгілі тұлғалар арнайы шақырылды. Съездің төралқасына Б.Құлманов (төраға), [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә.Бөкейхан]], Х.Досмұхамедұлы, Ә.Кенесарин, Ғ.Қараш сайланды. Съездің күн тәртібіне [[Сібір]], [[Түркістан]] автономиясы һәм оңтүстік-шығыс одақ туралы, Қазақ [[автономия]]сы, милиция, Ұлт Кеңесі, оқу мәселесі, ұлт қазынасы, мүфтилік мәселесі, халық соты, ауылдық басқару, азық-түлік, т.б. мәселелер енгізіліп, маңызы зор шешімдер қабылданды. Съез әр аймақтан келген өкілдердің өз елдерінде болып жатқан оқиғалар жайлы ақпарат берулерінен басталды. Одан соң Құрылтай жиналысына сайлау жөнінде айтылды. Съез жұмысына Башқұртстаннан Ахмет Зәки Уәлиди бастаған бірнеше қонақтар тілектестіктерін білдіріп, құттықтаулар айтты. Съез Қазақ автономиясы мен милиция туралы Х.Ғаббасов жасаған баяндаманы тыңдап, осы мәселе бойынша «Алаш Орда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз билігін өз қолына алады» деген қаулы шығарды. М.Дулатов оқу мәселесі туралы арнайы баяндама жасап, комиссия құруды ұсынды. Съездегі ең басты мәселе автономия мәселесі жөнінде Ғ.Ғаббасовпен бірге Түркістан автономиясы жөнінде М.Шоқай сөз сөйледі. Осы негізгі мәселеге байланысты съез аса маңызды тарихи қаулы қабылдады. Онда: «Қазақ-қырғыз автономиясы — «Алаш» деп аталсын», «Алаш автономиясының жері, үстіндегі түгі, суы, астындағы кені — «Алаш» мүлкі болсын», «Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен Уақытша Ұлт Кеңесін құруға, мұның аты «Алашорда» болсын. Алашорданың ағзасы 25 болып, он орын қазақ-қырғыз арасындағы басқа халықтарға қалдырылды. [[Алаш Орда]]ның уақытша тұратын орны — [[Семей]] қаласы. Алашорда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алды» деген тарихи шешімдер болды. Бұдан соң Алаш автономиясын жариялау мәселесі көтерілді. Ол бойынша делегаттардың пікірінде келіспеушілік байқалды. Ресми жариялауды жақтаушылар: Х.Досмұхамедұлы, Ж.Досмұхамедұлы, А.Кенжин, У.Танашев, Ғ.Қараш, С.Досжанұлы және т.б. барлығы — 33 адам; ресми жариялауды тоқтата тұралық деушілер: Ә.Бөкейхан, М.Дулатов, А.Байтұрсынұлы, Е.Омаров, О.Алмасов, Х.Ғаббасов және т.б. барлығы — 42 адам, қалыс қалғандар — А.Шегіров, М.Шоқай, Ә.Кенесарин болды. Нәтижесінде, «ресми жариялауды съез атынан сайланған қазақ-қырғыз ісін басқарушы 15 кісіге тапсыралық. Олар біздің Уақытша үкіметіміз (Алаш Орда) болсын» деген тоқтамға келді. Съез [[Сырдария облысы]] қазақтарының съезін шақыруды қажет деп тауып, өз араларынан Б.Құлманов, Т.Құнанбаев, М.Дулатовты өкілдер ретінде жіберу туралы шешім қабылдады. ==Нәтижесі== Қазақ зиялылары Алаш автономиясын аяғынан тік тұрғызу үшін және большевиктермен күресу мақсатында ұлттық әскер құру және кеңестерге қарсы әр түрлі саяси күштермен одақтасу ісіне үлкен мән берді. Съез бұл мәселені жан-жақты талқылап, қазақ милициясының әр облыс, уезд орталықтарындағы саны, оларға әскер ғылымын үйрету және қажетті заттармен (қару-жарақ, қаржы, көлік және т.б.) қамтамасыз ету тәртібін анықтап, «26 500 адам тіркелген халықтық милиция құрылуы қажет» деген қаулы қабылдады. Бұл идеяны Алашорда үкіметінің мүшесі Ж.Ақпаев ұсынды. Әскер құру ісіне қажетті қаражатты 6 облыстың қазақтары есебінен алатын болды. Алашорда үкіметі Ұлт кеңесіне мүшелер сайланған соң (қосымшаны қараңыз), Алашорданың төрағасын сайлау мәселесі өткізілді. Оған [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхан]], Б.Құлманов, А.Тұрлыханов түсті. Сайлау қорытындысы бойынша 80 дауыстан 41 дауыс жинаған Ә.Бөкейхан Алашорданың төрағасы болып сайланды. Бұдан соң оқу комиссиясының құрамына А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, Е.Омаров, Б.Сәрсенов, Т.Шонанов сайланды. Бұл съез ғасыр басынан бергі ұлт-азаттық қозғалысының ұлы қорытындысы болды. Ол өзінің тарихи маңызы жағынан ұлтымыздың сан ғасырлық өміріндегі аса маңызды оқиғалардың қатарынан орын алады<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>. == Әр облыстан келген өкілдер == {{Div col|3}} * Бөкейліктен: # [[Ғабдолла Мұқашұлы]], # [[Мәуби Жұмәліұлы]], # [[Айжан Көшекұлы]], # [[Ибраһим Мүлкешұлы]], # [[Сейітхан Әжігерейұлы]]. * Орал облысынан: # [[Дәулетшаһ Күсепғалиұлы]], # [[Нұрғали Ипмағамбетұлы]], # [[Хасен Нұрмұхамедұлы]], # [[Тағыберген Жамашұлы]], # [[Керей Есенғұлұлы]], # [[Аспандияр Кенжеұлы]], # [[Нұрмұхамед Қалменұлы]], # [[Ғабдолла Әлібекұлы]], # [[Дәулетяр Айсарыұлы]]. * Торғай обысынан: # [[Сейдазім Қадырбайұлы]], # [[Ғұмар Алмасұлы]], # [[Намазбай Шәуменұлы]], # [[Сағынай Елшіұлы]], # [[Сұлтанғазы Ысқақұлы]], # [[Кәрім Бәтішұлы]], # [[Хасен Бекентайұлы]], # [[Әбубәкір Алдиярұлы]]. * Ақмола облысынан: # [[Жанәлі Мырзәліұлы]], # [[Жәнібек Айсаұлы]], # [[Айса Малдыбайұлы]], # [[Балға Күрлеуітұлы]], # [[Мағжан Жұмабаев|Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]], # [[Сейтжан Жақанұлы]], # [[Есет Жанбайұлы]], # [[Кәмәлалдин Ғабдоллаұлы]]. * Семей облысынан: # [[Жұмеке Оразәліұлы]], # [[Тұрағұл Ибраһимұлы]], # [[Әлімхан Ермекұлы]], # [[Халел Ғаббасұлы]], # [[Ахмед Шегірұлы]], # [[Қабыш Бердәліұлы]], # [[Ахметолла Барлыбайұлы]]. * Жетісу облысынан: # [[Өмірәлі Айдабосынұлы]], # [[Жарылғасын Отарбайұлы]], # [[Мәнке Исмайлұлы]], # [[Иса Тергеусізұлы]], # [[Сатылған Сабатайұлы]], # [[Нәжіп Хамидұлы]], # [[Жүсіпбек Жақыпбекұлы]]. * Сырдария облысынан: # [[Әзімхан Кенесарыұлы]], # [[Имамбек Сарымсақұлы]], # [[Имамберді Ержігітұлы]], # [[Серқұл Алдабергенұлы]], # [[Мәулемқұл Байзақұлы]]. * Самарқант облысынан: # [[Есет Ақжолұлы]]. * Алтай губернасынан: # [[Сағадат Шаһмарданұлы]]. {{Div col end}} === Басқа қатысушылар === {{Div col|3}} * Съез шақырушылар: # [[Әлихан Бөкейханов]], # [[Ахмет Байтұрсынұлы]], # [[Елдес Омарұлы]], # [[Сағындық Досжанұлы]], # [[Міржақып Дулатұлы]]. # [[Түрлі ұйымдардан]], * газеттерден келген өкілдер: # [[Мәртзи Нұрсейтұлы]], # [[Ғабдрахман Мәртзиұлы]], # [[Ғабдалғазиз Үлкешұлы]], # [[Бернияз Күлейұлы]], # [[Ғабдалхамит Жүндібайұлы]], # [[Ғабдалғазиз Мұсаұлы]], # [[Хошмұхамед Кемеңгерұлы]], # [[Хайрелдин Болғанбайұлы]]. * Арнап шақырылғандар: # [[Бақыткерей Құлманұлы]], # [[Жаһаншаһ Досмұхамедұлы]], # [[Ғұмар қазы Қарашұлы]], # [[Маһди қазы Мақұлұлы]], # [[Қайыршаһ қазы Ахметжанұлы]], # [[Халел Досмұхамедұлы]], # [[Ишанғали Арабайұлы]], # [[Ахмедкерей Қосуақұлы]], # [[Уалидхан Танашұлы]], # [[Жанқожа Мергенұлы]], # [[Салих Қарпықұлы]], # [[Отарбай қажы Қондыбайұлы]], # [[Мұстафа Шоқайұлы]], # [[Иляс Жанқараұлы]]. * Сиез бастығына сайланғандар: # Придсидател [[Бақыткерей Құлманов]]. * Серіктері: # [[Әлихан Бөкейханов]], # [[Халел Досмұхамедұлы]], # [[Әзімхан Кенесарин]], # [[Ғұмар Қарашұлы]], * Секретарлары: # [[Дәулетшаһ Күсепғалиұлы]], # [[Міржақып Дулатұлы]], # [[Сейдәзім Қадырбайұлы]]. {{Div col end}} ==Тағы қараңыз== * «[[Алаш партиясы|Алаш]]» партиясы * [[Алаш Орда]] үкіметі * [[Бірінші жалпықазақ съезі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алаш қозғалысы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] env10fweevrx6yz1la78h1htondr7nb 3653382 3653380 2026-09-11T09:53:32Z RaiymbekZh 170385 /* Әр облыстан келген өкілдер */ 3653382 wikitext text/x-wiki '''Екінші жалпықазақ съезі''' — [[1917 жыл]]ғы [[5 желтоқсан|5]]–[[13 желтоқсан]] аралығында [[Орынбор]] қаласында [[20 ғасыр|XX ғасыр]] басындағы қазақ қайраткерлері [[Алаш Орда]] үкіметін жариялаған съез. Бұл съез [[Ресей]]де [[Қазан төңкерісі]] болып, большевиктер билікке келгеннен кейінгі тарихи алмағайып кезеңде ұйымдастырылды. Съез шақыру жөніндегі комиссия мүшелері [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан |Ә. Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатұлы]], [[Елдес Омарұлы Тиесов|Е.Омарұлы]], [[Сағындық Досжанов|С. Досжанов]] оны ұйымдастыруда айрықша белсенділік танытты<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref>. Төрағасы — [[Құлманов Бақтыкерей|Б. Құлманов]]. ==Мәселелер== Құрылтайға қазақ сахарасының әр аймақтарынан, Самарқан облысы мен Алтай губерниясындағы қазақтардың атынан — 58 делегат, әр түрлі қазақ ұйымдарының атынан — 8 делегат және арнайы шақырумен — 15 адам қатысып, барлық жиын-терісі 81 делегат келген. Құрылтайдың күн тәртібіне 10 мәселе қойылды: # [[Сібір автономиясы]]; # [[Түркістан автономиясы]] және Оңтүстік-шығыс Одағы туралы; # Қазақ-қырғыз автономиясы; # Милиция туралы; # Ұлт кеңесі; # Ұлт қазынасы; # Мүфтилік мәселесі; # Халық соты; # Ауылды басқару және # азық-түлік мәселесі. ==Баяндамалар== Алғашқы баяндаманы Ә. Бөкейхан жасап, ол жөнінде қаулы қабылданады. Қаулыда — қазақ автономиясы, милиция (жасақ) және Ұлт кеңесі мәселелерін қарауға жеті кісілік комиссия құрылады. Құрылған комиссия атынан [[Халел Ғаббасов]] автономия, милиция және Ұлт кеңесі туралы баяндама жасайды. Баяндама бойынша құрылтай бірауыздан қаулы қылады: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> <poem> …қазанның аяғында Уақытша үкімет түскенін, Русия мемлекетінде халыққа сенімді және беделді үкіметтің жоқтығын, әкімшілік жоқ болған соң, халық арасы бұзылып, пышақтасып кететіндігі, бассыздық күшейіп, бүкіл мемлекет бүліншілікке ұшырап, күннен күнге халықтың күйі нашарлауын және бұл бүліншілік біздің қырғыз-қазақтардың басына да келуін мүмкін деп ойлап, бүкіл қазақ-қырғызды билейтін үкімет керектігін ескеріп, съезд бір ауыздан қаулы қылады: 1) Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқан облыстарындағы, Амудария бөліміндегі, Закаспий облысындағы қазақ уездері және Алтай губерниясындағы іргелес жатқан қазақ болыстарының жері бірыңғай, іргелі халқы қазақ-қырғыз, қаны, тұрмысы, тілі бір болғандықтан, өз алдына ұлттық, жерлі автономия құруға; 2) қазақ-қырғыз автономиясы — «Алаш»<ref>[[Қазақтар]], [[қырғыздар]], [[қарақалпақтар]], [[құрама]] халықтарының біріктірілген атауы. </ref> деп аталсын… 3) Алаш автономиясының жер үстіндегі түгі -— суы, астындағы кені Алаш мүлкі болсын… 5) Қазақ-қырғыз арасында тұрған аз халықтың құқықтары теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген ұлттардың бүкіл мекемеде санына қарай орын алады… 6) Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен уақытша Ұлт кеңесі құрылып, мұның аты «Алаш орда» болсын. Алаш ордасының ағзасы (мүшесі) 25 болып, 10 орын қазақ-қырғыз арасындағы орыс және басқа халықтарға қалдырды. Алаш орданың уақытша орны — Семей қаласы. Алаш орда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алады… </poem> </blockquote> Құрылтай делегаттары [[Ресейдің уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] құлатылғаннан кейін қазақтардың өмір сүруінің өзін күрделендіріп жіберген [[анархия]] (тәртіпсіздік) жағдайында елді аман сақтау үшін милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады. Қазақ-қырғыз автономиясын жариялау мерзімі туралы қызу пікірталас туып, Ә. Бөкейханов бастаған топ: «ортамызда тұрған басқа халықтармен ақылдасып және милиция құрғанша тоқтата тұрайық» — десе, Досмұхамедовтер бастаған топ «дереу жариялансын!» дейді. Артынан екі жақ ымыраға келіп, біраз шартпен автономияны жариялау [[Алаш Орда]] үкіметіне жүктеледі. Ұйымдастыру кадеті тарапынан әр уезден, әр облыстық қазақ кадеттерінен келетін екі өкілден бөлек 30-ға жуық кісіге арнайы шақыру қағаздары жіберіліп, «Сарыарқа», «Ұран», «Бірлік туы», «Тіршілік» газеттері мен әртүрлі ұйымдардан бір-бір өкілден шақырылды. Съезге [[Орал]], [[Торғай]], [[Ақмола]], [[Семей]], [[Сырдария]], [[Жетісу]], [[Самарқан]] облыстарынан және [[Бөкей Ордасы]]нан барлығы 200-ден астам өкіл қатысты. Осының ішінде сиезге Б.Құлманов, Ж.Досмұхамедұлы. Ғ.Қараш, Х.Досмұхамедұлы, [[Шоқай Мұстафа|М.Шоқай]] т.б. белгілі тұлғалар арнайы шақырылды. Съездің төралқасына Б.Құлманов (төраға), [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә.Бөкейхан]], Х.Досмұхамедұлы, Ә.Кенесарин, Ғ.Қараш сайланды. Съездің күн тәртібіне [[Сібір]], [[Түркістан]] автономиясы һәм оңтүстік-шығыс одақ туралы, Қазақ [[автономия]]сы, милиция, Ұлт Кеңесі, оқу мәселесі, ұлт қазынасы, мүфтилік мәселесі, халық соты, ауылдық басқару, азық-түлік, т.б. мәселелер енгізіліп, маңызы зор шешімдер қабылданды. Съез әр аймақтан келген өкілдердің өз елдерінде болып жатқан оқиғалар жайлы ақпарат берулерінен басталды. Одан соң Құрылтай жиналысына сайлау жөнінде айтылды. Съез жұмысына Башқұртстаннан Ахмет Зәки Уәлиди бастаған бірнеше қонақтар тілектестіктерін білдіріп, құттықтаулар айтты. Съез Қазақ автономиясы мен милиция туралы Х.Ғаббасов жасаған баяндаманы тыңдап, осы мәселе бойынша «Алаш Орда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз билігін өз қолына алады» деген қаулы шығарды. М.Дулатов оқу мәселесі туралы арнайы баяндама жасап, комиссия құруды ұсынды. Съездегі ең басты мәселе автономия мәселесі жөнінде Ғ.Ғаббасовпен бірге Түркістан автономиясы жөнінде М.Шоқай сөз сөйледі. Осы негізгі мәселеге байланысты съез аса маңызды тарихи қаулы қабылдады. Онда: «Қазақ-қырғыз автономиясы — «Алаш» деп аталсын», «Алаш автономиясының жері, үстіндегі түгі, суы, астындағы кені — «Алаш» мүлкі болсын», «Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен Уақытша Ұлт Кеңесін құруға, мұның аты «Алашорда» болсын. Алашорданың ағзасы 25 болып, он орын қазақ-қырғыз арасындағы басқа халықтарға қалдырылды. [[Алаш Орда]]ның уақытша тұратын орны — [[Семей]] қаласы. Алашорда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алды» деген тарихи шешімдер болды. Бұдан соң Алаш автономиясын жариялау мәселесі көтерілді. Ол бойынша делегаттардың пікірінде келіспеушілік байқалды. Ресми жариялауды жақтаушылар: Х.Досмұхамедұлы, Ж.Досмұхамедұлы, А.Кенжин, У.Танашев, Ғ.Қараш, С.Досжанұлы және т.б. барлығы — 33 адам; ресми жариялауды тоқтата тұралық деушілер: Ә.Бөкейхан, М.Дулатов, А.Байтұрсынұлы, Е.Омаров, О.Алмасов, Х.Ғаббасов және т.б. барлығы — 42 адам, қалыс қалғандар — А.Шегіров, М.Шоқай, Ә.Кенесарин болды. Нәтижесінде, «ресми жариялауды съез атынан сайланған қазақ-қырғыз ісін басқарушы 15 кісіге тапсыралық. Олар біздің Уақытша үкіметіміз (Алаш Орда) болсын» деген тоқтамға келді. Съез [[Сырдария облысы]] қазақтарының съезін шақыруды қажет деп тауып, өз араларынан Б.Құлманов, Т.Құнанбаев, М.Дулатовты өкілдер ретінде жіберу туралы шешім қабылдады. ==Нәтижесі== Қазақ зиялылары Алаш автономиясын аяғынан тік тұрғызу үшін және большевиктермен күресу мақсатында ұлттық әскер құру және кеңестерге қарсы әр түрлі саяси күштермен одақтасу ісіне үлкен мән берді. Съез бұл мәселені жан-жақты талқылап, қазақ милициясының әр облыс, уезд орталықтарындағы саны, оларға әскер ғылымын үйрету және қажетті заттармен (қару-жарақ, қаржы, көлік және т.б.) қамтамасыз ету тәртібін анықтап, «26 500 адам тіркелген халықтық милиция құрылуы қажет» деген қаулы қабылдады. Бұл идеяны Алашорда үкіметінің мүшесі Ж.Ақпаев ұсынды. Әскер құру ісіне қажетті қаражатты 6 облыстың қазақтары есебінен алатын болды. Алашорда үкіметі Ұлт кеңесіне мүшелер сайланған соң (қосымшаны қараңыз), Алашорданың төрағасын сайлау мәселесі өткізілді. Оған [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхан]], Б.Құлманов, А.Тұрлыханов түсті. Сайлау қорытындысы бойынша 80 дауыстан 41 дауыс жинаған Ә.Бөкейхан Алашорданың төрағасы болып сайланды. Бұдан соң оқу комиссиясының құрамына А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, Е.Омаров, Б.Сәрсенов, Т.Шонанов сайланды. Бұл съез ғасыр басынан бергі ұлт-азаттық қозғалысының ұлы қорытындысы болды. Ол өзінің тарихи маңызы жағынан ұлтымыздың сан ғасырлық өміріндегі аса маңызды оқиғалардың қатарынан орын алады<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>. == Әр облыстан келген өкілдер == {{Div col|3}} * Бөкейліктен: # [[Ғабдолла Мұқашұлы]], # [[Мәуби Жұмәліұлы]], # [[Айжан Көшекұлы]], # [[Ибраһим Мүлкешұлы]], # [[Сейітхан Әжігерейұлы]]. * Орал облысынан: # [[Дәулетшаһ Күсепғалиұлы]], # [[Нұрғали Ипмағамбетұлы]], # [[Хасен Нұрмұхамедұлы]], # [[Тағыберген Жамашұлы]], # [[Керей Есенғұлұлы]], # [[Аспандияр Кенжеұлы]], # [[Нұрмұхамед Қалменұлы]], # [[Ғабдолла Әлібекұлы]], # [[Дәулетяр Айсарыұлы]]. * Торғай обысынан: # [[Сейдазім Қадырбайұлы]], # [[Ғұмар Алмасұлы]], # [[Намазбай Шәуменұлы]], # [[Сағынай Елшіұлы]], # [[Сұлтанғазы Ысқақұлы]], # [[Кәрім Бәтішұлы]], # [[Хасен Бекентайұлы]], # [[Әбубәкір Алдиярұлы]]. * Ақмола облысынан: # [[Жанәлі Мырзәліұлы]], # [[Жәнібек Айсаұлы]], # [[Айса Малдыбайұлы]], # [[Балға Күрлеуітұлы]], # [[Мағжан Жұмабаев|Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]], # [[Сейтжан Жақанұлы]], # [[Есет Жанбайұлы]], # [[Құл Бәуенұлы]] # [[Кәмәлалдин Ғабдоллаұлы]]. * Семей облысынан: # [[Жұмеке Оразәліұлы]], # [[Тұрағұл Ибраһимұлы]], # [[Әлімхан Ермекұлы]], # [[Халел Ғаббасұлы]], # [[Ахмед Шегірұлы]], # [[Қабыш Бердәліұлы]], # [[Ахметолла Барлыбайұлы]]. * Жетісу облысынан: # [[Өмірәлі Айдабосынұлы]], # [[Жарылғасын Отарбайұлы]], # [[Мәнке Исмайлұлы]], # [[Иса Тергеусізұлы]], # [[Сатылған Сабатайұлы]], # [[Нәжіп Хамидұлы]], # [[Жүсіпбек Жақыпбекұлы]]. * Сырдария облысынан: # [[Әзімхан Кенесарыұлы]], # [[Имамбек Сарымсақұлы]], # [[Имамберді Ержігітұлы]], # [[Серқұл Алдабергенұлы]], # [[Мәулемқұл Байзақұлы]]. * Самарқант облысынан: # [[Есет Ақжолұлы]]. * Алтай губернасынан: # [[Сағадат Шаһмарданұлы]]. {{Div col end}} === Басқа қатысушылар === {{Div col|3}} * Съез шақырушылар: # [[Әлихан Бөкейханов]], # [[Ахмет Байтұрсынұлы]], # [[Елдес Омарұлы]], # [[Сағындық Досжанұлы]], # [[Міржақып Дулатұлы]]. # [[Түрлі ұйымдардан]], * газеттерден келген өкілдер: # [[Мәртзи Нұрсейтұлы]], # [[Ғабдрахман Мәртзиұлы]], # [[Ғабдалғазиз Үлкешұлы]], # [[Бернияз Күлейұлы]], # [[Ғабдалхамит Жүндібайұлы]], # [[Ғабдалғазиз Мұсаұлы]], # [[Хошмұхамед Кемеңгерұлы]], # [[Хайрелдин Болғанбайұлы]]. * Арнап шақырылғандар: # [[Бақыткерей Құлманұлы]], # [[Жаһаншаһ Досмұхамедұлы]], # [[Ғұмар қазы Қарашұлы]], # [[Маһди қазы Мақұлұлы]], # [[Қайыршаһ қазы Ахметжанұлы]], # [[Халел Досмұхамедұлы]], # [[Ишанғали Арабайұлы]], # [[Ахмедкерей Қосуақұлы]], # [[Уалидхан Танашұлы]], # [[Жанқожа Мергенұлы]], # [[Салих Қарпықұлы]], # [[Отарбай қажы Қондыбайұлы]], # [[Мұстафа Шоқайұлы]], # [[Иляс Жанқараұлы]]. * Сиез бастығына сайланғандар: # Придсидател [[Бақыткерей Құлманов]]. * Серіктері: # [[Әлихан Бөкейханов]], # [[Халел Досмұхамедұлы]], # [[Әзімхан Кенесарин]], # [[Ғұмар Қарашұлы]], * Секретарлары: # [[Дәулетшаһ Күсепғалиұлы]], # [[Міржақып Дулатұлы]], # [[Сейдәзім Қадырбайұлы]]. {{Div col end}} ==Тағы қараңыз== * «[[Алаш партиясы|Алаш]]» партиясы * [[Алаш Орда]] үкіметі * [[Бірінші жалпықазақ съезі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алаш қозғалысы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] 68g23f2fbff2ais5ntbjg3pfwcjt788 Сәбира Майқанова 0 28444 3653176 3359939 2026-09-10T16:37:56Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653176 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Сәбира Майқанова |Шынайы есімі = |Сурет = Stamps of Kazakhstan, 2014-06.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 1.1.1914 |Туған жері = [[Перовск уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 14.02.1994 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br /> {{KAZ}} |Мансабы = [[Актерлік өнер|актриса]] |Белсенді жылдары = 1954-1984 |Амплуа = |Театр = |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Сәбира Майқанова''' ([[1 қаңтар]] [[1914]], [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – [[14 ақпан]] [[1994]], [[Алматы қаласы]]) – актриса, Қазақстан (1958) және КСРО (1970) халық артисі.<ref>http://akterruss.ucoz.net/index/majkanova_sabira/0-1228</ref> == Өмірбаяны == [[Байұлы]] тайпасы [[Жаппас]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/59141|title=АПАҚАЙ|lang=en|website=anatili.kazgazeta.kz|access-date=2024-07-24}}</ref> 1932 жылы қазіргі [[Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның құрамына қабылданды. Шығармашылық жолы осы театрдың тарихымен, өсу жолымен тығыз байланысты. 1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. == Ойнаған рөлдері == Театр сахнасындағы тұңғыш рөлі – Б.Майлиннің «Майдан» драмасындағы Алтынай. Бұдан кейін ол замандас құрбыларының сахналық бейнесін жасады. Роза (Д.Рахманқұлов, «Документ»), Зотова (В.М. Киршон, «Астық»), Рая (М.Әуезов, «Алма бақ»), Гүлжәмила ([[Әуезов]], Ә.[[Тәжібаев]], «[[Ақ қайың]]»), Любовь Яровая (К.А. Тренев, осы аттас пьеса), Әлжан (Әуезов, «[[Абай]]» романы бойынша), [[Зейнеп]] (С.[[Мұқанов]], «[[Шоқан Уәлиханов]]»), Мақпал (Ғ.[[Мүсірепов]], «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]»), [[Толғанай]] (Ш.[[Айтматов]], «[[Ана - Жер-Ана]]», Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығы, 1967), Кесария (О.Ш. Иоселиани, «Арбаң аман болсын»), Тхань (И.П. Куприянов, «Вьетнам жұлдызы») сияқты аяулы аналар образын мүсіндеп, сахна суреткері ретінде танылды. Актерлік өнері қызуқандылығымен, қарапайымдылығымен әрі тұрмыстық бояуының қанықтығымен ерекшеленді. Майқанова классикалық туындылар бойынша Ж.Б.Фрозина (Мольер, «Сараң»), Мария Антоновна (Н.В. [[Гоголь]], «Ревизор»), Кабаниха мен Галчиханы (А.Н. Островский «Найзағай» мен «Жазықсыз жапа шеккендер»), А.П. Чехов, («Сүйікті менің ағатайымында» («Ваня ағайында») Марина, Көклән мен Мөржан, Мамық [[Майлин]], «[[Майдан]]» (Әуезов, «Қарақыпшақ Қобыландысы» мен «Қарагөзінде») т.б. рөлдерін ойнады. 1954 жылдан киноға түскен: Мақпал («Махаббат дастаны»), Гүлбарша («Қыз бен жігіт», 1995), Торғын («Біз осында тұрамыз», 1957), Дәметкен («Құйма», 1961), Камка («Қыз жібек», 1969) т.б. Жазушы Д.Исабеков актрисаға «Мұрагерлер» драмасын арнады, осы пьеса бойынша қойылған спектакльде Майқанова басты рөл – Салиқаны ойнады (1983). == Театрлық рөлдері == * Роза (Д.Рахменқұлов "Документ") * Зотова (В.М.Киршон "Астық") * Рая (М.Əуезов "Алма бақ") * Гүлжəмила (М.Əуезов, Ə.Тəжібаев "Ақ қайың") * Любовь Яровая (К.А.Тренев "Любовь Яровая") * Ұлжан (М.Əуезов "Абай" романы бойынша) * Зейнеп (С.Мұқанов "Шоқан Уалиханов") * Мақпал (Ғ.Мүсірепов "Қозы Көрпеш-Баян Сұлу") * Толғанай (Ш.Айтматов "Ана-Жер-ана") == Фильмографиясы == *1954 - ''[[Дала қызы]]'' - ''эпизод'' *1954 - ''[[Махаббат туралы аңыз]]'' - ''Мақпал'' *1955 - ''[[Қыз-жігіт]]'' - ''Гүлбарша'' *1955 - ''[[Бұл Шұғылада болған еді]]'' - ''Ажар'' *1956 - ''[[Біз осында тұрамыз]]'' - ''Торғын'' *1958 - ''[[Теңіз дауылында]]'' - ''балықшы әйел'' *1958 - ''[[Бұл біздің ұлымыз]]'' - ''медбике'' *1961 - ''[[Қорытпа]]'' - ''Дәметкен'' *1966 - ''[[Менің арманым]]'' - ''Шолпан'' *1969 - ''[[Қызыл тас заставасында]]'' - ''әже'' *1969-1970 - ''[[Қыз-Жібек (фильм)|Қыз-Жібек]]'' - ''Қамқа'' *1977 - ''[[Бір жолы және мәңгілікке]]'' - ''эпизод'' *1981 - ''[[Мерекелік үш күн]]'' - ''қарт әйел'' *1984 - ''[[Адамды қабылдаң!]]'' - ''эпизод'' == Марапаттары == Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>"Сыр елі энциклопедиясы"</ref><ref>Н.И., Казахский театр, Очерк истории, М., 1961</ref><ref>[[Бағыбек Құндақбаев|Құндақбаев]] Б., Нұрпейісов К., М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрына 40 жыл, А., 1966</ref><ref>Багатенкова Л.И., Сабира Майканова, в ее кн.: Услышать и понять человека, А.-А., 1987</ref><ref>Римова Б., Сәбира Майқанова, Өнердегі өнегелі өмірлер, А., 1997.</ref> * [[1967]] жылы [[Қазақ КСР]]-ның Мемлекеттік сыйлығын алды<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық-көпшілік басылым. Алматы баспасы</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:1995 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ актрисалары]] {{Bio-stub}} fryn7l1gs90iqf1d8sv4xcclggjgq23 3653178 3653176 2026-09-10T16:43:10Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653178 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Сәбира Майқанова |Шынайы есімі = |Сурет = Stamps of Kazakhstan, 2014-06.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 1.1.1914 |Туған жері = [[Перовск уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 14.02.1994 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br /> {{KAZ}} |Мансабы = [[Актерлік өнер|актриса]] |Белсенді жылдары = 1954-1984 |Амплуа = |Театр = |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Құрмет ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені|1959}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{КСРО халық әртісі|1970}} | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі|1945}} | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1967}} }} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Сәбира Майқанова''' ([[1 қаңтар]] [[1914 жыл|1914]], [[Перовск уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]] – [[14 ақпан]] [[1994 жыл|1994]], [[Алматы]]) – актриса, Қазақстан (1958) және КСРО (1970) халық артисі.<ref>http://akterruss.ucoz.net/index/majkanova_sabira/0-1228</ref> == Өмірбаяны == [[Байұлы]] тайпасы [[Жаппас]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/59141|title=АПАҚАЙ|lang=en|website=anatili.kazgazeta.kz|access-date=2024-07-24}}</ref> 1932 жылы қазіргі [[Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның құрамына қабылданды. Шығармашылық жолы осы театрдың тарихымен, өсу жолымен тығыз байланысты. 1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. == Ойнаған рөлдері == Театр сахнасындағы тұңғыш рөлі – Б.Майлиннің «Майдан» драмасындағы Алтынай. Бұдан кейін ол замандас құрбыларының сахналық бейнесін жасады. Роза (Д.Рахманқұлов, «Документ»), Зотова (В.М. Киршон, «Астық»), Рая (М.Әуезов, «Алма бақ»), Гүлжәмила ([[Әуезов]], Ә.[[Тәжібаев]], «[[Ақ қайың]]»), Любовь Яровая (К.А. Тренев, осы аттас пьеса), Әлжан (Әуезов, «[[Абай]]» романы бойынша), [[Зейнеп]] (С.[[Мұқанов]], «[[Шоқан Уәлиханов]]»), Мақпал (Ғ.[[Мүсірепов]], «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]»), [[Толғанай]] (Ш.[[Айтматов]], «[[Ана - Жер-Ана]]», Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығы, 1967), Кесария (О.Ш. Иоселиани, «Арбаң аман болсын»), Тхань (И.П. Куприянов, «Вьетнам жұлдызы») сияқты аяулы аналар образын мүсіндеп, сахна суреткері ретінде танылды. Актерлік өнері қызуқандылығымен, қарапайымдылығымен әрі тұрмыстық бояуының қанықтығымен ерекшеленді. Майқанова классикалық туындылар бойынша Ж.Б.Фрозина (Мольер, «Сараң»), Мария Антоновна (Н.В. [[Гоголь]], «Ревизор»), Кабаниха мен Галчиханы (А.Н. Островский «Найзағай» мен «Жазықсыз жапа шеккендер»), А.П. Чехов, («Сүйікті менің ағатайымында» («Ваня ағайында») Марина, Көклән мен Мөржан, Мамық [[Майлин]], «[[Майдан]]» (Әуезов, «Қарақыпшақ Қобыландысы» мен «Қарагөзінде») т.б. рөлдерін ойнады. 1954 жылдан киноға түскен: Мақпал («Махаббат дастаны»), Гүлбарша («Қыз бен жігіт», 1995), Торғын («Біз осында тұрамыз», 1957), Дәметкен («Құйма», 1961), Камка («Қыз жібек», 1969) т.б. Жазушы Д.Исабеков актрисаға «Мұрагерлер» драмасын арнады, осы пьеса бойынша қойылған спектакльде Майқанова басты рөл – Салиқаны ойнады (1983). == Театрлық рөлдері == * Роза (Д.Рахменқұлов "Документ") * Зотова (В.М.Киршон "Астық") * Рая (М.Əуезов "Алма бақ") * Гүлжəмила (М.Əуезов, Ə.Тəжібаев "Ақ қайың") * Любовь Яровая (К.А.Тренев "Любовь Яровая") * Ұлжан (М.Əуезов "Абай" романы бойынша) * Зейнеп (С.Мұқанов "Шоқан Уалиханов") * Мақпал (Ғ.Мүсірепов "Қозы Көрпеш-Баян Сұлу") * Толғанай (Ш.Айтматов "Ана-Жер-ана") == Фильмографиясы == *1954 - ''[[Дала қызы]]'' - ''эпизод'' *1954 - ''[[Махаббат туралы аңыз]]'' - ''Мақпал'' *1955 - ''[[Қыз-жігіт]]'' - ''Гүлбарша'' *1955 - ''[[Бұл Шұғылада болған еді]]'' - ''Ажар'' *1956 - ''[[Біз осында тұрамыз]]'' - ''Торғын'' *1958 - ''[[Теңіз дауылында]]'' - ''балықшы әйел'' *1958 - ''[[Бұл біздің ұлымыз]]'' - ''медбике'' *1961 - ''[[Қорытпа]]'' - ''Дәметкен'' *1966 - ''[[Менің арманым]]'' - ''Шолпан'' *1969 - ''[[Қызыл тас заставасында]]'' - ''әже'' *1969-1970 - ''[[Қыз-Жібек (фильм)|Қыз-Жібек]]'' - ''Қамқа'' *1977 - ''[[Бір жолы және мәңгілікке]]'' - ''эпизод'' *1981 - ''[[Мерекелік үш күн]]'' - ''қарт әйел'' *1984 - ''[[Адамды қабылдаң!]]'' - ''эпизод'' == Марапаттары == Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>"Сыр елі энциклопедиясы"</ref><ref>Н.И., Казахский театр, Очерк истории, М., 1961</ref><ref>[[Бағыбек Құндақбаев|Құндақбаев]] Б., Нұрпейісов К., М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрына 40 жыл, А., 1966</ref><ref>Багатенкова Л.И., Сабира Майканова, в ее кн.: Услышать и понять человека, А.-А., 1987</ref><ref>Римова Б., Сәбира Майқанова, Өнердегі өнегелі өмірлер, А., 1997.</ref> * [[1967]] жылы [[Қазақ КСР]]-ның Мемлекеттік сыйлығын алды<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық-көпшілік басылым. Алматы баспасы</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:1995 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ актрисалары]] {{Bio-stub}} mti3lrtqm1wcb5wgjb9bgamneracehf 3653179 3653178 2026-09-10T16:43:27Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653179 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Сәбира Майқанова |Шынайы есімі = |Сурет = Stamps of Kazakhstan, 2014-06.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 1.1.1914 |Туған жері = [[Перовск уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 14.02.1994 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br /> {{KAZ}} |Мансабы = [[Актерлік өнер|актриса]] |Белсенді жылдары = 1954-1984 |Амплуа = |Театр = |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Құрмет ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені|1959}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{КСРО халық әртісі|1970}} | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі|1945}} | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1967}} }} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Сәбира Майқанова''' ([[1 қаңтар]] [[1914 жыл|1914]], [[Перовск уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]] – [[14 ақпан]] [[1994 жыл|1994]], [[Алматы]]) – актриса, Қазақстан (1958) және КСРО (1970) халық артисі.<ref>http://akterruss.ucoz.net/index/majkanova_sabira/0-1228</ref> == Өмірбаяны == [[Байұлы]] тайпасы [[Жаппас]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/59141|title=АПАҚАЙ|lang=en|website=anatili.kazgazeta.kz|access-date=2024-07-24}}</ref> 1932 жылы қазіргі [[Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның құрамына қабылданды. Шығармашылық жолы осы театрдың тарихымен, өсу жолымен тығыз байланысты. 1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. == Ойнаған рөлдері == Театр сахнасындағы тұңғыш рөлі – Б.Майлиннің «Майдан» драмасындағы Алтынай. Бұдан кейін ол замандас құрбыларының сахналық бейнесін жасады. Роза (Д.Рахманқұлов, «Документ»), Зотова (В.М. Киршон, «Астық»), Рая (М.Әуезов, «Алма бақ»), Гүлжәмила ([[Әуезов]], Ә.[[Тәжібаев]], «[[Ақ қайың]]»), Любовь Яровая (К.А. Тренев, осы аттас пьеса), Әлжан (Әуезов, «[[Абай]]» романы бойынша), [[Зейнеп]] (С.[[Мұқанов]], «[[Шоқан Уәлиханов]]»), Мақпал (Ғ.[[Мүсірепов]], «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]»), [[Толғанай]] (Ш.[[Айтматов]], «[[Ана - Жер-Ана]]», Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығы, 1967), Кесария (О.Ш. Иоселиани, «Арбаң аман болсын»), Тхань (И.П. Куприянов, «Вьетнам жұлдызы») сияқты аяулы аналар образын мүсіндеп, сахна суреткері ретінде танылды. Актерлік өнері қызуқандылығымен, қарапайымдылығымен әрі тұрмыстық бояуының қанықтығымен ерекшеленді. Майқанова классикалық туындылар бойынша Ж.Б.Фрозина (Мольер, «Сараң»), Мария Антоновна (Н.В. [[Гоголь]], «Ревизор»), Кабаниха мен Галчиханы (А.Н. Островский «Найзағай» мен «Жазықсыз жапа шеккендер»), А.П. Чехов, («Сүйікті менің ағатайымында» («Ваня ағайында») Марина, Көклән мен Мөржан, Мамық [[Майлин]], «[[Майдан]]» (Әуезов, «Қарақыпшақ Қобыландысы» мен «Қарагөзінде») т.б. рөлдерін ойнады. 1954 жылдан киноға түскен: Мақпал («Махаббат дастаны»), Гүлбарша («Қыз бен жігіт», 1995), Торғын («Біз осында тұрамыз», 1957), Дәметкен («Құйма», 1961), Камка («Қыз жібек», 1969) т.б. Жазушы Д.Исабеков актрисаға «Мұрагерлер» драмасын арнады, осы пьеса бойынша қойылған спектакльде Майқанова басты рөл – Салиқаны ойнады (1983). == Театрлық рөлдері == * Роза (Д.Рахменқұлов "Документ") * Зотова (В.М.Киршон "Астық") * Рая (М.Əуезов "Алма бақ") * Гүлжəмила (М.Əуезов, Ə.Тəжібаев "Ақ қайың") * Любовь Яровая (К.А.Тренев "Любовь Яровая") * Ұлжан (М.Əуезов "Абай" романы бойынша) * Зейнеп (С.Мұқанов "Шоқан Уалиханов") * Мақпал (Ғ.Мүсірепов "Қозы Көрпеш-Баян Сұлу") * Толғанай (Ш.Айтматов "Ана-Жер-ана") == Фильмографиясы == *1954 - ''[[Дала қызы]]'' - ''эпизод'' *1954 - ''[[Махаббат туралы аңыз]]'' - ''Мақпал'' *1955 - ''[[Қыз-жігіт]]'' - ''Гүлбарша'' *1955 - ''[[Бұл Шұғылада болған еді]]'' - ''Ажар'' *1956 - ''[[Біз осында тұрамыз]]'' - ''Торғын'' *1958 - ''[[Теңіз дауылында]]'' - ''балықшы әйел'' *1958 - ''[[Бұл біздің ұлымыз]]'' - ''медбике'' *1961 - ''[[Қорытпа]]'' - ''Дәметкен'' *1966 - ''[[Менің арманым]]'' - ''Шолпан'' *1969 - ''[[Қызыл тас заставасында]]'' - ''әже'' *1969-1970 - ''[[Қыз-Жібек (фильм)|Қыз-Жібек]]'' - ''Қамқа'' *1977 - ''[[Бір жолы және мәңгілікке]]'' - ''эпизод'' *1981 - ''[[Мерекелік үш күн]]'' - ''қарт әйел'' *1984 - ''[[Адамды қабылдаң!]]'' - ''эпизод'' == Марапаттары == Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>"Сыр елі энциклопедиясы"</ref><ref>Н.И., Казахский театр, Очерк истории, М., 1961</ref><ref>[[Бағыбек Құндақбаев|Құндақбаев]] Б., Нұрпейісов К., М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрына 40 жыл, А., 1966</ref><ref>Багатенкова Л.И., Сабира Майканова, в ее кн.: Услышать и понять человека, А.-А., 1987</ref><ref>Римова Б., Сәбира Майқанова, Өнердегі өнегелі өмірлер, А., 1997.</ref> * [[1967]] жылы [[Қазақ КСР]]-ның Мемлекеттік сыйлығын алды<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық-көпшілік басылым. Алматы баспасы</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:1995 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ актрисалары]] {{Bio-stub}} lxrj803b0vbpy38h4vrjfx1dlcnixsz 3653181 3653179 2026-09-10T16:44:46Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653181 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Сәбира Майқанова |Шынайы есімі = |Сурет = Stamps of Kazakhstan, 2014-06.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 1.1.1914 |Туған жері = [[Перовск уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 14.02.1994 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br /> {{KAZ}} |Мансабы = [[Актерлік өнер|актриса]] |Белсенді жылдары = 1954-1984 |Амплуа = |Театр = |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Құрмет ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені|1959}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{КСРО халық әртісі|1970}} | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі|1945}} | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты|1967}} }} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Сәбира Майқанова''' ([[1 қаңтар]] [[1914 жыл|1914]], [[Перовск уезі]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесі]], [[Ресей империясы]] – [[14 ақпан]] [[1994 жыл|1994]], [[Алматы]]) – актриса, Қазақстан (1958) және КСРО (1970) халық әртісі.<ref>http://akterruss.ucoz.net/index/majkanova_sabira/0-1228</ref> == Өмірбаяны == [[Байұлы]] тайпасы [[Жаппас]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/59141|title=АПАҚАЙ|lang=en|website=anatili.kazgazeta.kz|access-date=2024-07-24}}</ref> 1932 жылы қазіргі [[Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның құрамына қабылданды. Шығармашылық жолы осы театрдың тарихымен, өсу жолымен тығыз байланысты. 1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. == Ойнаған рөлдері == Театр сахнасындағы тұңғыш рөлі – Б.Майлиннің «Майдан» драмасындағы Алтынай. Бұдан кейін ол замандас құрбыларының сахналық бейнесін жасады. Роза (Д.Рахманқұлов, «Документ»), Зотова (В.М. Киршон, «Астық»), Рая (М.Әуезов, «Алма бақ»), Гүлжәмила ([[Әуезов]], Ә.[[Тәжібаев]], «[[Ақ қайың]]»), Любовь Яровая (К.А. Тренев, осы аттас пьеса), Әлжан (Әуезов, «[[Абай]]» романы бойынша), [[Зейнеп]] (С.[[Мұқанов]], «[[Шоқан Уәлиханов]]»), Мақпал (Ғ.[[Мүсірепов]], «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]»), [[Толғанай]] (Ш.[[Айтматов]], «[[Ана - Жер-Ана]]», Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығы, 1967), Кесария (О.Ш. Иоселиани, «Арбаң аман болсын»), Тхань (И.П. Куприянов, «Вьетнам жұлдызы») сияқты аяулы аналар образын мүсіндеп, сахна суреткері ретінде танылды. Актерлік өнері қызуқандылығымен, қарапайымдылығымен әрі тұрмыстық бояуының қанықтығымен ерекшеленді. Майқанова классикалық туындылар бойынша Ж.Б.Фрозина (Мольер, «Сараң»), Мария Антоновна (Н.В. [[Гоголь]], «Ревизор»), Кабаниха мен Галчиханы (А.Н. Островский «Найзағай» мен «Жазықсыз жапа шеккендер»), А.П. Чехов, («Сүйікті менің ағатайымында» («Ваня ағайында») Марина, Көклән мен Мөржан, Мамық [[Майлин]], «[[Майдан]]» (Әуезов, «Қарақыпшақ Қобыландысы» мен «Қарагөзінде») т.б. рөлдерін ойнады. 1954 жылдан киноға түскен: Мақпал («Махаббат дастаны»), Гүлбарша («Қыз бен жігіт», 1995), Торғын («Біз осында тұрамыз», 1957), Дәметкен («Құйма», 1961), Камка («Қыз жібек», 1969) т.б. Жазушы Д.Исабеков актрисаға «Мұрагерлер» драмасын арнады, осы пьеса бойынша қойылған спектакльде Майқанова басты рөл – Салиқаны ойнады (1983). == Театрлық рөлдері == * Роза (Д.Рахменқұлов "Документ") * Зотова (В.М.Киршон "Астық") * Рая (М.Əуезов "Алма бақ") * Гүлжəмила (М.Əуезов, Ə.Тəжібаев "Ақ қайың") * Любовь Яровая (К.А.Тренев "Любовь Яровая") * Ұлжан (М.Əуезов "Абай" романы бойынша) * Зейнеп (С.Мұқанов "Шоқан Уалиханов") * Мақпал (Ғ.Мүсірепов "Қозы Көрпеш-Баян Сұлу") * Толғанай (Ш.Айтматов "Ана-Жер-ана") == Фильмографиясы == *1954 - ''[[Дала қызы]]'' - ''эпизод'' *1954 - ''[[Махаббат туралы аңыз]]'' - ''Мақпал'' *1955 - ''[[Қыз-жігіт]]'' - ''Гүлбарша'' *1955 - ''[[Бұл Шұғылада болған еді]]'' - ''Ажар'' *1956 - ''[[Біз осында тұрамыз]]'' - ''Торғын'' *1958 - ''[[Теңіз дауылында]]'' - ''балықшы әйел'' *1958 - ''[[Бұл біздің ұлымыз]]'' - ''медбике'' *1961 - ''[[Қорытпа]]'' - ''Дәметкен'' *1966 - ''[[Менің арманым]]'' - ''Шолпан'' *1969 - ''[[Қызыл тас заставасында]]'' - ''әже'' *1969-1970 - ''[[Қыз-Жібек (фильм)|Қыз-Жібек]]'' - ''Қамқа'' *1977 - ''[[Бір жолы және мәңгілікке]]'' - ''эпизод'' *1981 - ''[[Мерекелік үш күн]]'' - ''қарт әйел'' *1984 - ''[[Адамды қабылдаң!]]'' - ''эпизод'' == Марапаттары == Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>"Сыр елі энциклопедиясы"</ref><ref>Н.И., Казахский театр, Очерк истории, М., 1961</ref><ref>[[Бағыбек Құндақбаев|Құндақбаев]] Б., Нұрпейісов К., М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрына 40 жыл, А., 1966</ref><ref>Багатенкова Л.И., Сабира Майканова, в ее кн.: Услышать и понять человека, А.-А., 1987</ref><ref>Римова Б., Сәбира Майқанова, Өнердегі өнегелі өмірлер, А., 1997.</ref> * [[1967]] жылы [[Қазақ КСР]]-ның Мемлекеттік сыйлығын алды<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық-көпшілік басылым. Алматы баспасы</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:1995 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ актрисалары]] {{Bio-stub}} nk5g32or97kgvq28g2eulyxn2a9rllu Күн жүйесі 0 29010 3653087 3652982 2026-09-10T13:29:12Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Omarius257|Omarius257]] соңғы нұсқасына қайтарды 3592468 wikitext text/x-wiki [[File:Solar System True Color KK.png|upright=1.5|thumb| Күн және Күн жүйесінің планеталары]] '''Күн жүйесі''' — [[Күн (жұлдыз)|Күннен]], оны айнала қозғалатын 8 үлкен [[Ғаламшар|планетадан]], планета серіктерінен, бірнеше [[ергежейлі планеталар]]дан, мыңдаған [[астероид]]тардан, шамамен 1011 [[комета]]дан және толып жатқан метеорлық денелерден құралған ғарыштық денелер жүйесі. Күннен ең алыс орналасқан планетаға дейінгі орташа қашықтық шамамен 40 [[Астрономиялық бірлік|а.б.]] немесе 6 млрд. км-ге тең. Күн деп аталатын [[жұлдыз]] — Күн жүйесіндегі орталық дене. Оның массасы Күн жүйесіндегі барлық денелердің жиынтық массасынан 750 есе артық. Сондықтан Күн жүйесінің массалар орталығы Күн қойнауында орналасқан. Барлық планеталар Күнді айнала, дөңгелек дерлік [[орбита]] бойымен, бір бағытта қозғалады. Олардың орбиталарының бір-біріне қатысты көлбеулігі өте аз. Планеталардың Күннен қашықтығы белгілі бір заңдылыққа бағынған, яғни көршілес орбиталардың ара қашықтығы Күннен алыстаған сайын арта түседі. Планеталар қозғалысының физикалық қасиеттеріне байланысты Күн жүйесінің үйлесімді екі топқа бөлінуі ғарыштық денелердің кездейсоқ жиынтық емес екендігін көрсетеді. Барлық астероидтар да үлкен планеталар қозғалған бағытта Күнді айнала қозғалады, бірақ олардың орбиталары едәуір созылыңқы және [[эклиптика]] жазықтығына көлбеу орналасады. Кометалардың көпшілігі параболаға жақын өте созылыңқы орбита бойымен қозғалады. Айналу периоды миллиондаған жылға жетеді. Мұндай комета орбиталарының эклиптика жазықтығына көлбеулігі алуан түрлі, олар Күнді айнала тура және кері бағытта да қозғалады. Шолпан мен Ураннан басқа планеталардың барлығының өз осінен айналу бағыты Күнді айналу бағытымен сәйкес келеді. Уран планетасының осі орбита жазықтығына 98° көлбеу орналасқан, сондықтан оның айналысы сырттай қарағанда кері болып көрінеді. Шолпан планетасы кері бағытта өте баяу айналады. Күн мен планеталар арасындағы қозғалыс мөлшерінің таралуы маңызды космогониялық сипаттама болып есептеледі. Күн жүйесінің орталық денесі Күн – жұлдыз, яғни қызған газды шар. Ол өзінің қойнауынан үздіксіз энергия бөліп шығарады. Күн бетінің күшті сәуле таратуына қарамастан, ол өзінің жоғары температурасын сақтап қалады. Күн жүйесінің қалған денелері – салқын денелер. Олардың бетінің температурасы Күн сәулесінің қыздыруына байланысты анықталады. Планеталар массасына, химиялық құрамына, айналу жылдамдығына, серіктерінің санына қарай екі топқа бөлінеді. [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Жер тобындағы планеталары]]''.]] [[File:Gas planet size comparisons.jpg|left|thumb| alt=A.| ''[[Алып планеталар]]''.]] # Күн жүйесінің төрт ішкері планетасы аса үлкен емес, олар тығыз тасты заттар мен металдардан құраған. [[Меркурий (ғаламшар)|Меркурий]], [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]], [[Жер (ғаламшар)|Жер]], [[Марс (ғаламшар)|Марс]] — оларды Жер тобындағы планеталар деп жалпылама атайды. # Алып планеталар – [[Юпитер]], [[Қоңырқай (ғаламшар)|Қоңырқай]], [[Уран (ғаламшар)|Уран]] және [[Нептун (ғаламшар)|Нептун]] әлдеқайда көлемдірек, олар негізінен жеңіл заттардан ([[сутек]], [[гелий]], [[метан]], т.б.) құралған, сондықтан олардың орташа тығыздығы қойнауындағы зор қысымға қарамай аз болады. Планеталардың екі тобының аралығында орналасқан кіші планеталардың химиялық құрамы Жер тектес планеталардың құрамына жақын. Біршама тар аймақта қозғалатын кіші планеталар бір-бірімен соқтығысып, өте майда сынықтарға ыдырайды. Осындай майда сынықтар метеорлық денелердің соққысынан да бөлінеді. Ал өте майда тозаңдар қосылғанда, зодиактік жарық құбылысы байқалады. Метеориттердің жасын өлшеу (құрамындағы радиоактивті элементтерге және олардың ыдырау өнімдері бойынша) Күн жүйесінің шамамен 4,6 млрд. жыл бұрын пайда болғанын анықтады.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> ==Күн жүйесінің құрылысы туралы ежелгі ғалымдардың көзқарастары== Адамдар өзін қоршаған әлемнің құрылысын, ондағы болып жатқан құбылыстарды зерттеуге ежелден-ақ құмар болды. Көне замандағы әлем құрылысы туралы алғашкы түсініктер өте қарапайым және олар діни нанымдармен астасып жатты. [[Аспан]] мен [[Жер]] бөлек карастырылып, [[Жер]] дүниенің қозғалмайтын орталығы ретінде қабылданды. Жердің бүкіл әлемнің орталығынде орналасканы жөнінде қалыптасқан бұл көзқарасты Ежелгі [[Грекия]] ғалымдары дүниенің геоцентрлік жүйесінің негізіне алды. Мәселен, біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда өмір сүрген ежелгі грек ойшылы, ғалым-энциклопедист [[Аристотель]] осы пікірді ұстанып, Жерді қозғалмайды деп есептеді. Сол кездің өзінде-ак Айдың тұтылуы бойынша жүргізілген бақылаулар арқылы, [[Жер]] пішінінің шар тәрізді екені белгілі болды. Ол Жердің қозғалуын аспандағы [[жұлдыз]]дардың орнын ауыстыруынан байқауға болар еді деген болжам айтты. Аристотель Жер - Әлемнің табиғи орталығы болғандықтан, ол ешқайда құлап кетпейді және барлық ауыр денелер осы центрге қарай ұмтылады деген пікірде болды. [[Аристотель]]дің мұндай түсіндірулері, қазіргі көзқараспен қарағанда, өте қарапайым болғанымен, сол кезең үшін әжептәуір жетістік еді. Біздің заманымыздың II ғасырында өмір сүрген ежелгі грек ғалымы Александриялық [[Клавдий Птолемей]] (90-160 жж.) өзінен бұрын өмір сүріп, кейінгілерге жол салып кеткен [[Аристотель]], [[Гиппарх]], т.б. еңбектеріне сүйене отырып, дүниенің жетілдірілген, геоцентрлік (грекше гео - жер) жүйесін жасады. Ол дүниенің орталығыне қозғалмайтын Жерді қойды да, оны өзге шырақтар айналып жүреді деді. Дүниеге геоцентрлік көзқарас астрономияда он төрт ғасырға жуық уақыт бойы үстемдік етті. Дегенмен планеталардың орналасуы жөніндегі бақылау мәліметтері молайған сайын, [[Клавдий Птолемей|К. Птолемей]] тұжырымдары түзетулер енгізуді қажет етті. Оны XVI ғасырда ұлы поляк ғалымы [[Николай Коперник]] жүзеге асырды. 973 жылы Хорезмде дүниеге келген ортаазиялық ғалым-астроном, математик, физик, географ, философ, этнограф, дәрігер [[Әбу Райхан әл-Бируни|Әбу Райхан Бируни]] өзінің 150 еңбегінің 50-ін астрономияға арнаған. Ол [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] құрған әлем жүйесінің дұрыстығына күмәнданып, гелиоцентризмді жақтады. Алғаш рет, [[Николай Коперник|Коперник]]тен 500 жыл бұрын, Жердің Күнді айнала қозғалатыны туралы болжам жасаған [[Әбу Райхан әл-Бируни|Бируни]] болғаны бізге тарихтан мәлім. Ол Жердің қозғалысы мен пішіні, [[Жер]] шарының радиусын анықтау тәсілі туралы жазды, [[Жер]] глобусын жасады, 20 жыл бойы Күннің қозғалысын бақылады. [[Әбу Райхан әл-Бируни|Бируни]] Күнді отты шар деп есептеп, [[Күн]] тәжінің түтінге ұқсас табиғаты жайлы пікір айтты. Оның еңбектері мұқият орындалған бақылаулар мен зерттеулерге негізделді. [[Бируни]] көп саяхат жасады. Сол кезде ол [[аспан]] шырақтарына қарап бағдарлаудың түрлі тәсілдерін ойлап тапты. [[Әбу Райхан әл-Бируни|Бируни]] жинақтаған материалдары мен бақылауларын қорыта отырып, 1031 жылы астрономияның әр түрлі мәселелерін баяндауды қамтитын үлкен еңбек жазды. Ол кітап 1887 жылы [[Лондон]]да алғаш рет [[араб тілі]]нде басылып шықты. Бируниге дейін мұндай ғылыми жүйеленген еңбек жазылмаған, әрі ортағасырлық әдебиеттерде бұған теңдес еңбек болған жоқ.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref> ==Күн жүйесінің шегі== [[Сурет:Kuiper oort ru.png|thumb|left|Оорт бұлты]] [[XX ғасыр]]дың соңғы жылдарынан бастап планеталарды және Күн жүйесін қызу зерттеу дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Біз басқа жұлдыздардан планеталар жүйелерін тапқымыз келеді. Күн жүйесінің ішкі құрылымын зерттеп, түсінгіміз, жерді басқа планеталармен салыстырғымыз келеді. Бұл біздер үшін өте маңызды мәселе. Біздің бәрімізді толғандыратын сұрақтар: "Осының бәрі қалай пайда болды? Жерде тіршілік қалай пайда болды? Ол канша уақытқа созылады? Біздің болашағымыз қандай? [[XVIII ғасыр]]дан бастап Күн жүйесінің шегі үнемі ұлғайып келеді. Әрине Күн жүйесінің айқын шегі болуы неғайбыл. Орта бұлтының орбитасынан әрі шамамен 100 000 а.б. қашықтықта Күн жүйесінің планетааралық заттары шашырап, жұлдызаралық заттарға алмасады. Күн жүйесінің перийферийі ''(шеткі аймағы)'' туралы біздің мәліметіміз өте мардымсыз. Ғарыштық зерттеулер бұл білімді елеулі түрде толықтыруға көмектеседі. == Планеталар == Күн жүйесінде 8 негізгі планета бар: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс (жер тәрізділер), Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун (алып планеталар). Бұрын Плутон да планета саналған, бірақ 2006 жылы ол "ергежейлі планета" ретінде қайта жіктелді. == Астероидтар мен кометалар == Күн жүйесінде мыңдаған астероидтар бар, олардың көбісі Марс пен Юпитердің арасында орналасқан. Кометалар — мұз бен шаңнан тұратын денелер. Олар Күнге жақындағанда құйрық сияқты жарық жолақ қалдырады. == Күн жүйесін зерттеу == Күн жүйесін зерттеу XVI ғасырда басталған. Қазіргі заманда ғарыштық телескоптар мен зондтар арқылы планеталар мен басқа денелерге зерттеу жүргізіледі. NASA мен ESA сияқты агенттіктер бұл бағытта белсенді жұмыс істеуде. ==Дереккөздер== <references/> {{Күн жүйесі}} [[Санат:Күн жүйесі]] [[Санат:Ғаламшарлық жүйелер]] [[Санат:Планетология]] cr86owrttuvr8ehuyvsly7w8gi9h6vn Кітапхана 0 29049 3653070 3653000 2026-09-10T13:28:22Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3583640 wikitext text/x-wiki [[File:Bibliotheque alencon 670px.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Алансондағы кітапхана]]''.]] '''Кітапхана''' — мәдени-ағартушылық ғимарат. Кітапхана баспасөз шығармаларын жинау, сақтау, насихаттаумен, оқырмандарға баспасөз шығармаларын берумен, мәдени-ағарту және ғылыми-көпшілік жұмыстарын ұйымдастырумен шұғылданады. Кітапхана атқаратын міндетіне, кітап қорының құрамына және жұмыс әдісіне қарай екіге бөлінеді: а) ''көпшілік''; ә) ''ғылыми және арнаулы''. *Көпшілік кітапхана — оқырманға қоғамдық-саяси, кәсіптік, жалпы білім беретін басылымдарды ұсынады. *Ғылыми және арнаулы кітапханалар, ғылым салалары мен белгілі бір ұйымдарға (мекемелер, оқу орындары, т.б.) қызмет етеді. Кітапханалар жазба ескерткіштердің қоғамдық қоймасы ретінде ерте заманда пайда болған.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref> Біздің заманымыздан бұрынғы 7-ғасырдың ортасында Ассирия патшасы Ашурбанипалдың сарайында қыш тақталарға жазылған жазбалар жинағы сақталған. Көне кітапханалардың ішінде Александрия кітапханасы әлемге әйгілі. 9 — 11-ғасырларда [[Бұхара]], [[Самарқанд]], [[Отырар]], [[Үргеніш]], [[Мерв]] қалалары ғылыми және әдеби кітап қорларымен аты шықты. Ұлы ғұлама әл-Фарабидің туған қаласы Отырарда Александриядан кейінгі әлемдегі екінші ең ірі кітапхана болған деп есептеледі. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында барлығы 11300 кітапхана (2003) жұмыс істейді.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> ==Кітапхана ісін жоспарлау == Кітапхана ісін жоспарлау - кітапхана ісін басқарудың кұрамды бөлігі - белгілі бір кезеңге кітапхана ісін жетілдіру, оларды жүзеге асырудың құралдары мен даму көрсеткіштерінің мақсатын ғылыми анықтау. ==Кітапхана ресурстарын жоспарлау == Кітапхана ресурстарын жоспарлау - белгілі мерзімге кітапхана ресурстары дамуының тенденциясы мен болашағын анықтауда аймақтың (мекеменің) тұрғындарының белгілі қажеттерін зерттеу арқылы жүзеге асатын жоспарлау.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] b7ypld1xc3s8tk8y4q93d7iql2ixq51 Қозы Көрпеш – Баян Сұлу 0 29709 3653060 3653015 2026-09-10T13:24:57Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3590235 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Қозы көрпеш - Баян сұлу кесенесі.jpg|250px|thumb|оңға|Қозы көрпеш – Баян сұлу кесенесі]] '''Қозы Көрпеш – Баян Сұлу''' — XIII-XIV ғасырлардан бастап жырланып, XIX ғасырдың ортасында қағазға түскен [[Қазақтар|қазақ]] халқының [[Лиро-эпостық жырлар|лиро-эпостық жыры]]. Поэма Сыбанбай, Бекбау, [[Жанақ Сағындықұлы|Жанақ]], [[Шөже Қаржаубайұлы|Шөже]] ақындардың орындауында ауызша таралған. 20-ға жуық нұсқасының ішінен ең белгілісі – Жанақтың нұсқасы. Алғаш ел арасынан жинап, хатқа түсіргендер: Г.Саблуков (1830), Ғ.Дербісалин (1834), А.Фролов (1841), [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] (1856). Жырдың мазмұнын М.Путинцев [[орыс тілі]]не аударып бастырды (1856), кейін [[Василий Васильевич Радлов|В.Радлов]] "Түркі тайпаларының халық әдебиеті үлгілері" жинағының 3-томына еңгізді (1870). ==Сюжеті== Жыр Сарыбай мен Қарабайдың аң аулап жүріп құда болып, Қозы мен Баянды күні бұрын атастыруынан басталады. Сол кезде аң аулап жүріп, ұлды болғанын естіген Сарыбай, баласын көре алмай қаза табады. Атастырылып қойған Қозы мен Баян жүздерін көрмегенімен, бір-біріне ғашық болады. Уақыт өте келе сараң Қарабай қызын жетім ұлға бергісі келмей, бір кезде отарын жұттан құтқарған, жергілікті палуан Қодарға ұзатпақшы болады. Қос ғашықтың арасына тосқауыл болған Қодар айласын асырып, зұлымдықпен Қозының басын алады. Қайғыдан қабырғасы қайысқан Баян өш алу үшін қулыққа көшеді. Ол Қодарға өзіне құдықтан су алып берсе, күйеуге шығатынын айтады. Алданған Қодар Баянның шашынан ұстап, құдықтың түбіне түсе бергенде, айлакер қыз бұрымын кесіп тастайды: Қодар түпсіз тұңғиыққа құлап, қаза табады. Сөйтіп Қозының кегі қайтарылады. Батыр қыз ғашығының күмбезіне келіп, өзіне қанжар салып қол жұмсайды.<ref name="”source1”">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> ==Жырдың негізгі идеясы== «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» поэмасының негізгі идеялық-мазмұны сол дәуірдегі жастардың сүйіп қосылуын арман еткен тілек-мүдделерді қамтиды. Әуелде поэманың идеялық бір сабағы жесір дауымен байланысты болғанға ұқсайды. «Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді» деген пікірді де сабақтастырған. Кейін ол жақтары көмескіленіп, сүйіспеншілік мәселесі негізгі орын алып, оқиға тек сол тақырыптың айналасына ғана шоғырланып, басқа жайттар тек соны дәлелдеуге жарарлық дәрежеде қалған. Поэманы оқыған адамның мақсаттарына жете алмай, өмірден арманда өткен екі жасты аяйтыны да, олардың қосылуына көлденең тұрған Қарабай мен Қодарға қарғыс айтатындығы да сондықтан. Жырда [[айтыс]], тұрмыс-салт жырлары: [[естірту]], [[жоқтау]], [[қоштасу]], т.б. кеңінен қолданылады. Сыбанбай, Бекбау, [[Жанақ Сағындықұлы|Жанақ]], [[Шөже Қаржаубайұлы|Шөже]], т.б. ақындар әр кезде дастан оқиғасын өздерінше жырлаған. ==Зерттеулері мен аудармалары== Жырда көптеген салт-дәстүр түрлері бар. Мысалға: Белқұда, [[Жар-Жар|Жар-жар]], Ежеғабыл және т.б. Орал қаласына "[[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Е.И.Пугачев бастаған көтеріліс]]" жайлы ақпарат жинауға келген [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]], жыр желісімен танысып, қызығушылық танытып, үзінділерін жазып алған.<br /> Бұл жырды С.Кастанье, Н.Абрамов, Г.Потанин, т.б. ғалымдар жоғары бағалаған. Н.Пантусов, Р.Әбдірахманов, Е.Баранов, т.б. зерттеушілер жырды орыс тіліне қара сөзбен тәржімалап, жариялады. Жазушы Г.Твертин (1889 – 1921) орыс тіліне тұңғыш рет өлеңмен аударып бастырды (1927 – 35). 1878, 1890, 1894 және 1905 ж. Қазан қаласында жеке кітап болып жарық көрді. Кеңестік дәуірде алғаш 1925 ж. Мәскеуде шықса, жырдың Жанақ нұсқасын 1936 ж. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] Алматыда шығарды. Жырды [[Мәлік Ғабдуллин]], [[Ысқақ Дүйсенбаев]], [[Әуелбек Қоңыратбаев]], т.б. ғалымдар салыстыра зерттеген. Дастанның басқа да түркі халықтарында тараған нұсқалары бар.<ref name="”source1”"/> ==Жырдың кейіпкерлері== '''''Қозы''''' — бастапқы кейіпкер. Ол алдынан шыққан қиыншылықтарға қарамастан, өз сезіміне берік болып, шынайы махаббаттың бар екендігін дәлелдейді.<br />'''''Баян''''' — ақылына көркі сай Баян сүйгеніне ешкімді ауыстырмайтын, өзінің антына берік, өз сезімі үшін күресе білетін жағымды кейіпкердің бірі.<br />'''''Қодар''''' — Қозы мен Баянның арасына түскен жағымсыз образдың бірі. Махаббат оқиғасында әрқашанда екі ғашықтың арасына түсетін жағымсыз кейіпкер. Шын аты - Әбдіжаппар.<br />'''''Сарыбай''''' — Қозының әкесі. Ол өте батыл, ақылды, қайсар адам.<br />'''''Қарабай''''' — бүкіл зұлымдықтың иесі, ол жырдың өң бойында қара ниетті, сараң, ойлайтыны тек бас пайдасы, есіл-дерті тоқсан мың жылқысы.Өз туған қызын Қодарға өз пайдасы үшін береді. «Қарабай» деген есімі оны толық мінездеп, әрі бағалап тұр: қарау, пасық, арам жан деген мағыналарды береді. Қарабайдың мінез-құлқы, пиғылы, іс-әрекеті мұны толық дәлелдейді.<br /> '''''Айбас''''' — жырдағы өте ұнамды кейіпкердің бірі. Қозы Көрпеш ержеткенде Баян сұлудың бірінші рет барып көргені Қозының ағасы Айбас.<br />'''''Ай мен Таңсық''''' — Қарабайдың асырынды қыздары. ==Қозы Көрпеш - Баян Сұлу трагедиясы== {{Толық мақала|Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)}} [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ.Мүсіреповтің]] халық жыры негізінде жазған 4 перделі, 7 суретті трагедиясы. Шығарма 1939 ж. сәуір айында жазылып біткен. Трагедия алғаш рет [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Қазақ академиялық драма театрында]] режиссер М.Г. Насоновтың сахналауымен 1940 ж. 29 сәуірде көрермен назарына ұсынылды. [[Спектакль]]ге О.Жұмағұлов (Қозы Көрпеш), Ж.Жалмұхамедова (Баян), М.Шамова мен Р.Қойшыбаева, С.Қожамқұлов (Қарабай), Е.Өмірзақов пен Қ.Әділшінов (Жатық), [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Ш.Айманов]] пен Ә.Хасенов (Қодар), т.б. актерлер қатысты. Пьеса бірнеше рет орыс тілінде басылған,<ref>Г.Мусрепов, "Козы Корпеш - Баян сулу", М. - Л., 1945; "Пьесы драматургов Казахстана", А., 1958</ref> эстон тілінде кітап болып шыққан (1948, Таллин). "Қ. К. - Б. с." 1950 ж. Мәскеу драма театрында "Махаббат дастаны" деген атпен қойылды, сондай-ақ, КСРО Республикаларының театрларында бірнеше тілдерде сахналанды. Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлу" пьесасынан көрініс. Қозы - Т.[[Тілектес Уахитұлы Мейрамов|Мейрамов]], Баян - Б.Жанғалиева. Қазақ академиялық драма театры 1983 ж.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Қозы Көрпеш - Баян сұлу күмбезі== {{Толық мақала|Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі}} Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың ізі тек жырда ғана қалған жоқ, қос ғашықтың көзіндей болып келе жатқан мазар да бар. Бұл мазар Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданы, Таңсық теміржол бекетінен 10 шақырымдай жерде, Аягөз өзенінің бойында орналасқан. Жалпы биіктігі – 12 метрге жуық. Мазар табаны төрт бұрышты таған түрінде болып келеді. Сырт жағынан ауданы 7,10x7,10 м, ішкі жағынан 3,38x3,38 м, жоғары қарай сүйірленіп, қүмбезделіп өрілген. Қабырғасы гранит қалақ тас пен сабан аралас балшықтан қаланған. Есігі күншығысқа қарап тұр. Ескерткіштің тұрғызылған уақыты туралы әртүрлі пікірлер бар. Бір зерттеушілер V-X ғасырда көтерілген десе, енді бірі X-XI ғасырда орнатылғандығы туралы айтады. Бұл кезеңдерде адам мүсіндері тастан ойып жасалынған және олар жоғары бағаланған. Қос мұңлық күмбезінің салынуы жайлы да түрлі деректер кездеседі. Соның бірі Жанақ ақынның жеткізуі бойынша, күмбезді Айбас 50 мың адаммен бірігіп салған. Ол үшін жақын жердегі таудан тастар әкелінген. Тау мен Аягөз өзенінің бойында көптеген тайпалардың мыңдаған кісілері атпен тізбектеле тұрып, бір қолдан бір қолға беріп жеткізіп тұрған. Олар үш көш жерден (90 километр) тас тасып, Аягөздің биік белесінен күмбез жасайды. Ол күмбез әлі тозған жоқ, оларды ұмыттырмай, артында белгі болып келеді (''Жанақ'').< :::::''Өлсе - дағы Қозыкем арманы жоқ, '' :::::''Сурет болып бітіпті Аягөзге. '' :::::::::::::(''Жанақ''.) Халық аңызы бойынша, Қозы Көрпеш - Баян сұлу күмбезі қаланған тасты басқа бір таудан әкелген. Аягөз бойында тұрған бұл кешен мен оның ішіндегі мүсін тастар - исламнан көп бұрын жасалған өте ескі дәуірдің белгілері. Олар Түрік қағанаты кезінде (VI - VIII ғғ.) шыққан. Адамның суретін салған мүсін тасты халық сол кезден ерекше қадірлеген. Және бір ғажайып жері, олардың аты тек қана мүсін таста сақталып қоймай, жер аттарына да қойылып отырған. Оның зор дәлелі Баянның атымен аталатын сол жердегі «Баян жүрек» тауы, Аягөзге құятын екі өзеннің бірінің аты - Айтаңсық, бірінің аты - Айғыз. Бұлардың барлығы бір кездегі тарихта болған оқиғаны еске түсіріп, солардың халық ортасына көп тараған терең сырларын сақтап келген, әсіресе «Баян жүрек» тауы. Баян мен Қозы Көрпештің жиі қосылып сүйіскен жері деп білу керек.Ал қазақтың тұңғыш ғалымы Ш.Уәлихановтың зерттеулеріне сүйенсек, Аягөз өзені бойында төрт балбал тастар болған. Тастан жасалған бұл мүсіндер жырдағы кейіпкерлердің нақты бейнелерін кейіптейді. Оның үшеуі әйел адамдар: Баян және Баянның сіңлілері Ай мен Таңсық, ал ер адам – Қозы. Жырдағы ең жарқын түрде айтылатын әдемі сурет Қозы Көрпештің кешені мен оның ішінде тұрған осы төрт мүсін тас. Олар туралы жырда былай делінген:<br /> :::::''Суреті Аягөздің тасында тұр, '' :::::''Қабыры екеуінің қасында тұр, '' Сондай-ақ, ғалым ескерткіштің биіктігіне таң қалып, «тоғыз адам бірінің үстіне бірі мініп тұрған кезде, ең үстіндегісі ғана күмбезге қол жеткізе алады» деген пікір білдірген. Жырды зерттегенде, ғалымдардың да аса көңіл қойып, қызыға қарағаны, әсіресе, Көрпеш пен Баян сұлудың тарихи заманнан келе жатқан ұлы мұнарасы, сәулетті етіп жасаған биік кешені. Ескі қазақтар ондай құрылысты «дың», «діңгек» деп атаған. Мұндай ескерткіштер Қазақстанның көп жерінде осы күнге дейін сақталып келеді. Ескерткіш тек халық жадында, аңыз беттерінде емес, ақын жырларынан да өзіндік орнын алып жүр. Оған бірден бір дәлел – <br /> <br /> "Аяқтап болып махаббат дейтін сапарды, <br /> Қозы мен Баян моласы, міне, атанды. <br /> Қалауын қанша тапқаныменен, қара тас, <br /> Қайырымсыз ата Қарабайдайын қатал-ды" – деп басталатын М.Мақатаевтың «Махаббат моласы» өлеңі. ==Аналогтары мен өңдеулері== Кейбір түркі халықтарының фольклорларында жырдың басқа нұсқалары кездеседі. Мысалы, [[башқұрттар]]да — «Кузы Курпеш мэнен Маян сылу», [[Татарлар|барабан татарларында]] — «Козы Корпеш», [[алтайлықтар]]да — «Козы Эркеш» деп аталады.<br />Жыр желісі бойынша Ғабит Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» пьесасы, 1954 жылы сол Мүсіреповтың сценарийі бойынша «Махаббат туралы поэма» фильмі түсірілді.<br />1992 жылы танымал қазақ режиссері мен актері [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов|Асанәлі Әшімов]] «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» кинофильмін түсірді. ==Қызықты мәліметтер== *[[Әулие Валентин күні]] христиандық мейрам болғандықтан, «[[15 сәуір]] — Қозы Көрпеш — Баян Сұлу күні», ғашықтар күні болып белгіленді. Бұл идеяны көтерген ''Дархан Мыңбай'' деген [[Түркістан облысы|ОҚО]] тұрғыны. Мереке [[1999 жыл]]дан бері атап өтіліп келеді. *Жырға сүйенсек Баянның сәлемдемелерін Қозыға жеткізер жолында Айбас барлығын әр жерде құлатып алған. Сол жерлер Баянның жіберген заттарымен аталған. Ал кейбір мекендерге Айбастың өзі атау беріп отырған. Мысалы: Жамшы (Тоқырауын), Қарқаралы, Домбыралы-Моншақты Баянауыл, Жауырбұғы және т.б. ==Сыртқы сілтемелер== *[http://ikitap.kz/ru/book-tags/kozy-korpesh-bayan-sulu-zhyry Қозы Қозы Көрпеш - Баян сұлу жыры] *[http://massaget.kz/15-suir/1367 Қозы Көрпеш - Баян Сұлу күнінің тарихы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ жырлары]] [[Санат:Трагедиялар]] [[Санат:Қазақ ғашықтары]] [[Санат:Лирикалық жырлар]] j1ol9dj6w5ap6xe31kkhullz8ghwrgx Қоршаған орта 0 29769 3653064 3653010 2026-09-10T13:25:02Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544986 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hopetoun falls.jpg|thumb]] '''Қоршаған орта''' – адамзат қоғамы өмір сүретін табиғи және [[антропогендік орта]]. Адамдар мен олардың шаруашылығына бірлесе және тікелей әсер ететін [[биота]]лық, [[абиота]]лық және [[антропогендік]] орталардың жиынтығы. Адамдар, жануарлар немесе объектілер тіршілік ететін немесе әрекет ететін орта немесе контекст.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Қоршаған орта мәселелерімен шұғылданатын бірнеше '''халықараралық''' → '''халықаралық''' ұйымдар құрылған. Олар: * Қоршаған орта жөніндегі ғылыми комитеті ([[СКОПЕ]], 1969 жылы құрылған), * Қоршаған орта жөніндегі мониторингінің жаһандық жүйесі (1970), * Қоршаған орта мен даму жөніндегі халықаралық институт(1971), * Қоршаған орта мен даму жөніндегі бүкіл дүниежүзілік комиссия (1983), * Қоршаған орта жөніндегі халықараралық ақпараттық жүйе ([[ИНФОТЕРРА]], 1997), т.б. Бұлардан басқа әр құрлықта қоршаған орта жөніндегі алуан түрлі ғылыми-зерттеулер мекемелері, к-ттер, жүйелер, комиссиялар мен ин-ттар құрылған.<ref name="source1">"Қазақ энциклопедиясы", VI-том</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қоршаған орта]] [[Санат:Экология]] {{stub}} o3k3ta7hm6gooqns19bpqcufhio3xbn Мектеп 0 30140 3653072 3652999 2026-09-10T13:28:23Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Mtdi20|Mtdi20]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642676 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Primary Student of Pakistan.JPG|thumb|right|250px|Оқушы формасы (Пәкістан)]] [[Сурет:At an Indonesian school (West Sumatra).jpg|thumb|right|250px|Ауыл мектебінде (Батыс Суматра, [[Индонезия]])]] '''Мектеп''' — жас ұрпаққа [[білім]] мен [[тәрбие]] беретін мекеме, [[білім беру]] жүйесінің негізгі буыны. Басты нысаны – балаға сапалы білім беру. Оны [[мұғалім]] атқарады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> == Мектептердің түрлері: == 1) [[білім]] беру сипатына қарай: жалпы білім беретін және кәсіптік; 2) берілетін білім көлеміне қарай: бастауыш, орта, жоғары; 3) балаларды жынысына қарай бөліп оқытатын мектептер; 4) оқытудың тілдік нысанына қарай: :: а) ұлт мектебі; :: ә) Қазақ тілді мектеп, аралас тілді мектеп; :: б) дінге қатысына қарай: діни, зайырлы; :: в) меншік түріне қарай: мемлекеттік, қоғамдық және жеке меншік (ақылы) мектептер болып сараланады; қара [[Қазақстан (оқу-ағарту жүйесі)]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == КСРО-дағы мектептер == 1918 жылы шіркеуді мемлекеттен, мектепті шіркеуден бөлу туралы декрет зайырлы білім беру принципін енгізді. Ресей тарихында алғаш рет 1930 жылы жалпыға бірдей міндетті тегін білім беру принципі енгізілді. Халықтың басым көпшілігінің сауатсыздығын жою үшін (ел бойынша орта есеппен 1897 жылы сауатсыздардың кемінде 2/3 бөлігі) 1930 жылдарға дейін КСРО халық ағарту жүйесінде сауат ашу мектептері жұмыс істеді. КСРО-да халықтың барлық топтарын қамтитын жалпы білім беретін мектептер жүйесі құрылды. Орта жалпы білім беретін мектептер, жұмысшы жастар мектептері (кешкі мектептер, жұмысшы жастар мектептері) болды. 1943 жылы КСРО-да Мәскеуде, Ленинградта, одақтас республикалардың астаналарында, облыс және облыс орталықтарында және бірқатар ірі өнеркәсіп орталықтарында жеті жылдық және орта мектептерде ұлдар мен қыздарды бөлек оқыту енгізілді. 1954 жылға дейін шықты. Мектептерде Лениндік кабинеттер, балалар мен жасөспірімдер ұйымдарының бастауыш ұяшықтары: төменгі сыныптар үшін Октябрь жұлдыздары, 4-7 сыныптар үшін пионер отрядтары, ал жоғары сыныптарда комсомол ұйымдары болды. Жылдар бойы кесіндісі өзгеріп тұратын стандартты мектеп формасы болды. Кеңестік жылдар мен қазіргі посткеңестік кеңістікте кеңес мектебінің әлемдегі ең үздік деген стереотипі кең тараған болатын. == Жалпы білім беретін мектеп == '''Жалпы білім беретін мектеп''' - әрқайсысы дербес қызмет жасай алатын үш деңгейден тұрады: бастауыш, негізгі орта және жоғарғы деңгейден тұратын, негізгі және қосымша білім беру бағдарламаларын жүзеге асыратын, орта, жалпы білім беретін оқу орны.<ref name="name">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref> == Жеке меншік мектеп == '''Жеке меншік мектеп''' - бұл жеке ұйым, қаржыландыратын мектеп. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Білім]] [[Санат:Оқу орындары]] cmcsjcwqmuegmzcqlgx0qxu2tdh46z7 Мұғалім 0 30358 3653073 3652998 2026-09-10T13:28:23Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Керей қызы|Керей қызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3309541 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Codex Manesse Schulmeister von Esslingen.jpg|thumb|150px|right|Мұғалім мен оқушылар (ортағасырлық миниатюра)]] '''Мұғалім''' немесе '''оқытушы''' — болашақ ұрпақты қоғамдық өмірге тез әрі жеңіл қосылу үшін және сол қоғамның мақсаттарын орындайтын адамдармен қамтамасыз ету қабілетін арттыру үшін тәрбиелеу мен оқыту қажеттілігі себебінен әлемдегі ең кең тараған мамандықтардың бірі. Конфуций айтады: {{start citation}}«Мұғалімнің мақсаты — оқушының ойлауына жаңа перспективалар ашу»{{end citation|қайнары=Конфуций<ref>Коджаспирова Г. М. История образования и педагогической мысли: таблицы, схемы, опорные конспекты. — М., 2003. — С. 16</ref>}} == Мамандықтың тарихы == Оқыту мен мұғалімдер адамзатқа ерте заманнан таныс болғанымен, тек жаңа заманда ғана мұғалімдік ең таралған мамандық бола бастады. Жүз жыл бұрын ғана халықтың көпшілігі, тіпті [[еуропа]]лық отбасылар да білім беру мәселесін халықтық және отбасылық [[педагогика]] тәсілдерімен шешуге мәжбүр болды. Бұл әдістің өзіндік жақсы (бұл туралы білім беру саласының шенеуніктері көбінесе сөз қозғамайды) және жаман жақтары болды. Ал білім беруге арнайы адам жалдауға адамдардың тек аз бөлігінің (патшалар, ақсүйектер) қолы жетті немесе тек арнайы мамандықтарға қажеттілік мөлшеріне байланысты іске асырылды (мыс.: әскери дайындық, мамандыққа үйрету). Әр заманда тәрбиелеу мен оқыту міндеті әртүрлі адамдарға жүктелді: тәрбиелеушілерге, кураторларға, мұғалімдерге. [[Константин Дмитриевич Ушинский|К. Д. Ушинскийдің]] өзі оқушыға жақсы тәрбие беру мәселесін оған білім беруден жоғары қойған, себебі, оның ойынша, бір адамға білім беріп, ол өзінің тәрбиесінің нашарлығы себепті ол ғылымды зұлымдық мақсатында жұмсаса, қоғамға білім алмай тұрған халінен гөрі қауіптірек болып кетуі мүмкін. == Мұғалімнің оқыту үдерісіндегі орны == Мұғалім білім алушыға оқу үдерісінде дұрыс бағыт-бағдар береді. == Педагогикалық мамандықты үйренудің жолдары == == Тағы қараңыз == * [[Педагогика]] * [[Ұстаз]] == Дереккөздер== <references/> <br> [[Санат:Мамандықтар]] [[Санат:Педагогика]] {{profession-stub}} 4dk2ro30is44vv98ggfzasbzbgf5xk2 Полярлық шұғыла 0 30945 3653089 3652980 2026-09-10T13:29:13Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] соңғы нұсқасына қайтарды 3366679 wikitext text/x-wiki [[File:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg|thumb|Аляскадағы солтүстік шұғыла көрінісі]]'''Полярлық шұғыла'''<ref name="source1">Қазақстан энциклопедиясы, VII-том</ref> — Жер [[атмосфера]]сының ''[[ионосфера]]'' қабатында байқалатын жарқыл. Полярлық шұғыла [[ғарыш]]тан келетін жоғары энергиялы [[зарядталған бөлшектер]]дің ([[электрон]]дар мен [[протон]]дардың) [[атом]]дар мен [[молекула]]лармен әсерлесуі (90 — 1000 км биіктікте) нәтижесінде пайда болады. Осы әсерлесу кезінде атомдар мен молекулалар қозған күйге көшеді де, кейіннен белгілі бір толқын ұзындығына сәйкес [[жарық кванты]]н шығара отырып, алғашқы орнықты күйіне ауысады. Полярлық шұғыла тудыратын бөлшектердің атмосфераға енуі Күн желі мен геомагниттік өрістің өзара күрделі әсерлесуіне байланысты. Сондықтан полярлық шұғыланың байқалу жиілігі мен қарқындылығы Күн активтілігіне тәуелді. Полярлық шұғыла алуан түрлі пішінде, әр түрлі жағдайларда байқалады. Әрбір лездік көріністі, бір бірімен қабаттасып жатқан әр түрлі қарапайым шұғылалардың жиынтығы ретінде қарастыруға болады: бүкіл аспан күмбезіне созылып жатқан түзу немесе имек сызық түріндегі біртекті доғалар мен жолақтар; вертикаль бағытта едәуір созылып жатқан сәулелік пішіндер, диффузиялық біртекті дақтар; біртекті үлкен диффузиялық беттер. Сәулелік пішіндердің орташа қалыңдығы 200 м, жарықтылық артқанда ол кемиді. Полярлық шұғыланың спектрлік құрамы ендікке байланысты өзгеріп отырады. Полярлық шұғыланы зерттеу біріншіден, Жерге жақын ғарыш кеңістігіндегі процестер туралы ақпарат жинауға, екіншіден, оптикалық сәуле шығарулары бойынша ғарыш бөлшектерінің ионосфераға әсерін анықтауға мүмкіндік береді. Полярлық шұғыланы тек Жер бетінен емес, ғарыш кемелері арқылы зерттеу жоғарыдағы мәселелерге байланысты маңызды жаңа деректер алуға мүмкіндік берді. == Дереккөздер== *Қазақ энциклопедиясы <references/> {{wikify}} [[Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар]] {{stub}} n5oichf00czq9d5x87t3gmvasc9f84d Сартақ хан 0 31175 3653197 3639323 2026-09-10T17:58:04Z Қатысушы Апельсин 121973 «[[Санат:Бату әулеті|Бату әулеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653197 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Сартақ хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 2-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Басқара бастады = [[1255 жыл|1255]] | Басқаруын аяқтады = [[1256 жыл|1256]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Бату хан]] | Ізбасары = [[Ұлақшы хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[несториандық]] | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1256 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Шыңғыс хан|Шыңғыс әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Бату хан]] | Анасы = [[Барақшын хатұн]] | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Сартақ хан''' (? — 1256) — 1255-56 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның ханы, [[Бату хан]]ның үлкен баласы, [[Шыңғыс хан]]ның шөбересі. [[Еділ]] өзенінің төменгі сағасының батыс жағалауынан бастап, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік жағалауы мен [[Қырым]] аралығында билік құрды.<ref>Rashid al-Din - Universal History, see: ''Tale of Jochids''</ref> == Билігі == 1252 жылы [[Александр Невский]] Сартақтан жарлық алып, Владимир кнәздігінің билеушісі атанды. 1256 жылы француз королінің [[Қарақорым қаласы|Қарақорымға]] жіберген елшісі [[Виллем Рубрук|Рубрук]] ең алдымен Сартақтың сарайына аялдап, оған корольдің түрік және араб тілдеріне аударылған грамотасын табыс еткен.<ref name="gumilevica">[http://gumilevica.kulichki.net/SIK/sik03d.htm#sik03chapter08-4 Searching for an Imaginary Kingdom]</ref> Сартақ әкесі Бату қайтыс болған соң [[Мөңке хан|Мөңке]] ханның (Қарақорымда) ұйғарымымен хан тағына отырды. Бірақ көп ұзамай қайтыс болып, тақты Ұлақшы иеленді. Сартақты Батудың iнiсi [[Берке хан|Берке]] мен Беркешар өлтiрткен деген пікірлер бар. Дегенмен тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитов]]тың пікірінше, Сартақтың өлімі Беркеден гөрі, орталық билік иесі Мөңкеге тиімді болған. Өйткені, Жошы ұлысының ханынан айырылып, әлсіреуі орталық биліктің күшейуіне, оған тәуелділігінің өсуіне әкелері сөзсіз еді. Сартақтан кейін таққа отырған Ұлақшының оған нақты кім болғаны (інісі, баласы) белгісіз. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Алтын Орда хандары}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Бату әулеті]] ip8zpuuvhi5x3uk4rp16xf16eb5csel Термоядролық реакциялар 0 32196 3653093 3652976 2026-09-10T13:31:43Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:AlimkulAigerim2009|AlimkulAigerim2009]] соңғы нұсқасына қайтарды 3131152 wikitext text/x-wiki {{Ядролық физика (карточка)}} [[Сурет:Deuterium-tritium fusion.svg|нобай|[[Дейтерий]]-[[тритий]] реакциясының схемасы]] '''Термоядролық реакция''', '''термоядролық синтез''' — өте жоғары [[температура|температурада]] жүзеге асатын ядролар бірігуі [[Ядролық реакция|реакциясы]]. Жеңіл [[Химиялық элементтер|элемент]]терді ([[Сутегі|сутек]], [[гелий]], [[литий]], т.б.) жүздеген миллион градусқа дейін қыздырғанда, олардың бейтарап атомдарының тұтастығы жоғалып, ядролар мен [[электрон]]дарға ыдырайды. Нәтижесінде оң зарядты ядролардан, теріс зарядты электрондардан тұратын ерекше орта, [[жоғары температуралы плазма]], пайда болады. Мұндай плазмада ядролар кулондық тебіліс бөгетінен (барьерінен) өте алатын [[кинетикалық энергия]]ға ие болады: :<math>~E_k =\tfrac{3}{2} kT =\tfrac{1}{2} mv^2</math>, мұндағы <math>k</math> — Больцман тұрақтысы; <math>T</math> — плазма температурасы; <math>m</math> және <math>v</math> — бөлшектің массасы мен жылдамдығы. Температурасы жүздеген миллион градус болатын ыстық плазмадағы ядролар аса үлкен жылдамдықпен бір-біріне жақындап, ядролық күштердің әрекет аймағына енеді. Сол сәтте-ақ тегеурінді ядролық күш оларды біріктіріп, жаңа ядроны түзеді. Бұл кезде пайда болған <math>m</math> масса ақауы есебінен аса мол энергия босап шығады. == Іске асырылуы == [[Жер]] бетінде алғаш рет термоядролық реакциялар 1950 жылдардың басында [[Қазақстан|Қазақстанда]] ([[Семей полигоны]]) [[Ядролық қару|сутек бомбасын]] жару арқылы жүзеге асырылды. Қажетті жоғары температура атом бомбасын алдын ала жару үстінде алынды. Термоядролық бомбаның ішіне жоғары температура алу үшін атом бомбасының заряды және жеткілікті мөлшерде сутек [[изотоп]]тары (мысалы, [[дейтерий]]) орналастырылады. Термоядролық жарылыста әуелі атом бомбасының заряды іске қосылады да, температура миллиондаған градусқа көтеріліп, сутек изотоптарының ядролары жаппай біріге бастайды. Осылайша әп-сәтте атом бомбасының жарылысы сутек бомбасының жарылысына ұласады. Қолдан басқарылатын термоядролық реакцияларды іске асыру зор қиындықтарға кезікті. Оларды жүзеге асыру үшін, негізінен, үш мәселені шешу керек: #Біріншіден, сутек [[газ]]ын қыздыру арқылы ыстық [[плазма]]ның температурасын ондаған миллион градусқа көтеру қажет. #Екіншіден, термоядролық реакцияны тұтандыру үшін ыстық плазманы суытпай, белгілі бір көлемде кем дегенде 10<sup>1</sup>—10<sup>2</sup> [[Секунд|с]] ұстап тұру қажет. #Үшіншіден, термоядролық реакция қарқынды жүріп, [[энергия]] шығыны қажетінше мол болуы үшін ыстық плазмадағы [[дейтерий]] ядроларының тығыздығы белгілі бір шамадан кем болмауы тиіс, яғни 1 м<sup>1</sup> көлемде 10<sup>22</sup> бөлшек болуы керек. Осы үш шарт қатарынан орындалса ғана басқарылатын термоядролық реакцияны іске асыруға болады. Алайда плазма заттың ең орнықсыз күйі болып табылады, сондықтан бұл шарттарды бір мезгілде орындау мәселесі әлі күнге шешуін таппай отыр.<ref name=fiz2>{{Cite book|авторы=Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Тоқбергенова, Н. Бекбасар.|жыл=2009|title=[[Физика]] және [[астрономия]]: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық|басылым=2|орны=Алматы|баспасы="Мектеп" баспасы|беттері=240|isbn=9965-36-700-0}}</ref> == Дереккөздер == <references/> {{commonscat|Nuclear fusion}} {{phys-stub}} {{уики}} [[Санат:Физика]] gwcu6b7p56g5hmd9zstofynpw1w17is Жалағаш ауданы 0 32416 3653113 3442330 2026-09-10T14:04:07Z Casserium 68287 /* */ 3653113 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жалағаш ауданы |елтаңба =Jalağaş seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 38 |lat_sec =25 |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 56 |lon_sec =10 |облысы = Қызылорда облысы |аудан орталығы = [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш]] |ауылдық округтер саны = 14 |кенттік әкімдіктер саны = 1 |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 17 |қалалар саны = |әкімі = Ерлан Тұралиев |әкімдіктің мекенжайы = Жалағаш кенті, Әйтеке би көшесі, №12 |құрылған уақыты = 1939 |жер аумағы = 27,1 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 35 925<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (99,04%)}}, {{nobr|[[шешендер]] (0,40%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (0,28%)}}, {{nobr|[[корейлер]] (0,17%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,11%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = 8-724-31- |пошта индексі = 120200-120214 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhalagash?lang=kk Жалағаш ауданының әкімдігі |карта = Zhalagash_District_Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |ортаққордағы санаты = }} '''Жалағаш ауданы''' — [[Қызылорда облысы]]ның орталық бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Аудан Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының Жарлығымен [[1939 жыл|1939]] жылы 17 қазан күні құрылды. Жер аумағы — 27,1 мың км². Орталығы — [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш]] кенті. == Жер бедері, климаты == Аудан батысында [[Қармақшы ауданы|Қармақшы]], шығысында [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария]] аудандарымен, теріскейінде [[Ұлытау облысы]] [[Ұлытау ауданы]]мен, түстігінде [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасымен]] шектеседі. Аудан үстімен батыстан шығысқа, шығыстан батысқа қарай халықаралық теміржол магистралы, автотрасса жосылып жатыр, олармен жарыса «Сырдария» өзені ағуда. Жері негізінен жазық. Солтүстігі тақыр (Дариялық тақыр жазығы), сор, сортаң, Сыр бойындағы жері шалғынды-батпақты, оңтүстікке қарай ([[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]]) құмды келеді. Ең биік жері — ауданның солтүстігінде орналасқан [[Егізқара]] тауы (288 м). Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық, аңызақ. Қыс айларында жылымық күндер жиі болып тұрады. Қаңтар айының орташа температурасы — 9–12°С, шілдеде — 25–26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 100–150 мм. Аудан жерімен [[Сырдария]] және оның тармақтары [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]], [[Қараөзек (Сырдария алабындағы өзен)|Қараөзек]] ағып өтеді. Шеңгелдікөл, Сарыкөл, Қаракөл, т.б. көлдер бар. Шөлдік белдемде орналасқандықтан Жалағаш ауданының топырағы Сырдария өзені жайылмасында шалғынды сұр, сортаң, солтүстігінде тақырлы сортаңды сұр топырақ, ал оңтүстігінде ақшыл сұр, сұр, қызыл құмды топырақ дамыған. Жазық жерлерде және төбе аралықтарында баялыш, жүзгін, шеңгел, сексеуіл, еркек шөп, күйреуік, су айдындары бойында қамыс-құрақ, ақбас, кекіре, т.б. өседі. Жануарлардан жабайы шошқа, борсық, түлкі, қарсақ, қасқыр, шиебөрі, ақ бөкен, қоян, кекілік, қырғауыл, т.б. мекендейді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 18129 || {{өсім}}26042 || {{өсім}}34624 || {{өсім}}37140 || {{өсім}}39553 || {{құлдырау}}35695 || {{құлдырау}}35128 |} Тұрғындар саны – 35 925 адам ([[2023 жыл|2023]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 98,85%, [[шешендер]] – 0,42%, басқа ұлт өкілдері – 0,53%. == Әкімшілік бөлінісі == 17 елді мекен 14 ауылдық округ пен 1 кенттік әкімдікке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Аққұм ауылдық округі (Жалағаш ауданы)|Аққұм ауылдық округі]] || [[Аққұм (Жалағаш ауданы)|Аққұм]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}1961 |- | [[Аққыр ауылдық округі]] || [[Аққыр]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}1062 |- | [[Ақсу ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсу ауылдық округі]] || [[Ақсу (Қызылорда облысы)|Ақсу]] ауылы|| 1 || {{өсім}}1676 |- | [[Аламесек ауылдық округі]] || [[Есет батыр ауылы|Есет батыр]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}1874 |- | [[Бұқарбай батыр ауылдық округі]] || [[Бұқарбай батыр ауылы|Бұқарбай батыр]] ауылы || 1 || {{өсім}}2016 |- | [[Еңбек ауылдық округі (Жалағаш ауданы)|Еңбек ауылдық округі]] || [[Еңбек (Жалағаш ауданы)|Еңбек]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}1470 |- | [[Жалағаш кенттік әкімдігі]] || [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш]] кенті|| 1 || {{өсім}}15106 |- | [[Жаңадария ауылдық округі]] || [[Жаңадария (ауыл)|Жаңадария]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}546 |- | [[Жаңаталап ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Жаңаталап ауылдық округі]] || [[Жаңаталап (Қызылорда облысы)|Жаңаталап]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}817 |- | [[Қаракеткен ауылдық округі]] || [[Қаракеткен]] ауылы|| 2 || {{құлдырау}}1520 |- | [[Мақпалкөл ауылдық округі]] || [[Темірбек Жүргенов ауылы (Қызылорда облысы)|Т. Жүргенов]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}1883 |- | [[Мәдениет ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Мәдениет ауылдық округі]] || [[Мәдениет (Жалағаш ауданы)|Мәдениет]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}1951 |- | [[Мырзабай ахун ауылдық округі]] || [[Мырзабай ахун ауылы|Мырзабай ахун]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}1283 |- | [[Таң ауылдық округі]] || [[Таң (ауыл)|Таң]] ауылы|| 2 || {{құлдырау}}1285 |- | [[Шәменов ауылдық округі]] || [[Шәменов (ауыл)|Шәменов]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}1033 |} == Ауыл шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жері 391,1 мың га (2008), жыртылатын жерінің аумағы 28,1 мың га, шабындығы 5,3 мың га, жайылымы 252,7 мың га. Басты дәнді-дақылдары — күріш, сондай-ақ, бидай, арпа, жүгері, жоңышқа егіледі. Ауыл шаруашылығына жарамды жердің ауданы — 1,76 млн га, оның 1,45 млн га-сы пайдаланылады. Жыртылатын жерінің аумағы — 40,1 мың га. Жалағаш ауданында 21,9 мың сиыр, 6,4 мың жылқы, 0,5 мың түйе, 42,5 мың бас қой мен ешкі бар (1999). == Әлеуметтік құрылымдары == Ауданда 21 орта және орталау мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 9 мәдениет үйі, 17 кітапхана, 1 музей, 7 мешіт, 10 аурухана, 6 дәрігерлік амбулаторлық пункттер бар. Елді мекендерге 82,7 км су құбыры жүргізілген. Жалағаш ауданында тарихи және мәдени ескерткіш орындары көптеп кездеседі. Аудан жерімен [[Орынбор-Ташкент темір жолы]] және мемлекеттік маңызы бар автомобильді жолдары өтеді<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref>. * 2002 ж. — Жалағаш кентінде Қазақ күресінен жастар арасындағы Қазақстан Республикасының Чемпионаты өткізілген. == Аудан басшылары == · 1939 -1944 ж.ж. Кистанов Сергей Иванович, ауданның алғашқы басшысы, 1939 жылдың қазанынан 1944 жылға дейін Жалағаш аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарған. · 1944 -1947 ж.ж. Ардабаев Әлімбет Әбженұлы. · 1947-1949 ж.ж. Жанасов Қаппар. · 1949-1953 ж.ж. Бейсембин Махмут. · 1953 ж. Тайымов Аманжол. · 1953-1954 ж.ж. Әзқожаев Омар. · 1954-1961 ж.ж. Соппеков Байбол. · 1961-1963 ж.ж. Тасыбаев Болтай Жұманұлы. · 1965-1972 ж.ж. Әбдікәрімов Исатай. · 1972-1975 ж.ж. [[Сұлтан Шаханұлы Аманов]]. · 1975-1985 ж.ж. Қазантаев Қонысбек Төрешұлы. · 1985-1987 ж.ж. Сәпиев Оңалбек. · 1987-1992 ж.ж. Қаюпов Биғали Әбдікерұлы. · 1992-1997 ж.ж. Далдабаев Сәмит. · 1997-1999 ж.ж. Баймаханов Қожахмет Мәдібайұлы. · 1999-2003 ж.ж. Жолдасбаев Нұрлыбек Қалжатайұлы. · 2003-2004 ж.ж. Ибраев Жұпарбай Өткелбайұлы. · 2004-2005 ж.ж. Талқанбаев Нұрман Бақбергенұлы. · 2005-2006 ж.ж. Есенов Марат Сағынтайұлы. · 2007-2010 ж.ж. Шаменов Өмірбек Мөрәліұлы. · 2010-2011 ж.ж. Бекенов Қайрат Әскербекұлы. · 2011 ж. Қаюпов Биғали Әбдікерұлы. · 2011-2014 ж.ж. Сермағамбетов Серік Сағитжанұлы. · 2014-2017 ж.ж. Дүйсебаев Талғат Тұрсынұлы. · 2017-2020 ж.ж. Сәрсенбаев Қайратбек Әубәкірұлы. · 2020 ж. наурыз айынан Шәменов Асылбек Өмірбекұлы аудан әкімі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == * [http://www.zhalagash.gov.kz zhalagash.gov.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718175917/http://www.zhalagash.gov.kz/ |date=2020-07-18 }} {{Қызылорда облысы}} {{Жалағаш ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жалағаш ауданы]] 5vzgbzub9kd2pv2pqeiam35ucistvni Рим империясы 0 39151 3653081 3652988 2026-09-10T13:29:08Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] соңғы нұсқасына қайтарды 3546600 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Рим империясы|өз атауы={{lang-la|Imperium Romanum}}|статусы='''Тарихи мемлекет'''<br/>'''(Империя)'''<br/> 395 – 476/480 ([[Батыс Рим империясы|Батыс Рим]])<br/> 395 – 1453 ([[Шығыс Рим империясы|Шығыс Рим]])|p1=Рим республикасы|flag_p1=Spqrstone.jpg|құрылуы=[[Б. з. д. 27 жыл]]|ыдырауы=[[476 жыл|476]]|s1=Батыс Рим империясы|flag_s1=Simple Labarum.svg|s2=Шығыс Рим империясы|flag_s2=Byzantine imperial flag, 14th century.svg|байрақ=Vexilloid of the Roman Empire.svg|елтаңбасы=Better Imperial Aquila.png|байрақ_сипаттамасы=империялық вексиллумі|елтаңба_сипаттамасы=империялық акуила|карта=LocationRomanEmpire.png|size=290px|астана=[[Рим]] <small>(Б. з. д. 27 – 286.ж)</small><br/> '''Батыс Рим:''' [[Медиоланум]] <small>(286.ж – 402.ж)</small><br/> [[Равенна]] <small>(402.ж – 476.ж)</small><br/> '''Шығыс Рим:''' [[Никомедия]] <small>(286.ж – 330.ж)</small><br/> [[Константинополь]] <small>(330.ж – 1453.ж)</small>|тілі=[[Латын тілі]], [[Ежелгі грек тілі]]|діні=бастапқыда Ежелгі Рим діні, <br/> [[380 жыл]]дан кейін - Христиандық|валютасы=[[Сестерций]], [[Солид]], [[Ауреус]]|аумағы=<small>('''Б. з. д. 25''')</small> <br/> 2,750,000 км² <br/> <small>('''117 жыл''')</small><br/> 5,000,000 км² <br/> <small>('''390 жыл''')</small><br/> 4,400,000 км²|халқы=Римдіктер, гректер, мысырлықтар, ибериялықтар, германдықтар|басқару_формасы=[[Принципат]] (284 дейін)<br/> [[Доминат]]|басқарушылар_титулы=[[Император]] ([[Рим императорларының тізімі|тізімі]])|басқарушы1=[[Октавиан Август]] (бірінші)|басқарушы_жылы1=[[Б. з. д. 27 жыл|б.з.д. 27]] – [[14 жыл|14]]|басқарушы2=[[Тиберий]]|басқарушы_жылы2=[[14 жыл|14]] – [[37 жыл|37]]|басқарушы3=[[Калигула]]|басқарушы_жылы3=[[37 жыл|37]] – [[41 жыл|41]]|басқарушы4=[[Клавдий]]|басқарушы_жылы4=[[41 жыл|41]] – [[54 жыл|54]]|басқарушы5=[[Нерон]]|басқарушы_жылы5=[[54 жыл|54]] – [[68 жыл|68]]|басқарушы6=[[Веспасиан]]|басқарушы_жылы6=[[69 жыл|69]] – [[79 жыл|79]]|басқарушы7=[[Нерва]]|басқарушы_жылы7=[[96 жыл|96]] – [[98 жыл|98]]|басқарушы8=[[Траян Марк Улпий|Траян]]|басқарушы_жылы8=[[98 жыл|98]] – [[117 жыл|117]]|басқарушы9=[[Адриан]]|басқарушы_жылы9=[[117 жыл|117]] – [[138 жыл|138]]|басқарушы10=[[Антонин Пий]]|басқарушы_жылы10=[[138 жыл|138]] – [[161 жыл|161]]|басқарушы11=[[Марк Аврелий]]|басқарушы_жылы11=[[161 жыл|161]] – [[180 жыл|180]]|басқарушы12=[[Септимий Север]]|басқарушы_жылы12=[[193 жыл|193]] – [[211 жыл|211]]|басқарушы13=[[Ромул Августул]] (соңғы)|басқарушы_жылы13=[[475 жыл|475]] – [[476 жыл|476]]}} '''Рим империясы''' ([[Латын тілі|латын]]: ''Imperium Romanum''; [[Ежелгі грек тілі|көне грекше]]: Βασιλεία Ῥωμαίων) — ежелгi римдiк [[постреспубликалық фазасы|республикадан]] кейінге өркениет дамуындағы ерекше белгiлері бар, басқарудың [[Автократия|автократиялық]] формасы және [[Еуропа]]дағы үлкен аймақтық иелiктерi мен [[Жерорта теңізі|Жерорта теңiздегі]] үстемдігі болған империя. Римдiк империяның хронологиялық шеңбері Август бiрiншi императорының басқаруынан бастап, екi бөлiкке бөлуiне дейiн қамтиды. Яғни б.з.б. 27 жылдан 476 жылдар аралығы. Римдiк империя тарихының периодизациясы өзгешеленедi. [[Сурет:Roman Republic Empire map.gif|thumb|{{legend|#C46C5C|[[Рим республикасы]]}}{{legend|#9C649C|[[Рим империясы |Рим империясы]]}}{{legend|#BCC45C|[[Шығыс Рим империясы]]}}{{legend|#5CA4CC|[[Батыс Рим империясы]]}}]] == Апенин түбегінің табиғи жағдайы == [[Апенин]] түбегінің табиғаты бұл өңірде ежелгі қоғамның қалыптасуына қолайлы жағдай жасады. Оны алып жатқан Апенин тауларындағы қалың орманда ағаштың алуан түрі өсті. Арасында аңдар толып жүрді. Тауда [[темір]], [[күміс]], [[алтын]], [[мыс]] кендерінің мол қоры болды. [[Италия]]ның солтүстігін [[Альпі]]нің биік таулары алып жатты. Ол елдің солтүстігінің табиғи шекарасы іспетті еді. Альпі туралы елді солтүстіктен соғатын желден қорғады. Егін егуге, мал жаюға қолайлы жерлер мол еді. Өте ертеде бұл жерге қоныс аударып келген гректер оның шүйгін шабындығы мен қаптаған малына таңғалған болатын. Əуелде олар түбектің оңтүстігін италия деп атаған. Бұл сөз "бұзаулы ел" дегенді білдіреді. Түбек кейін Италия аталып кетті. == Римде республикалық құрылыстың орнауы == Ежелгі Рим мемлекеті Жерорта теңізіндегі Апенин түбегінде қалыптасты. [[Аңыз]] бойынша оның алғашқы патшасы Ромул болды. Патшалық дəуір б.з.б. [[753]]-[[509]] жылдарды қамтыды. Тарквиний Римнің соңғы патшасы болды, ол туралы Рим тарихшысы [[Тит Ливий]] былай деп жазған: "Ол өте қатал, адамгершілігі төмен, көптеген римдіктерді дарға асып, Римнен қуып жіберген." Халық бұған наразылық көрсетіп, Тарквинийді отбасымен елден қуып жіберді. Римдіктер енді ешқашан патша сайламауды ұйғарды. Римді республика деп жариялайды. == Римнің жаулаушылық соғыстары == [[Рим]] Апенин түбегінде үстемдік орнату үшін 12 ұлыстан тұратын Италия жерінде жаулаушылық соғыстар жүргізді. Б.з.б IV ғасырда Самнит тайпаларымен және галлдармен сәтті соғыс нәтижесінде Рим бүкіл Орталық Италияны өз бақылауына алды. Римдіктер оңтүстік Италиядағы грек қалаларына қауіп төндірген кезде, Италия жеріндегі ең үлкен əрі өте бай гректік [[Тарент]] қаласының шонжарлары шағын Эпир мемлекетінің патшасы "Пиррден" көмек сұрайды. Пирр өз əскерімен оларды қорғау үшін б.з.б. 280 жылы Италияға келеді. Соғыс барысында оның əскері орасан зор шығынға ұшырайды, содан кейін Пирр қалған əскерімен Грекияға кетеді. Рим бүкіл Италияға өзінің үстемдігін орнатады. ==Римдік жəне провинциялық ақсүйектер == Римдіктердің арасынан ірі жер иеліктері мен құралдары бар мемлекет ісін басқаратын ақсүйектер бөлініп шықты. Олар халықтың жоғары тобы - "аристократияны" қүрады. Атақты ақсүйектер өздерінің беделдерін көтеруге тырысты. Қоғамдық пікірде рулардың ежелгі ұрпақ екендігі жəне ататегінің даңқы маңызды орын алды. Римдік ақсүйектерге "сенаторлар" жатты. Сенаторлар үстіне қызыл күрең матадан тігілген шапан, аяғына ерекше сəнді аях киім киген. Ал қолдарына алтын жүзік салатын. Олардың үйлері [[император]] сарайларының маңында орналасты. Бөлмелерінің қабырғаларына фрескалар жапсырылып, едендері мозаикамен өрнектелді. Ауладағы бақ ішінде мүсін ескерткіштер тұрған. Кейбір атақты ақсүйектерден шыққан римдіктерді құлдар зембілге салып көтеріп жүрген. == Өндірушілердің əлеуметтік топтары == Өндірістегі барлық жұмысты құлдар атқарды. Астық жинау кезінде құлдар тəулігіне 17-18 сағат жұмыс істеген. Олар жер жыртты, құм септі, астық жинады, ұн тартып, жүзім мен зəйтүннен шырын шығарды, табын-табын мал бақты. Олардың ішінде дəрігерлер, суретшілер, хатшылар жəне мұғалімдер болды. Құлдар сонымен қатар күміс өндірілетін кеністерде, ірі кемелерде ескекші болып та ауыр жұмыстар атқарды.<ref>Ежелгі дүние тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : " Атамұра "</ref> == Принципат == * [[Юлий-Клавдий]] әулетінің басқаруы және принципат жүйенің құрылысы (б.з.б. 27- б.з. 68) * Төрт императорының жылы – биліктің ауқымды дағдырысы (68 - б) Флавий мен Антоний әулетінің басқаруы – принципат әулетінің гүлдеуі (69-192) * [[Север әулеті]]нің басқаруы - әскери - бюрократтық жүйенiң құрастыруын басы (193-235) * III ғасырдағы дағдырыс- Рим империяның толық масштабты әлеуметтiк-экономикалық және саяси дағдарысы (235-284) == Доминат (284-476) == * Диоклетианның және Константинның басқаруы - доминат жүйесiнiң құрастыруы, әкiмшiлiк, әскери және әлеуметтiк-экономикалық реформалар (284-337) * б.з.б. IV ғасырдағы империя - батыс және шығыс жиiрек империясына саяси межелеуге жүйенiң тұрақты болуы, тенденция жеткiлiктi (337-395) * Империяның ақырғы бөлiнуi Шығыс және Батысқа (395-476) Рим империя тарихының аяқталу дискусионды. Батыс үшiн әдетте 476 жыл дейді - [[Ромул Августул]] императордың жылжуы немесе 480 жыл - Непот императорының қайтыс болған жылы, заң жүзiнде соңғы ашық император. Мемлекеттiгі өзгере өмiр сүрген Шығыс империясы үшiн - V ғасырдың аяғы, 610 жыл, 1204 жыл, 1453 және тағы басқа жылдар аталады. Бұл мерзiмнiң басты мазмұны көне заманды жан-жақты бiрiктiру процесi құрайды. Ол Римдiк республикамен іске асатын, бiрақ алғашқы сәттерде материалды болды, жаулап алу және бағынудыан тұратын; қазір бұл процесс ендi жiгерленiп (дифференциалдайды ) қиындайды. Ол айқындалады: # жаулап алушылардың (бейiмделулер) және бодан, римдiк және провинциал элементтердiң ұқсауында; # өзi бiрiктiретiн өкiметтiң өзгерiсiнде; # мемлекеттiк әкiмшiлiктiң бөліктерді бүтінмен бiрiктiру мақсатында тұңғыш рет жасалған; # заң заңға сүйенген идеалдарының бiрiктiруiнде; # бар болмысымен идеалдардың бiрiктiруiнде. Бұл бiрiктiру процесі, жемiстi және озық, толық дамуына II ғ. аяғында жетедi. Бiрақ оның кемшіліктері де бар: ол мәдени деңгейдi төмендеуі мен бостандықтың жоғалуымен III ғ. айқындалады. IV ғ. христиандықтың арқасында дiни бiрлестiк пен антикалық дүниелердің бірігуі болады. V ғ. аралығында Рим империясына шетелдер жағынан шабуылдарға душар болды, соның әсерінен 476 жылы римдiк өркениет мәңгiлiкке жойылды. Жаңа тарихи мерзiм жарияланады. Әлеуметтiк бiрiктiру және провинциялардың әртүрлi ұлттық элементтерiнiң бейiмделуiнiң жетiстiгi әсiресе императорлардың тарихында көрнекi айқындалады, олардың дербес тағдырлары мен мінездері империя тарихында ең көрнектi фактор болып қалыптасты. == Қағидасы == [[Август]]пен жасалған қағидашының негiзінде - әскери монархия мен республикалық магистратураның комбинациясы. Магистратура сайлау немесе тағайындауда негiзделе алады; монархия тұқым қуалаушылықты талап етедi. Қағидашының тарихтарында екi қағиданың араласуын байқауға болады, кейде бір­біріне әсер етуі мүмкін, кейде бiртума комбинацияда, таза римдiк институт негiздемесінде бала асырап алу: император өз мирасқорын асырап алады. Екi қағиданың дұрыс әсер етуі қарулы күштiң кез келген басып кiруiмен бөлiнедi, империя және император өкiметiн қорғауымен қызмет көрсетуi керек болатын. == Августтың басқаруы (б.з.б. 31 – б.з.б. 14 жылдар) == Біріншіден гөрі екiншi триумвират дербес емес мәмiле, ол мемлекеттiк мекеме, көлемдi өкiлеттiкке ие болды: Триумвирларға халық жиналысының қаулысы бойынша мемлекет жасауы тапсырылған - triumviri reipublicae constituendae causa. Екi жора-жолдастардың жоюы, барлық құрылтай өкiметi Октавиан қолында түйлiктi; ол бұл берілген билікпен тек өз жауынгерлерiне сый беру үшін қолданды, imperator perpetuns атағымен қанағаттанды, яғни провинциялардың бас қолбасшы жағдайымен. Келесi жылы ол Агриппамен бiрге цензорге айналды және (Сенаттың біріншісі) princeps senatus атағын алды. Сенатқа көзқарасы анықталып, Октавиан бас қолбасшы атағымен жасалды және Сенат тұндыруы бойынша ғана лауазымды қайта қабылдады, 10 жылдық мерзiмге, қайта сол мерзiмге жалғастырылды. Проконсул өкiметiмен қалған республикалық магистратуралардың өкiметтерiн бiртiндеп қосты – Трибун өкіметі (23 жылдан Р. Хр­ға дейiн), цензор (praefectura morum) және бас понтификаның өкiметi. Оның өкiметi екi жақты сипатқа ие болды: ол римдiктерге қарағанда республикалық магистратурадан және әскери империумға қарағанда провинцияларға. Октавиан Сенат президентi және императордың рөлін атқарды. Бұл екі элемент Августтың «Құрметтi» лауазымында қосылды, 27 ж. Сенатпен сыйланды. Лауазым дiни реңде болды. Бұл тұрғыда да Август үлкен сабырлықты көрсеттi. Ол оның атымен алтыншы айды атауға рұқсат бердi, бiрақ өзін құдай деп тануын қаламады, сондықтан Римда тек қана (құдайшыл Юлийдың ұлы) divi filiusтiң атағына ие болды. Ол тек Римнен тыс өз атына храмдарды, тек қана (Roma et Augustus ) Римы бар Қосуда тiптiнi атына салып, және ерекше абыздық алқаны құруға рұқсат бердi - Августалы. Осылай тамыздың өкiметi әлi ерекше терминдi тарихта белгi қоятын келесi императорлардың өкiметiнен қағидашы айтарлықтай айырмашылығы болады. Қос өкiметтiк ретiнде қағидашыны сипат Сенатқа тамыздың қатынастары ашық қарастыру кезiнде әсiресе сөз сөйлейдi. [[Цезарь]]де жақтаған тәкаппарлық және кейбiр жаратпау Сенат қарағанда айқындалды. Ғана емес тамыз Сенат және өмiр сүрудiң хабардың көп жеке сенаторларына көмектерi, тиiстi олардың биiк жағдайына қалпына келтiрдi - ол өкiмет Сенатпен тiкелей бөлдi. Барлық провинциялар сенат және императорға бөлiндi. Бiрiншi дәрежеге барлық бiржолата қылшиып қалған облыстар үйт; олардың үкiметтерi, проконсулдардың атағында, Сенатта жеребе бойынша бұрынғыша белгiлендi және оның бақылауларымен қалды, бiрақ тек қана азаматтық өкiметтермен ие болды және әскерлердiң өз ұйғарымдарында алмады. Соғыс бола алған әскерлер тұратын және легаттардың ол тағайындалатын тамыздардың пропреторлардың атағында тiкелей өкiметтермен тастап кетiлген провинциялар. Бұған сәйкес империяның қаржы әкiмшiлiгi: де бөлiндi (қаржы мекемесi ) aerarium Сенат жүргiзуiнде бұрынғыша қалды, бiрақ (fiscus ) император қазынасы қатар олардан пайда болды, император провинцияларымен табыстар қайда барды. Халық жиналысына тамыздың қатынасы оңай болды. Комицийлар үстiрт бар болады және тамызда, бiрақ олардың сайлау өкiметi императорға өтедi, заң жүзiнде - жартыға, iс жүзiнде - бiржола; олардың сот өкiметi олардың заң шығару қызметi сот мекемелерiне немесе трибунаттың өкiлi ретiнде императорға шегiнедi - Сенатқа. Комицийлар қандай дәрежеге дейi өз мәнi тамызда, көруге болатын олар оның мирасқорында тек қана император өкiметiнiң негiзi - теория империяны бiрге Римдiк құқықпен, орта ғасыр өткен бастан өткiзген ретiнде халық үстiнен қараушылығының теориясындағы iзi қалдырып елеусiз жоғалған жоғалтады. Августтың iшкi саясаты керiтартпа - ұлттық сипатты тасысты. Цезарь Римға рұқсат провинциалдарға кең ашты; Тамыз тек қана әбден сапалы элементтер азаматтық және Сенатқа қабылданатындай етiп туралы жағдай жасады. Цезарь үшiн, Антония, азаматтықтың құқығының беруi үшiн әсiресе кiрiс көзiмен болды; Август, өз сөздерiлер бойынша, тезiрек қазына Римдiк азаматтықтың абыройы төмендету қарағанда залал сабыр ету үшiн мүмкiн деуге дайын болды»; тiптi қасында оны бұған сәйкес көп Римдiк азаматтықтың құқығы берiлген оларға ертерек тартып алды. Бұл саясаттар мырзаның қарастыруына бұрын әбден берiлген құлдардың ерiгiне жiберу бойынша жаңа заң шығару шаралары шақырды. «Тамыздың заңы бойынша бұрынғы азаматтықтың құқығы байланатын (magna et justa libertas ) Толық бостандық бере алды, тек қана белгiлi шарттар және сенаторлар және салт аттылардан бақылап ерекше комиссиясының жанында; тек қана азаматтықтың латынша құқығын босаудың бұл шарттарының сақтамауында бердi, масқаралайтын жаза тап болған құлдар тек қана дәрежесiне қол астына қарайтын провинциал тигiздi. Август азаматтардың саны данқтылыққа келтiрiлгендей етiп туралы қамына кiрiстi, және ценз шыққан қолданулар ендi дерлiк қайта бастады; қаруды тасысуға қабiлеттi азаматтардың 28 жылындағы 4 063 000 көрсеттi, кейiн 19 жылдар - 4 163 000. Бекiп қалған салт тамыз мемлекеттiк есепке жарлынанатын азаматтарында болып және отардағы азаматтарын шығаруға сақтады; айрықша оның қамдарының затымен бiрақ сәулеттендiру және әшекей өзiмнiң Рим-шiсi болды. Ол халықтың рухани күшi, берiк отбасылық тұрмыс-салт және ұнамдардың оңайлығын сонымен бiрге қайта туғысы келдi. Ол храмдар келген ескiлiктерге қалпына келтiрдi және, мақсатпен ұнамдардың бейбастақтығының шегiн қойып, Leges Juliae және Papia Poppeae балалардың брактер және тәрбиесiн мадақтауға заң шығарды, Р.Хр бойынша 9 г.); ерекше беру артықшылықтары бердi болды. Заңдар Август өзiмдi ежелгi римдiк айбын өнеге болғысы келдi ұнамдардан күштер алмайтында қуатсыз горацияның сөзi есте сақтай. Жаhангер сарайлар кейiннен Белес болған Палатинда сыпайы үйде өмiр сүредi; оның өмiр сүруi және әдет республикалық идеалдарға сәйкес келдi; ол басқа киiм бұдан басқа, Ливия император әйелiн үйдiң үй иесiсiмен тоқыған тасыспады. Провинциялардың тағдырында тiк бұрылыс онда болады: Рим поместьелерiнiң оларынан (membra partesque imperii ) аздап мемлекеттiк денелер болып қалыптасады. Тамақтандыру үшiн провинцияларға бұрын жiберетiн проконсулдарға провинциядағы олардың болуын ендi нақтылы еңбек ақы және мерзiм белгiленедi созылады. Провинциялар бұрын тек қана зат болды; ендi, керiсiнше, оқу құралы, тамыз оларға Римнан провинциал қалалары салып бiтiредi екен, олардың парыздары төлеп қояды, апаттар көмекке оған уақытында келедi. Мемлекеттiк әкiмшiлiк ұрықта әлi болады; құралдардың императоры провинциялардың жағдайы бiлуге аз алады және сондықтан iстер жағдаймен танысуға өзi керек санайды. Агт барлық провинция Африка және сардинадан басқа, және олардың айналмасында көп жылдар өткiздi кiрiп-шықты. Ол әкiмшiлiктiң мұқтаждықтары үшiн пошталық қатынасты жасады; империяның орталарында, форумда, шеттерге Рим жүрген көп жолдар бойынша қашықтықтар болып есептелетiн бағанаға шарт қойған. Республика тұрақты әскердi бiлмедi; жауынгерлер жылға олардың ту шақырған қолбасшыға кешiрек ант бердi - жорықтың аяқтауына дейiн. Бас қолбасшының өкiметiнiң тамызынан өмiрлiк, әскер болып қалыптасады - тұрақты. Әскердегi қызмет 20 жылдарға анықталады, ардагер кейiн не құрметтi демалыс және қамтамасыз етуге ақшалай құқық алады немесе топырақпен. Керек емес мемлекеттiң iшi керек әскер шекаралар бойлай орналасады; Римда Р терiлген таңдаулы адам 6000 шақты адамы бар отряд тұрады. (преториандар ) азаматтар, 3000 преториандар Италияда орналастырған; өңге әскерлер шекаралар бойынша қойып шыққан. Тамызды өзара соғыстар пайда болған уақытындадан үлкен Легион санға (3 таусағыздың ұтылуында қаза тапты) 25 сақтады. Олардың iшiнен (сол Рейн жағасы бойынша облыстар) жоғарғы және төменгi Германияда 2 және Испанияда бойынша 6, 4, Мысырда және Африкадағы Сириядағы 8 Легиондар, дунай маңындағы облыстарында 3 тұрды әрбiр легионда Әскери үстемшiлдiк 5000 адамды есептелдi, Pимге шеңберiндерек республикалық мекемелер жатқызылмай және провинциялармен шектелмей отырады.; өз үкiметте отыратын мәнiн Сенат алдында жоғалтады және халық жиналысын мүлдем жоғалады. Комиций орын легиондарда орналасады; олар өкiметтiң саймандарымен қызмет көрсетедi, бiрақ олар болуға әрдайым дайын және өкiметтiң көзiмен жағдай жасайтыны сол үшiн. Цезарьнiң мұрагерi, Август, жауынгер және жылжымалы тайпалардың оның бағындыру ағаларын галлиларда iстелген Германияда жасап, берiк шекараны және солтүстiктен қауiпсiздiктi Римге қамтамасыз етуге есептi өз жауапкершiлiгiне алды. Екi тараптармен - батыстан, Элбаға бағыт бойынша, және оңтүстiктермен, Дунайға бағыт бойынша - Бас және тибериелер, Рдың Велиi императордың өгей ұлдары, друз. Германия жүрегiне легиондар. Жоспар бiрақ тек қана жартыға сәттi болды; таусағыздың ұтылуы 9 г н. э.) империяны Тевтобург орманында Элбаға үстемдiлiктiң таратуы туралы бас тарытқызады және Рейнмен қанағаттануға ойлата алды. Германдықтар массалармен әлi жерленуге жеткiлiксiз болатын оңтүстiкте Дунайға дейiн шекарасын және жаңа провинцияларды ұйымдастыруға алып жүрудiң сәтi түстi: Рецияны, Винделициеймен, және Норик. Өшiге iстеуiрегi римдiктер бұдан әрi шығыста кездестiрген кедергi тамыз ендi соғысқан паннонияда және римдiктер иллириялардан кiретiн далмацияда болды. Далматиннiң - паннонның соғысындағы батылсын Тиберия жетiстiгi 9 г н. э.) Тамақ және үш жаңа провинциялардың ұйымына оның бастауынан Дунай шекарасы Римға қамтамасыз еттi - паннония, иллирия және Мезии, әлi бұрын бодан Македония проконсулымен. Август римдiк үстемдiлiктiң үшiншi концентрлi шеңберi және оңтүстiктенi тұйықтады. Сирия тықсыратын Мысыр Рим ұстасты және бұл бағындыру құтылды, цезарь және антонияны сүйсiндiруге iстей алған арқасында өз ханшасы Клеопатраға тәуелсiздiктi сонан соң сақтады. Тозыңқы ханшаға қандас тамыз қарағанда сол жетудiң сәтi түспедi, және Мысыр римдiк провинция болды. Римдiк үстемдiлiктiң батыс Африканың бiр бөлiгiнде сонымен бiрге тура (Марокко ) Мавретаниюды үйретiп алатын және Юбенi оның нумидияның патшасына берген тамызда Нумидияны Африка провинциясына қосты бiржолата көз жеткiздi. Римдiк пикеттер Мысыр шекараларындағы киренаиктерге Марокко барлық сызық арналған шөлдiң көшпелiлерiнiң облыстың бос емес мәдениеттерi қорыды. ;Юлий-Клавдий әулеті Август жасалған тетiктiң кемшiлiктерi оның өлiмiнен кейiн iле-сала бiлiндi. Ол шешiлмеген мүдделер соқтығысуын қалдырды және Арал қамалған оларына тибериемен және тектi немеремен, жарамсыз жас баланың өгей ұлымен асырап алынған бала олардың аралығында дұрыс айтады. Зор еңбектерге, ақылға және тәжiрибелiлiктер (14-шi) тибериелер беттерiнше мемлекеттегi бiрiншi орынға құқығы болды; ол деспот болғысы келмедi: провинциалдар үшiн оған жағымаздармен айналған (dominus ) мырзаның лауазымы ол құлдар оның мырзасы ретiнде ғана үшiн айтты қабыл алмай - император, азамат-азамат үшiн. Провинциялар оларда тапты, өздерiнiң оның жек көрушiлерiнiң мойындауы бойынша, қамқор және айтарлықтай үкiмет; ол мейiрбан шiркеушi қойды қырығатын өз проконсулдарына текке емес айтты, бiрақ сүрiк олардан сыдырмайды; алдынаға Римында бiрақ өткен айбын туралы Сенат, толық республикалық тартулар және еске түсiрулер тұрды - және императормен және Сенаттың аралығында қатынастар тез бүлiнген жағымаздар және сөз тасушы болды. Тиберия жанұясындағы қайғылы жағдайлар және қайғылы шиеленесулерi императорларды өшiктiрдi, сонда саяси процесстердiң қанды Драмасы, Сенаттағы Капри Аралда масқара таңбалаған рақымсыз қарттың тацитiнiң өшпестей жасау көркем бейнелелген (impia bella ) ымырасыз соғыс басталды, сонша құмар. Жас бала дәлдiктегi бiзiне соңғы минуттары белгiсiз болатын Тиберия орынына әйгiлi және барлық (37-шi) калигулалардың германика жоқтаған оның немересiнiң ұлы жариялаған әлпеттi, бiрақ тез ессiзденген ұлылықтың елiрмесi және буырқанған мейiрiмсiздiкке дейiн жеткен өкiметтер. Преториялық мiнбенiң семсерi табыну үшiн Иерусалим храмындағы өз мүсiнiн орнатылуға оқталған ақылсыздың өмiрi бiрге Иегов кесiп тастады. Сенат республика туралы еркiн iшiне дем тартып армандады, бiрақ жаңа императордың оны, (41-шi) оның Клавдиясы, германиканың ағасының қиырдың преториандары. Ол өз екi әйелдерi, мессалина және римдiк әйел масқара жапқан сол уақытқа дейiннiң Агриппиналары жеккөрiнiштi ойыншық болды. Оның түрi бұрмалаған, алайда, саяси сын-сықақпен; империяның iшкi дамытуы да, сыртқы да және онда, оның қатысуысыз емес, созылды. Клавдиялар Лионда дүниеге келдi және сондықтан галлиларды мүдделердi жүрекке әсiресе қабылдады және галл: ол Сенатта Северндердiң Римдағы олардың түсiнiктi құрметтi қызметтерi үшiн жасалуға сұратқан тұрғындарының галлилары өтiнiштi өзi қорғады. Клавдиялар Фракия провинциясына Котиса 46 г патшалыққа аударды, Мавретаниидан римдiк провинцияны жасады. Британияның әскери жұмысы, бiржолата бодан агриколамен онда пайда болды. Қастық, мүмкiн, және қылмыс, Агриппиналар оның ұлы, (54-шi) Неронға өкiметке жолдарын ашты. Және империяның алғашқы екi ғасырларында, тұқым қуалаушылықтың қағидасы әрдайым дерлiк зиянды оған әкелетiн осы жағдайда. Мемлекетте дербес сипатпен және жаңадан көрiнген Неронның дәмдерi және оның жағдайының аралығында сәйкессiздiкке толық болды. Неронның өмiрлерi жинап келгенде әскери көтерiлiске кенеттен болды; императорлар өзiн өлтiрдi, және соғыстың келесi азаматтық жылына үш императорларды ауыстырып қаза тапты - Гальба, Отон, Вителлий. ;(69—96 жылда) Флавий әулеті Өкiмет бiржолата қарсылық қылған иудейлерге қарсы соғысқа, Веспасианда бас қолбасшыға тапты. Империяның (70-79) оның Веспасианы оған iшкi ұяттар және көтерiлiстерден кейiн қажетсiнетiн ұйымдастырушы алды. Ол Батав көтерiлiсi басты, мемлекеттiк шаруашылық Сенатқа қатынас және тәртiпке сал ұнамдардың ежелгi римдiк оңайлығының өзiмнiң үлгi бола бiтiрдi. Оның ұлы, (79-81) Тито, Иерусалим қиратқышы, император өкiметi бетте адамгершiлiктiң сәуле жиегiмен өзiне қоршады, кенже бала Веспасиан, (81-96) Домициан, растаумен тұқым қуалаушылықтың қағидасы бақыттың Римына әкелмейтiн жаңадан қызмет еттi. Әрдайым емес сәттi, Сенатпен жауласып және қастандықтың нәтижесiнде қаза тапқандығыменнен, Домициан тибериеге елiктедi, Рейн және Дунайда соғысты. == Бес жақсы императорлар - (96—180 жылда) Антониндар == Бұл қастандықтың салдарымен өкiметке шақыруы болды, генерал емес, Сенат ортасынан адамы, (96-98) жүйкелер жақсы оның императорларының бiрiн Римге (98-117) Ульпия Траян бала қылып алып бердi. Траян Испаниядан тек болды; оның төбесi империя болған әлеуметтiк процесстiң айрықша мәнi бар белгiсi болып табылады. Әйтеуiр, үстемдiлiктен кейiн екi ақсүйектiк туу, Юлиев және Клавдиев, римдiк тақта Италия муниципиясы және Испаниядан провинциалынан Гальба, содан соң императорлар Плебей көрiнiп қалады. Траян империяның жақсы дәуiрiмен екiншi ғасыр iстеп шыққан императорлардың қатары өзiменмен ашады: барлық олар - (117—138 ) Адриан, (138—161 ) Антонин Пий, (161—180 ) Марк Аврелий - (испандықтар оңтүстiк галлидан болған Антонинадан басқа) провинциал тегi; барлық олар негiзiн салушының бала асырап алуына өз төбесiмен мiндеттiген. Траян қолбасшы, империя сияқты даңқы шықты ең үлкен көлемнiң онында жеттi. Траян Дакия жаулап алып отарлаған солтүстiкке империяның шектерi Днестрге Карпаты жылжытты, және төрт провинцияларды құрастырылғаны шығыста: (Малай - евфраттың Бастауы) Армения. (евфраттың төменгi жағы) месопотамия, (жолбарыстың облысы) Ассирия және (Палестинадан Ювқа) аравия. Бұл iстелдi тағылық тайпалар және шөлдiң көшпелiлерiнiң тұрақты басып кiру ол кiжiңдеген империялары жылжытып қою үшiн сол үшiн жаулап алушы мақсаттармен ғана емес. Траян және оның мирасқор адрианымен мұқият қамнан бұл көруге болатын (бiлiктiң Траяндары) Молдавияда, майн және оңтүстiк Германия арқылы Дунайға (нассау Севернге) Рейнiнен (Pfahlgraben ) limes еңгезердей бiлiктер, тас бекiнiстерi және қалдықтары бiздiң күндерлер дейiн аман сақталатын мұнаралармен солтүстiк Англияда шекаралардың күшейтуi үшiн төктi. Бейбiтшiлiк сүйгiш адриан әкiмшiлiк және құқықтың төңiрегiдегi өрнектеулерiмен шұғылданды. Август, Адриан қалай провинциялардың баруында көп жылдар өткiздi; ол Афинылардағы архонты қызметтi өз жауапкершiлiгiне алуға жиiркенбедi және оны жоба үшiн қалалық басқаруды өзi құрады. Оны болды бiлiм берiлгенiрек. Өз қаржы реформаларымен адриан қалай әлемнiң байытқышының жалған атына лайық болды, оның мирасқор Антонины осылай апат ұшырайтын провинциялар туралы адамгершiлiк, оның көмектесуiнде прозван тектiң әке болды. Бiз ол туралы философ шақырылған Марк Аврелийдiң Цезарьлерi жоғарғы орын қатарда теңеулерге бiр-бiрдендер емес соттай аламыз орналасады - бiз оны бiлемiз өз мазмұндамасыдағы жоспарлары да ойла. Ұлы өрлеу қалай саяси ойлаған бол Римдің жақсы адам iске асқан. республиканың түсу уақыттарымен, айқынырақ жинағы бұл туралы бiздi куәландырады барлық барлық құқықтар үшiн барлық заңдар үшiн негiзде бiрдей тең жүргiзiлетiн еркiн мемлекеттiң түрiн өз жанында тасыстым. Тақта бұл философқа керiсiнше римдiк императордың өкiмет өз дербес әскери үстемшiлдiк сынап көруге тура келдi; көп жылдар ол ол өлетiн Дунайда бiрiккен соғыста жүргiзiлу мiндеттi. Тақтың өсiмтал жас шама орнаған төрт императорларынан кейiн және тапты, шынымен мұра, жас балаға, және және анық емес. (180—193 ) Коммод емес мерейлер сүйiктiлерге мемлекетпен басқару берiлiп қомағайлану тәрiздi, майдан емес, цирк және амфитеатр: ол дәмдер бiрақ Нерон шебер емес емес, гладиатор болды. Ол қастандық жасаушыларды қолдан қаза тапты. == Рим мәдениеті == Рим мәдениеті көне дәуір мәдениетінің қорытындылаушы кезеңі болды. Ежелгі Рим мәдениетінің қалыптасу кезеңінде (б.з.б. VIII — IV ғасырлар) [[этрустар]]дың сәулет өнері үлгілерін бойына сіңірді. Ежелгі ғибадатханалар (Римдегі Капитолийлік Юпитер ғибадатханасы) осыған мысал бола алады. Б.з.б. II ғасыр мен I ғасырдың 1-жартысында [[базилика]]лар мен [[терма]]лар салына бастады. Б.з.б. III-I ғасырлардағы бейнелеу өнерінде портреттік мүсін ескерткіштер мен сыралғылар кең тарады. Бертінгі республика дәуірінде мүсін өнерінен эллиндік бағыт орын алып, грек ескерткіштерінен жаппай көшіру дәстүрге айналды. Монументтік сәндік кескіндеме жоғары сатыға көтерілді, мозаика мен глиптика өнері қанат жайды. Сәулет өнері империяның гүлдену кезеңінде (б.з.б. 1 ғасырдың 20-жылдары — б.з. 2 ғасыр) шарықтау биігіне көтерілді. Осы тұста арка мен ордердің, ғимаратты қабырға өрнек және мүсін ескерткіштерімен, мәрмәрмен безендірудің рөлі артты. Сәулет өнері бірте-бірте император мен империяның ұлылығын дәріптеу құралына айналды. Ежелгі Римдегі ең ірі амфитеатр — Колизей, Траян заманында — Рим қаласындағы форумдар (111 — 114, арх. Дамаскілік Аполлодор), Адриан кезіндегі ежелгі замандағы күмбезді құрылыстардың ең ірісі — Пантеон ірге көтерді. Рим театры ән, музыка, бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахналарда өрбіді. Б.з.б. 300 жылы ш. ұлттық ателлана комедиясы (маска киген 4 кейіпкер) дүниеге келді. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында халық сауығының бір түрі — мим кеңінен дамыды. Осы кезеңде трагедия (претекста) мен комедияның (паллиата) жаңа түрлері пайда болды. Алғашында ойын-сауықтар ғибадатханалар жанында қойылды. Тұңғыш театр ғимаратын б.з.б. 55 — 52 жылы сәулетші Помпей тастан тұрғызды. Шамамен б.з.б. 4 ғасырда масканың пайда болуы актерлік өнердің дамуына кең жол ашты. Әйелдер рөлін ерлер орындады. Империя дәуірінде цирк ойындары, әсіресе ежелгі амфитеатрлар мен Колизейде қойылған гладиаторлар сайысы, аңшының қауіпті аңмен айқасын көрсету өріс алды. Рим театры, драматургиясы дүниежүз. театр өнерінің дамуында үлкен рөл атқарды. Эллиндік мәдениет әсерімен дамыған Рим музыкасында тұрмыстық музыкалық-поэтикалық жанрлар (жеңіс, үйлену, дастарқан басы, қазаға байланысты әндер) қалыптасты. Поэзия мен музыка тығыз қарым-қатынаста дамып, Рим драмаларына речитативті сипаттағы музыкалық нөмірлер енгізілді. Классик. музыканы орындауда кифара және авлоспен бірге арфа іспетті псалтериум, самбика деп аталатын аспаптар да қолданылды. Хор мен оркестр сүйемелімен орындалатын пантомималардың Р. музыкасын дамытудағы рөлі ерекше. Әскери легиондарда үрлемелі оркестрлер жұмыс істеді. Рим цирктері мен театрларында көп адам қатысқан хор ансамбльдері (көбіне оркестрдің сүйемелдеуімен) өнер көрсетті. Жалпы Рим мәдениетінің бүкіл Еуропа мемлекеттері мәдениетінің қалыптасуы мен дамуында маңызы зор болды. === Ежелгі Рим өнері === {{main|Ежелгі Рим өнері}} Б. э. бұрынғы VIII ғасырдан б. э. V ғасырына дейінгі он екі ғасырдан астам кезеңді қамтитын тарихы бар [[Ежелгі Рим мәдениеті|Ежелгі Рим]] адамзатқа орасан бай мәдени, көркем мұра қалдырды. Дүниежүзілік мәдениеттің асыл қазынасына Вергилийдің, [[Гораций]]дің [[Овидий]]дің поэзиялық туындылары, [[Тит Ливий|Ливий]] мен [[Тацит Публий Корнелий|Тациттің]] тарихи еңбектері, Лукрецийдің материалистік философиясы, Цицеронның шешендік өнері, [[Марк Валерий Марциал|Марциал]] мен [[Децим Юний Ювенал|Ювеналдың]] уытты [[сатира]]лары енді. Римдік право жүйесі заң туралы ойдың дамуында көрнекті роль атқарды. Ежелгі Рим шеберлері өзінен бұрынғы ерте дүние [[Өркениет|цивилизациялары]] көріп-білмеген алып [[сәулет]] [[ансамбль]]дері мен инженерлік ғимараттардың жаңа типін, реалистік мүсіндік [[портрет]] пен ғажайып [[фреска]]ларды, [[мозаика]]лар мен көркемдік кәсіп шығармаларын тудырды. Антик дүниесі өнерінің дамуы Рим өнерімен аяқталды. Ол ертедегі грек және ертедегі итальян өнерлерінің үздік жетістіктерін мұра етіп қабылдап, творчестволықпен қайта өңдеді. Рим шеберлері өздерінен бұрынғылардың дәстүрлерінен шабыт алғанымен, өздерінің өзгеше стилі мен творчестволық даралығын әрдайым сақтай білді. [[Ежелгі Рим мәдениеті|Рим мәдениеті]], оның өнері сияқты, ең алдымен Ежелгі [[Италия]] халықтары жасаған цивилизация топырағында өсіп-өнді, олардың арасында саяси да мәдени тұрғыдан анағұрлым дамығаны этрустар болды. === Ежелгі Рим театры === {{main|Ежелгі Рим театры}} [[Сурет:Forum Romanum Rom.jpg|thumb|]] [[Грек театр]] мәдениеті дәстүрлі жаңа қоғамдық өмірдің ерекшелігіне орай, Ежелгі Рим театрында өзінің жаңа даму жолын тапты. Алғаш [[театр]] өнерінің пайда болуы — өнім жинап алу мейрамдары кезіндегі ойын-сауықтарға байланысты. Одан кейінгі театр элементтері [[ән]], [[музыка]], бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахна — сатирлерде өрбіді. Б.з.д. 300 жылдар шамасында ұлттық ателлана [[комедия]]сы дүниеге келді. Ателланада маска киген тұрақты 4 кейіпкер болған: Макк, Буккон, Папп және Доссен. Осы кейіпкерлерді ойнайтын әуесқой актерлердің [[пьеса]]сы, мәтіні болған емес, сондықтан олардың [[импровизация]] жасауына кең жол ашылды. Ателлананы бертін келе кәсіби шебер актерлер ойнайтын болды. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Рим империясы]] 2jyl8n79b2s3nmth6jk16vaqzjgtlr7 Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі 0 39232 3653276 3635365 2026-09-11T05:41:16Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Erlankarin.jpg|Erlankarin.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Erlankarin.jpg|жойған]], себебі: No permission since 3 September 2026. 3653276 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1995 жыл]] |таратылды = [[2026 жыл]] |біріншісі = [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (мемлекеттік хатшы ретінде) <br> [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (мемлекеттік кеңесші ретінде) |соңғысы = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (мемлекеттік хатшы және мемлекеттік кеңесші ретінде) |сайты = [https://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/about_secretary_of_state akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі''' (1995—2022 жылдары ''ҚР Мемлекеттік хатшысы'') — Қазақстан Республикасында 1995—2026 жылдары болған жоғары лауазымды қызмет. Ол өз қызметін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республика Президенті]]нің тікелей басшылығымен жүзеге асырып, Президентке ішкі саясат саласы бойынша стратегиялық ұсыныстарды әзірлеп, Президенттің тапсырмасы бойынша ел ішінде және халықаралық қатынастарда оның мүддесін білдірді. Мемлекеттік кеңесшінің қызметін ұйымдық-құқықтық, ақпараттық-талдау жағынан қамтамасыз етуді [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] жүзеге асырды. 2026 жылы Мемлекеттік кеңесшінің атқарған қызметі [[Қазақстан вице-президенті|Вице-президентке]] өтті. == Тарихы == Мемлекеттік хатшы лауазымы 1995 жылы жаңа Конституция қабылдануына байланысты жойылған [[Қазақстан вице-президенті|Вице-президент]] лауазымының орнына енгізілді. Вице-президенттің қызметі жойылғанға дейін өкілеттіктері тұрақсыз болды: экономикалық реформаларды әзірлеуден бастап Президентпен және Премьермен арақатынасына қарай тұтастай протоколдық шаралармен айналысты. Мемлекеттік хатшының мәртебесі де мезгіл-мезгіл өзгеріп отырды. 1996 жылғы наурызда Республиканың бірінші мемлекеттік хатшысы Ахметжан Есімов болды. Мемлекеттік хатшыға кең өкілеттіктер берілді: Ұлттық банк, Есеп комитеті, ҰҚК, яғни Президентке тікелей бағынатын мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру және Үкіметке белгілі бір бақылау жасау тапсырылды. Бірақ Есімов бұл өкілеттіктерді ерекше пайдалана алмады. Оған қоса Президент жанындағы көптеген комиссиялар мен кеңестерге басшылық жасау тапсырылды. 1996 жылғы қазанда Есімов Үкіметке бірінші вице-премьер болып ауысып, оның орнына халық жазушысы Әбіш Кекілбаев тағайындалды. Әбіш Кекілбаевтың тұсында Мемлекеттік хатшының атқаратын қызметі таза протоколдық және идеологиялық функцияларға өзгертілді: Президенттің саясатын түсіндіріп, елшілердің сенім грамоталарын қабылдап, түрлі комиссиялар мен кеңестерге төрағалық етті. 2002 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі отставкаға кетіп, бұрынғы үкімет басшысы Мемлекеттік хатшы — Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Мемлекеттік хатшы Тоқаев протоколдық функцияларды сақтай отырып, сыртқы саяси блокты қарамағына алды. 2003 жылы ол Иманғали Тасмағамбетов үкіметі отставкаға кеткенге дейін істеді: Тоқаев жай ғана министр болып қалды да, ал Тасмағамбетов Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Иманғали Нұрғалиұлына тек протоколдық және қоғамдық өкілеттіктер аздық етіп, саяси талдауды ала бастады. Бірақ ол бұл қызметте ұзақ уақыт жұмыс істемей, Президент Әкімшілігіне ауысты. 2004 жылы Мемлекеттік хатшы Оралбай Әбдікәрімов болды, оның тұсында функционал түпкілікті бекітілді: Президент саясатын насихаттау және қоғамдық-саяси жүктеме. Одан кейінгі барлық Мемлекеттік хатшылар осы функциялардың барлығын атқарды. 2007-2012 жылдары Мемлекеттік хатшы болған Қанат Саудабаев Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі кезінде Мемлекеттік хатшылықты 2009-2011 жылдары Сыртқы істер министрі қызметімен ұштастырды.<ref>[https://nomad.su/?a=10-201704050035&ysclid=mmcs1j9iir134582985 Госсекретари Казахстана глазами Ашимбаева - "качать права" или выживать]</ref> 2022 жылғы Конституцияға түзетулер нәтижесінде Мемлекеттік хатшы лауазымының атауы Мемлекеттік кеңесші болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202206150035&ysclid=mmctlomrlq92517544 О назначениях и отставках в Администрации президента]</ref> 2026 жылы Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында [[Қазақстан вице-президенті|Вице-президент]] лауазымын қайта енгізуді, сонымен бірге Мемлекеттік кеңесші лауазымын қысқартуды ұсынды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 30 маусымда соңғы Мемлекеттік кеңесші [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалуымен лауазым жойылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> ==Мемлекеттік кеңесші өкілеттігі== :*[[Қазақстан Республикасының Президенті]]не ішкі саясат саласы бойынша стратегиялық ұсыныстарды тұжырымдайды; :* Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша: ::[[Қазақстан Республикасының Парламенті]]мен және оның палаталарымен, басқа да мемлекеттік органдармен, [[саяси партия]]лармен және өзге де қоғамдық бірлестіктерімен қарым-қатынастарда; халықаралық қатынастарда оның мүдделерін білдіреді; :* әлеуметтік-гуманитарлық сала: білім, ғылым, мәдениет және спорт мәселелері бойынша қызметті үйлестіреді; :*Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың: ::*Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі комиссияның, ::*Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның, ::*Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның, ::*Мемлекеттік рәміздер мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалар геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның, ::*Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссияның, ::*Қазақстан Республикасының әл-Фараби атындағы ғылым мен техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның, ::*Қазақстан Республикасының Абай атындағы әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның, ::*Қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлттық комиссияның, ::*Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның, ::*Ұлттық құрылтайдың және Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін үйлестіреді; :*Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының қызметіне жетекшілік етеді, қоғамдық даму саласындағы мемлекеттік талдамалық құрылымдардың жұмысын үйлестіреді; :*"Тәуелсіздік ұрпақтары" грантын тағайындау жөніндегі жұмысты үйлестіреді; :*Қазақстан Республикасының Президентінің тапсырмаларына сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2200000927 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кеңесшісінің мәртебесі мен өкілеттіктері, Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарына өзгерістер енгізу және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарын күші жойылды деп тану туралы]</ref> ==Өкілеттігін іске асыру== :*өкімдер шығаруға; :* өзінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша орталық және жергілікті атқарушы органдарға тапсырмалар беруге; :*Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың отырыстарына қатысуға; :*өз құзыретіне жататын мәселелер бойынша мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен басқа да материалдарды сұратуға және алуға; :*өзінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша Қазақстан Республикасы Президенті актілерінің жобаларын әзірлеу, сондай-ақ Мемлекет басшысы алға қойған өзге де міндеттерді шешу үшін ведомствоаралық жұмыс топтарын құруға құқылы. Мемлекеттік кеңесші қызметінің құқықтық негізін [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]], [[Қазақстан Республикасының заңдары|заңдары]], Қазақстан Республикасы Президентінің өзге де актілері құрайды. == Қызметте болған адамдар == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] |- | colspan="6"|'''Қазақстанның мемлекеттік хатшылары (1995—2022)''' |- |1 |[[Сурет:AEsimov.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] |[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |4 наурыз 1996 |24 қазан 1996 | rowspan="13"|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–2019)}} |- |2 |[[Сурет:A.Kekilbayev Deputy (cropped).jpg|жиекті|134x134 нүкте]] |[[Әбіш Кекілбайұлы]]<br>{{small|(1939—2015)}} |30 қазан 1996 |29 қаңтар 2002 |- |3 |[[Сурет:Tokaev.jpg|жиекті|117x117 нүкте]] |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} |29 қаңтар 2002 |13 маусым 2003 |- |4 |[[Сурет:Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич (cropped).jpg|жиекті|142x142 нүкте]] |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} |13 маусым 2003 |9 наурыз 2004 |- |5 |[[Сурет:Oralbay Abdikarimov.jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} |10 наурыз 2004 |15 мамыр 2007 |- |6 |[[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]<br>{{small|(1946 туған)}} |15 мамыр 2007 |23 қаңтар 2012 |- |7 |[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|жиекті|135x135 нүкте]] |[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]<br>{{small|(1960 туған)}} |23 қаңтар 2012 |16 қаңтар 2013 |- |8 |[[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|жиекті|140x140 нүкте]] |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} |16 қаңтар 2013 |21 қаңтар 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. |style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Karim Masimov.jpg|жиекті|136x136 нүкте]] |style="background-color:#E6E6AA"|[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>{{small|(1965 туған)}} |style="background-color:#E6E6AA"|21 қаңтар 2014 |style="background-color:#E6E6AA"|2 сәуір 2014 |- |9 |[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|жиекті|147x147 нүкте]] |[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} |2 сәуір 2014 |22 қазан 2014 |- |style="background-color:#E6E6AA"|м.а. |style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Nigmatylın Nurlan.jpg|жиекті|133x133 нүкте]] |style="background-color:#E6E6AA"|[[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>{{small|(1962 туған)}} |style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |style="background-color:#E6E6AA"|11 қараша 2014 |- |10 |[[Сурет:Gulshara Abdykhalikova (2019-11-04) (cropped).jpg|жиекті|147x147 нүкте]] |[[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]]<br>{{small|(1965 туған)}} |11 қараша 2014 |25 ақпан 2019 |- |11 |[[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} |1 наурыз 2019 |24 наурыз 2019 |- |12 |[[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|жиекті|140x140 нүкте]] |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} |24 наурыз 2019 |18 қыркүйек 2019 | rowspan="5"|[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (19-08-2022).jpg|99px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |- |13 |[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|жиекті|121x121 нүкте]] |[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} |18 қыркүйек 2019 |5 қаңтар 2022 |- |14 | |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} |5 қаңтар 2022 |14 маусым 2022 |- | colspan="5"|'''Қазақстанның мемлекеттік кеңесшілері (2022 жылдан бастап)''' |- |1 | |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} |14 маусым 2022 |30 маусым 2026 |} === Қазақстанның мемлекеттік кеңесшілері (1990—1995) === Мемлекеттік кеңесші лауазымы алғаш рет Қазақ КСР-нің 1990 жылғы 20 қарашадағы Заңына сәйкес пайда болды. Ол бұрынғы Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары лауазымының орнына енгізілді. 1991 жылы 25 маусымда Қазақ КСР-нің Заңымен Премьер-министр орынбасары лауазымы қайта енгізілді, бірақ мемлекеттік кеңесші лауазымы жойылған жоқ. Лауазым 1995 жылғы Конституциялық реформадан кейін жойылды. {| class="wikitable" |- !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- |[[Мырзатай Жолдасбеков]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Қаратай Тұрысов]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Юрий Александрович Хитрин|Юрий Хитрин]] |желтоқсан<br>1990 |шілде<br>1992 |- |[[Қадыр Қарқабатұлы Бәйкенов|Қадыр Бәйкенов]] |наурыз<br>1991 |маусым<br>1991 |- |[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]] |қазан<br>1991 |қараша<br>1993 |- |[[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |қаңтар<br>1992 |маусым<br>1993 |- |[[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] |қазан<br>1992 |қазан<br>1995 |- |[[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]] |қаңтар<br>1993 |наурыз<br>1994 |- |[[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]] |қазан<br>1993 |маусым<br>1994 |- |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] |қазан<br>1994 |қазан<br>1995 |- |[[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]] |сәуір<br>1995 |желтоқсан<br>1995 |} ==Cілтеме== *Қазақстан Республикасы Мемлекеттік хатшысының мәртебесі мен өкілеттіктері туралы ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ЖАРЛЫҒЫ, 2007 жылғы 13 тамыз N 379 ==Дереккөздер== <references/> * http://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/on_the_status_and_authorities_of_secretary_of_state/decree_of_the_president_of_the_republic_of_kazakhstan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624110603/http://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/on_the_status_and_authorities_of_secretary_of_state/decree_of_the_president_of_the_republic_of_kazakhstan |date=2010-06-24 }} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] cno8otsw4whb01lhi1v5f8sk3ni27gb Қотыр (ауру) 0 39651 3653329 3626286 2026-09-11T07:54:34Z Amherst99 4439 /* */ 3653329 wikitext text/x-wiki '''Қотыр''', шұбыртпа – жұқпалы тері ауруы. Қотырды [[шұбыртпа кенесі]] қоздырады. Сау адамға ауру адамнан, сондай-ақ, оның киімінен, төсегінен, сүлгісінен, т.б. жұғады. Шұбыртпа кенесінің аталығының ұзындығы 0,18 – 0,27 милиметр ені 0,15 – 0,2 милиметр, аналығының ұзындығы 0,4 милиметр, ені 0,25 – 0,3 милиметр. Аналығын ұрықтандырғаннан кейін, аталығы өліп қалады. Кене аналығы тері қабатына еніп, шұбыртпа жолдарын жасап, оған 50-ге дейін жұмыртқа салады; 3 – 7 күннен кейін одан қуыршақтар пайда болады, бірнеше аптада кенелер жетіледі. [[Кене]] теріге енгеннен кейін, 7 – 14 күнде ауру белгілері байқалады. Қотыр терінің жұқа жерлеріне: саусақ аралықтарына, аяқ-қолдың [[буын]]дарына, адамның іші мен санына, кеуденің шет жағына түседі. Беті сулы ұсақ қызғылт бөрткендер немесе қызарған қабығы бар қос түйіншектер пайда болады. Оның аралығында жіңішке, сұрғылт түсті, ирелеңдеген (ұзындығы 1 – 2 мм) шұбыртпа жолы көрінеді. Қотыр түскен жер, әсіресе, түнге қарай қатты қышиды. Қасынған жағдайда әр түрлі [[инфекция]]лар қосылып, терінің іріңді аурулары қозады. Емі: Қотырмен ауырған адамды оқшаулайды, науқас жеке сүлгі қолданып, сау адамнан бөлек ұйықтауы, тиісті дәрі-дәрмекті қабылдауы қажет. Емделіп болғаннан кейін ауырған адам мұқият жуынып, оның пайдаланған төсек орнына, киіміне, ауру жатқан бөлмеге залалсыздандыру жұмысы жүргізіледі. Қотырға барлық малдар, үй құстары да ұшырайды. Қотыр алғашқыда малдың жүні сирек жерлеріне түседі, асқынған кезде бүкіл денесіне жайылады. Емі: Қотыр малды газды камерада емдеп, дәрі қосылған астауға тоғытады. [[Газ камерасы]]нда [[жылқы]]ны, [[түйе]]ні емдейді; [[креолин]], [[гексохлоран]] араластырылған астауда қойды тоғытады.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Scabies}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ұмытылған аурулар]] [[Санат:Тері аурулары]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] l81jj273onuxgmzidr6ukksyc6cuvhu Бөле 0 39999 3653386 3641376 2026-09-11T09:55:44Z Fasyr 185554 . 3653386 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Туыстық}} '''Бөле'''— әке немесе шеше жақтан қарындас, сіңлілерінің балалары. ==Дереккөздер</span>== «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Туыстық]] {{stub}} 6zqdxiz15dwgh9e7ku66vsoa06nbcfy Қазақстанның табиғаты 0 42890 3653065 3653008 2026-09-10T13:25:03Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3624457 wikitext text/x-wiki Қазақстан Республикасының аумағы батысында Еділ өзен алабынан шығысында Алтай тауы шыңдарына дейін, солтүстігінде Батыс Сібір жазығынан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Тянь-Шань тауына дейін созылып жатыр. [[Сурет:KazakhMountains.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px]] ==Географиялық зерттелу тарихы== [[Еуропа]] мен [[Азия]] елдері арасындағы қарым-қатынастың көпшілігі (керуен жолдары, елшілік көштері, т.б.) ежелгі заманнан-ақ қазіргі [[Қазақстан]] аумағындағы жер арқылы өткен. Осыған байланысты Қазақстанның кейбір табиғи нысандары туралы жазба деректер өте ерте кезден белгілі болған. Мысалы, [[Геродот]] (б.з.б. 5 ғ.) [[Каспий теңізі]]нің шығысында шексіз жазық өңір жатқандығын және оны массагеттердің мекендейтіндігін баяндаған. Птолемей (б.з. 2 ғ.) өз еңбектерінде [[Жайық]] (Dаіх), [[Жем]] (Rhymmus) және [[Сырдария]] (Jаxаrtеs) өзендері туралы мәліметтер келтірген. * '''9 – 10 ғасырларда''' [[араб]] ғалымдары [[Арал теңізі]]не толық сипаттама беріп, картаға түсірді және гректердің [[Әмудария]] мен [[Сырдария]] өзендері Каспий теңізіне құяды деген топшылауын теріске шығарып, Арал теңізіне құятынын анықтаған. Арабтардың сол кездегі деректерінде Жайық, Жем, Сағыз өзендері аталған. 13 ғасырда [[Моңғолия]]ға [[Италия]] саяхатшысы [[Джованни Плано Карпини]] және фламанд саяхатшысы Виллем Рубрук бастап барған елшілер өздері жүрген Қазақстан аумағындағы шөл, шөлейт аймақтардың қысқаша сипаттамасын берген. Олар өздерінің жеке бақылаулары негізінде Каспий теңізінің тұйық алап екендігі туралы маңызды геогр. мағлұматтарды жаңартып толықтырған және [[Алакөл]], [[Балқаш]] көлдері, [[Тарбағатай]], [[Жетісу Алатауы]] (Еренқабырға) жайында алғашқы деректер келтірген. * '''15 – 17 ғасырлардағы''' Қазақстан туралы географиялық мәліметтер [[Ресей]] әдебиеттерінде жинақтала бастаған. Бұл мәліметтер [[Мәскеу]] мемлекетін және оған іргелес аумақтарды бейнелеген “Большой чертеж” (“Үлкен сызба”) картасында жүйеленген. [[1627]] ж. шыққан “Книга большого чертежа” (“Үлкен сызба кітабы”) атты еңбекте қазіргі республиканың батыс, оңтүстік және орталық бөліктерінің біршама жерлеріне нақтылы сипаттама берілген. 17 ғасырларда [[Қазақ]] ордасына және [[Орта Азия]] хандықтары жеріне жасалған орыс саяхатшыларының зерттеулері жиілей түскен. Олардың [[Жайық]] өз. сыртындағы дала туралы мәліметтері жинақталып, “Чертеж всей земли безводной и малопроходной каменной степи” (“Бүкіл жері сусыз, өтуге қиын тастақты дала сызбасы”) деген атпен жарық көрген (1697). Бұл туынды С.Ремезов жазған “Чертежная книга Сибири” (“Сібірдің сызба кітабы”) атты орыстың тұңғыш геогр. атласы құрамына енген. Мұнда Қазақстан аумағының көпшілік бөлігі қамтылған. 18 ғ-дың 30-жылдарынан 19 ғ-дың 60-жылдарына дейін созылған Ресейдің Қазақстанды отарлау үрдісі оның аумағының геогр. зерттелуінің сипаты мен барысына әсерін тигізбей қоймады. Бұл кезеңде жаңа қосылған аумақтарда орыс мемлекеті билігін орнату және нығайту мақсатына сай көптеген арнаулы әскери және ғылыми [[экспедициялар]] ұйымдастырылды. [[Сурет:Подвальский залив 95.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|"[[Ертіс өзені]]"]] [[Ертіс өзені]] бойында бекіністер салуға және [[Жоңғар хандығы]]мен дипломатиялық қарым-қатынас орнауына байланысты Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанды тұңғыш топографиялық картаға түсіру ісі жүргізілді. Сонымен қатар Қазақстанның батысында, Каспий мен [[Арал]] теңіздері жағалауында, [[Сарысу (өзен)|Сарысу]], [[Шу]] өзендерінің алаптарында картаға қарапайым түсірулер іске асырылды. Бұл түсірулердің нәтижесінде, бір жағынан, Қазақстанның жеке өңірлерінің тұңғыш ірі масштабты карталары жасалса, екінші жағынан, табиғат ерекшеліктері туралы ғылыми мәліметтер жиналды. [[Қазақстан географиясы]] туралы алғашқы ғыл. еңбек П.И. Рычковтың 1762 ж. шыққан “Топография Оренбургская” (“Орынбор топографиясы”) атты кітабы болды. Қазақстанның геогр. зерттелу тарихында 1768 – 74 жылдардағы акад. экспедициялар ерекше орын алды. Ресейдің Ғылым және көркемөнер академиясының академиктері мен адъюнктері Қазақстанның Еділ мен Жайық өзендері аралығындағы бөлігін, Маңғыстау түбегін, [[Ырғыз]] бен [[Торғай]] өзендерінің алабын, [[Есіл]] даласын, [[Ертіс]] маңы ойпатын, [[Кенді Алтай]]ды және [[Қалба]] жотасын зерттеді. * '''1820–21 жылдары''' экспедициялық зерттеулер нәтижесінде “Естественная история Оренбургского края” (“Орынбор өлкесінің табиғат тарихы”) атты 3 томдық еңбек жарияланды. Оның 1-бөлімінде Бат. Қазақстанның табиғат жағдайларына жалпы сипаттама берілді. * '''19 ғ-дың 1-жартысында''' қазіргі Қазақстан аумағын зерттеуші экспедициялардың саны артты. 1827 жылдан 1872 жылға дейінгі аралықта Г.С. Карелин өлкені картаға түсірумен бірге әр түрлі аймақтардың (Каспий теңізі жағалауы, Алтай, Тарбағатай, Жетісу Алатауы тауларының) жануарлар мен өсімдіктер дүниесінен коллекциялар жинады. Атақты неміс ғалымы А.Гумбольдт өзінің Алтайға жасаған саяхаты (1829) нәтижесінде “Центральная Азия” (“Орталық Азия”) деген көлемді еңбегін шығарды. 19 ғ-дың 30-жылдарына дейін Қазақстан туралы жиналған географиялық деректер А.И. Левшиннің “Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей” (“Қырғыз-қазақ не қырғыз-қайсақ ордасы мен даласының сипаттамасы”) деген кітабында (1832) қорытындыланды. Бұл кітап Қазақстанның жері туралы берілген алғашқы толық географилық сипаттама болды. [[Сурет:BalkhashPlaneTransaero.JPG|right|thumb| alt=A.|250 px|"[[Балқаш көлі]]"]] * '''1840–50 жылдар аралығында''' Шығыс, Оңтүстік-Шығыс және Орталық Қазақстан өңірлеріне Ресей ботанигі Л.И. Шренк саяхат жасады. Ол Жетісу Алатауына, Балқаш–Алакөл ойысының шығыс бөлігіне физикалық-географиялық сипаттама берді. 19 ғасырдың орта шенінде Арал (А.И. Бутаков) және Каспий (К.М. Бэр, Н.А. Ивашинцов) теңіздері жан-жақты зерттелді. [[Сурет:Alakol and Sasykkol.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|"Алакөл көлі"]] 1857 ж. Арал-Каспий атырабына императорлық Санкт-Петербург Ғылым Академиясы ұйымдастырған экспедицияға И.Г. Борщов пен Н.А. Северцов қатысты. Экспедиция жұмыстарының қорытынды деректерінің маңызы өте зор болды. Экспедиция жүмысының нәтижесінде Батыс Қазақстанның жер беті, геологиялық құрылысы, климаты, флорасы және фаунасы туралы нақты деректер кеңейді. Борщов “Материалы для ботанической географии Арало-Каспийского края” (“Арал-Каспий өлкесінің ботаникалық географиясына арналған деректер”) деген классикалық монографиясында Батыс Қазақстанды ландшафтылық-географиялық облыстарға бөлді. * '''1856–57 жылдары''' П.П. Семенов (Семенов-Тян-Шанский) Тянь-Шань тауына өзінің әйгілі саяхатын жасады. Ол бұл сапарындағы зерттеу қорытындысында таулы өлкенің орографиясына (таулы жер бедері) жаңаша сипаттама беріп, тұңғыш рет биік тау ландшафтын анықтады. П.П. Семеновтың бұл сапарда ашқан аса маңызды жаңалықтарының бірі – Орта Азиядан тау мұздықтарының табылуы. Ғалымның осы жолғы еңбегі Орта Азия мен Қазақстанның [[Тянь-Шань]] сияқты таулы өлкелерін жан-жақты зерттеудің ғылым негізін жасағандығы болды. [[Сурет:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|"[[Тянь-Шань тауы]]"]] * '''19 ғ-дың 50–60-жылдарында''' Жетісу Алатауы мен [[Іле]] өңірін қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов зерттеді. Жетісу және Тянь-Шаньның табиғатына ғылыми сипаттама берді. Балқаш көлі мен Алакөлдің пайда болу және қалыптасу тарихының өте ұқсастығын дәлелдеді. Жетісу Алатауы мен Солтүстік Тянь-Шань тауын жануарлардың таралуына қарай биік таулық белдеулерге бөлді. Сонымен бірге осы зерттелген өңірлердің маршруттық және жалпы шолулық карталарын жасады. 19 ғ-дың алғашқы жартысында кен байлықтарын іздеуге байланысты физикалық -географиялық сипаттағы бірқатар жаңа деректер алынды. Әсіресе, Орталық Қазақстан мен Тарбағатай тауының және Маңғыстау түбегінің геологиялық құрылысы, орографиясы туралы нақтылы деректер жиналды. * '''19 ғ-дың 60-жылдарында''' Ресейдің Қазақстанды отарлаудың тарихи үрдісі аяқталды. Соған орай кен байлықтары пайдалануға, [[темір жол]]дың салынуына және егістік жер қорының кеңеюіне көп көңіл бөліне бастады. Жалпы географиялық зерттеулермен бірге арнаулы геология, топырақтану, ботаника, гидрология, т.б. салалар бойынша жұмыстар жүргізілді. 1865–79 ж. аралығында А.Татаринов Оңтүстік Қазақстаннан [[Леңгір]], Келтемашат, Боралдай, т.б. қоңыр көмір кен орындарын ашты. Бұрын [[Маңғыстау түбегі]]нен көмір кенінің ашылуына байланысты мұнда одан әрі барлау жұмыстары жүргізілді. Қазан төңкерісіне дейін Маңғыстау түбегін зерттеу жұмыстарының ең көрнектісі – Н.И. Андрусовтың “Мангышлак” (“Маңғыстау”) атты еңбегі. Мұнда автор түбектің тектоникасы, стратиграфиясы туралы белгілі болған барлық деректерді тұжырымдады. * '''1865–79 жылдары''' И.В. Мушкетов пен Г.Д. Романовский Арал маңын, [[Қаратау]]ды, Тянь-Шаньның солтүстігін, [[Балқаш]]тың оңтүстігін, [[Тарбағатай]]ды зерттеп, [[Түркістан]] аймағының алғашқы геологиялық картасын (1881) жасады. Онда бүкіл Оңтүстік Қазақстан өңірі камтылды. И.В. Мушкетов Орта Азияның физикалық географиясы мен геологиясына арналған “Туркестан” (“Түркістан”) еңбегін жазды (1886–1906). Ол сонымен бірге 1887 ж. Верныйдағы (қазіргі Алматы) зілзаланың себебін және зардаптарын зерттеді. 19 ғасырдың 90-жылдарында Сібір темір жолын салуға байланысты Солтүстік Қазақстанда көрнекті геолог К.И. Богдановичтің жалпы басшылығымен бірнеше экспедициялық зерттеу жүргізілді. Осының нәтижесінде Солтүстік және Орталық Қазақстанның геологиялық құрылысының негізгі сипаты анықталып, бірнеше көмір кен орындары (Екібастұз, т.б.) ашылды. А.Н. Замятин, Н.Н. Тихонович және [[С.И. Мироновтың]] зерттеулері нәтижесінде [[Ембі]] мұнайлы өңірінің стратиграфиясы мен тектоникасының жалпы сұлбасы жасалды, мұнайдың жер асты тұз күмбездерімен байланыстылығы анықталды. Қоныстандыру басқармасының Н.Г. Кассин, А.А. Козырев, П.В. Матвеев басқарған экспедициялары Қазақстанның бірқатар аудандарының жер асты сулары туралы тұңғыш мәліметтер берді. Геология, топырақ тану, ботаника, т.б. экспедициялар өз жүмыстарына қосымша Қазақстанның жер бедері және оның ерекшеліктерінің жалпы сипаттамасы туралы зерттеулер жүргізді. Мысалы, Мушкетов өзінің геологиялық зерттеулерінің нәтижесінде Тянь-Шаньның қазіргі жер бедерінің қалыптасу заңдылықтарын ашты және орогр. құрылысының негізгі белгілерін анықтады. Оның Арал [[Қарақұм]]ында жүргізген бақылаулары Қазақстан мен Орта Азиядағы қуаң өңірлер жер бетінің өзгеруіне эолдық факторлардың күшті әсер тигізгенін дәлелдеді. Д.Л. Иванов Батыс Тянь-Шаньнның ірі масштабты гипсометриялық картасын жасады. М.В. Баярунас Маңғыстаудың оңтүстігіне жүргізген геологиялық зерттеулері кезінде қосымша геоморфологиялық бақылаулар жүргізіп, Қарақия, Қауынды, т.б. тұйық ойыстарға жан-жақты географилық сипаттама берді. Санаулы ғана арнаулы геоморфологиялық зерттеу жұмыстарының ішінде Л.С. Бергтің еңбегі ерекше. Ол алғашқы болып Солтүстік Арал шөлдерінің жер бедері пішіндеріне геоморфологиялық сипаттама берді. * '''19 ғ-дың 70-жылдарынан''' Қазақстан аумағында метеорологиялық бақылаулар жүргізілді, бірақ мұнда метеорологиялық станциялардың саны өте аз болды және аумақ бойынша орналасуы біркелкі болмады. [[Сурет:Aral Sea 05 October 2008.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|"[[Арал теңізі]]"]] * '''1898 – 99 жылдары''' Берг, П.Г. Игнатьев және В.Д. Елпатьевский Орыс Географиялық қоғамының Батыс Сібір бөлімшесінің тапсырмасымен Солтүстік және Орталық Қазақстанның ірі көлдеріне зерттеу жүргізді. 1899 – 1902 ж. аралығында Берг Арал теңізінің гидрологиясын зерттеді. Нәтижесінде [[Арал теңізі]] туралы бұрынғы түсініктер түбірімен өзгертілді. Бұрын бүкіл [[Тұран ойпаты]]н жауып, шығыста Балқаш көліне дейін созылып жатқан біртұтас Арал – Каспий алабы болды деген ұғым теріске шығарылды. Өз зерттеулерінің нәтижесін Берг “Аральское море” (“Арал теңізі”) монографиясында (1908) қорытындылады. Бұл еңбек өз деректерінің нақтылығымен, ғыл. қорытындыларының маңыздылығымен бүгінгі күнге дейін маңызын жойған жоқ. Осыдан кейінгі жылдары Берг Балқаш көлін жан-жақты зерттеді. [[Сурет:Cistanche salsa; Baikonur 01.jpg|left|thumb| alt=A.|220 px|"[[Қазақстан өсімдіктері]]"]] * '''20 ғасырдың басында''' қазіргі Қазақстан жерінде [[топырақтану]] зерттеулері етек жайды. Қоныстандыру басқармасы ұйымдастырған экспедицияларға топырақ зерттеушілер С.С. Неуструев, Л.И. Прасолов, А.И. Безсонов, т.б. басшылық етті. Қазақстанның өсімдігін зерттеуге ботаник және географ А.Н. Краснов үлкен еңбек сіңірді. Оның экспедициясы Алтайды, Каспий ойпатын, Шу-Іле тауларын, Іле өзен алабын, Іле Алатауын қамтыды. Ол алғашқылардың бірі болып Тұран шөлін жіктеп, онда шөлдің саздақты, құмайтты, тастақты, сортаң түрлерінің бар екендігін анықтады. Геоботаникалық зерттеулердің ішінде В.В. Сапожников Тянь-Шаньда, Жетісу Алатауында, Алтайда ботаникалық және географиялық зерттеулер жүргізді. Ол бұл тау жүйелеріндегі өсімдіктердің таралуының бірқатар заңдылықтарын ашты. В.М. Савич Батыс Қазақстанда жүргізген геоботаникалық зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, шөл және дала белдемінің ауыспалы сипатта екендігі туралы пікір айтты. 1908 жылғы Торғай экспедициясынан бастап И.М. Крашенинников 30 жыл бойы Қазақстанды геоботан. тұрғыдан зерттеді. Ол өз еңбектерінде, әсіресе, өсімдік ассоциациясының жер бедерімен және топырақпен өзара қатынасын терең талдады. * '''19 ғ-дың соңы – 20 ғ-дың басында''' [http://www.undp.kz/kz/articles/1/46.jsp Қазақстан фаунасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} н зерттеуге көңіл бөліне бастады. Ірі зоологиялық зерттеулерді Арал – Каспий экспедициялары жүргізді. Жаратылыс зерттеушілердің Петербург қоғамы өлкенің жаратылыс тарихын анықтау мақсатында экспедиция ұйымдастырды және [[Каспий]] мен [[Арал]] теңіздерінің фаунасын зерттеуде бай материал жинақтады. Экспедицияның ихтиологиялық коллекциясын зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, К.Ф. Кесслер жаңа геологиялық уақытта Каспий мен Арал теңіздері арасында болған байланыстылық туралы пікірге алғашқылардың бірі болып өз күмәнін айтты. Северцовтың, А.М. Никольскийдің зерттеулері географиялық тұрғыда жүргізілуімен ерекшеленеді. Северцов “Вертикальное и горизонтальное распределение туркестанских животных” (“Түркістан жануарларының таулы және жазық өңірде таралуы”) деген күрделі еңбегінде (1873) Орта Азияны географиялық аудандастырудың негізін қалады (Оңтүстік Қазақстанды қоса). ----Қазақстанның орнитофаунасын алғаш талдап зерттеушілер: Н.А. Зарудный, П.П. Сушкин, В.Н. Бостанжогло. Бұл [[ғалым]]дар өздерінің тікелей бақылаулары мен бұрынғы мәліметтерді пайдаланып [[Қазақстан]] аумағында кұстардың геогр. таралуын жете түсіндірді. Сондай-ақ, олардың еңбектерінде Қазақстанның жазық бөлігін аудандастыру мәселесі қамтылған. Северцов, Краснов, Берг, Неуструев, Крашенинниковтың еңбектерінде табиғат кешендерінің әр түрлі құраушылары аралығындағы байланыстылық талданып, физикалық-географиялық [[заң]]дылық тұжырымдалып, табиғи аудандастыру мәселелері көтерілді. Қазақстан аумағының қазіргі физикалық-географиялық бөлінуінің негізі Бергтің “Опыт разделения Сибири и Туркестана на ландшафтные и морфологические области” (“[[Сібір]] мен [[Түркістан]]ды ландшафтық және морфологиялық аймақтарға бөлу тәжірибесі”) мақаласында (1913) қаланды. Осы жұмысында Берг нақтылы деректер негізінде Қазақстан аумағын ландшафтылық белдемге және морфологиялық облыстарға бөлді. Бергтің аудандастыру туралы еңбегінің Қазақстан аумағы үшін қазірге дейін ғыл. маңызы күшті. Қазақстан жерінің кеңестік [[дәуір]]де зерттелуі [[Қазақстан]]ның өндіргіш күштерін соц. негізде дамыту мәселелерімен тікелей байланыстырылды. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуы табиғи қорлардың зерттелуімен ұштастырылды. Әрбір ірі құрылысқа байланысты географиялық ортаның элементтері – жер қойнауы, топырақ қабаттары, су қорлары, [[климат]]ы, т.б. зерттеле басталды. Кен байлықтарын табу және оларды игеру мақсатында геологиялық барлау кеңінен етек алды. [[Топырақ]] және өсімдік түрлерін зерттеу экспедицияларының жұмысы жандандырылды. Жаңа [[қала]]лар мен [[елді мекен]]дердің пайда болуына және одан әрі дамуына байланысты Қазақстанның көпшілік бөлігінің климаттық жағдайы зерттелді, су қорларын іздеу жұмыстары кең көлемде жүргізілді. Дегенмен, республика жерінің географиялық зерттелу барысы әр кезеңде әр түрлі болды. Бұл жағдай ең алдымен республикадағы табиғи ресурстардың игерілу қарқынына, ғылыми мекемелердің жұмыс көлеміне байланысты болды. Осы шаралардың барлығын жүзеге асыру үшін [[Қазақстан]] аумағы геогр. жағынан жан-жақты зерттеле бастады. Зерттеу, әсіресе, 20 ғасырдың 20-жылдарының ортасында елімізде халық шаруашылығын қайта құру және соцоллогиялық [[экономика]]ның негізін қалау кезеңінде кең өріс алды. Жеке [[облыс]] аумағын жүйелі және жан-жақты зерттейтін ғылыми экспедициялар ұйымдастырыла бастады. [[Сурет:Fireopal-raw stone-1.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|"[[Минералдық шикізат]]"]] [http://www.elgazeti.kz/?p=5875 Минералдық шикізат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911213735/http://www.elgazeti.kz/?p=5875 |date=2011-09-11 }} тардың кеңінен іздестіріле барлануына байланысты Қазақстан жерін зерттеуші институттардың, геологиялық партиялардың және трестердің (Сібір , Орталық геологиялық институттың [[Сібір]] бөлімі, [[Алтай]] [[полиметалл]], [[Атбасар]] полиметалл және Қазақ геологиялық барлау трестері, [[Ауыр өнеркәсіп]] халкомының Қазақ геология-гидрогеология басқармасы, т.б.) саны көбейе түсті. 1926 ж. КСРО ҒА жанында құрылған одақтас және автономиялы республикаларды зерттеуші арнаулы комитет Қазақстанның жер қойнауын зерттеу жұмысын қолға алды. 1933 жылы Қазақ [[гидрометеорология]] басқармасы ұйымдастырылды. 1932 жылы КСРО ҒА-нда Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеуге арналған конференция өтті. Бұл жағдай республикада жүргізілген көптеген зерттеу жұмыстарының бастамасы болды. Сол жылы КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрылды (1939 ж. КСРО ғылым академиясының бөлімшесіне айналды). ----'''Геологиялық зерттеулердің басты мақсаты'''' – еліміздің өнеркәсібіне аса қажет кен орындарын табу және оларды барлау болды. Бұл бағытта В.К. Котульский (Алтайда), В.П. Нехорошев, Н.Н. Горностаев, А.К. Мейстер (Шығ. Қазақстанда), М.П. Русаков, Н.Г. Кассин, Д.С. Коржинский (Орталық Қазақстанда). Замятин (Жем алабында), т.б. еңбек етті. Кен орындарының өнеркәсіптік маңызын анықтай түсу үшін [[Әулиеата уезі]]нде, [[Мұғалжар]]да, [[Қызылқұм]]да (И.П. Герасимов, П.К. Чихачев), Солтүстік-Шығыс Қазақстанда (А.А. Козырев), Орталық Қазақстанда (Қ.Сәтбаев) геологиялық зерттеулер іске асырылды. Геоморфологиялық байқаулар Үстіртте (Н.Л. Благовидов), Каспий ойпатында (Герасимов) жүргізілді. Н.А. Копыловтың 1927 ж. шыққан “Материалы по гипсометрии Казахстана” (“Қазақстан гипсометриясы бойынша деректер”) кітабында Қазақстан геоморфологиясы туралы алғашқы маңызды мағлұматтар берілді. [[Оңтүстік Қазақстан]] [[облыс]]тарының [[климат]]ын зерттеуде [[Түркістан]] метеорологиялық институты елеулі үлес қосты. Түркістан (1924) және Қазақстанның (1925) климаттық жағдайлары туралы еңбектер жарық көрді. Республика аумағын климаттық аудандастыру алғашқы қадамы [1927 ж. шыққан М.Д. Пономарев пен В.Н. Барсуктың “Климатический очерк Казахстана” (“Қазақстанның климаттық очеркі”) еңбегі] жасалды. Қазақстандағы алғашқы [[гидрология]]лық кешенді зерттеу жұмысы ретінде М.М. Давыдовтың (1925) және Б.X. Шлегельдің (1926) еңбектерін атауға болады. Бұлар Оңтүстік Қазақстан өңірінің [[су]] шаруашылығы жағдайын сипаттады. КСРО ғылым академиясының басшылығымен Қазақстан гидрографиясының жоспарлы зерттелуі жолға қойылды, осы мақсатпен республиканың батыс бөлігіне бірнеше экспедициялар шықты. Бұлардың материалы бойынша 1928 ж. П.Н. Лебедевтің “Краткий гидрографический очерк Казахстана” (“Қазақстанның қысқаша гидрографиялық очеркі”) және “Гидрометеорологический очерк Казахстана” (“Қазақстанның гидрометеорологиялық очеркі”) еңбектерін баспадан шығарды. Шу, Талас, Сырдария өзендерінің төм. ағысындағы көлдер зерттелді. [[КСРО]] Географиялық коғамының [[Верный]] және [[Түркістан]] бөлімдері Кіші және Үлкен [[Алматы]] өзендерімен өтетін лай тасқындардың себебін анықтау мақсатында зерттеу жұмыстарын ұйымдастыра бастады. Қоныстандыруға және жер қорын есепке алуға байланысты Қазақстан өңірлерінің топырағын зерттеу кең өріс алды. Республика аумағы топырақ жамылғысының алғашқы сипаттамаларын Р.И. Аболин (1922), К.Д. Глинка (1923) және Л.И. Прасолов (1925) берді. Олардың жұмыстарында топырақ-өсімдік белдемдерінің сұлбасы жасалып жіктелді. [[Қостанай]] (В.И. Баранов), Орал (И.И. Фелимонов, И.В. Ларин), Ақтөбе (М.И. Рожанец) және Жетісу (А.Мухли) облыстарының аумағына экспедициялар шықты. КСРО ғылым академиясының экспедициялары құрамында Герасимов Үстірттің, Неуструев Каспий ойпатының топырақ жамылғысын зерттеді. Әсіресе, Герасимовтың еңбектерінде (1928–30) бұл өңірлердің топырақ қабаттарының қалыптасу жағдайлары және бұған байланысты өңірді физикалық-географиялық аудандастыру жөнінде құнды деректер берілді. ----Геоботаникалық зерттеулердің де өзіндік қолданбалық мақсаты белгіленді. Бұлардың алдына жайылымды, шабындықты және жыртуға жарамды жерді анықтау әрі оларға сипаттама беру міндеті қойылды. Алғашқы жылдары геоботан. жұмыстың көпшілігі Батыс Қазақстанда жүргізілді (И.В. Ларин). [[КСРО]] ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы құрамындағы топырақ-[[ботаника]] отряды бұл өңірдің өсімдігін зерттеуге елеулі үлес қосты. Республиканың Жер Халкомы [[Семей]] және [[Павлодар]] облыстарына экспедициялар жіберді. Бұл саладағы зерттеудің алғашқы жиынтық қорытындыларын (1923–25) Крашенинников жариялады. Ол өз еңбегінде өсімдік жамылғысы географиясын түсіндіруге генетик. принципті пайдалануды және физ-геогр. аудандастырудың алғашқы сұлбасын ұсынды. Осы кезеңде республика фаунасын зерттеуде Д.Н. Кашкаров, В.Н. Шнитников, Б.С. Виноградов, т.б. елеулі үлес қосты. [[Сурет:Industry Texas.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|"[[Өндіріс орындары]]"]] Өндірісті тиімді де дұрыс орналастырудың маңыздылығы экономиканы қайта құру жоспарын жасау кезінде айқындала түсті. Алғашқы бесжылдық (1929–32) жоспарларында Қазақстанда өнеркәсіп және ауыл шаруашылығының барлық салаларының техникалық базаларын жасау қарастырылды; ол үшін республикадағы геогр. зерттеулерді кеңінен және жан-жақты жүргізу керек болды. Бұл кезеңде (1928–40) экспедициялық зерттеулер кең етек алды. Республикада тұрақты ғылыми-зерттеу мекемелерінің және жергілікті ғылыми кадрлардың көбеюінің нәтижесінде Қазақстан жерінде тұрақты бақылаулар жүргізу жолға қойылды. Геологиялық барлау жұмыстары түсті және сирек металдар, көмір, т.б. кен байлықтарының қоры жөнінен Кеңес Одағы бойынша Қазақстанды жетекші орындардың біріне шығарды. Алтайдың, Орталық Қазақстанның кентастық кен орындарын және Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Арал маңы, [[Мұғалжар тауы]], т.б. өңірлердің геологиялық құрылысын зерттеу қарқынды түрде жүргізілді. Климаттық және гидрологиялық жұмыстар метеорол. және гидрометеорол. ст-лардың көбеюіне негізделе жүргізілді. Су қорларын зерттеу өрістеді. Өндіріс қажеттерін өтеу және салынуға тиісті гидротех. құрылыстардың геогр. жағдайларын анықтау үшін кейбір жеке алаптарға кешенді зерттеулер жүргізілді. Бұлардың нәтижесінде И.И. Фелимоновтың Жайық-Көшім каналы, Орт. Қазақстанды суландыру перспективасы, Б.К. Терлецкийдің Балқаш-Алакөл алабы жөнінде, Солтүстік және Орталық Қазақстан туралы “КСРО су қорларының анықтамасы” жинағының 13-томы, т.б. еңбектері жарық көрді. Арал теңізі мен [[Балқаш]] көлін жаңадан зерттеу басталды. Іле Алатауына Н.Н. Пальгов гляциологиялық бақылаулар жүргізді. * '''2-дүниежүз. соғыс жылдарында (1941–45)''' жалпы геогр. зерттеулер біршама қысқарды, негізінен майдан мен тыл мұқтажын өтеу ғана ескерілді. КСРО ғылым академиясының Географиялық институтының көпшілік қызметкерлері Алматыға көшіріліп, Топырақ тану және Ботаника институттарымен және басқа жергілікті ғалымдармен бірлесе отырып, ауыл шаруашылығын өркендетудің қорларын табу және зерттеумен шұғылданды. Дәл геоморфологиялық карталар жасалды, су және топырақ жамылғысының қорлары түбегейлі зерттелді. Солардың нәтижесінде жерді тиімді пайдалануға нақты ұсыныстар берілді. Республика алғашқы рет табиғи мал азығының қоры бойынша аудандастырылды (Л.Г. Соболев), геоморфология бойынша (И.П. Герасимов), агроклиматологиядан (П.Н. Колосков) ірі қорытындылар шығарылды, топырақты зерттеудің геохимиялық тәсілі жасалды (М.А. Глазовская), су ш. қажетін өтеуге катысты табиғат жағдайларының бірнеше карталары (Б.А. Федорович, С.Л. Кушев) құрастырылды. Бұл материалдарды қорытындылай келе А.А. Григорьев өзінің Қазақстан табиғаты туралы очерктерін жариялады. Осы жылдары КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің Геогр. секторын белгілі ғалым Н.Н. Баранский басқарды. Ол республика экономикасын мамандандыруды жетілдіре түсу мақсатында Қазақстанды 5 экономикалық ауданға бөлді. Соғыстан кейінгі жылдары (1945 жылдан бастап) Қазақстандағы геогр. зерттеулерге баса көңіл бөлінді. Халық ш-н қалпына келтіру және одан әрі дамыту үшін табиғи ресурстарды көптеп табу және оларды шұғыл шаруашылыққа пайдалану керек болды. 1946 ж. [[ҚазКСР]] ҒА құрылды. Оның кұрамында бірнеше [[экспедиция]]лар ұйымдастырылып, Арал теңізіндегі [[Барсакелмес]] аралының, Балқаш көлінің оңтүстігіндегі шөлдің, Жетісудың геогр. жағдайлары зерттелді. Республика аумағын физикалық-географиялық аудандастырудың алғашқы сұлбасы құрастырылды (Н.Г. Рыбин, 1948). Бұрынғы жүргізілген зерттеу материалдары негізінде республика табиғатының басты кешендеріне тұжырымды сипаттама берілген “Қазақстанның физика-географиялық очерктері” (1952) жарыққа шықты. ----Қазақ КСР ғылым академиясының Географиялық институты Қазақстан табиғатын зерттеуді одан әрі жалғастыра берді, “Қазақстан. Физика-географиялық сипаттама” (1950) жинақ кітабын шығарды. КСРО ғылым академиясының өндіргіш күштерді зерттеу кеңесі игерілуге тиісті жаңа аудандарда кешенді экспедициялық зерттеулер ұйымдастырды. Осы мақсатпен Торғайдың шикізат қоры, Солтүстік және Орталық Қазақстанның минералдық шикізат, гидроэнергетикалық және ормандық қорларын зерттеді. [[Тянь-Шань]]да биік таулық физикалық-географиялық станциясы құрылды. Республика жерін геоморфологиялық зерттеу, әсіресе геоморфологиялық картаға түсіру ісі өрістеді. Жер қойнауын зерттеу тәсілдерінің бірі – геологиялық картаға түсіру жалпы зерттеу процестерінің құрамына енгізілді. Сөйтіп геоморфологиялық [[карта]] табиғи аудандастыру мен [[ландшафт]]ын зерттеудің негізіне айналды. Суландыру, орман алқаптарын отырғызу, тың және тыңайған жерді игеру шараларына байланысты республиканың жеке [[аудан]]дарының микроклиматы және жылу балансы зерттелді. Аңызақ жел, атмосфералық қуаңшылық, [[жел]] [[эрозия]]сы, топырақ борау, топырақ бетінің тоңдануы сияқты құбылыстар және климаттың өзгеру заңдылықтары зерттелді. Осы зерттеулердің деректері негізінде “[[Қазақстан климаты]]” (1959) атты жинақ шықты. Гидрологиялық зерттеулердің ішінде [[республика]] [[көл]]дерінің жете тексерілгенін аңғаруға болады. Бұл жұмысты кейіннен КСРО ғылым академиясының Көлтану институты айналған көлтану лабораториясы мен Қазақ КСР ғылым академиясының географиялық секторының қызметкерлері бірлесе жүргізді. Зерттеу жиынтығын А.В. Шнитников қорытындылады. Көлдердің физикалық-географиялық жағдайымен қоса олардың гидробиол. және экон. жақтары да зерттелді. Көлдердің жалпы кадастры құрастырылды. Жер беті суы қорларын зерттеу нәтижелері тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты біршама толықтырылды. Бірнеше ірі гидрологиялық кешендік зерттеулер жүзеге асырылды және бұлардың деректері “Ресурсы поверхностных вод районов освоения целинных и залежных земель” (“Тың және тыңайған жерді өңірлерінің беткі ағын қоры”), “Ресурсы поверхностных вод СССР” (“КСРО жер беті ағынының қоры”) жинақтарына енгізілді. [http://www.inform.kz/kaz/article/1106449 Топырақ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305072605/http://www.inform.kz/kaz/article/1106449 |date=2016-03-05 }} жамылғысын зерттеген әр саланың ғылыми және өндірістік мекемелердің қорытындылары көп томдық “Почвы Казахской ССР” (“Қазақ КСР-інің топырағы”) басылымында және бірнеше жалпы шолулық карталарда жарияланды. Геоботаникалық және зоогеографиялық зерттеулердің жиынтық деректері жарық көрді. КСРО ғылым академиясының аэротәсілдер лабораториясы Солтүстік Қазақстанның табиғи жағдайын зерттеудің аэротәсілін белгіледі. Экономикалық [[география]] саласында [[Қазақстан]]ның табиғатын, халқын, экономикасын және мәдениетін бейнелейтін кешендік еңбектер (И.Т. Тәжиев, М.Ш. Ярмұхамедов, К.Б. Ахмедова, т.б.), өндіргіш күштерді тиімді орналастыруға, экономикалық аудандастыруға және экономикалық аудандарды мамандандыруға, аумақтық-өндірістік кешендердің қалыптасу мәселелеріне, еңбек және табиғи қорларға баға беруге арналған жұмыстар (В.А. Адамчук, {{аударылмаған 3|Беньямин Двоскин|Б.Я. Двоскин|be|Беньямін Якаўлевіч Двоскін}}, Е.Н. Гладышева, С.Әбдірахманов, т.б.) жарық көрді. [[Республика]] жерін жан-жақты зерттеу нәтижесінде Қазақстанның және оның жеке аймақтарының кешендік атластары құрастырылды. Тың өлкесінің, [[Қарағанды]], [[Қостанай]], Солтүстік Қазақстан облыстарының бірнеше ландшафтылық карталары шықты. Ландшафтылық зерттеулердің кеңінен етек алуына ландшафт танушы ғалымдардың бүкілодақтық 6-кеңесінің (1963) Алматыда өтуі әсер етті. [[Арал]] маңы мен Жезқазған өңірінің, [[Алматы]], [[Қарағанды]], [[Маңғыстау]] облыстарын ландшафтылық жағдайы зерттелді ( География және [[География институты]]).<ref>"Қазақ энциклопедиясы"</ref>. ==Жер бедері== Республика аумағының 10%-ы биік таулы өңірлер үлесіне тиеді, қалған бөлігі – ойпат, жазық, үстірт, қырат жерлер. Оңтүстік-батыс, солтүстік және орталық аймақтарға негізінен теңіз деңгейінен 200 – 300 м ғана биік келген жазық жер бедері тән. Оңтүстік-шығысы биіктігі 5000 – 6000 метрлік таулы өңір болып келген. Яғни, республиканың топографиялық жер бедері оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа және шығыстан батысқа қарай аласарады. Сонымен бірге, Қазақстан жерінде Каспий теңізі, Арал теңізі, Балқаш көлі сынды тұйық сулы алаптар, терең ойыстар мен құрғақ арналар баршылық. Қазақстанның ең биік жері – Хантәңірі шыңы (6995 м). Ол республиканың оңтүстік-шығыс бөлігін қамтитын Тянь-Шань тау жүйесінде. Каспий теңізінің шығыс жағалауында құрлықтық бөлігінің ең ойыс жері, теңіз деңгейінен 132 м төмен жатқан Қарақия (Қаракие) ойысы орналасқан.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,, 5 том</ref>. ''Толығырақ мақала:''[[Қазақстанның жер бедері]] ==Геологиялық құрылымы== ''Толығырақ мақала:''[[Қазақстанның геологиялық құрылымы]] ==Климаты== ''Толығырақ мақала:''[[Қазақстан климаты]] ==Атмосфера айналымы== ''Толығырақ мақала:''[[Қазақстанның атмосферасы]] ==Жануарлары== ''Толығырақ мақала:''[[Қазақстан жануарлары әлемі]] ==Өсімдіктері== '' Толығырақ мақала:''[[Қазақстан өсімдіктері]] ==Сыртқы сілтемелер== * [http://kazreferat.ru/news/aza_stan_tabi_aty/2013-08-04-697 Kazreferat.ru Қазақстан табиғаты реферат]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (қазақша) == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан табиғаты]] fk5ff20ge7j7xv7s9d4rn3surc3i8h7 Шынжырқатар 0 44028 3653437 631011 2026-09-11T11:55:30Z 1nter pares 146705 3653437 wikitext text/x-wiki '''Шынжырқатар''' — дәстүрлі қазақ қоғамындағы биге қатысты ұғым. Қазақ тарихында билік атадан балаға жалғасып, бірнеше ұрпағы ел ішінде [[би]] атанған әулеттер болған. Осындай айрықша қасиет дарып, абырой қонған әулет билігін халық шынжырқатар деп атаған. == Әдебиет == * Қазақ энциклопедиясы, 9 т. {{stub}} {{wikify}} oo3ibop5yuh4jwu7z6943r5hqfr0wyy 3653438 3653437 2026-09-11T11:55:43Z 1nter pares 146705 /* */ 3653438 wikitext text/x-wiki '''Шынжырқатар''' — дәстүрлі қазақ қоғамындағы биге қатысты ұғым. Қазақ тарихында билік атадан балаға жалғасып, бірнеше ұрпағы ел ішінде [[Би (тұлға)|би]] атанған әулеттер болған. Осындай айрықша қасиет дарып, абырой қонған әулет билігін халық шынжырқатар деп атаған. == Әдебиет == * Қазақ энциклопедиясы, 9 т. {{stub}} {{wikify}} l1qklcinvt5d09zgbh4ubbdehylbsgg Тұрсын хан 0 44094 3653406 3639679 2026-09-11T10:48:23Z Unknown Alash 96268 3653406 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Тұрсын хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = 1613 | Басқаруын аяқтады = 1627 | Ізашары = | Ізбасары = [[Есім хан]] | Титулы_2 = [[Қазақ хандығы]]ның Оң Қанатының ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = Баһадүр хан | Ізбасары_2 = Оң Қанатты Есім хан толықтай жойды | Титулы_3 = Ташкент билеушісі | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = Баһадүр хан | Ізбасары_3 = Есім хан | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1627 | Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = Жалым сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Тұрсын хан''' (толық есімі '''Тұрсын Мұхаммед Баһадүр хан''', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]], Қазақ хандығының оң қанатының билеушісі. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі. === Ташкент тағын иеленуі === 1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды. 1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады. 1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген. Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. 1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды. Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді. === Ұрпақтары === Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген. == Тұрсын ханның соқтырған теңгелері == === Галерея === {|align="center" |-valign="top" |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]] |} == Әдебиет == * ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172. * История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241. * ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. * Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б. * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том * ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с. * ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51. * ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105 * ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Төрелер]] gtl2it261kx9ytjzc2qzxmzi9zvo49x 3653407 3653406 2026-09-11T10:49:00Z Unknown Alash 96268 3653407 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Тұрсын хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = 1613 | Басқаруын аяқтады = 1627 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = Баһадүр хан | Ізбасары_3 = Есім хан | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1627 | Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = Жалым сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Тұрсын хан''' (толық есімі '''Тұрсын Мұхаммед Баһадүр хан''', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]], Қазақ хандығының оң қанатының билеушісі. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі. === Ташкент тағын иеленуі === 1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды. 1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады. 1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген. Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. 1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды. Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді. === Ұрпақтары === Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген. == Тұрсын ханның соқтырған теңгелері == === Галерея === {|align="center" |-valign="top" |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]] |} == Әдебиет == * ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172. * История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241. * ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. * Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б. * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том * ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с. * ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51. * ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105 * ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Төрелер]] 4uzfhj74n65unj7l5qof59878p5holp 3653408 3653407 2026-09-11T10:51:26Z Unknown Alash 96268 3653408 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Тұрсын хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = 1613 | Басқаруын аяқтады = 1627 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Есім хан | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1627 | Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = Жалым сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Тұрсын хан''' (толық есімі '''Тұрсын Мұхаммед Баһадүр хан''', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]], Қазақ хандығының оң қанатының билеушісі. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі. === Ташкент тағын иеленуі === 1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды. 1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады. 1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген. Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. 1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды. Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді. === Ұрпақтары === Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген. == Тұрсын ханның соқтырған теңгелері == === Галерея === {|align="center" |-valign="top" |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]] |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]] |} == Әдебиет == * ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172. * История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241. * ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. * Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б. * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том * ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с. * ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51. * ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105 * ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Төрелер]] d3pkt355fhs56qdxcyaqqn53bor4j4f Шона Смаханұлы 0 47607 3653281 3381207 2026-09-11T06:04:52Z ~2026-49160-16 185549 /* */ Мәлімет қостым 3653281 wikitext text/x-wiki Қазіргі кезде Ш.Смаханұлы атында 2 мектеп бар.Бірі Сейілбек ауылында НМ бар == Өмірбаяны == * 1956 жылы Абай атындағы педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін сырттай оқып бітірді. * 1942 – 1943 жылы әскер қатарында болып, Ұлы Отан соғысына қатысты. * 1943 – 1957 жылы педагогикалық қызмет атқарды. * 1957 – 1958 жылы "[[Мектеп (кітап баспасы)|Мектеп]]" баспасында редактор * 1958 – 1963 жылы "[[Қазақстан мұғалімі]]" газетінде бөлім меңгерушісі * 1964 – 1968 жылы "[[Ара (журнал)|Ара]]" журналында фельетонист болды. * 1973 жылдан "[[Жазушы баспасы|Жазушы]]" баспасы поэзия редакциясының редакторы.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Шығармалары== Шона Смаханұлы әдеби шығармашылықпен 1950 жылдан шұғылдана бастады. * "Тотияйын" атты тұңғыш сатиралық өлеңдер жинағы 1959 жылы жарық көрді. * "Шимайбек пен Шыңқетпе" (1960) * "Қу түлкінің сыбағасы" (1961) * "Көріп жүр ғой көздері" (1965) * "Ұры тіс" (1967) * "Ұр, тоқпағым, ұр" (1970) * "Айға ұшамын" (1971) * "Жүз шымшыма, қырық қышыма" (1973) * "Кездік" (1976) т. б. кітаптары шықты. * "Купорос" атты жинағы орыс тілінде 1968 жылы Москвада басылды. * "Қоңыраулы шеңгел" атты шығармаларының жинағы 1974 жылы жарық көрді.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009. ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан сықақшылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] {{Bio-stub}} 2gbzw6kcwfgeuyuflli9n7w0m7u2ii6 Қазақ өнері 0 48717 3653071 3653001 2026-09-10T13:28:22Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Камила Айдынкызы|Камила Айдынкызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3261716 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Alt4 1395786956457.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|[["Петроглиф үлгілері"]]]] ===Бейнелеу өнері=== Қазақ жерінде кезігетін бейнелеу өнерінің алғашқы нұсқалары [[палеолит]] дәуіріне жатады. Олар [[Қаратау]] мен [[Хантау]] тауларында тасқа қашалған жан-жануарлар тұрпаты түрінде кездеседі. Неолит және қола дәуірінде тасқа бедерленген Баянауыл үңгіріндегі (Павлодар облысы), Таңбалы аңғарындағы (Алматы облысы) бейнелер (бұғы, арыстан, садақты аңшы, арбаға жегілген бұқа, сиыр, т.б.) мен [[Балқаш]] көлінің солтүстік жағасындағы жақпар тастардағы суреттер (келіншектің қасындағы екі ер кісінің жекпе-жек қылыштасуы, т.б.) қазақ жерін мекендеген тайпалардың негізгі кәсібін, әдет-ғұрпын баяндайды. Көптеген шекіме суреттердің сюжеті жыртқыш аңдардың аша тұяқтыларға шабуылына, діни нанымға құрылған. Суреттер нобайына ішінара қына түсті бояу жағылған ( [[Қаратау]] шимайлы тастары). Андрон мәдениеті мұрасына саналатын геометриялы өрнекті қыш ыдыстар, қалыптау арқылы жасалған бұйымдар, күн шапағы бейнеленген қола құрал-жабдықтар Орталық, Солтүстік және Батыс Қазақстан аумағында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде ашылды. “Таңбалы тастағы” (Алматы облысы) б.з.б. 2 ғасырдағы тасқа бедерленген Будда бейнелері (көп қолды Чон-Рай-Сик, Мун-Сақ Будда, Манла Будда) шекіме суреттердің озық үлгілерінің бірінен саналады. Осы жартастарда 16 – 17 ғасырларда салынған суреттер де бар. Діни нанымдағы суреттер Алтай мен Тарбағатай аймағында да ұшырасады. Қола мәдениетінің соңғы кезеңіне саналатын Беғазы-Дәндібай мәдениеті тұсында (б.з.б. 9 – 8 ғасырлар) көне өнер түрлері жаңа үлгілермен толыға түскен. Б.з.б. 7 ғасырларда көшпелілер одағының нығайып, әлеуметтік құрылысы мен шаруашылықтың дамуына байланысты б.з.б. 4 ғасырларда байырғы сақ, ғұн, үйсін өнері гүлденді. Қол өнері мен сән өнерінің ағаш ұқсату, зергерлік өнері, кесте және кілем тоқу салалары дамыды. [[Ертіс]], [[Шідерті өзені|Шідерті]], [[Өлеңті (өзен, Ертіс алабы)|Өлеңті]], [[Сілеті]], [[Есік (өзен)|Есік]], [[Түрген (өзен)|Түрген]], [[Іле]] өзендері және [[Орталық Қазақстан]] мен Сыр бойындағы, Баянауыл, Сауыр тауларының етегіндегі обалар мен қорымдардан табылған көне заман бұйымдары, жиһаздық заттар көшпелі тайпалар өнерінің даму кезеңін көрсетеді. [[Сурет:Buddha carvings in Feilai Feng Caves.jpg|left|thumb| alt=A.|270 px|[["Будда бейнелері"]]]] Скифтердің аңдарды бейнелеу нақышы Қаратау үстіртіне қарағанда қазақ жерінде бұрын дамығанын дәлелдейді. 1970 жылы [[Алматы облысы]]ндағы Есік қала маңынан табылған алтын бұйымдар (“Алтын адам”, бұғы, арқар, жолбарыс, жылқы, барыс бейнелері) да – б.з.б. 6 – 5 ғасырларда қазақ жерін мекендеген тайпалардың өнер үлгілері. Ежелгі зергерлік өнері бұйымдарын асыл таспен әшекейлеу алғаш ғұн, үйсіндерде, кейіннен оғыз, қыпшақтарда қолданылған. Сақ дәуірінде бұл әдіс көп тарамаған. Үйсін зергерлік өнерінде көркем оймыш, бедерлеу және инкрустация тәсілдері басым пайдаланылды. 6 – 8 ғасырларда байырғы [[сақ]], [[ғұн]], үйсін өнері негізінде байырғы түрік өнері дамыды. Бейнелеу өнерінің кейбір салаларының аттары қалыптасты. Қолөнеріне маманданған шеберлер (зергер, бәдізші, сәулетші, т.б.) шықты. Суреттер сюжеттік жағынан бай бола бастады. Жұмырлап жасалған тас мүсіндер, тастан қашалған құс пен балық бейнелері, барельефтер, ағаш, сүйек, ою, асыл тас жұмырлау өркендеді. Байырғы түрік өнері кезеңінен бастап қазақ жерінде мүсін өнері кең етек алды. Мүсіндер [[Торғай]] өзенімен мен [[Ұлытау]] төңірегінен бастап, Сарыарқадан күншығысқа қарай созылып, [[Алтай]], [[Тарбағатай]] тауларына дейін, Оңтүстік Қазақстанда Қаратаудың екі жақ етегінде, Бурылтау, Талас тауларының, [[Алатау]]дың жазық алаңқайларында ұшырасады. Мүсіндер [[Түрік]] қағандығы (6 – 8 ғасырлар), қыпшақ заманы (7 – 13 ғасырлар) кезіндегі мүсін тастар болып екі топқа бөлінеді. Көпшілігі адам бейнесінің нобайын ғана көрсететін дөрекілеу түрде жасалғанымен, ішінара бет әлпеті мен тұлғасы айқын суреттелген жұмыр мүсіндер ( [[Қарқаралы]] тас мүсіндері) де кездеседі. 16 – 18 ғасырларда тас мүсін қашау жойылып, оның орнына ою-өрнек және араб жазуларымен әсемделген құлпытастар көптеп жасала бастады. Байырғы сақ, ғұн, үйсін өнерінде кілемдер мазмұнға құрылған суреттермен әсемделсе, 5 – 7 ғасырларда көп тараған қазіргі қазақ кілемінің үлгілері қалыптасты ( Қазақ кілемі). [[Ясы]], [[Отырар]], [[Сығанақ]], [[Тараз]], [[Сайрам]], [[Құлан]], [[Мерке]], [[Баласағұн]], т.б. қалаларда 8 – 12 ғасырларда өнердің көптеген салалары (көзешілік, бедерлеу, көздеу) өркендеді. Осы заманның киіз үй түріндегі қыш ыдыстары; бедерлеу, кесу, жапсыру арқылы жасалып, түрлі түсті бояумен (қара, қоңыр, сары, қызыл) жылтыратылған қабырға өрнектер мен су құбырлары; ромб не шеңбер түріндегі үлкен әрі анық ұлттық ою-өрнектермен әсемделген теріден, металдан жасалған бұйымдар – өркендеген өнердің дәлелі. Архитектуралық құрылыстардың сыртқы қабырғалары, ішкі еңселері мен күмбездері ғимарат құрылымымен үндес тартымды ою-өрнектермен әсемделіп отырды ( Қазақ сән өнері). [[Азия]] мен Еуропадағы күмбезді архитектуралық құрылыстар секілді '''қазақтың киіз үйі''' ежелгі замандардан қазірге дейін халық қол өнерінің үздік үлгілерін жинақтаған қазына іспетті ( Қазақ архитектурасы). [[Киіз]] үйдің іші мен сырты, бау-басқұры секілді жиһаздық заттары тартымды әрі биязы ою-өрнекпен әсемделді. Сәндік, тұтыну заттарынан басқа да басқұр, алаша, тықыр кілем, кебеже, т.б. қолөнері бұйымдары киіз үй ішін безендіруде басты орын алады. [[Алтын]] зер және жібек жіптермен кесте тоқу, ағаш ұқсату өнері, ағаш пен сүйекті жымдастыру арқылы көркемдеу, тері ұқсату, зергерлік өнері де күшті дамыған ( Қазақ қол өнері). 19 ғасырларда [[Қазақстан]]да болған орыс суретшілерінің (В.В. Верещагин, т.б.) [[қазақ]] халқының өмірі мен тұрмысын бейнелеген картиналары өмірге келді. 1847 – 57 жылдары қазақ жеріне жер аударылған Т.Г. Шевченко дала өмірінің көріністеріне құрылған сериялы суреттерінде жергілікті халық тұрмысын шыншылдықпен бейнеледі. Ағартушы ғалым, әрі қазақтың тұңғыш суретшісі [[Ш.Ш. Уәлиханов]]тың сулы бояу және қаламмен салған портреттері мен суреттері (“Үлкен Орданың қазақтары”, т.б.) 19 ғасырдың ортасында салынды; Қазақ бейнелеу өнері. ==Музыка мәдениеті== [[Қазақ]] халқының ұлт болып қалыптасу кезеңінде өзіне тән музыкалық дәстүрі дүниеге келді; соның нәтижесінде бай музыкалық [[мәдениет]]і қалыптасты. Бесік жыры, үйлену тойлары мен жерлеудегі салт-жоралар әнмен айтылды. [[Ақын]]дар айтысы халықтың көп жиналып, ұйып тыңдайтын өнер сайысына айналды. [[Халық]] музыкалық шығармашылығы негізінен пентатоникалық белгілері басым жеті тонды диатоникалық мажор мен минорлық ырғақтарға негізделді. Эпостық жырлар речитативті әуенде жырланды. Қазақ халқының тарихи қалыптасу ерекшеліктеріне қарай муз. шығармалардың әуендік сипаты түрліше әрі әншілік, күйшілік, орындаушылық дәстүрінде де айырмашылықтары болды. Орындаушылық дәстүрдің түрлері: [[домбыра]] немесе қобыздың сүйемелімен ән салу, музыкалық аспаптарда күй тарту, т.б. “жар-жар”, “сыңсу” сияқты тойларда айтылатын әндердің қайырмалары көп дауыспен орындалды. Шығармалар тақырыбы мен музыкалық айшығына орай: космологиялық (жұлдыз, [[Ай]], Күн және басқа планеталар жайлы), демонологиялық (жалмауыз кемпір, жын-шайтан, пері, т.б.), бақсылардың емдік әндері, эпикалық әндер, ертектер, мысалдар, еңбек әндері, тұрмыс-салт әндері, лирикалық әндер, тарихи әндер, т.б. болып жіктеледі. Аспаптық музыка үзінділерінде соғыс көріністері, батырлар сайысы, бәйге, қыран құстың самғауы, қасқырдың ұлуы музыкалық тілімен бейнеленді. Халық музыкасы мазмұнына қарай әр түрлі қызмет атқарды. Әсіресе бөбектер ойынын бейнелейтін музыка өзінің ықшам, қысқа, бір ырғақты, шағын көлемді, диапазоны мен формасының қарапайымдылығымен үй ішінде орындауға ыңғайлы болса, лирикалық және әлеуметтік, тарихи тақырыптағы әндер мен күйлердің әуендік диапазонының кеңдігі, мәнерінің әртүрлілігі, ырғақтық құрылысының күрделі болуы орындаушыдан үлкен шеберлікті талап етті. Қазақ музыкасының тарихи даму жолында ұлттық өнердің өшпейтін классикалық шығармаларын тудырған дарынды күйші-композиторлар шықты. Аты аңызға айналған [[Қорқыт]] (8 – 9 ғасырлар), музыкалық нота жазуының алғашқы үлгілерін ойлап тапқан [[Әбу Наср әл-Фараби]] (870 – 950), 15 ғасырларда өмір сүрген Қазтуған мен Асан қайғы – қазақтың өткендегі дамыған музыкалық мәдениетінің дүлдүл өкілдері; Қазақ музыкасы. ==Би өнері== Қазақ халқының [[би]] мәдениеті ежелден-ақ белгілі болған. [[Би]] – ұлттық өнердің басқа да түрі сияқты халық тұрмысына берік еніп, олардың әдет-ғұрып ерекшелігі мен іс-әрекетін бейнелейтін өнерге айналды. Бұрыннан сақталып келген еңбек қимылын көрсететін халық биі “Өрмек би”, аңшылар өмірін бейнелейтін “Қоян би”, әзіл-сықақ пен күлкіге құрылған “[[Аю биі]]”, “Насыбайшы”, “Ортеке”, “Қаражорға”, “Тепеңкөк” билері – ежелгі би мәдениетінің куәсі. Би қазақ халқының тұрмыстың болмысын, өнер сүйгіштігін жан-жақты аша түседі. Музыкалық фольклорда сахнада өлең айту, би билеу, билеп жүріп ән айту, т.б. сақталған. Халық арасында еңбек жылын қорытындылауға байланысты мереке өткізу, салтанат құру кең етек алды. Той-думандарда өнерпаздар би арқылы өнер жарысына түсіп, көрермендерге өздерінің бишілік шеберлігін көрсететін болған. Қазақтарда өзбек, тәжік және басқа [[мұсылман]] дінін ұстаған шығыс халықтарында сирек ұшырасатын қыз бен жігіттің қосылып билейтін жұп билері (“Қоян-бүркіт”) кездеседі. Бишілік өнер ұрпақтан ұрпаққа жалғасты, әр тайпаның өз өнер шеберлері болды. Олар сарайда және көпшілік алдында өнер көрсететін сайқымазақ-қуақы ретінде танылды. Қазақтың халық билерінің канондық түрі болған жоқ. Би өнері импровизациялық тұрғыда орындалды. Би сайыстарында эмоциялық жарқын сипат хореографиялық көріністермен ұштастырылды. Бұл ерекшеліктер “Ұтыс” және “[[Сылқыма]]” билерінен көрінеді. Ат үстінде билеу өнерінің де өзіндік ерекшеліктері болды. Ерттеулі аттың үстінде тұрып билеу, атты өзінің ырғақ сазына бағындыратын нағыз кәсіби бишінің ғана қолынан келетін; Қазақ биі. Ұлттық театр өнерінің белгілері халықтың ежелден келе жатқан әдет-ғұрпы мен тұрмыс-салтына (беташар, бәдік, жар-жар, жоқтау, қоштасу, қыз кәде, шілдехана), ойын-сауығы (алтыбақан, кімді қалайсың, қыз ойнақ, қынаменде, ортеке, судыр-судыр) мен халық қуақыларының өнеріне, ақындар айтысы мен шешендік өнерге саяды. Қазақ театр өнерінің тууына Орал, Орынбор, Омбыда орыстың кәсіби театрларының ашылуы ықпал жасады; Драматургия, Қазақ театры. ==Кино== Қазақ киносы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін пайда болды. 20 ғасырдың басында Қазақстанда барлығы 13 жекеменшік кино залы жұмыс істеді. Олар негізінен ірі қалаларға ([[Семей]], [[Павлодар]], [[Өскемен]], [[Ақмола]] ([[Астана]]), [[Қостанай]], [[Ақтөбе]], т.б.) орналасты. [[Верный]] ([[Алматы]]) қаласында бірінші киносеанстар 1910 жылдан көрсетіле бастады. Киноның алғашқы белсенді насихатшыларының бірі – Ә.Жангелдин болды. Ол 1913 жылы Еуропа мен Азия елдерінде саяхатта болып, Испания, [[Үндістан]], [[Қытай]], т.б. елдердің өмірінен түсірілген этнографиялық, тұрмыстық мазмұндағы 40-қа жуық лента мен жылжымалы кинопроектор алып келді. 1925 жылы Қызылордада өткен Қазақстан Кеңестерінің 5-съезін Мәскеу киношежірешілерінің пленкаға түсіруі Қазақстандағы бірінші кино түсіру қадамы болып саналады. Сол жылы орталық “Культкино” студиясы жасаған “ҚАССР-нің 1 жылдық мерекесі” атты тұңғыш деректі фильм шықты (қ. Кино). [[Кино]]ның негізгі түрлері: көркем фильм, ғылыми-көпшілік кино, деректі кино және мультипликациялық кино, әдеби шығармашылықтың бір саласы, фильмнің әдеби, көркемдік негізі болып табылатын – кинодраматургия, кино өнерінің жанры, бейнелеу құралдарының бірі – киномузыка және тұтастай кино өнері мен оның ерекшеліктерін, түрлерін және жанрларын зерттейтін ғылым саласы – кинотану ғылымы дамыды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін де қазақ киносы өзінен бұрынғы дәстүрді лайықты жалғастыра отырып, әлемдік кино өнері туындыларының байқауларында жүлделі орындарға ие болды; қ. Кинофестиваль, Қазақ киносы, “Қазақфильм”. Қазақ [[цирк]] өнері көшпенді тіршіліктің ыңғайымен біте қайнаса дүниеге келді. [[Ат]] құлағында ойнап өнер көрсету, айтар ойды ыммен білдіріп, түрлі дене қимылдарымен жұртты күлдіру, салдық құрып, [[ел]] аралау, қуақы, әзіл-ажуа сөздермен көпшіліктің көңілін көтеру, бақсылық құру, т.б. жораларда цирк өнерінің алғашқы нышандары көрініс берді; Қазақ циркі.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ өнері]] [[Санат:Өнер]] {{stub}} sqb5bp2zcrkdbfj1j503tjrak65xmpi Жерге орналастыру 0 50350 3653372 2192384 2026-09-11T09:44:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653372 wikitext text/x-wiki '''Жерге орналастыру''' — [[мемлекет]]тегі [[жер]] қатынастарын, жерді пайдалану мен қорғауды ұйымдастыруға бағытталған іс-шаралар жүйесі. Жерге орналастыру жұмыстары: жерді аймаққа бөлудің республикалық, [[облыс]]тық, және [[аймақ]]тық [[жоба]]лары мен [[жер ресурстары]]н пайдалану, жақсарту және қорғау бағдарламаларын әзірлеуді; жер пайдалану ісін жолға қою мен ретке келтіру жөнінде шаруашылықаралық жобалар жасауды; жер учаскесіне меншік құқығына және жер пайдалану құқығына құжаттар дайындауды; орналасқан жерінде елді мекендердің шекарасын анықтау мен белгілеуді; әкімшілік-аумақтық құрылымдардың, ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың және жерді пайдалану мен қорғаудың ерекше жағдайлары бар басқа да жер учаскелерінің шекараларын белгілеуді; бүлінген жерлерді жаңғырту мен жаңа жерді игеру жобалары жатады. Сондай-ақ, жерді пайдалану мен қорғауға байланысты басқа да жобаларды әзірлеуді; жерді есепке алу ісін жүргізуді, пайдаланылмай жатқан, ұтымды пайдаланылмай жүрген немесе нысаналы мақсаты бойынша пайдаланылмай отырған жерді анықтауды; [[топография]]лық, [[геодезия]]лық, [[картография]]лық, [[топырақ]]тық, [[геоботаника]]лық және басқа да зерттеу мен іздестіру жұмыстарын жүргізуді; жер кадастры мен жер мониторингін жүргізуді; жер ресурстарының жай-күйі мен пайдаланудың кадастрлық және тақырыптық карталары мен атластарын жасауды; жер-бағалау жұмыстарын жүргізуді қамтиды. Жерге орналастыру атқарушы органдардың шешімі не меншік иесінің, жер пайдаланушылардың өтініші бойынша жүргізіледі. Мемлекеттік меншіктегі жерден жеке меншікке немесе жер пайдалануға жер учаскелерін бөлуге, сатуға және бағалауға байланысты жерге орналастыру жұмыстары, сондай-ақ, әкімшілік құрылымдардың [[шекара]]ларын белгілеу, [[жер кадастры]]н жүргізу және жерді есепке алу жөніндегі жұмыстар мемлекет тарапынан ғана жүзеге асырылады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]],3 том</ref> ==Тағы қараңыз== [[Жерге меншік құқығы]] ==Сыртқы сілтемелер== [http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/web%20content/business/st_bus_regul/licen/geo_licensing/article/3432&lang=kk Жерге орналастыру жұмыстарын өндіру]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Жер құқығы]] {{stub}} 4iipvjdnvzy4whcz2l75rc8kg0rndmw Жерді пайдалану 0 51435 3653373 2071064 2026-09-11T09:46:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653373 wikitext text/x-wiki '''Жерді пайдалану''' — қоғамдағы адамдар мен [[әлеумет]]тік топтар арасында қалыптасқан әлеуметтік және [[экономика]]лық қарым-қатынастар формаларының бірі. Оның жүйесі мен түрлері өндірістік қатынастардың тарихи дамуы мен ауысуына байланысты өзгеріп отырады. Жерді сол қоғамда қабылданған заңдарға сәйкес пайдаланады. Қоғамдық еңбек бөлінісінің дамуы (егінші, мал бағушы тайпалардың бөлініп шығуы) және осыған байланысты отырықшылыққа көшу алдымен рулардың, тайпалардың және қауымдардың арасында, содан соң жеке жанұялардың арасында жер бөлінісін туғызды. Мұның өзі жерді пайдаланудың тұрақты формаларының құрылуына әкелді. Егістік жер, мыс., қауым меншігіне қалғанымен, әр егінші өзіне пайдалануға берілген егістікті өз күшімен өңдейтіндей етуі үшін [[қауым]] мүшелерінің арасында жер дүркін-дүркін қайта бөліске салынып тұрды. [[Қазақстан]]ның табиғи-климаттық ерекшеліктеріне қарай жер әр түрлі дәрежеде, көбінесе, егіншілік, жайылымдықтар мен шабындықтар үшін пайдаланылады. Ол үшін [[жерді құнарландыру]] мәселесін қолға алып, жер байлығын [[мал]] өсіру мен егіншілікте тиімді пайдаланудың маңызы ерекше.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]],3 том</ref> Жер [[Аграрлық өнеркәсіп|аграрлық экономиканы]] шектеуші фактор болып табылады. Сондықтан жерді пайдалану және жерді иемдену аграрлық қатынастар жүйесінің негізін құрайды. Иемдену деген әлі толық меншік емес. Иемдену қатынастарындағы меншік объектері, тікелей иемденетін объект емес, олар шаруашылық жүргізудің шарты болып табылады. Жерді пайдалану одан да қарапайым қатынас. Бұл екі жағдайдан тұрады: жерді өндіріс құралы ретінде қолдану және жасалған өнімді иемдену. Қолдану, пайдалану иемденудің жалпылама шарты болып табылады. Жерге меншік формасы қандай болмасын, иемдену және пайдалану, жерде шаруашылық жүргізу үшін қажет болып табылады. Натуралдық аграрлық өндірістен тауарлыққа көшкенде, меншік формасы шешуші шарт болып табылмайды. Жерге жеке меншік, өндірістің басқа факторларына жеке меншіктен көп кейін қалыптаскан және осы күнге дейін ол жетекші рөл атқармайды. Көп елдерде жерге меншік ұлттық деңгейде болып отыр және жоғарғы меншік иесі мемлекет болып табылады. Шығыс, Африка, Көне Азия, Америка, Ресей халықтары аграрлық экономиканың әмбебап кезеңінен өткен. Бұларда жерді пайдалануға негізделген, ауыл шаруашылық егістік қауымының мемлекеттік жүйесі қалыптасқан. [[Экономикалық теория]]да осы болмыс «азиялық өндіріс тәсілі» деп аталады. [[Немістер|Германдар]], [[франктер]], [[кельт]]тер жерді жергілікті тайпалардан күшпен алып, оған жеке меншік орнатқан. Осы халықтарда индивидуалдық қауымдар, жерге жеке меншік болуына және оны жалға алуға ([[аренда]] — иемденудің бір формасы) негізделген. [[Нарық|Нарық шаруашылығының]] дамуына жерге жеке меншік «осылай әсер етеді» деп кесіп айтуға болмайды. Жердің тауар айналымына енгізілуі, оны басқа ресурс тәрізді сатып алуға мүмкіндік береді. Аграрлық нарықтың дамуына жердің сатып алу-сатылуы өте жаман ықпал етеді - жермен айналысу қиынға түседі. Жерге жеке меншіктің болуы, [[аграрлық экономика]]ны [[капитализация]]лауға кедергі болады: ол [[капитал]]дың еркін ағымына шек қояды. Жердің меншік иесі өзінің жерінде [[капитал]] қолданған үшін ақы төлеуді талап етеді. Бұл кәсіпкердің табысын төмендетеді. [[Нарық экономикасы]] тұңғыш рет [[Голландия|Нидерландияда]] қалыптасқаны бекер емес — бұл елде барлық жер дәстүрлі түрде мемлекет меншігінде болған. Бүгін нарық экономикасы жоғары дамыған көп елдерде жер мемлекет меншігінде болып отыр.<ref>С. Әкімбеков, А.С. Баймұхаметова, У.А Жанандаров Экономикалық теория. Оқу құралы. Жалпы редакция С. Әкімбековтікі. — Астана: 2002. ISBN 9965-408-99-8</ref> ==Тағы қараңыз== * [[Жер (территория)]] ==Сыртқы сілтемелер== [http://www.egov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/2_grazthdane/citizenry/registracya%20nedvizhimosti/addInfo/pravo%20zemlepolz&lang=kk Бір жылдан астам мерзімге жерді пайдалануға құқығы]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:География]] [[Санат:Жер]] [[Санат:Экономика]] [[Санат:Экономикалық теория]] [[Санат:Бизнес]] keel0x05mlvynbk627cynxzc9r9sldy Жер пайдалану құқығы 0 52374 3653363 2030040 2026-09-11T09:33:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653363 wikitext text/x-wiki '''Жер пайдалану құқығы''' — жеке немесе заңды [[тұлға]]ның мемлекеттік меншіктегі жер учаскесін ақылы және ақысыз негізде мерзімсіз (тұрақты) немесе белгілі мерзім шегінде (уақытша) иелену және пайдалану құқығы. Жер пайдалану құқығының субъектілері болып азаматтар мен заңды тұлғалар есептеледі. [[Қазақстан Республикасы]]ның “[[Жер туралы]]” [[Заң]]ына (2001) сәйкес олар төмендегі топтарға бөлінеді:<br>1) мемлекеттік және мемлекеттік емес жер пайдаланушылар; <br>2) осы елдің азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар; <br>3) тұрақты және уақытша жер пайдаланушылар; <br>4) бастапқы және кейінгі жер пайдаланушылар; <br>5) жеке және заңды тұлғалар. <br>Тұрақты Жер пайдалану құқығы тек қана мемлекеттік жер [[пайдаланушы]]ларға беріледі, ол ешқандай мерзіммен шектелмейді. Оларға [[кондоминимум]] объектілеріндегі мүліктерді шаруашылық жүргізу құқығымен немесе оралымды басқару құқығымен иеленетін, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы өндірісін жүзеге асыратын, қорғалатын табиғи аумақтар жерінде жер пайдалануды жүзеге асыратын заңды тұлғалар жатады. Уақытша Жер пайдалану құқығын қысқа мерзімді (5 жылға дейін) және ұзақ мерзімді (5 жылдан 49 жылға дейін) болып бөлінеді. Уақытша Жер пайдалану құқығын беру мерзімдері жердің нысаналы мақсатын ескере отырып тағайындалады. Мемлекеттік емес жер пайдаланушыларға Жер пайдалану құқығын беру жер учаскесін жалға беру шартының немесе өтеусіз уақытша жер пайдалану шартының негізінде жүргізіледі. Жер пайдалану құқығын беру, Жер пайдалану құқығын тапсыру, Жер пайдалану құқығының әмбебап құқықтық [[мирасқорлық]] тәртібімен ([[мұра]]ға қалдыру, заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру) ауысуы арқылы Жер пайдалану құқығы пайда болады. Жер пайдалану құқығынан айыру азаматтық құқықтық мәмілелер ([[сатып алу]], [[сату]], [[сыйға тарту]], [[айырбастау]], т.б.) негізінде жүзеге асырылады. Жер пайдалану құқығын белгілі бір мерзімге басқа тұлғаға тапсыру жалдау немесе жерді өтеусіз уақытша пайдалану шартының негізінде жүргізіледі. [[Жалдау]] — бастапқы жер пайдаланушы өзінің Жер пайдалану құқығын иелігінен шығармай, өзіне тиісті учаскені өкілетті органға хабарлай отырып, басқа тұлғаға уақытша пайдалануға беретін жағдайда, ал өтеусіз уақытша пайдалану — [[келісімшарт]] негізінде пайда болады. Кейінгі жер пайдаланушының өз құқықтарын басқа жер пайдаланушыларға беру құқығы жоқ, ол уақытша жер пайдаланушы болып есептеледі. [[Шетелдік]]тердің, азаматтығы жоқ адамдардың және шетелдік заңды тұлғалардың, шет ел тұлғалары қатысатын біріккен [[кәсіпорын]]дардың жер учаскесін жалға алуына болады, бірақ олардың ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер учаскелерін кейінгі жер пайдаланушыға беруге құқығы жоқ. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы]],3 том</ref> ==Сыртқы сілтемелер== [http://www.egov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/2_grazthdane/citizenry/registracya%20nedvizhimosti/addInfo/pravo%20zemlepolz&lang=kk Бір жылдан астам мерзімге жерді пайдалануға құқығы]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құқық]] {{stub}} omtfyu2kn17wzd6nsyztb9vkraybqxj Мариям Тохтаханқызы Семятова 0 53456 3653182 2733888 2026-09-10T16:50:16Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653182 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Мариям Тохтаханқызы Семятова |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 9.5.1916 |Туған жері = Қаратұрық ауылы, қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы, [[Алматы облысы]] |Қайтыс болған күні = 9.11.1967 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = [[Актерлік өнер|актриса]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Тохтахан Семятов |Анасы = |Жұбайы = Баратов Рахметжан Илахунұлы |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Мариям Тохтаханқызы Семятова''' ([[9 мамыр]], [[1916 жыл|1916]], Қаратұрық ауылы, қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы, [[Алматы облысы]] — [[9 қараша]] [[1967 жыл|1967]], [[Алматы]]) — актриса, Қазақ КСР халық әртісті (1954). == Өмірбаяны == * Сахналық жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. * 1935 ж. Алматыдағы педагогикалық училищеге түседі * 1937 ж. [[Ұйғыр музыка драма театры]] (қазіргі Ұйғыр музыкалы комедия театры) студиясында оқыды. * 1935 — 67 ж. осы театрдың құрамында актриса болып, әр алуан [[рөл]]дерде ойнады. Кәсіби театр сахнасында тұңғыш ойнаған рөлі — У.А. Гаджибековтің ''“Аршин мал алан”'' музыкалық драмасындағы күтуші әйел Телли. Бұдан басқа ұйғырдың ұлттық және шетел драматургиясы бойынша қойылған [[спектакль]]дерде ойнаған рөлдері бір-біріне мүлдем ұқсамайтын, қызғылықты шешім тапқан сахналық бейнелер. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары ерлер рөлінде де ойнады. Қазақ жазушыларының шығармалары негізінде қойылған спектакльдерде Баян (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш — Баян сұлу”) және Майра (Ә.Тәжібаевтың осы аттас драмасында) рөлдерін орындады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:9 мамырда туғандар]] [[Санат:1916 жылы туғандар]] [[Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар]] [[Санат:9 қарашада қайтыс болғандар]] [[Санат:1967 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО актрисалары]] [[Санат:Қазақстан актрисалары]] [[Санат:XX ғасыр актрисалары]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстан ұйғырлары]] b1457h1pv3m1oirysw2g7lm6y19wueg 3653183 3653182 2026-09-10T16:52:27Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653183 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Мариям Тохтаханқызы Семятова |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 9.5.1916 |Туған жері = Қаратұрық ауылы, қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы, [[Алматы облысы]] |Қайтыс болған күні = 9.11.1967 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = [[Актерлік өнер|актриса]] |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Тохтахан Семятов |Анасы = |Жұбайы = Баратов Рахметжан Илахунұлы |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Құрмет Белгісі ордені}}}} {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі|1945}} }} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Мариям Тохтаханқызы Семятова''' ([[9 мамыр]], [[1916 жыл|1916]], Қаратұрық ауылы, қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы, [[Алматы облысы]] — [[9 қараша]] [[1967 жыл|1967]], [[Алматы]]) — актриса, Қазақ КСР халық әртісті (1954). == Өмірбаяны == * Сахналық жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. * 1935 ж. Алматыдағы педагогикалық училищеге түседі * 1937 ж. [[Ұйғыр музыка драма театры]] (қазіргі Ұйғыр музыкалы комедия театры) студиясында оқыды. * 1935 — 67 ж. осы театрдың құрамында актриса болып, әр алуан [[рөл]]дерде ойнады. Кәсіби театр сахнасында тұңғыш ойнаған рөлі — У.А. Гаджибековтің ''“Аршин мал алан”'' музыкалық драмасындағы күтуші әйел Телли. Бұдан басқа ұйғырдың ұлттық және шетел драматургиясы бойынша қойылған [[спектакль]]дерде ойнаған рөлдері бір-біріне мүлдем ұқсамайтын, қызғылықты шешім тапқан сахналық бейнелер. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары ерлер рөлінде де ойнады. Қазақ жазушыларының шығармалары негізінде қойылған спектакльдерде Баян (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш — Баян сұлу”) және Майра (Ә.Тәжібаевтың осы аттас драмасында) рөлдерін орындады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:9 мамырда туғандар]] [[Санат:1916 жылы туғандар]] [[Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар]] [[Санат:9 қарашада қайтыс болғандар]] [[Санат:1967 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО актрисалары]] [[Санат:Қазақстан актрисалары]] [[Санат:XX ғасыр актрисалары]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстан ұйғырлары]] cso5f93fr26532efhgury6zoapvwh5p Ерғали Сағат 0 56501 3653428 3650688 2026-09-11T11:44:17Z Eldar Rakhatov 185299 /* Медальдары мен марапаттары */ 3653428 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Ерғали Сағат |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 25.03.1949 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]] {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] |Қайтыс болған күні = 10.05.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = [[ҚазКСР]], [[Қазақстан]] |Ұлты = қазақ |Мансабы = журналист, жазушы, публицист |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = проза |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = [[#Медальдары мен марапаттары|Медальдары мен марапаттары]] |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Ерғали Сағат''' ([[25 наурыз]] [[1949 жыл]], [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]] - [[10 мамыр]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[ҚазКСР]] және [[Қазақстан]] журналисті, жазушы. [[Қазақстан журналистер одағы]]ның, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Қызмет жолы == Ұлы жүз, [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[журналистика]] факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» ([[Жас Алаш (үнжария)|Жас алаш]]) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. [[Алматы Ақшамы|«Алматы ақшамы»]] газетінің Бас редакторы болды. 2005-2008 жж - “Дала мен Қала” газетінің Бас редакторының орынбасары, 2008-2013 жж - [[Парасат журналы|«Парасат»]] (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы. 1983 жылы [[Жалын|«Жалын»]] баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін [[Журналистер Одағы|Журналистер одағының]] сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары), “Алақандай әңгімелер”, "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", “Қасиетті Қонаев” атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5</ref> Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі. == Медальдары мен марапаттары == * «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); * “Астана"; * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); * «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; * «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»; * «10 жыл Астана»; * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011); * "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015); *" Құрмет" ордені (2015); * Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының [[Баубек Бұлқышев]] атындағы сыйлығының иегері. == Семьясы == * Нұралиева Ұлбан - жұбайы, қаржы саласының маманы, зейнеткер; * Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, экономика және бизнес бакалавры, кәсіпкер; * Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер; * Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, магистр, PhD; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] q7nln30fkbag42anoj5jlmv6ez0cs5t Білім 0 57494 3653078 3652992 2026-09-10T13:28:27Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625446 wikitext text/x-wiki '''Білім''' ({{lang-la|scientia}}, [[Ағылшын тілі|ағылш.]] ''knowledge'')<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> – адамдардың белгілі бір жүйедегі ұғымдарының, деректері мен пайымдауларының, т.б. жиынтығы. Білім - адамзат мәдениетінің ең ауқымды ұғымдарының бірі болып табылады. Ол [[сана]], [[таным]], объективті [[әлем]], [[Субъект (жантану)|субъект]], [[ойлау]], [[логика]], [[ақиқат]], [[парасат]], ғылыми және т.б. күрделі де терең ұғымдармен тығыз байланыста әрі солар арқылы анықталады. Білім [[философия|-]] рационалды білім пайда болғаннан бұрын пайда болған.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> [[File:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|thumb|upright=1.1|alt=Coin showing the owl of Athena|[[Афина үкісі]] - Батыс әлемінде білімнің символы ретінде кеңінен танылған бейне]] Мәлім тақырып, немесе сұрақ туралы сенімді таным болса, ал ол таным әлдебір мақсатқа пайдалануға жарамды болса, онда оны білім деп атаймыз. Ол тәжірибе және ойлау арқылы мәлім іс туралы жеттігірек ұғындырады, оның математикалы және жүйелі танылуын ғылым, техника, өнер, философия деп атаймыз. Білім зерттеу, күзету, тексеру, ой тәжірибесінен, ғылыми тәжірибеден өткізу арқылы қалыптасады, реттелу арқылы топтастырылады. Адамның әлденені тануы тегі қандай құбылыс екені философияда ең көп талқыланған көне тақырыптардың бірі, одан білімтану (Theory of Knowledge) келіп шықты. Білімнің қолданылуынан айтқанда, ол мәлім топтың игілігіне жарайды, сонымен ол топ қалғандарына қарағанда сауатты болып шығады. Білімге сүйенген басқару мен орындау істің сапасын көтеретіні анық. Бұрын білім аз санды адамның бәсіресі құсап сезінілген. Қазір жалпыға ортақтастырылды және кез келген адам білім ала алады, оны пайдаланып жоғары мақсаттарға жете алады. Білім сын көзбен қарау арқылы дамиды, бірақ бұл білімге жеккөрінішпен қарау болмауға тиіс. [[File:Francis Bacon, Viscount St Alban from NPG (2).jpg|thumb|220px|[[Фрэнсис Бэкон|Фрэнсис Бэкон]], әйгілі «Білім — күш» (түпнұсқада: «Білім — бұл күш, күш — бұл білім») деген фразаның авторы]] Адамзат баласы ақиқатқа талпынады, шынайы пайдалы білімге талпынады. Оның шегі қайда апаратын белгісіз. "Білім - күш" деген сөзді [[Фрэнсис Бэкон|Ф.Бэкон]] айтқан, бірақ ол адамзатты бақытқа бөлейтін жақсы күш пе, әлде сорлататын, құртатын жаман күш пе, бұл туралы да талас көп. Қазіргі білімнің беталысы әрі сүйіндірерлік, әрі шошытарлық. Қазір адамзат білімнің кемшілігін түзететін "жасыл білімге" ауысып бара жатқаны байқалады. Ежелгі [[Мәдениет|мәдениетте]] білім адамның әлеммен және қауымдастық ішіндегі қатынастарын реттейтін аңыздар, салт-дәстүрлік жарлықтар мен нормалар, тыйым салулар пішімінде болды. Мұнда Білімді [[Аруақ|аруақтар]], [[Рух|рухтар]], [[Ата-баба|ата-бабалар]], кейініректе, құдайлар сыйға тартқан қасиетті нәрсе деп түсінген. Сондықтан Білім қауіп-қатермен байланысты деп, онымен тек адамдардың ерекше тобы – [[Дінбасы|дінбасылар]], діни қызметкерлер ғана шұғылданған. Ежелгі мәдениетте Білім мен сенімнің, ақиқат пен жалған түсініктің арасында айырмашылық жоқ. Мұнда қасиетті Білім үстемдігі абсолютті деп танылады. Білімнің әлеуметтік мәртебесі мен мәні отырықшы, техника-урбанистік қоғам типіне өтуге байланысты түбегейлі өзгерді. Қала адамы өзін көпшілікпен бірге тұру ережелері мен нормаларының иесі, Білімнің жаратушысы мен билеушісі деп санады. Білімнің айрықша пішімі ретінде рационалды Білім идеалын қалыптастырған философия туындады. Философия ақиқат пен ақиқат емес ілімдер айырмашылығын енгізіп, дәлелдеудің айрықша түрлерін, негіздеу мен дәлелдемелік ұғымдарды қалыптастырды. Философия шеңберінде айрықша пән – ақиқат ойлау ережелері мен заңдарын қалыптастыратын логика туындады. Білім [[логика]]лық ойлаудың объектісіне, мақсаты мен мұратына айналды. Өркениетті қоғамда Білім билікпен тұтасып, қоғамды басқарудың құралына айналуда. Білім алу тұлғаның қалыпты әлеуметтенуінің және билік құрылымына енуінің міндетті шарты болып, оның қажеттілігінен Білім беру институттары туындады. [[Платон]]ның «билеуші-философ» идеалы – (білімді әрі оған сай басқарушы ел басы) қазіргі «ақпараттық қоғамда» өзінің көрінісін тапты, яғни билік Білімнің қазіргі формасы – [[ақпарат]]ты иелену ретінде айқындалуда. == Анықтамалары == Білім – таныс болу, [[аңғару]], [[түсіну]] немесе таныстық түріндегі құбылыс. Ол жиі [[тәжірибе]] арқылы үйренген ақпаратты қамтиды<ref>AHD staff (2022a). [https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge "Knowledge"] ''The American Heritage Dictionary''. HarperCollins.</ref> және [[танымдық]] жетістік немесе шындықпен эпистемологиялық байланыс, мысалы, жаңалық ашу ретінде түсіндіріледі.<ref name=":0">Zagzebski, Linda (1999). [https://philpapers.org/rec/ZAGWIK "What Is Knowledge?"] In Greco, John; Sosa, Ernest (eds.). ''The Blackwell Guide to Epistemology''. Blackwell. pp. 92–116.</ref> Көптеген академиялық анықтамалар белгілі бір фактілерді білу түріндегі ұғымдық білімге шоғырланады, мысалы: «Мен Дэйвтің үйде екенін білемін».<ref name=":1">Ichikawa, Jonathan Jenkins; Steup, Matthias (2018). [https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/ The Analysis of Knowledge] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref> Білімнің басқа түрлеріне «Ол қалай жүзу керектігін біледі» сияқты практикалық құзіреттілік түріндегі білім және ол бұрынғы тікелей тәжірибеге негізделген белгілі бір объектімен таныстықты білдіретін , мысалы, біреуді жеке тану.<ref name=":6">Stanley, Jason; Willlamson, Timothy (2001). [https://philpapers.org/rec/WILKHV Knowing How] ''Journal of Philosophy''. '''98''' (8): 411–444.</ref> Білім көбінесе жеке адамның күйі ретінде түсіндіріледі, бірақ ол топтық білім, әлеуметтік білім немесе ұжымдық білім ретінде адамдар тобына тән қасиетке де сілтеме жасай алады.<ref>Klausen, Søren Harnow (2015). [https://portal.findresearcher.sdu.dk/da/publications/group-knowledge-a-real-world-approach Group knowledge: A real-world approach] ''Synthese''. '''192''' (3): 813–839.</ref> Кейбір қоғамдық ғылымдар білімді мәдениетке ұқсас кең әлеуметтік құбылыс деп түсінеді.<ref>Allwood, Carl Martin (2013). "Anthropology of Knowledge". [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118339893.wbeccp025 Anthropology of Knowledge] John Wiley & Sons, Inc. pp. 69–72. </ref> Бұл термин сонымен қатар құжаттарда сақталған білімді білдіруі мүмкін, мысалы, «кітапханада сақталған білім»<ref>Magee, Bryan; Popper, Karl R. (1971). [[iarchive:modernbritishphi0000mage/page/66|"Conversation with Karl Popper"]] In Magee, Bryan (ed.). ''Modern British Philosophy''. St. Martin's Press. pp. 74–75. ISBN 978-0-19-283047-0.</ref> немесе [[Сараптау жүйесі|сараптама жүйесінің]] [[Дерекқор|білім қоры]].<ref>Walton, Douglas N. (2005). [https://www.jstor.org/stable/20010182 "Pragmatic and Idealized Models of Knowledge and Ignorance"] ''American Philosophical Quarterly''. '''42''' (1): 59–69 [59, 64].</ref> Білім [[Интеллект|интеллектпен]] тығыз байланысты болса, бірақ интеллект [[Ақпарат|ақпаратты]] алу, өңдеу және қолдану қабілетімен көбірек байланысты, ал білім адамның өзінде бар ақпарат пен дағдыларға қатысты.<ref>Christopher, Jabez; Prasath, Rajendra; Vanga, Odelu (2018). "Expert Intelligence: Theory of the Missing Facet". In Groza, Adrian; Prasath, Rajendra (eds.). ''Mining Intelligence and Knowledge Exploration: 6th International Conference''. Springer. ISBN 978-3-030-05918-7.</ref> Білімнің жалпы сипаттамалары туралы келісімдерге қарамастан, оның нақты анықтамасы даулы. Кейбір анықтамалар іс жүзінде пайдалы сипаттама беру үшін білімнің ең көрнекті белгілеріне ғана назар аударады.<ref name=":2">Hetherington, Stephen (2022a). [https://iep.utm.edu/knowledg/ Knowledge] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''.</ref> ''Білімді талдау'' деп аталатын басқа тәсіл, [[Химик|химиктер]] үлгіні құрайтын барлық химиялық элементтердің тізімін іздеу арқылы үлгіні қалай талдайтынына ұқсас, жеке [[Қажетті және жеткілікті шарттар|қажетті және бірлесіп жеткілікті]]<ref>Hannon, Michael (2021). [https://philpapers.org/rec/HANTCO-45 The Concept of Knowledge] ''Routledge Encyclopedia of Philosophy'' (2021)</ref> болатын шарттарды тізімдеу арқылы теориялық нақты анықтама беруге тырысады.<ref>Gupta, Anil (2021). [https://plato.stanford.edu/entries/definitions/#ReaNomDef Definitions] ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref> Басқа көзқарас бойынша білім басқа құбылыстар тұрғысынан талдауға келмейтін ерекше күй.<ref name=":1" /> Кейбір ғалымдар өз анықтамаларын дерексіз интуицияларға негіздейді, ал басқалары нақты жағдайларға назар аударады<ref>McCain, Kevin (2022). [https://iep.utm.edu/problem-of-the-criterion/ The Problem of the Criterion] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''.</ref> немесе терминнің қарапайым тілде қалай қолданылатынына сүйенеді.<ref name=":3">Stroll, Avrum (2023). [https://www.britannica.com/topic/epistemology Еpistemology] ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Сонымен қатар, білімге қатысты көзқарастар да әртүрлі: біреулер оны жоғары стандарттарды талап ететін сирек кездесетін құбылыс деп есептесе, басқалары оны күнделікті өмірдің көптеген жағдайларында кездесетін қарапайым құбылыс деп санайды.<ref>Hetherington, Stephen. [https://iep.utm.edu/fallibil/ Fallibilism] Internet Encyclopedia of Philosophy.</ref> == Талдауы == Жиі талқыланатын анықтама бойынша, білім негізделген шынайы сенім ретінде сипатталады. Бұл анықтама үш маңызды ерекшелікті анықтайды: бұл (1) [[сенім]] (2) [[ақиқат]] және (3) [[Негіздеу (эпистемология)|негізделген]].<ref name=":4">Klein, Peter D. (1998). [https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/knowledge-concept-of/v-1 Knowledge, concept of] In Craig, Edward (ed.). ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. Routledge.</ref> Осыған ұқсас тәсіл [[Ежелгі грек философиясы|Ежелгі грек]] философиясында [[Платон|Платонның]] «[[Теэтет]]<nowiki/>» диалогында да талқыланған. Мұнда [[Сократ]] білім мен шынайы сенім арасындағы айырмашылық туралы ой толғаған, бірақ бұл анықтаманы қабылдамаған.<ref name=":7">Allen, Barry (2005). [https://web.archive.org/web/20170822095315/https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/computers-and-electrical-engineering/computers-and-computing/knowledge Knowledge] In Horowitz, Maryanne Cline (ed.). ''New Dictionary of the History of Ideas''. Vol. 3. Charles Scribner's Sons. pp. 1199–1204. ISBN 978-0-684-31377-1.</ref> Білімнің жалпы қабылданған ерекшелігі – оның шындыққа сай болуы. Бір нәрсеге жалған сену мүмкін болғанымен, жалған нәрсені білу мүмкін емес деген түсінік бар.<ref name=":3" /> Шындық көбінесе '''[[Объективтілік|объективтілікпен]]''' байланыстырылады. Алайда, бұл көзқарасты шындыққа қатысты релятивизм жоққа шығарады. Релятивизмге сәйкес, шындық адамның көзқарасына байланысты және шынайы нәрсе әртүрлі перспективаларда әртүрлі болуы мүмкін деп есептейді.<ref>Landau, Iddo (2017). ''Finding Meaning in an Imperfect World''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-065768-0.</ref> Білімнің сенім түрі екені білімсіздік пен сенімсіздіктің үйлеспейтінін білдіреді. Басқаша айтқанда, адам бір нәрсені сенбесе, оны біле алмайды. Күнделікті өмірде бұл қағиданы бұзатын сияқты көрінетін сөз тіркестері бар, мысалы: «Мен бұған сенбеймін, мен оны білемін!». Бірақ мұндай сөз тіркестерінің мақсаты көбінесе адамның өз сенімділігін атап өту болып табылады, сенімнің қатысуын жоққа шығару емес.<ref name=":0" /> [[Сурет:Bilim.jpg|thumb|right|250px|Білім=Ақиқат+Сенім]] Бұл анықтамаға қатысты негізгі пікірталас оның үшінші ерекшелігіне – негіздемеге байланысты.<ref name=":1" /> Бұл компонент көбінесе кейбір шынайы нанымдар [[Ырым|ырымға]] негізделген сенімдер, [[Сәттілік|сәтті]] жорамалдар немесе қате [[Пайым|пайымдаулар]] сияқты білімнің түрі емес деген әсерге байланысты қосылады. Мысалы, адам тиын лақтыру кезінде «бет жағы түседі» деп болжап, дұрыс шықса да, ол мұны білді деп айтуға болмайды. Бұл білім тек дұрыс болуымен шектелмейтінін көрсетеді.<ref>Lehrer, Keith (2015). "1. The Analysis of Knowledge". ''Theory of Knowledge''. Routledge. ISBN 978-1-135-19609-7.</ref> Бұл жағдайлар нанымдардың білім ретінде саналуы үшін негізді болуын талап ету арқылы алынып тасталады.<ref name=":4" /> Кейбір философтар тәжірибе, [[есте сақтау]] және басқа нанымдар сияқты [[Психикалық күй|психикалық күйлер]] түрінде болуы мүмкін [[Дәлел|дәлелдерге]] негізделсе, сенім ақталады деп санайды. Басқалары сенімдер сенсорлық қабылдау немесе логикалық пайымдау сияқты сенімді үрдістер арқылы жасалса, негізделген деп санайды.<ref name=":2" /> "Негізделген шынайы сенім" ретінде білімнің анықтамасы ХХ ғасырда қатаң сынға ұшырады, әсіресе эпистемолог [[Эдмунд Геттиер]] осы анықтаманың кемшіліктерін көрсететін бірқатар қарсы мысалдар ұсынған кезде.<ref>Hetherington, Stephen (2022). [https://iep.utm.edu/gettier/ Gettier Problems] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. </ref> Бұл мысалдар нақты жағдайларды келтіре отырып, негізделген шынайы сенімдердің білім болып саналмайтын жағдайларын көрсетеді. Мұндай жағдайларда сенімдердің білімге айналмауының себебі көбінесе эпистемологиялық сәттілік деп аталады: сенімдер негізделген, бірақ олардың негіздемесі шындыққа қатысы жоқ.<ref name=":0" /> Белгілі мысалда, біреу сарайдың қасбеттері көп және бір ғана нақты сарайы бар ауылдық жолмен жүреді. Ол кездейсоқ нақты қораның қасына тоқтап, «мен қораның жанында тұрмын» деген негізделген шынайы сенім қалыптастырады. Алайда, бұл мысалдан адамның нақты қораның жанында екенін білгені туралы айта алмаймыз, өйткені ол жалған қораларды нақты қорадан ажырата алмас еді.<ref>Rodríguez, Ángel García (2018). [https://critica.filosoficas.unam.mx/index.php/critica/article/view/81 Fake Barns and Our Epistemological Theorizing] ''Crítica: Revista Hispanoamericana de Filosofía''. '''50''' (148): 29–54.</ref> Бұл оның негізделген сенімі шын болғаны жай ғана сәттілік екендігін көрсетеді.Бұл мысалдар білімнің "негізделген шынайы сенім" анықтамасы жеткіліксіз екенін көрсетуге бағытталған.<ref name=":1" /> Кейбір философтардың пікірінше, бұл қарсы мысалдар білім үшін негіздеу талап етілмейтінін көрсетеді<ref name=":1" /> және оның орнына білім сенімділік немесе танымдық ізгі қасиеттердің көрінісі тұрғысынан сипатталуы керек. Басқа көзқарас танымдық үрдістерде атқаратын қызметіне қатысты білімді ойлауға немесе бірдеңе істеуге себеп болатын нәрсе ретінде анықтайды.<ref name=":13">Steup, Matthias; Neta, Ram (2020). [https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ Epistemology] ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University. </ref> Басқаша көзқарас негіздемені білімнің бір бөлігі ретінде қабылдайды, бірақ қосымша критерийлерді де қосады.<ref>Durán, Juan M.; Formanek, Nico (2018). [https://link.springer.com/article/10.1007/s11023-018-9481-6 Grounds for Trust: Essential Epistemic Opacity and Computational Reliabilism] ''Minds and Machines''. '''28''' (4): 645–666.</ref> Ұсынылған талаптардың қатарына негізделген шынайы сенімнің жалған сенімдерге негізделмеуі, сенімді жоққа шығаратын факторлардың болмауы және егер сенім жалған болса, адамның оны қабылдамауы жатады.<ref>Sudduth, Michael (2022). [https://iep.utm.edu/defeaters-in-epistemology/#SH2b "Defeaters in Epistemology: 2b Defeasibility Analyses and Propositional Defeaters"] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. </ref> Басқа көзқараста наным-сенімдер білімге тең болуы үшін қатесіз болуы керек деп тұжырымдайды.<ref>Kraft, Tim (2012). [https://philpapers.org/rec/KRASIF Scepticism, Infallibilism, Fallibilism] ''Discipline Filosofiche''. '''22''' (2): 49–70. ISSN 2279-7343</ref> [[Прагматизм|Прагматизммен]] байланысты басқа тәсіл зерттеуге баса назар аударады және білімді әрекет ету әдеттерін қалыптастыруға бағытталған тәжірибе ретінде сипаттайды.<ref>Ames, Roger T.; Yajun, Chen; Hershock, Peter D. (2021). ''Confucianism and Deweyan Pragmatism: Resources for a New Geopolitics of Interdependence''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-8857-2.</ref> Академиялық пікірталастарда ұсынылған өзгерістердің немесе білімді қайта түсіндірулердің қайсысы дұрыс екендігі туралы біржақты келісім жоқ, сондықтан білімнің әртүрлі балама анықтамалары ұсынылады.<ref name=":0" /> == Білімнің формалары == Білім тек ғылым саласымен шектелмейді, білім белгілі бір формада ғылымнан тыс та бар; [[Қоғамдық сана|Қоғамдық сананың]] әрбір формасы: [[ғылым]], [[философия]], [[мифология]], [[саясат]], [[дін]] және т.б.- білімнің нақты формаларына сәйкес келеді. Сонымен қатар ұғымдық, символдық немесе көркем-үлгілік негізі бар білім түрлері де бар.<ref name=":5">Философия для аспирантов : учебное пособие / В. П. Кохановский [и др.]. — 2-е изд. — Ростов н/Д. : Феникс, 2003. — 448 с. — (Высшее образование). — ISBN 5-222-03544-1</ref> Адамзат білімінің тарихи алғашқы формаларының қатарына ойындық танымды жатқызады (шартты түрде қабылданған ережелер мен мақсаттарға негізделеді және күнделікті болмыстан жоғары көтерілуге, пайда туралы уайымдамауға, еркін қабылданған ойын нормаларына сәйкес әрекет етуге мүмкіндік береді). Ойындық танымның ерекшелігі – серіктесті алдау және шындықты жасыру мүмкіндігі. Ол оқыту мен дамытуды мақсат етеді, адамның қасиеттері мен мүмкіндіктерін анықтайды және қарым-қатынастың психологиялық шекараларын кеңейтуге мүмкіндік береді.<ref name=":5" /> Білімнің әртүрлі түрлері бар: ғылыми, ғылымнан тыс, күнделікті-тәжірибелік (күнделікті, жалпы түсінік), интуитивті, діни және т.б. Ғылыми – объективтілік пен әмбебаптықпен сипатталатын және жалпыға бірдей жарамды деп есептейтін рационалдылыққа негізделген білім. Ғылыми таным – объективті, шынайы білім алу үрдісі. Оның міндеті - шынайылықтың үрдісі мен құбылысын сипаттау, түсіндіру және болжау. Ғылыми революциялар, яғни ғылыми танымның даму барысында теориялар мен негіздердің ауысуына алып келетін түбегейлі өзгерістер, ғылымның дамуындағы қалыпты кезеңдермен алмасып отырады. Бұл кезеңдерде білім тереңдетіліп, нақтырақ сипатталады.<ref name=":5" /> Ғылыми білім логикалық негізділігімен, дәлелділігімен, нәтижелердің қайталанушылығымен, тексерілушілікпен, қателерді жоюға және қайшылықтарды еңсеруге ұмтылумен сипатталады. Ғылыми білім формасы ғылымнан тыс білімнің көптеген формаларынан кейінірек пайда болған.<ref name=":5" /> [[Ғылым]] – бұл шынайылық туралы объективті білімді өндіруге және жүйелеуге бағытталған адам қызметінің саласы. Ғылыми білімдер мынандай түрлерге бөлінуі мүмкін: # '''Эмпирикалық білім''' – [[Тәжірибе|тәжірибег]]<nowiki/>е немесе [[Бақылау|бақылауға]] негізделген білім (мысалы, [[термодинамика]] — денелер [[Энергия|энергиясының]] айналуын зерттейтін феноменологиялық ғылым.<ref>М. П. Вулканович, И. И. Новиков — Термодинамика</ref> # '''Теориялық білім''' – абстрактілі модельдерді талдауға негізделген білім.Теориялық білім – бұл денелердің өзгеру үрдістерінің құрылымы мен табиғатын көрсететін абстракциялар, аналогиялар (изоморфизмдер) және схемалар. Бұл білім құбылыстарды түсіндіреді және денелердің мінез-құлқын болжау үшін қолданылуы мүмкін.<ref>В. В. Будко — О пространственно-временной онтологии теоретической физики.</ref> Ғылыми білім кез келген жағдайда дәлелдер арқылы негізделуі керек. Ғылымнан тыс білім ешкімнің ойдан шығарғаны емес, ол белгілі бір интеллектуалды қауымдастықтар тарапынан рационалистік нормалардан өзгеше қағидалар мен үлгілерге сүйеніп өндіріледі. Оның өзіндік таным көздері мен құралдары бар. Мәдениет тарихында ғылымнан тыс білімге жатқызылатын білім формалары эзотеризм деген жалпы ұғыммен біріктіріледі.<ref name=":5" /> Ғылымнан тыс білім келесі түрлерге бөлінеді:<ref name=":5" /> * [[Парағылым|парағылыми]] – қолданыстағы гносеологиялық стандарттарға сәйкес келмейтін білім. Парағылыми (грек тілінен аударғанда παρα – туралы, бар) білімнің кең санатқа ғылыми талаптарға сәйкес сенімді түсіндірме ұсынбайтын феномендер туралы ілімдер немесе ойлар кіреді. * жалғанғылыми – жорамалдар мен нанымдарға негізделген білім. Псевдоғылым көбінесе ғылымды бөгде адамдардың жұмысы ретінде көрсетеді. Псевдоғылымның белгілеріне сауатсыз пафос, қарама-қарсы дәлелдерге төзбеушілік, алғырлық жатады. Псевдоғылыми білім күннің тақырыбына, зұлымдыққа сезімтал. Оның ерекшелігі – оның парадигмаға біріктіріле алмауы, жүйелілік пен әмбебаптылыққа ие болмауы. Псевдоғылыми білім ғылыми біліммен қатар өмір сүреді. Псевдоғылыми білім квазиғылыми білім арқылы өзін танытады және дамытады деп саналады. * квази-ғылыми ([[Латын тілі|латынша]] ''[[Квази|quasi]]-'' «сияқты, секілді») – олар зорлық-зомбылық пен мәжбүрлеу әдістеріне сүйеніп, жақтастары мен жақтастарын іздейді. Квазиғылыми білім, әдетте, қатаң иерархиялық ғылым жағдайында өркендейді, онда билік басындағыларды сынау мүмкін емес, идеологиялық режим қатаң түрде көрінеді. Ресей тарихында «квази ғылымның салтанат құруы» кезеңдері белгілі: лысенкоизм; фикизм 50-ші жылдардағы кеңестік геологиядағы квази ғылым ретінде; кибернетикаға жала жабу және т.б.; * [[Антиғылым|антиғылыми]] – шынайылық туралы түсініктерді бұрмалайтын білім. «Анти» алғы сөзі зерттеу пәні мен әдістерінің ғылымға қарама-қарсы екенін білдіреді. Ғылым білімді жинақтау мен жүйелеуге бағытталған әрекет болғандықтан, хаос ұғымы (атаксия ұғымының синонимі) ғылыми деп есептелмейді, өйткені бұл ұғым сөзбе-сөз білместікті білдіреді (егер білім – ғылымның мазмұны болса, логикалық тұрғыдан білместік – антиғылымның мазмұны). Бір кездері [[Джон фон Нейман]] әзілмен: «[[Энтропия|Энтропияның]] шын мәнінде не екенін ешкім білмейді» деп атап өткен.<ref>[https://www.esalq.usp.br/lepse/imgs/conteudo_thumb/Energy-and-Information.pdf McIrvine, Edward C. and Tribus, Myron (1971). Energy and Information Scientific American 225(3): 179-190]</ref> * [[Псевдоғылым|псевдоғылыми]] - ежелгі астронавтар, қар адамы, Лох-Несс құбыжығы туралы әңгімелер сияқты танымал теориялар жиынтығын болжайтын білім; * күнделікті-тәжірибелік – табиғат және қоршаған шындық туралы негізгі білім. Адамдар, әдетте, күнделікті негізде шығарылатын және барлық білімнің бастапқы қабаты болып табылатын күнделікті білімнің үлкен көлеміне ие. Кейде күнделікті аксиомалар ғылыми қағидаларға қайшы келіп, ғылымның дамуына кедергі келтіреді. Кейде, керісінше, ғылым дәлелдеу мен теріске шығарудың ұзақ және қиын жолы арқылы күнделікті білім ортасында бұрыннан қалыптасқан ережелерді тұжырымдауға келеді. Кәдімгі білімге жалпы түсінік, ырымдар, өсиеттер, рецепттер, жеке тәжірибе, дәстүрлер кіреді. Ол шынайылықты жазғанымен, жүйесіз және дәлелсіз жасайды. Оның ерекшелігі - оны адам дерлік бейсаналық түрде қолданады және оны қолдануда дәлелдемелердің алдын ала жүйелерін қажет етпейді. Оның тағы бір ерекшелігі оның түбегейлі сауатсыздығы; * жеке – нақты тұлға туралы білім. Жеке білімдер белгілі бір тұлғаның қабілеттеріне, ортасына және оның танымдық қызметінің ерекшеліктеріне байланысты. Ал ұжымдық білімдер жалпыға ортақ мәнге ие (тұлғадан тыс), бүкіл жүйеге ортақ ұғымдар, әдістер, тәсілдер және ережелердің болуын болжайды. == Білімнің түрлері == Білімнің түрлеріне қатысты кең таралған айырмашылық – тұжырымдық білім (немесе "бір нәрсе туралы білу") және тұжырымсыз білім, ол практикалық дағдылар немесе таныстық түрінде көрінеді <ref>Barnett, Ronald (1990). ''The Idea Of Higher Education''. Open University Press. p. 40. ISBN 978-0-335-09420-2.</ref> "Бір нәрсе туралы білу" және "қалай білу" арасындағы айырмашылыққа ұқсас ажырату [[Ежелгі Грекия|Ежелгі Грекияда]] да талқыланған, ол ''[[Эпистема|epistēmē]]'' (өзгермейтін теориялық білім) мен ''[[Техна|technē]]'' (кәсіби техникалық білім) арасындағы айырмашылық ретінде қарастырылған.<ref name=":7" /> Басқа айырмашылықтар білімнің қалай игерілетініне және мазмұнына бағытталған.<ref>Faber, Niels R.; Maruster, Laura; Jorna, René J. (2017). "Assessing and Determining Social Sustainability". In Jorna, René (ed.). ''Sustainable Innovation: The Organisational, Human and Knowledge Dimension''. Routledge. ISBN 978-1-351-28034-1.</ref> === Тұжырымдық білім === Тұжырымдық білім, кейде декларативті немесе сипаттамалық білім деп те аталады, фактілер туралы теориялық білімнің бір түрі, мысалы, "2 + 2 = 4" екенін білу. Бұл [[Аналитикалық философия|аналитикалық философияда]] білімнің парадигмалық түрі болып саналады.<ref name=":2" /> Тұжырымдық білім "т''ұжырымдық''" деп аталудың себебі - ол тұжырымға қатысты байланысқа ие. Тұжырымдамар көбінесе "'''''knowledge-that'''''"- құрылымдар арқылы беріледі, сондықтан оны "бір нәрсе туралы білу" деп те атайды. Мысалы, "Мен [[Кенгурулар|кенгуру]] секіретіні туралы білемін". Бұл жағдайда, менің "кенгуру секіреді" деген тұжырымға қатысты білу қатынасы бар.<ref name=":3" /> Тұжырымдық білімнің жақын түрлері '''''know-wh''''' (кім екенін, не екенін, неге екенін білу) сияқты формаларды қамтиды, мысалы, кешкі асқа кімнің келетінін білу немесе олардың неге келіп жатқанын білу.<ref name=":2" /> Бұл өрнектер әдетте тұжырымдық білімнің түрлері ретінде түсініледі, өйткені оларды "that"-құрылым арқылы қайта тұжырымдауға болады.<ref name=":3" /> [[File:Latin dictionary.jpg|thumb|alt=Photo of the Totius Latinitatis Lexicon by Egidio Forcellini, a multi-volume Latin dictionary|Тұжырымдық білімді кітаптарда сақтауға болады.]] Тұжырымдық білім [[Ұғым|ұғымдар]], [[Идея|идеялар]], [[Теория|теориялар]] және жалпы ережелерді қамтитын ақыл-ойдағы көріністер түрінде болады. Бұл көріністер білім иесін [[Шынайылық|шынайылықтың]] белгілі бір бөліктерімен байланыстырып, олардың қандай екенін көрсетеді. Олар көбінесе [[Контекст|контекстке]] тәуелсіз, яғни белгілі бір қолдану саласы немесе мақсатпен шектелмейді.<ref>Morrison, Robert (2005). ''The Cambridge Handbook of Thinking and Reasoning''. Cambridge University Press. p. 371. ISBN 978-0-521-82417-0.</ref> Тұжырымдық білім нақты фактілерді білуге (мысалы, [[Алтын|алтынның]] [[Атомдық масса|атомдық массасы]] 196.97 [[Массаның атомдық бірлігі|u]] екенін білу) және жалпы заңдылықтарды білуге (мысалы, кейбір [[Ағаш|ағаштардың]] [[Жапырақтар|жапырақтарының]] түсі [[Күз|күзде]] өзгеретінін білу) қатысты.<ref>Woolfolk, Anita; Margetts, Kay (2012). ''Educational Psychology Australian Edition''. Pearson Higher Education AU. p. 251. ISBN 978-1-4425-5145-9.</ref> Ақыл-ой көріністеріне тәуелді болғандықтан, тұжырымдық білімнің қабілеті тек салыстырмалы түрде дамыған [[Жаратылыс|жаратылыстарға]], мысалы, адамдарға тән деген көзқарас жиі кездеседі. Бұл пікір әлемнің қандай екенін білдіретін ұсынысты сену үшін озық интеллектуалдық қабілеттер қажет деген тұжырымға негізделеді.<ref name=":8">Pritchard, Duncan (2013). ''What Is This Thing Called Knowledge?''. Routledge. ISBN 978-1-134-57367-7.</ref> === Тұжырымсыз білім === Тұжырымсыз білім - бұл тұжырымға ешқандай маңызды байланысы жоқ білім. Оның ең танымал екі формасы – "қалай екенін білу" (''knowledge-how'' немесе [[процедуралық білім]]) және таныстық арқылы білу (''knowledge by acquaintance'')<ref name=":6" />. "Қалай екенін білу" дегеніміз [[велосипед]] тебуді білу немесе жүзуді білу сияқты практикалық қабілеттің, дағдының немесе шеберліктің<ref name=":8" /> қандай да бір түріне ие болу дегенді білдіреді. Кейбір жағдайда "қалай екенін білу" тұжырымдық білімнің элементтерін қамтуы мүмкін, мысалы, математикалық теореманы дәлелдеуді білу кезінде, бірақ бұл барлық жағдайда міндетті емес<ref name=":9">Pavese, Carlotta (2022). [https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-how/ Knowledge How] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref>. Кейбір "қалай екенін білу" түрлері жоғары дамыған ақыл-ойды қажет етпейді, бұл оны тұжырымдық білімнен ажыратады және оны жануарлар әлемінде жиі кездестіруге болады. Мысалы, [[Құмырсқалар|құмырсқа]] жүруді біледі, бірақ ол бұл әрекетке сәйкес келетін тұжырымды тұжырымдауға жеткілікті дәрежеде дамыған ақыл-ойға ие емес деп есептеледі.<ref name=":8" /> Дегенмен, төменгі жануарлардың мақсатқа бағытталған әрекеттерінің адамның "қалай екенін білу" қабілетімен қаншалықты салыстырмалы екені даулы мәселе болып табылады.<ref name=":9" /> [[File:Bicycle ride.jpg|thumb|alt=Photograph of someone riding a bicycle|Велосипед тебуді білу - бұл тұжырымнан тыс білімнің бір түрі.]] Таныстық арқылы білім (knowledge by acquaintance) – бұл тікелей тәжірибелік байланыс нәтижесінде қалыптасатын танысу.[57] Білімнің объектісі адам, зат немесе орын болуы мүмкін. Мысалы, [[Шоколад|шоколадты]] жеу арқылы шоколадтың адам оның [[Дәм|дәмімен]] танысады, ал [[Қайыңды (көл)|Қайыңды]] көліне бару арқылы адам бұл орын туралы білімнің қалыптасуына әкеледі. Бұл жағдайларда адам объект туралы нақты ақпарат алмаса да, бірінші қол тәжірибе негізінде логикалық қорытындыларсыз білім қалыптастырады. Керісінше, шоколад немесе [[Қайыңды (көл)|Қайыңды]] көлі туралы [[Кітап|кітаптар]] оқу арқылы көптеген тұжырымдық білім алуға болады, бірақ бұл тікелей тәжірибелік байланысқа негізделмеген, сондықтан оны таныстық арқылы білім деп атауға болмайды.[58] Таныстық арқылы білім ұғымын алғаш рет [[Бертран Рассел]] енгізген. Ол бұл білім түрін тұжырымдық білімнен іргелі деп санаған, өйткені ұсынысты түсіну үшін алдымен оның құрамдас бөліктерімен таныс болу қажет деп есептеген. === ''A priori'' және ''a posteriori'' === Априорлық және апостериорлық білімнің айырмашылығы білімнің қалыптасуы мен негізделуіндегі тәжірибенің рөліне байланысты.<ref name=":10">Russell, Bruce (2020). [https://plato.stanford.edu/entries/apriori/ ''A Priori'' Justification and Knowledge] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University. </ref> Апостериорлық білім – бұл тәжірибеге негізделген білім.<ref name=":11">Moser, Paul K. (2016). [https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-posteriori/v-1 A posteriori] ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. Routledge.</ref> Мысалы, терезеден сыртта жаңбыр жауып тұрғанын көру арқылы немесе баланың жылағанын есту арқылы адам осы фактілер туралы апостериорлық білім алады.[62] Априорлық білім – бұл қандай да бір тұжырымды негіздеу немесе қолдау үшін тәжірибе қажет емес білім.<ref name=":12">Baehr, Jason S. (2022). [https://iep.utm.edu/apriori/ A Priori and A Posteriori] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''.</ref> Мысалы, "2 + 2 = 4" сияқты математикалық білім дәстүрлі түрде априорлық білім ретінде қарастырылады, өйткені бұл фактіні растау үшін эмпирикалық зерттеу қажет емес. Осылайша, апостериорлық білім – эмпирикалық білім, ал априорлық білім – эмпирикалық емес білім болып табылады.<ref name=":11" /> Тиісті тәжірибе негізінен [[Тәжірибе|сезімдік тәжірибемен]] сәйкестендіріледі. Сондай-ақ, кейбір сезімге жатпайтын тәжірибелер, мысалы, [[есте сақтау]] және [[интроспекция]], жиі осы категорияға енгізіледі. Бірақ кейбір саналы құбылыстар, мысалы, рационалды түсінік, тиісті тәжірибеге кірмейді. Мысалы, екі санды [[Ауызша есеп|ауызша көбейту]] секілді математикалық есептерді шешу бойынша априорлық білімге қол жеткізу үшін, саналы ойлау үрдісі қажет болуы мүмкін.<ref name=":10" /> Дәл солай, мәлімдеме білдірілетін сөздерді үйрену үшін қажет тәжірибеге қатысты. Мысалы, "барлық бойдақтар үйленбеген" екенін білу априорлық білім болып табылады, өйткені бұл фактіні растау үшін сезімдік тәжірибе қажет емес, бірақ "бойдақ" және "үйленбеген" сөздерінің мағынасын үйрену үшін тәжірибе қажет болды.<ref name=":12" /> Априорлық білімнің қалай мүмкін екенін түсіндіру қиын, ал кейбір эмпириктер оның бар екенін жоққа шығарады. Тәжірибе арқылы білім алу мүмкіндігі кеңінен қабылданса да, тәжірибесіз білімнің қалайша мүмкін екені анық емес. Бұл мәселеге алғашқы шешімдердің бірі [[Платон|Платонның]] еңбектерінен табылады. Ол жанның білімге бұрыннан ие екенін және оны қайтадан еске түсіру немесе қайта жаңғырту қажет екенін алға тартады [67]. [[Рене Декарт|Декарт]] осыған ұқсас түсініктеме береді, ол априорлық білім әрбір адамның [[Сана|санасында]] [[Туа біткен идеялар|туа біткен білім]] ретінде бар деп санайды [68]. Тағы бір көзқарас бойынша, бұл білім түріне жауапты ерекше ақыл-ой қабілеті бар деп есептеледі. Бұл қабілет жиі рационалды интуиция немесе рационалды түсінік деп аталады. == Білім көздері == [[File:Бес сезім мүшесі.jpg|thumb|Адамның бес сезім мүшесі]] Білімнің қайнар көздері – адамдардың бір нәрсені білу жолдары. Олар адамның жаңа білім алған кезде пайдаланатын танымдық қабілеттері ретінде қарастырылады.<ref>Kern, Andrea (2017). ''Sources of Knowledge: On the Concept of a Rational Capacity for Knowledge''. Harvard University Press. pp. 8–10, 133. ISBN 978-0-674-41611-6.</ref> Академиялық әдебиеттерде әртүрлі білім көздері талқыланады, көбінесе жауапты ақыл-ой қабілеттері тұрғысынан. Оларға түйсіну, интроспекция, жады, тұжырым және куәлік кіреді. Алайда, олардың бәрі шынайы білімге әкеледі деген пікірмен барлығы келіспейді. Әдетте, [[түйсіну]] немесе бақылау, яғни [[Сезім мүшелері|сезім мүшелерінің]] бірін қолдану, эмпирикалық білімнің ең маңызды көзі ретінде анықталады.<ref>O'Brien, Daniel (2022). [https://iep.utm.edu/epis-per/ The Epistemology of Perception] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''.</ref> Мысалы, нәрестенің ұйықтап жатқанын оның қорылдауын түйсіну арқылы білген болсақ, онда ол бақылау арқылы алынған білімге жатады. Алайда, бұл фактіні жұбайынан телефон арқылы білген жағдайда бұл бақылау арқылы табылған білімге жатпайды. Түйсіну әртүрлі модальділіктерде жүзеге асады, оның ішінде [[көру]], [[есту]], [[Сипай сезу түйсіктері|сипап сезу]], [[Иіс сезімі|иіс сезу]] және [[Дәм сезу мүшесі|дәм сезу]] бар, олар әртүрлі физикалық [[Стимул|ынталандырғыштарға]] сәйкес келеді.<ref>Bertelson, Paul; Gelder, BéAtrice De (2004). "The Psychology of Multimodal Perception". ''Crossmodal Space and Crossmodal Attention''. Oxford University Press. ISBN 9780191689260.</ref> Бұл – сенсорлық сигналдар таңдалып, ұйымдастырылып, қоршаған ортаның көрінісін қалыптастыру үшін түсіндірілетін белсенді үрдіс. Кейбір жағдайларда бұл шынайылықтың кейбір аспектілерін бұрмалайтын көзбояушылықтарға әкеледі, мысалы, [[Мюллер-Лайер көзбояушылығы]] және [[Понцо көзбояушылығы]]. [[Интроспекция]] жиі [[Түйсіну|түйсінумен]] ұқсастықта қарастырылады, бірақ ол сыртқы физикалық объектілер емес, ішкі [[психикалық ахуал]] туралы білімнің көзі ретінде түсіндіріледі. Дәстүрлі түрде кең таралған пікір бойынша, интроспекцияға ерекше эпистемологиялық мәртебе беріледі, өйткені ол қателеспейтін деп саналады. Бұл көзқарасқа сәйкес, интроспективті фактілерге қатысты, мысалы, адамның ауырсыну сезініп жатқанын немесе сезінбейтінін анықтауда қателесу мүмкін емес, себебі сыртқы көрініс пен [[шынайылық]] арасында айырмашылық жоқ. Алайда, бұл тұжырым қазіргі пікірталастарда сынға ұшыраған, ал сыншылар адамның жағымсыз қышуды ауырсыну деп қателесуі немесе жеңіл эллипсті шеңбер ретінде қабылдауы мүмкін деп мәлімдейді.<ref name=":13" /> Түйсіну және интроспекция арқылы алынған білім көбінесе негізгі немесе іргелі білім түрінде қызмет етеді. Кейбір [[Эмпиризм|эмпириктердің]] пікірінше, олар негізгі білімнің жалғыз көзі болып табылады және барлық басқа білімнің негізін қамтамасыз етеді.<ref name=":3" /> [[Жады]] түйсіну мен интроспекциядан ерекшеленеді, өйткені ол олар сияқты тәуелсіз немесе іргелі емес, себебі ол өткен тәжірибелерге негізделеді.<ref>Audi, Robert (2002). [https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 "The Sources of Knowledge".] ''The Oxford Handbook of Epistemology''. Oxford University Press. pp. 71–94. ISBN 978-0-19-513005-8.</ref> Жадының қабілеті өткенде алынған білімді сақтайды және оны қазіргі уақытта қолжетімді етеді, мысалы, өткен оқиғаны немесе досының телефон нөмірін еске түсіру кезінде.<ref>Gardiner, J. M. (2001). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1088519/ Episodic memory and autonoetic consciousness: a first-person approach.] ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences''. '''356''' (1413): 1351–1361. </ref> Жады әдетте сенімді білім көзі ретінде қарастырылады. Алайда, кейде ол алдамшы болуы мүмкін. Бұл бастапқы тәжірибенің сенімсіз болғанынан немесе жадының нашарлап, бастапқы тәжірибені нақты бейнелей алмауынан туындауы мүмкін.<ref name=":13" /> Түйсіну, интроспекция және жадыға негізделген білім тұжырымдық білімді тудыруы мүмкін, бұл белгілі фактілерден тұжырымдар жасау үшін [[Пайымдау|пайымдауды]] қолданылған кезде пайда болады.<ref name=":2" /> Мысалы: Чех [[Пошта маркасы|пошта маркасымен]] ашықхат туралы түйсіну арқылы алынған білім адамның досы [[Чехия|Чехияға]] саяхаттап барғаны туралы тұжырымдық білімге әкелуі мүмкін. Бұл білім түрі негізге алынған алғышарттарға жауапты басқа білім көздеріне тәуелді. Кейбір [[Рационализм|рационалистер]] бақылау мен интроспекцияға сүйенбейтін білім көзі ретінде рационалды интуицияны қолдайды. Олар, мысалы, "2 + 2 = 4" деген математикалық сенім тек таза ақыл арқылы негізделеді деп есептейді.<ref>Markie, Peter; Folescu, M. (2023). [https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ Rationalism vs. Empiricism] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Retrieved 29 February 2024.</ref> [[File:Borochov-testimony.jpg|thumb|alt=Photograph of a person giving testimony|Айғақ арқылы алынған білім басқа адамдардың берген мәлімдемелеріне, мысалы, соттағы куәгердің мәлімдемесіне негізделеді.]] [[Айғақтар]] көбінесе басқа көздерден айырмашылығы, белгілі бір когнитивті қабілетке байланысты емес қосымша білім көзі ретінде қарастырылады. Оның орнына, бұл бір адамның белгілі бір фактіні басқа адамның сол фактіні айтуы арқылы біле алатынына негізделеді. Айғақ әртүрлі тәсілдермен берілуі мүмкін, мысалы, қарапайым сөйлесу, хат, газет немесе блог арқылы. Айғақ мәселесі – айғақтың білімге қалай және қандай жағдайларда алып келетінін анықтауда жатыр. Жиі кездесетін жауап – бұл айғақты жеткізушінің сенімділігіне байланысты. Тек сенімді көздерден алынған айғақтар ғана білімге негіз бола алады.<ref>Leonard, Nick (2021). [https://plato.stanford.edu/entries/testimony-episprob/ Epistemological Problems of Testimony] Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. </ref> == Шектеулері == Білімнің шегі мәселесі қандай фактілерді білу мүмкін еместігі туралы сұрақты қарастырады.<ref name=":14">Rescher, Nicholas (2009). ''Unknowability: An Inquiry into the Limits of Knowledge''. Lexington books. ISBN 978-0-7391-3615-7.</ref> Бұл шектеулер сыртқы әлем туралы білетін нәрселерге де, адамның өзін және жақсылық туралы не біле алатынына да әсер ететін сөзсіз [[надандық]] түрін білдіреді.<ref>Stoltz, Jonathan (2021). ''Illuminating the Mind: An Introduction to Buddhist Epistemology''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-090756-3.</ref> Кейбір білім шектері нақты адамдарға немесе белгілі бір жағдайларға қатысты болса, басқалары жалпы адамзатқа тән.<ref name=":14" /> Егер адам тиісті ақпаратқа қол жеткізе алмаса, мысалы, өткендегі ешқандай маңызды із қалдырмаған фактілер сияқты, онда ол факт адам үшін белгісіз болып табылады. Мысалы: Бүгінгі күні адамдарға [[Цезарь]] [[Наурыз идылары|өлтірілген күні]] таңғы асқа не жегенін білу мүмкін емес, бірақ бұл фактіні Цезарьдың өзі немесе оның замандастары білген болуы мүмкін.<ref>Rescher, Nicholas (2009a). ''Ignorance: On the Wider Implications of Deficient Knowledge''. University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-6014-0.</ref> Тағы бір шектеу адамның танымдық қабілеттерінің шектеулілігімен байланысты. Кейбір адамдар жоғары дәрежеде абстрактілі математикалық ақиқаттарды түсінуге қабілетсіз болуы мүмкін, ал кейбір фактілер адам санасы үшін тым күрделі болғандықтан, ешбір адам оларды біле алмайды.<ref>Dika, Tarek (2023). ''Descartes's Method: The Formation of the Subject of Science''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-286986-9.</ref> Білімнің тағы бір шектеуі белгілі бір логикалық [[Парадокс|парадокстардан]] туындайды. Мысал: Кейбір идеялар ешқашан ешкімнің санасына келмейді. Оларды білу мүмкін емес, өйткені егер біреу ондай идеяны білсе, ол идея кем дегенде сол адамның санасында пайда болған болар еді.<ref>Weisberg, Jonathan (2021). [https://plato.stanford.edu/entries/formal-epistemology/ Formal Epistemology] Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. </ref> Белгілі бір салаларда нені білуге болатыны немесе болмайтыны туралы көптеген пікірталастар бар. [[Діни скептицизм]] – бұл [[Құдай]] немесе басқа діни [[Доктрина|доктриналар]] туралы сенімдер білімге жатпайды деген көзқарас.<ref>Kreeft, Peter; Tacelli, Ronald K. (2009). ''Handbook of Christian Apologetics''. InterVarsity Press. ISBN 978-0-8308-7544-3.</ref> [[Моральдық скептицизм]] – моральдық білімнің мүмкін емес екенін білдіретін әртүрлі пікірлерді қамтиды, яғни адамның не нәрсе моральдық тұрғыдан жақсы екенін немесе белгілі бір мінез-құлықтың дұрыс немесе бұрыс екенін біле алмайтынын білдіреді.<ref>Sinnott-Armstrong, Walter (2019). [https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-moral/ Moral Skepticism] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University. </ref> [[Метафизика|Метафизикалық]] білімнің шектері туралы ықпалды теорияны [[Иммануил Кант]] ұсынған. Оның көзқарасы бойынша, білім [[Мән және құбылыс|сыртқы көрініс]] өрісімен шектеліп, адамдардан тәуелсіз өмір сүретін және сыртқы көріністің шеңберінен тыс жатқан [[Өз бойындағы нәрсе|өз бойындағы нәрселерге]] жете алмайды. Канттың айтуынша, метафизиканың мақсаты – заттардың өздерін сипаттау болғандықтан, ол метафизикалық білімнің мүмкін еместігіне, мысалы, [[Канттың антиномиялары|әлемнің бастауы бар ма немесе ол шексіз бе]], бұл туралы білу мүмкін еместігіне қорытынды жасайды.<ref>McCormick, Matt. [https://iep.utm.edu/kantmeta/ Immanuel Kant: Metaphysics] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. Retrieved 29 February 2024.</ref> Сондай-ақ эмпирикалық ғылымдарда белгілі бір физикалық қасиеттер жұбының нақты шамаларын, мысалы, бөлшектің орны мен [[Дене импульсі|импульсін]] бір уақытта білу мүмкін емес деп есептейтін [[Анықталмағандық қатынасы|анықталмаушылық принципі]] сияқты білімнің шегі бар.<ref>Rutten, Emanuel (2012). ''A Critical Assessment of Contemporary Cosmological Arguments: Towards a Renewed Case for Theism''. Vrije Universiteit. ISBN 978-90-819608-0-9.</ref> Басқа мысалдар [[Хаос теориясы|хаос теориясымен]] зерттелген физикалық жүйелер болып табылады, олар үшін олардың қалай әрекет ететінін болжау іс жүзінде мүмкін емес, өйткені олар бастапқы жағдайларға соншалықты сезімтал, тіпті ең кішкентай өзгерістер мүлдем басқа мінез-құлық тудыруы мүмкін. Бұл құбылыс [[көбелек әсері]] ретінде белгілі.<ref>Yanofsky, Noson S. (2013). ''The Outer Limits of Reason: What Science, Mathematics, and Logic Cannot Tell Us''. The MIT Press. ISBN 978-0-262-01935-4.</ref> [[File:Philosopher,_marble_head,_Roman_copy,_AM_Corfu,_Krfm22.jpg|thumb|upright=.8|alt=Bust of Pyrrho of Elis|[[Пиррон]] алғашқы философиялық скептиктердің бірі болды.]] Білімнің шектері туралы ең қатаң ұстаным - [[радикалды немесе жаһандық скептицизм]], ол адамдарға білімнің кез келген түрі жетіспейді немесе білім мүмкін емес деп есептейді. Мысалы, [[түс дәлелі]] түйсіну тәжірибе білімнің көзі емес екенін айтады, өйткені түс көру сенімсіз ақпарат береді және адам оны білмей түс көріп жатуы мүмкін. Түс пен түйсінуді ажырата алмағандықтан, сыртқы дүние туралы түйсіну білімі жоқ деген пікір айтылады.<ref>Windt, Jennifer M. (2021). [https://plato.stanford.edu/entries/dreams-dreaming/#CartDreaSkep Dreams and Dreaming] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref>[k] Бұл ой тәжірибесі [[жеткіліксіз негіздеме]] мәселесіне (underdetermination problem) негізделген, ол қолда бар дәлелдер бәсекелес теориялардың арасында ақылға қонымды шешім қабылдауға жеткіліксіз болғанда туындайды. Мұндай жағдайларда адам басқа теорияға емес, бір теорияға сенумен ақталмайды. Егер бұл әрдайым солай болса, онда жаһандық скептицизм орын алады.<ref name=":13" /> Тағы бір скептикалық аргумент білімнің абсолютті нақтылықты қажет ететінін болжайды және барлық адам танымының бұл стандартқа сай келмегендіктен, қателіктерге ұрынуы мүмкін екенін көрсетуге бағытталған.<ref name=":4" /> Радикалды скептицизмге қарсы ықпалды аргументтердің бірі радикалды скептицизмнің өзіне қайшы екенін айтады, өйткені білімнің жоқтығын жоққа шығару – бұл өз кезегінде білімге негізделген мәлімдеме.<ref name=":3" /> Басқа негіздемелер [[Қарапайым ақыл|қарапайым ақылға]] сүйенеді<ref>Lycan, William G. (2019). "2. Moore Against the New Skeptics". ''On Evidence in Philosophy''. Oxford University Press. pp. 21–36. ISBN 978-0-19-256526-6.</ref> немесе білімнің қателеспеушілігін талап етудің қажетті емес екенін мойындайды.<ref>McDermid, Douglas (2023). [https://iep.utm.edu/pragmati/#SH2b Pragmatism] ''Internet Encyclopedia of Philosophy''.</ref> Радикалды скептицизмді тікелей қорғаған философтар аз болғанымен, бұл ұстаным айтарлықтай ықпалды болып қала береді. Көптеген философтар оны эпистемологиялық теорияларға маңызды сынақ ретінде қарастырады және жиі өз теорияларының оны қалай еңсеретінін көрсетуге тырысады.<ref name=":4" /> [[Пирронизм|Философиялық скептицизмнің тағы бір түрі]] [[кішіпейілділік]] пен ашық ойлы қала отырып, [[Сабыр|сабырлыққа]] жетудің бір түрі ретінде тұжырым шығаруды тоқтата тұруды жақтайды.<ref>Attie-Picker, Mario (2020). "Does Skepticism Lead to Tranquility? Exploring a Pyrrhonian Theme". In Lombrozo, Tania; Knobe, Joshua; Nichols, Shaun (eds.). ''Oxford Studies in Experimental Philosophy''. Vol. 3. Oxford University Press. pp. 97–125.</ref> Білімнің аз радикалды шегін қателесу мүмкіндігін ешқашан толығымен жоққа шығаруға болмайтынын дәлелдейтін [[Фалибизм|фалибилистер]] анықтайды. Бұл ең жақсы зерттелген ғылыми теориялар мен қарапайым ақылға негізделген ең негізгі көзқарастар да қателікке ұрынуы мүмкін дегенді білдіреді. Қосымша зерттеулер қателесу ықтималдығын азайтуы мүмкін, бірақ оны толықтай жоя алмайды. Қосымша зерттеулер қателесу ықтималдығын азайтуы мүмкін, бірақ оны толықтай жоя алмайды. Кейбір фалибилистер бұл байқаудан скептицизмге келіп, білім жоқ деген қорытындыға келеді. Алайда, жиі кездесетін көзқарас бойынша, білім бар, бірақ ол қателіктерден сақтандырылмаған, яғни шектеулі.<ref>Rescher, Nicholas (1998). [https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/fallibilism/v-1 Fallibilism] ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. Routledge. </ref> [[Прагматизм|Прагматистердің]] пікірінше, қателесудің бір салдары – зерттеу шындыққа немесе абсолютті нақтылыққа ұмтылмауы керек, оның орнына негізделген және дәлелденген сенімдерді қалыптастыруға бағытталуы қажет, сонымен қатар, бұл сенімдердің кейіннен қайта қаралуы мүмкін екендігін мойындау керек.<ref>Legg, Catherine; Hookway, Christopher (2021). [https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ Pragmatism] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Retrieved 24 March 2024.</ref> == Құндылығы == Білім пайдалы болғандықтан немесе өздігінен жақсы болғандықтан құнды болуы мүмкін. Білім адамға өз мақсаттарына жетуге көмектесу арқылы пайдалы болуы мүмкін. Мысалы, емтихандағы сұрақтардың жауаптарын білетін адам сол емтиханды тапсыра алады немесе қай аттың ең жылдам екенін біліп бәс тігу арқылы ақша табуға болады. Бұл жағдайларда білімнің [[Құралдық құндылық|құралдық құндылығы]] бар.<ref name=":15">Olsson, Erik J (2011). "The Value of Knowledge". ''Philosophy Compass''. '''6''' (12): 874–883. </ref> Білімнің барлық түрлері пайдалы бола бермейді және ұсақ-түйек мәселелерге қатысты көптеген сенімдердің құралдық құндылығы жоқ. Бұл, мысалы, белгілі бір жағажайда қанша құм түйіршіктері бар екенін білуге ​​немесе ешқашан қоңырау шалуға ниет білдірмейтін телефон нөмірлерін есте сақтауға қатысты. Кейбір жағдайларда білім теріс мәнге ие болуы мүмкін. Мысалы, егер адамның өмірі жырадан секіру үшін батылдық жинауға байланысты болса, онда қауіп-қатер туралы шынайы сенімнің болуы оларға әрекет етуіне кедергі келтіруі мүмкін.<ref name=":16">Degenhardt, M. A. B. (2019). ''Education and the Value of Knowledge''. Routledge. pp. 1–6. ISBN 978-1-000-62799-2.</ref> Білім құралдық құндылықтан бөлек, [[Құндылық теориясы|ішкі құндылыққа]] да ие болуы мүмкін. Бұл білімнің кейбір түрлері практикалық пайда әкелмесе де, өздігінен жақсы екенін білдіреді. Философ [[Дункан Притчард|Дункан Притчардтың]] пікірінше, бұл [[Даналық|даналықпен]] байланысты білім түрлеріне қатысты.<ref name=":8" /> Барлық білімнің, соның ішінде маңызы шамалы фактілер туралы білімнің, мысалы, ең үлкен алма ағашында кеше таңертеңгісін жапырақтардың жұп саны болғанын білу, ішкі құндылығы бар ма деген мәселе даулы. Білімнің ішкі құндылығын қолдайтын бір көзқарас бойынша, белгілі бір мәселе туралы ешқандай нанымның болмауы бейтарап күй болып табылады, ал білім бұл бейтарап күйден әрдайым жақсырақ, тіпті құндылық айырмашылығы өте аз болса да.<ref>Lemos, Noah M. (1994). ''Intrinsic Value: Concept and Warrant''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46207-5.</ref> [[File:Early Childhood Education USAID Africa.jpg|thumb|alt=Photo of early childhood education in Ziway, Ethiopia|Білімнің құндылығы білім беру саласында оқушыларға қандай білім беру керектігін шешуде маңызды рөл атқарады..]] Эпистемологиядағы нақтырақ мәселе білімнің неге немесе неліктен қарапайым шынайы сенімнен құндырақ екеніне қатысты сұрақты қамтиды.<ref name=":17">Pritchard, Duncan; Turri, John; Carter, J. Adam (2022). [https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-value/ The Value of Knowledge] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref> Білімнің әдетте қандай да бір мағынада жақсы екендігі туралы кең келісім бар, бірақ білім шынайы сенімнен гөрі жақсы деген тезис даулы. Бұл мәселенің ертерек талқылануы [[Платон|Платонның]] «[[Менон (Платон)|Менон]]<nowiki/>» еңбегінде білім де, шынайы сенім де әрекетті сәтті бағыттай алады, демек, бірдей құндылыққа ие екендігі туралы пікір қарастырылады. Мысалы, [[Ларисса|Лариссаға]] жол табуға тырысқанда, шынайы сенім білім сияқты тиімді болып көрінеді.<ref>Plato (2002). ''Five Dialogues.'' Hackett Pub. Co. pp. 89–90, 97b–98a. ISBN 978-0-87220-633-5.</ref> Платонның пікірінше, білім неғұрлым тұрақты болғандықтан құндырақ.<ref name=":15" /> Тағы бір ұсыныс бойынша, білім өз қосымша құндылығын негізделуден алады. Бұл көзқарастың бір қиындығы, негіздеу сенімнің шынайы болуы ықтималдығын арттырғанымен, ол негізделмеген, бірақ шынайы сеніммен салыстырғанда қандай қосымша құндылық беретіні анық емес.<ref name=":17" /> Білім құндылығы мәселесі сенімділік теориясы (reliabilism) пен қасиет эпистемологиясы (virtue epistemology) тұрғысынан жиі талқыланады.<ref>Pritchard, Duncan (2007). "Recent Work on Epistemic Value". ''American Philosophical Quarterly''. '''44''' (2): 85–110.</ref> Сенімділікті білімнің шынайы сенімнің сенімді түрде қалыптасқаны туралы тезис ретінде анықтауға болады. Бұл көзқарас білімнің неліктен құнды екенін немесе сенімді сенім қалыптастыру үдерісі қосымша құндылық қосатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады.<ref name=":17" /> Философ [[Линда Загзебски|Линда Загзебскидің]] аналогиясына сәйкес, сенімді кофе машинасымен дайындалған бір шыны кофе сенімсіз кофе машинасы жасаған бірдей жақсы кофемен бірдей құндылыққа ие.<ref>Turri, John; Alfano, Mark; Greco, John (2021). [https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-virtue/#EpisValu Virtue Epistemology - 6. Epistemic Value] ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref> Құндылық мәселесін шешудегі бұл қиындық кейде сенімділікке қарсы дәлел ретінде пайдаланылады.<ref name=":17" /> Қасиет эпистемологиясы керісінше, құндылық мәселесінің бірегей шешімін ұсынады. Қасиет эпистемологтары білімді танымдық қасиеттердің көрінісі ретінде қарастырады. Олар білімнің қосымша құндылығы оның қасиетпен байланысына негізделген деп есептейді. Бұл көзқарас танымдық қасиеттердің көрінісіндегі табыстың, нәтижелердің құралдық пайдасы болсын немесе болмасын, өздігінен құнды екендігіне негізделеді.<ref name=":15" /> Білімді алу және беру көбінесе жаңа ақпаратты алу үшін қажетті материалдық ресурстар және оны түсінуге қажет уақыт пен энергия сияқты белгілі бір шығындармен бірге келеді. Осы себепті білімнің құндылығын түсіну белгілі бір мәселе бойынша білім іздеу керек пе деген шешім қабылдауға тура келетін көптеген салалар үшін өте маңызды. Саяси деңгейде бұл қаражат бөлу үшін ең болашағы зор ғылыми-зерттеу бағдарламаларын анықтау мәселесіне қатысты.<ref>Stehr, Nico; Adolf, Marian T. (2016). "The Price of Knowledge". ''Social Epistemology''. '''30''' (5–6): 483–512.</ref> Осыған ұқсас алаңдаушылықтар мүдделі тараптар білім алу құнының осы білім бере алатын экономикалық пайдамен ақталатынын шешуі керек болатын бизнеске және қауіптерді анықтау және алдын алу үшін [[барлау]] деректеріне сүйенетін әскерилерге әсер етеді.<ref>Lengnick-Hall, Mark L.; Lengnick-Hall, Cynthia A. (2003). ''Human Resource Management in the Knowledge Economy: New Challenges, New Roles, New Capabilities''. Berrett-Koehler Publishers. ISBN 978-1-57675-159-6.</ref> Білім беру саласында білім құндылығы қандай білімді оқушыларға жеткізу керектігін таңдауда маңызды рөл атқарады.<ref name=":16" /> == Тарихы == Білім тарихы – әртүрлі салалардағы білімнің тарих бойында қалай дамып, жетілгенін зерттейтін сала. Ол ғылым тарихымен тығыз байланысты, бірақ [[философия]], [[математика]], [[білім беру]], [[әдебиет]], [[өнер]] және [[дін]] сияқты салалардағы білімді де қамтитын кеңірек аумақты қамтиды. Сонымен қатар, бұл сала белгілі бір [[қолөнер]], [[медицина]] және күнделікті тәжірибелерге қатысты іс-әрекетке негізделген білімді де зерттейді. Білім тарихы білімнің қалай жасалып, қолданылатынын ғана емес, сонымен қатар оның қалай таратылып, сақталатынын да зерттейді.<ref>Burke, Peter (2015). ''What Is the History of Knowledge?''. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-5095-0306-3.</ref> [[Алғашқы қауым|Ежелгі дәуірге дейін]] әлеуметтік мінез-құлық пен өмір сүру дағдылары туралы білім ауызша түрде және әдет-ғұрыптар арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырды.<ref>Bowen, James; Gelpi, Ettore; Anweiler, Oskar (2023). [https://www.britannica.com/topic/education Еducation] ''Encyclopedia Britannica''. </ref> [[Ежелгі дүние|Ежелгі дәуірде]] шамамен б.з.д. 3000 жылдан бастап [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]], [[Мысыр]], [[Үндістан]] және [[Қытай|Қытайда]] ірі өркениеттер пайда болды. Осы кезеңде [[Жазудың шығуы|жазудың ойлап табылуы]] қоғамдағы тұрақты білімнің көлемін айтарлықтай арттырды, өйткені оны адам [[Жады|жадындағы]] кемшіліктерге тәуелді болмай сақтап, бөлісуге мүмкіндік берді.<ref>Doren, Charles Van (1992). ''A History of Knowledge: Past, Present, and Future''. Random House Publishing Group. ISBN 978-0-345-37316-8.</ref> Осы уақытта [[математика]], [[астрономия]] және [[медицина]] сияқты ғылыми салаларда алғашқы жетістіктерге қол жеткізілді. Бұл білімдер кейіннен б.з.д. 6 ғасырдан бастап [[Ежелгі Грекия|ежелгі гректермен]] ресми түрде жүйеленіп, айтарлықтай кеңейтілді. Басқа ежелгі жетістіктер [[ауыл шаруашылығы]], [[құқық]] және [[саясат]] салаларындағы білімге қатысты.<ref>Conner, Clifford D. (2009). ''A People's History of Science: Miners, Midwives, and Low Mechanicks''. Bold Type Books. ISBN 978-0-7867-3786-4.</ref> [[File:Printing machine of Johanes Gutenbrg1.jpg|thumb|upright=.8|alt=Photo of a replica of the printing press created by Johannes Gutenberg|15-ші ғасырда баспа станогының ойлап табылуы жазба материалдарға қолжетімділікті айтарлықтай кеңейтті.]] [[Ортағасыр|Ортағасырлық]] кезеңде діни білім басты назарда болды, ал діни мекемелер, мысалы, Еуропадағы [[Католик шіркеуі]], зияткерлік қызметке айтарлықтай ықпал етті.<ref>Kuhn, Thomas S. (1992). ''The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought''. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-41747-2.</ref> [[Еврейлер|Еврей]] қауымдары діни мәтіндер мен еврей заңдарын зерттеу орталықтары ретінде [[иешива]] оқу орындарын құрды.<ref>Walton, Linda (2015). "Educational Institutions". In Kedar, Benjamin Z.; Wiesner-Hanks, Merry E. (eds.). ''The Cambridge World History: Volume 5, Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500CE–1500CE''. Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-29775-9.</ref> [[Ислам әлемі|Ислам әлемінде]] [[медресе]] мектептері құрылып, олар [[Шариғат|исламдық құқық]] пен [[Ислам философиясы|ислам философиясына]] бағытталды.<ref>Johnson, Mark S.; Stearns, Peter N. (2023). ''Education in World History''. Taylor & Francis. ISBN 978-1-317-81337-8.</ref> 8-13 ғасырлардағы [[Исламның Алтын дәуірі|Исламның Алтын дәуірінде]] ежелгі дәуірдің көптеген зияткерлік жетістіктері сақталып, жетілдіріліп, әрі қарай дамытылды.<ref>Trefil, James (2012). "Islamic Science". ''Science in World History''. Routledge. ISBN 978-1-136-49929-6.</ref> Осы кезеңде [[Марокко|Мароккодағы]] [[Әл-Қарауин университеті]],<ref>Aqil, Moulay Driss; Babekri, El Hassane; Nadmi, Mustapha (2020). "Morocco: Contributions to Mathematics Education From Morocco". In Vogeli, Bruce R.; Tom, Mohamed E. A. El (eds.). ''Mathematics And Its Teaching In The Muslim World''. World Scientific. ISBN 978-981-314-679-2.</ref> [[Мысыр|Мысырдағы]] [[Әл-Азһар университеті]],<ref>Cosman, Madeleine Pelner; Jones, Linda Gale (2009). ''Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set''. Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-0907-7.</ref> [[Ирак|Ирактағы]] [[Даналық үйі]],<ref>Gilliot, Claude (2018). "Libraries". In Meri, Josef (ed.). ''Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia - Volume II''. Routledge. ISBN 978-1-351-66813-2.</ref> [[Еуропа|Еуропадағы]] алғашқы университеттер<ref>Kemmis, Stephen; Edwards-Groves, Christine (2017). ''Understanding Education: History, Politics and Practice''. Springer. ISBN 978-981-10-6433-3.</ref> секілді әртүрлі аймақтарда жоғары білім орталықтары құрылды.Бұл кезеңде техникалық және қолөнер білімін сақтап, оны жетілдірген гильдиялар да қалыптасты.<ref>Power, Edward J. (1970). [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b201970&view=1up&seq=273 ''Main Currents in the History of Education''] McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-050581-0.</ref> [[Ренессанс|Қайта өрлеу дәуірінде]], 14 ғасырдан бастап, [[Гуманитарлық ғылымдар|гуманитарлық]] және [[Жаратылыстану ғылымдары|жаратылыстану]] ғылымдарына деген қызығушылық қайта артты.<ref>Black, Charlene Villaseñor; Álvarez, Mari-Tere (2019). ''Renaissance Futurities: Science, Art, Invention''. University of California Press. ISBN 978-0-520-96951-3.</ref>[[Баспа станогы]] 15 ғасырда ойлап табылып, жазбаша ақпарат құралдарының қолжетімділігін және халықтың жалпы [[Сауаттылық|сауаттылығын]] айтарлықтай арттырды.<ref>Steinberg, Sheila (1995). ''Introduction to Communication Course Book 1: The Basics''. Juta and Company Ltd. ISBN 978-0-7021-3649-8.</ref> Бұл оқиғалар 16-17 ғасырлардан бастап [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық дәуіріндегі]] [[Ғылыми-техникалық революция|ғылыми серпілістердің]] негізі болды. Ол физика, химия, биология және әлеуметтік ғылымдар сияқты салалардағы білімнің күрт артуына әкелді. Осы дамумен бірге жүретін технологиялық жетістіктер 18-19 ғасырлардағы [[Өнеркәсіп төңкерісі|өнеркәсіп төңкерісін]] мүмкін етті.<ref>Thornton, Tim; Lanzer, Peter (2018). Lanzer, Peter (ed.). ''Textbook of Catheter-Based Cardiovascular Interventions: A Knowledge-Based Approach''. Springer Nature. ISBN 978-3-319-55994-0.</ref> 20 ғасырда [[Компьютер|компьютерлер]] мен [[Ғаламтор|ғаламтордың]] дамуы білімнің сақталуы, таралуы және жасалуы тәсілдерін түбегейлі өзгертіп, білімнің кеңеюіне алып келді.<ref>Danesi, Marcel (2013). ''Encyclopedia of Media and Communication''. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-9553-5.</ref> == Білім туралы кейбір айтылымдар == *Quinn (1996): Білім дегеніміз арнаулы мамандар бойындағы қабілет байлығы, ол нақты білім, жоғары қабілет, жүйелі таным, өзін жасампаздыққа жігерлендіру қатарлылардың бірлігі. *Harris (1996): Білім дегеніміз ақпарат, мәдени жүйе және өмір тәжірибесінің жиынтығы. *Qunitas (1997): Білім дегеніміз кәсіпорынның пішінсіз байлығы. *Nonaka (1994): ақпар（message）мағынаға ие болған соң ақпаратқа（information） айналады, ал ақпарат жүйленіп реттелген соң шынайы білімге（knowledge） айналады. Білім адамзаттың тануы мен үйренуінің жемісі. == Білімділік == Білімділік - тәжірибені меңгерген дамыған тұлғаның сапасы, бұл арқылы ол қоршаған ортада бейімделуге, оны қорғау мен байытуға, ол туралы жаңа білім алуға және бұл арқылы өзін жетілдіруге қабілетті болады. Білімділік өлшемі білімдер жүйелілігі мен ойлау жүйелілігі болып табылады, бұл адамның өздігінен логикалық пайымдау арқылы білімдер жүйесіндегі жетіспеген түйіндерді қайта қалпына келтіре алатынында байқалады. "''Білім дегеніміз жатталған нәрсенің ұмытылған кездегі қалғаны''" (ежелгі нақыл сөз).<ref name="name" /> == Қарапайым білім == Қарапайым білім - күнделікті өмірде кәдімгі мінезді шақырып жіберетін білім. Шюцтің айтуынша, ол [[телефон]] қолдану немесе амандасу сияқты жай әрекеттерді орындау рецептіне ұқсастығы бар әлеуметтену арқылы қабылданған бірнеше үлкен үғымдардан тұрады. Этнометодология бұл ілімнің әлеуметтік әрекеттерде қалай қолданылатындығына қатысты тәжірибелік ойлауды қарастырады.<ref name="name">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> == Глобальды білім == Глобальды білім - оқушылардың түсінігін әлемді біртұтас етіп қалыптастыра қабылдау. Білімнің тұжырымдамасы, оқушылардың уғына білуге бағытталған. яғни жер бүкіл жер шары тұрғындарға ортақ үй болып келеді, барлық адамдар - бір жанұя және әр адам өмірді кұруға белсене қатысуға қабілеті бар, коммуникация ұштасу, түсінісу, эмпатия, мейір, ынтымақтастық, қызметтестік глобальды білімнің ең басты түсінігі болып келеді. == Политехникалық білім == Политехникалық білім - оқушыларды қазіргі заман өндірісін, қалдықсыз және [[экология]] жағынан таза технологияларын ұйымдастырудың негізгі ұстанымдарымен таныстыруға, [[компьютер]] техникасы мен механизацияланған және автоматтандырылған еңбектің қарапайым қазіргі заман жабдығында жұмыс істеуді үйретуге беттелген білім.<ref name="name" /> == Білім моделі == Білім моделі - жалпы мақсаттары мен білім мазмұны, оқу жоспарлары мен бағдарламаларды жобалауы, оқытушылар қызметін басқарудың жеке мақсаттары, оқушыларды топтау моделдері, бақылау әдістері мен есеп беруі, оқыту үрдісін бағалау амалдары енетін білім жүйесі. == Білім жүйесінің сыртқы ортасы == Білім жүйесінің сыртқы ортасы - осы немесе өзге аймақтың білім жүйесінің ішкі сипаттамаларына әсерін тигізген әр түрлі табиғат-райлы, демографиялық, экологиялық, әлеуметтік-экономикалық, саяси факторлардың жиынтығы. == Білім беру бағдарламасы == Білім беру бағдарламасы - белгілі деңгейдегі және бағыттағы білім берудің мазмұны. == Білім үрдісі == Білім үрдісі - мемлекеттік білім [[стандарт]]ына сәйкес тұлғаның білім, тәрбие және даму мәселелерін шешуге бағытталған, оқу-тәрбие және өздігінен білім алу үрдістерінің жиынтығы. == Білім цензі == Білім цензі - тиісті [[құжат]]пен расталатын білімнің белгілі бір деңгейі. == «Білім» баспасы == '''«Білім» баспасы''' — жоғары, орта арнаулы оқу орындарына арналған [[оқулық]]тар, [[әдістеме]]лер, ғылыми-танымдық, анықтамалық [[әдебиет]]тер шығаратын баспа. 1993 жылы 25 қарашада құрылған. “Білім” оқулықтар, ғылыми-танымдық, анықтамалық әдебиеттермен қатар әлеуметтік-саяси маңызы зор, өзекті тақырыпты қамтитын кітаптарды әзірлейді. Баспадан жыл сайын 40-қа жуық басылым жарық көреді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.bala-kkk.kz/normativnye_pravovye_akty/zakon_ob_obrazovanii/ «Бiлiм туралы заң»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208080032/http://www.bala-kkk.kz/normativnye_pravovye_akty/zakon_ob_obrazovanii/ |date=2008-12-08 }} * [http://pmp.kz/kazizd/287-blm-baspasy.html «Білім баспасы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129080300/http://pmp.kz/kazizd/287-blm-baspasy.html |date=2012-01-29 }} * [http://www.bookmark.kz/catalog/publisher.asp?id=+++6SF+++ "Білім баспасы"]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} [[Санат:Білім]] [[Санат:Ғылым]] l5unl4cbhjy8jtmj7efa2kuz9nwnea7 Салт-дәстүр 0 57738 3653075 3652996 2026-09-10T13:28:24Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Асқарабай Айым Санатқызы|Асқарабай Айым Санатқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3448804 wikitext text/x-wiki '''Салт-дәстүр''' — әр [[ұлт]]тың, [[халық]]тың [[дін]]і мен сеніміне, тұрмыс-тіршілігіне, ұлттық құрылым ерекшелігіне сәйкес ғасырлар бойы жинақталып, өмірдің өзі туғызған ғұрыптардың жиынтығы; қауым мен қоғамда қалыптасқан мінез-құлықтың үлгілері. Күнделікті қолданыста бір мәдени топты екіншісінен айыратын және бейресми жолмен реттейтін қабылданған мінез-кұлық ережесіне немесе әлеуметтік әрекеттерді жөнге келтіретін терминге жатады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Салт-дәстүр [[ұлт]] үшін өмір, қоғам заңы болып негізделіп, сана, тағылым, тәрбие, тіршілік ережесі ретінде ел зердесіне рухани байлық — өнеге тәжірибесін құраған. Бұл талаптар мен ережелерді [[халық]] бұлжытпай орындаумен бірге оны құрметтемеген, сақтамаған адамдарды сол заң негізінде жазалап та отырған. Өткен заманда [[қазақ]] қоғамы үшін салт-дәстүр бұлжымас заң рөлін атқарды. Мысалы, [[той]], [[наурыз көже]], [[қыз ұзату]], қонағасы, [[шашу]], ерулік ата салты болып саналады. Салт-дәстүрдің ел арасындағы тәлімдік, тәрбиелік, [[халық]]тық мәні зор. [[Халық]]тың атадан балаға көшіп, дамып отыратын [[тарих]]и әлеуметтік, мәдени-тұрмыстық, кәсіптік, салт-сана, мінез-құлық, тәлім-тәрбие және рухани іс-әрекетінің көрінісі дәстүр арқылы танылады. Салт-дәстүр байлығы — [[мәдениет]]тің байлығы. Мысалы, ата-ананы, үлкенді құрметтеу, байғазы, көрімдік, сүйінші, кәде сұрау, сәлем беру, ат тергеу, құрдастық қалжың, т.б. салт-дәстүрге жатады. [[Қазақ]] халқы салт-дәстүрге бай. Әдет-ғұрып, ишара, ырым, тыйым, дағды бәрі осы салт-дәстүр көрінісі.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 - том</ref> '''Салт-дәстүр мәселесі''' Қазіргі таңда салт-дәстүр мәселесі алғашқы орындарды тіреп тұр. Қазақ халқында көптеген салт-дәстүрлер мен ырымдар бар. Бірақ, өкінішке орай адамдардың көбі ырым мен салт- дәстүрді шатастырады екен. Ата-баба өсиеті болып келе жатқан салт-дәстүрлердің өзіндік ерекшеліктері болса, ырым-жырымдар арнайы тыйымдар үшін қолданылған. Дана халықтың өзі жасаған осы әдет-ғұрып пен жөн-жосықты біліп, үйрену және өмірде қолдану – ағайынды адастырмас сара жол. Мұны отбасында ата-ана, мектепте ұстаз, көпшілік ортада ақсақалдар жастарға үйретіп, айтып отырса, ұтарымыз көп болар еді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Саясат әлеуметтануы]] [[Санат:Салт-дәстүрлер]] {{stub}} pjz1jwilopihrfw7oua1znj7lomve8e Қырым таулары 0 59179 3653040 3652890 2026-09-10T12:55:43Z Орел Карл 81620 /* Флорасы */ 3653040 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 97m4olbcv8rvssenjc7fec29keiwd5r 3653045 3653040 2026-09-10T13:09:58Z Орел Карл 81620 /* Флорасы */ 3653045 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] hktd8g7wf3llztph0nw2r57awz2n4ff 3653047 3653045 2026-09-10T13:20:36Z Орел Карл 81620 /* Флорасы */ 3653047 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөптер]], [[Қазтабан|қазтабандар]], [[Тобылғы|тобылғылар]], риян, мыңжапырақ, шайқурай, киікоты, ұйқышөп, Биберштейн айрауықшөбі (Қырым эдельвейсі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге бетеге, дала қияғы, беде, бөденешөп, селеу, қоңырбас, қоңырбас, бидайық, атқонақ, ежекөжек және қысқааяқ жатады. Демерджиде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың 45 түрі тек яйлаларда ғана өседі және эндемиктер болып табылады. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] iaqkd5u52pmqik3y8wqif75m0ggmi8q 3653083 3653047 2026-09-10T13:29:09Z Орел Карл 81620 /* Флорасы */ 3653083 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Бетеге|бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], селеу, қоңырбас, қоңырбас, бидайық, атқонақ, ежекөжек және қысқааяқ жатады. Демерджиде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың 45 түрі тек яйлаларда ғана өседі және эндемиктер болып табылады. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] c9u99e5jydico5w4auktoptzmnb0es5 3653100 3653083 2026-09-10T13:36:22Z Орел Карл 81620 /* Флорасы */ 3653100 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] enefttnfxl1wo3aekyuk4a2pimkfigb 3653101 3653100 2026-09-10T13:40:02Z Орел Карл 81620 /* Фаунасы */ 3653101 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] kp6j2tu7xk3iwhifobhpusz979j9t57 3653116 3653101 2026-09-10T14:37:32Z Орел Карл 81620 /* Сүтқоректілер */ 3653116 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Елік|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Чучель мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген муфлон мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. Тиін мен қоян да барлық жерде кең таралған. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] o4wwl8wskm50imds7zlci1ob2q86ffn 3653117 3653116 2026-09-10T14:38:19Z Орел Карл 81620 /* Сүтқоректілер */ 3653117 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Чучель мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген муфлон мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. Тиін мен қоян да барлық жерде кең таралған. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] tjs25lflzpr4d8nv1ow2q8e3m0qt8s5 3653118 3653117 2026-09-10T14:40:41Z Орел Карл 81620 /* Сүтқоректілер */ 3653118 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] d126etl5l140bkr143fuyyfz2n2f6z8 3653129 3653118 2026-09-10T15:02:03Z Орел Карл 81620 /* Құстар */ 3653129 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] d4qh60i548de3unzvmzr5ca9aqc67oo 3653133 3653129 2026-09-10T15:12:26Z Орел Карл 81620 /* Құстар */ 3653133 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] svuqrrktzfa67tg6oxo2fyug6w3qlgh 3653135 3653133 2026-09-10T15:17:04Z Орел Карл 81620 /* Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар */ 3653135 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], ағашбақа, чесночница және айдарлы тритон мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі кесіртке, Қырым кесірткесі, мыс жылан, сарыбауыр қарашұбар жылан, қабылан сарыбас жыланы, сарыаяқ және өзен тасбақасын кездестіруге болады. Қосмекенділерден ағашбақа, жеуге жарамды бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 0f71sognh7q06mbdvyh34l96ki16mgu 3653137 3653135 2026-09-10T15:23:38Z Орел Карл 81620 /* Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар */ 3653137 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Сұр жыландар|сұржылан]], сарыбауыр қарашұбар жылан, қабылан сарыбас жыланы, сарыаяқ және өзен тасбақасын кездестіруге болады. Қосмекенділерден ағашбақа, жеуге жарамды бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 6pwk7hoj4xmrkd2me6zb56tshz338ud 3653140 3653137 2026-09-10T15:29:30Z Орел Карл 81620 /* Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар */ 3653140 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] detcs3f65fs4qvmzhmna5nz7skfzir3 3653144 3653140 2026-09-10T15:39:34Z Орел Карл 81620 /* Қырымның үңгірлері */ 3653144 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 6h3h8lx33q8opq04yt0slfwyoyc4va3 3653145 3653144 2026-09-10T15:40:53Z Орел Карл 81620 /* Қырымның үңгірлері */ 3653145 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** Сюндюрлю-Коба — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** Геофизическая — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] jhjn2ndry0dz1skh8w1a5sd5qc4yk3d 3653147 3653145 2026-09-10T15:43:36Z Орел Карл 81620 /* Қырымның үңгірлері */ 3653147 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 02s4erm96yml596dldwrpzt80ujodn4 3653152 3653147 2026-09-10T15:57:12Z Орел Карл 81620 /* Қырымның үңгірлері */ 3653152 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] jb0uyfouxyy1qtbf3ad5vsk5v3n4wk0 3653153 3653152 2026-09-10T15:58:03Z Орел Карл 81620 /* Қырымның үңгірлері */ 3653153 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] d4bcw6gaat4qjutw03gedzzo6doddom 3653154 3653153 2026-09-10T16:05:54Z Орел Карл 81620 /* Қырымның үңгірлері */ 3653154 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] dcqlcb3f2e6gi885gibc0zzklec3a3z 3653155 3653154 2026-09-10T16:07:57Z Орел Карл 81620 /* Қорықшалары мен қорықтары */ 3653155 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == [[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] a6o4rnna7guvqkzhtjzfxsznk1howxo 3653159 3653155 2026-09-10T16:16:34Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653159 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос|Орман Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің да беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == [[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 4l20lwqjbwt6vuv11maoe39wmauptlg 3653195 3653159 2026-09-10T17:43:05Z ~2026-48888-55 185465 /* Географиясы */ 3653195 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос|Орман Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің де беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді массивтер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == [[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 6crwjumhhrqacu3rc19ehwsjwl7di33 3653196 3653195 2026-09-10T17:44:31Z ~2026-48888-55 185465 /* Географиясы */ 3653196 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос|Орман Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің де беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді сілемдер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == [[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] jcecjnwendf18nt4xjhbaz0d88jh1xn 3653230 3653196 2026-09-11T03:03:58Z Орел Карл 81620 /* Қорықшалары мен қорықтары */ 3653230 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос|Орман Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің де беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді сілемдер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == [[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га. Орлинов қорықшасы 1979 жылы жабайы өсетін дәрілік өсімдіктерді қорғау мақсатында құрылған. Ол Орлинов орман шаруашылығы аумағында, Черноречен шатқалына жақын жерде орналасқан. Мұнда [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жебір|жебір]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]] және басқа да шипалы өсімдіктер өсіріледі. Қорықтық шамшат шоқ тоғайы 1947 жылы табиғат ескерткіші ретінде танылған. Ол [[Ай-петри|Ай-Петри]] тауының тісті шыңдарына жақын үстіртте орналасқан. Ай-Петри жартас шыңдарының арасында аумағы 614 гектар болатын көне шамшат-қызылқайың орманы сақталған. Мұнда [[Шамшат|шамшат]] пен қызылқайыңнан бөлек (ағаштардың биіктігі 15 метрге, ал діңінің диаметрі жарты метрге дейін жетеді) [[Шаған (ағаш)|шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]], Қырым қарағайы, [[Грек шетені|грек шетені]], [[Шаттауық|шаттауық]] және үйеңкі өседі. Қорық аумағында табиғаттың дербес ескерткіші саналатын «ұшақ-қарағай» да бар. Ол 1964 жылы табиғат ескерткіші мәртебесіне ие болған. Қарағайдың жасы шамамен 300 жыл. [[Шатырдақ]] тау сілемі 1980 жылы қорық мәртебесіне ие болды, ал 1964 жылы табиғат ескерткіші деп жарияланған. Шатырдақтағы карст шұңқырларының диаметрі 250 метрге, тереңдігі 60 метрге дейін жетеді. Бұл тау сілемінен әртүрлі 135-ке жуық шахта, үңгір және терең құдық табылған. == Қырым тауларының зерттеушілері == == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 7ux0xsgqszogn5gtrgzufjb0ujzzutv 3653231 3653230 2026-09-11T03:04:22Z Орел Карл 81620 /* Қорықшалары мен қорықтары */ 3653231 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос|Орман Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің де беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді сілемдер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == [[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га. '''Орлинов қорықшасы''' 1979 жылы жабайы өсетін дәрілік өсімдіктерді қорғау мақсатында құрылған. Ол Орлинов орман шаруашылығы аумағында, Черноречен шатқалына жақын жерде орналасқан. Мұнда [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жебір|жебір]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]] және басқа да шипалы өсімдіктер өсіріледі. '''Қорықтық шамшат шоқ тоғайы''' 1947 жылы табиғат ескерткіші ретінде танылған. Ол [[Ай-петри|Ай-Петри]] тауының тісті шыңдарына жақын үстіртте орналасқан. Ай-Петри жартас шыңдарының арасында аумағы 614 гектар болатын көне шамшат-қызылқайың орманы сақталған. Мұнда [[Шамшат|шамшат]] пен қызылқайыңнан бөлек (ағаштардың биіктігі 15 метрге, ал діңінің диаметрі жарты метрге дейін жетеді) [[Шаған (ағаш)|шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]], Қырым қарағайы, [[Грек шетені|грек шетені]], [[Шаттауық|шаттауық]] және үйеңкі өседі. Қорық аумағында табиғаттың дербес ескерткіші саналатын «ұшақ-қарағай» да бар. Ол 1964 жылы табиғат ескерткіші мәртебесіне ие болған. Қарағайдың жасы шамамен 300 жыл. [[Шатырдақ]] тау сілемі 1980 жылы қорық мәртебесіне ие болды, ал 1964 жылы табиғат ескерткіші деп жарияланған. Шатырдақтағы карст шұңқырларының диаметрі 250 метрге, тереңдігі 60 метрге дейін жетеді. Бұл тау сілемінен әртүрлі 135-ке жуық шахта, үңгір және терең құдық табылған. == Қырым тауларының зерттеушілері == == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 2h2v17mabknsra6hr9gxskqvcydt3nb 3653233 3653231 2026-09-11T03:07:42Z Орел Карл 81620 /* Қырым тауларының зерттеушілері */ 3653233 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос|Орман Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің де беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді сілемдер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис (ағаш)|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == [[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га. '''Орлинов қорықшасы''' 1979 жылы жабайы өсетін дәрілік өсімдіктерді қорғау мақсатында құрылған. Ол Орлинов орман шаруашылығы аумағында, Черноречен шатқалына жақын жерде орналасқан. Мұнда [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жебір|жебір]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]] және басқа да шипалы өсімдіктер өсіріледі. '''Қорықтық шамшат шоқ тоғайы''' 1947 жылы табиғат ескерткіші ретінде танылған. Ол [[Ай-петри|Ай-Петри]] тауының тісті шыңдарына жақын үстіртте орналасқан. Ай-Петри жартас шыңдарының арасында аумағы 614 гектар болатын көне шамшат-қызылқайың орманы сақталған. Мұнда [[Шамшат|шамшат]] пен қызылқайыңнан бөлек (ағаштардың биіктігі 15 метрге, ал діңінің диаметрі жарты метрге дейін жетеді) [[Шаған (ағаш)|шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]], Қырым қарағайы, [[Грек шетені|грек шетені]], [[Шаттауық|шаттауық]] және үйеңкі өседі. Қорық аумағында табиғаттың дербес ескерткіші саналатын «ұшақ-қарағай» да бар. Ол 1964 жылы табиғат ескерткіші мәртебесіне ие болған. Қарағайдың жасы шамамен 300 жыл. [[Шатырдақ]] тау сілемі 1980 жылы қорық мәртебесіне ие болды, ал 1964 жылы табиғат ескерткіші деп жарияланған. Шатырдақтағы карст шұңқырларының диаметрі 250 метрге, тереңдігі 60 метрге дейін жетеді. Бұл тау сілемінен әртүрлі 135-ке жуық шахта, үңгір және терең құдық табылған. == Қырым тауларының зерттеушілері == * [[Карл Иванович Габлиц|К. И. Габлиц]] — геология, ботаника және зоология салаларымен айналысқан. * [[Виктор Николаевич Дублянский|В. Н. Дублянский]] — геологиямен айналысқан. * [[Олег Степанович Вялов|О. С. Вялов]] — геолог, [[Чатыр-Даг]]ты зерттеуші. * [[Сергей Иванович Огнев|С. И. Огнев]] — Қырымның фаунасын зерттеген. * [[Петр Симон Паллас|П. С. Паллас]], [[Федор Петрович Кеппен|Ф. П. Кеппен]], [[Виктор Иванович Мочульский|В. И. Мочульский]] — Қырым үңгірлерінің фаунасын зерттеген. * [[Александр Евгеньевич Ферсман|А. Е. Ферсман]] — геолог. * [[Николай Андреевич Гвоздецкий|Н. А. Гвоздецкий]] — үңгірлер мен шахталарды зерттеуші. * [[Александр Александрович Крубер|А. А. Крубер]] — Қырым яйласының карст құбылыстарын алғаш зерттеген ғалым. <!--* Норбер Кастере — француз карстологы.--> * [[Михаил Иванович Котов|М. И. Котов]] — таулар флорасын зерттеуші. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] mp1o9t0omuhof3x4wdc708vpytws0ry 3653244 3653233 2026-09-11T03:43:39Z Орел Карл 81620 /* Флорасы */ 3653244 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қырым (айрық)}} {{Тау |Түрі = Таулы жүйе |Атауы = Қырым таулары |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qırım dağları}},<br /> {{lang-uk|Кримські гори}} |Сурет = Горы Ай-Петри.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = [[Бор кезеңі|Бор]] |Аумағы = |Ұзындығы = 160 |Ені = 50 |Ең биік шыңы = Орман-Қос |Биіктігі = 1545 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains }} '''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]]. Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос|Орман Қос]] тауы. == Географиясы == [[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]] Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің де беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады. Тақта тәрізді сілемдер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петрин яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйла]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар. Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген. == Геологиясы == [[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]] Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады. Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері. Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты. Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды. Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған. == Өзендері мен бұлақтары == {{main|Қырым өзендері}} Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер: * [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}}) * [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}}) * [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}}) * [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}}) * [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}}) * [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}}) Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі. * [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды. * [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады. * [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады. * [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы. * [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады. Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері: * [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар. * [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі. * [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды. * [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады. * [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды. * [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км. == Қырымның Үлкен каньоны == 1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петрин яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған. == Климаты == Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.<ref>Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}</ref> == Флорасы == Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі. Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді: * Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады: ** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]]. ** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]]. ** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]]. * Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады. * Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі. Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді: # Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі. # Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі. # Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі. [[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады. == Фаунасы == Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді. === Сүтқоректілер === Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі. Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады. Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі. [[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді. [[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған. === Құстар === Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды. Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады. Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі. [[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады. === Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар === Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді. Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі. == Қырымның үңгірлері == {{main|Қырымның үңгірлері}} Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген: * [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді. * [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м. * [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші. * [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м. * [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады. * [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м. * 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер: ** Жемчужная — ұзындығы 35 м. ** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м. ** Каменная — ұзындығы 25 м. ** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м. ** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м. ** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м. ** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м. ** Басман-3 — ұзындығы 27 м. ** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м. ** Басман-7 — ұзындығы 52 м. [[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары: * [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан. * [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м. * [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз. * [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м. * [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м. * [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған. * Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған. * [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м. * [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды. * [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м. * [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған. Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары: * Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м. * Тұяқ — ұзындығы 110 м. * [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м. * Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м. * А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м. * [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м. * [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м. * [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды. * [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м. * Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м. * Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м. * Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші. * [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір. == Қорықшалары мен қорықтары == [[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га. '''Орлинов қорықшасы''' 1979 жылы жабайы өсетін дәрілік өсімдіктерді қорғау мақсатында құрылған. Ол Орлинов орман шаруашылығы аумағында, Черноречен шатқалына жақын жерде орналасқан. Мұнда [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жебір|жебір]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]] және басқа да шипалы өсімдіктер өсіріледі. '''Қорықтық шамшат шоқ тоғайы''' 1947 жылы табиғат ескерткіші ретінде танылған. Ол [[Ай-петри|Ай-Петри]] тауының тісті шыңдарына жақын үстіртте орналасқан. Ай-Петри жартас шыңдарының арасында аумағы 614 гектар болатын көне шамшат-қызылқайың орманы сақталған. Мұнда [[Шамшат|шамшат]] пен қызылқайыңнан бөлек (ағаштардың биіктігі 15 метрге, ал діңінің диаметрі жарты метрге дейін жетеді) [[Шаған (ағаш)|шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]], Қырым қарағайы, [[Грек шетені|грек шетені]], [[Шаттауық|шаттауық]] және үйеңкі өседі. Қорық аумағында табиғаттың дербес ескерткіші саналатын «ұшақ-қарағай» да бар. Ол 1964 жылы табиғат ескерткіші мәртебесіне ие болған. Қарағайдың жасы шамамен 300 жыл. [[Шатырдақ]] тау сілемі 1980 жылы қорық мәртебесіне ие болды, ал 1964 жылы табиғат ескерткіші деп жарияланған. Шатырдақтағы карст шұңқырларының диаметрі 250 метрге, тереңдігі 60 метрге дейін жетеді. Бұл тау сілемінен әртүрлі 135-ке жуық шахта, үңгір және терең құдық табылған. == Қырым тауларының зерттеушілері == * [[Карл Иванович Габлиц|К. И. Габлиц]] — геология, ботаника және зоология салаларымен айналысқан. * [[Виктор Николаевич Дублянский|В. Н. Дублянский]] — геологиямен айналысқан. * [[Олег Степанович Вялов|О. С. Вялов]] — геолог, [[Чатыр-Даг]]ты зерттеуші. * [[Сергей Иванович Огнев|С. И. Огнев]] — Қырымның фаунасын зерттеген. * [[Петр Симон Паллас|П. С. Паллас]], [[Федор Петрович Кеппен|Ф. П. Кеппен]], [[Виктор Иванович Мочульский|В. И. Мочульский]] — Қырым үңгірлерінің фаунасын зерттеген. * [[Александр Евгеньевич Ферсман|А. Е. Ферсман]] — геолог. * [[Николай Андреевич Гвоздецкий|Н. А. Гвоздецкий]] — үңгірлер мен шахталарды зерттеуші. * [[Александр Александрович Крубер|А. А. Крубер]] — Қырым яйласының карст құбылыстарын алғаш зерттеген ғалым. <!--* Норбер Кастере — француз карстологы.--> * [[Михаил Иванович Котов|М. И. Котов]] — таулар флорасын зерттеуші. == Жалпы сипаттама == Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.<ref>Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu </ref> Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді. Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.<ref>Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: *Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, *Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, *Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, *Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді, *Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр), *Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр. Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.<ref>Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/</ref> == Қырымның ең танымал таулары == [[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]] *[[Ай-петри]] *[[Ай-Георгий]] *[[Ак-Кая]] *[[Аюдаг]] *[[Караул-Оба]] *[[Климентьева]] *[[Кошка тауы]] *[[Демерджи]] *[[Кара-Даг]] *[[Кастель]] *[[Крестовая]] *[[Парагильмен]] *[[Роман-Кош]] *[[Сапун-тау]] *[[Сокол тауы]] *[[Чатыр-Даг]] *[[Эчки-Даг]] *[[Митридат]] *[[Бабуған-Яйла]] *[[Ай]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Еуропа таулары]] [[Санат:Қырым таулары]] 7snrvwsmacpnl72xzjbts29ohlrmrnu Нарухито 0 61064 3653396 3622634 2026-09-11T10:37:51Z ~2026-48574-22 185434 Жазу қатесін түзеттім 3653396 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Нарухито | Шынайы есімі = {{lang-jp|徳仁}} | Суреті = Emperor Naruhito at TICAD7 (cropped).jpg | Атауы = Нарухито 8 қыркүйек 2019 жыл | Сурет ені = 200 | Елтаңба = Flag of the Japanese Emperor.svg | Елтаңба атауы = Жапон Императорының байрағы | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жапония]]-ның [[Жапония императорларының тізімі|126-шы]] [[Жапония императоры|Императоры]] | Лақап аты = Нарухито | Ту = Flag of the Japanese Emperor.svg | Ту2 = Imperial Seal of Japan.svg | Басқара бастады = [[1 мамыр]] [[2019 жыл]] | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Акихито]] | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = [[22 қазан]] [[2019 жыл]] | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = [[Фумихито]] | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Синдо Абэ]]<br />[[Ёсихидэ Суга]]<br />[[Фумио Кисида]]<br />[[Сигэру Исиба]]<br />[[Санаэ Такаити]] | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Синтоизм]] | Азаматтығы = {{JPN}} | Туған күні = 23.02.1960 | Туған жері = {{JPN}} [[Токио]] Тогу сарайы | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жапон императорлық үйі|Ямато]] | Туған кездегі есімі = Нару | Әкесі = [[Акихито]] | Анасы = [[Митико]] | Жұбайы = [[Масако]] | Балалары = [[Айко ханшайым]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі =[[Гакусюин Университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = [[File:JPN Daikun'i kikkasho BAR.svg|50px|Хризантеманың жоғарғы ордені]] [[File:St. Olavs Orden stripe.svg|50px|Әулие Олафтың ордені]] [[File:QAT Order of Merit of the State of Qatar ribbon.svg|50px|Құрмет белгісі ордені (Катар)]] [[File:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 5class BAR.svg|50px|Құрмет белгісі ордені (Мажарстан)]] [[File:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|50px|«Австрия Республикасындағы қызметі үшін» Құрмет белгісі]] [[File:BEL - Order of Leopold - Knight bar.svg|50px|Леопольд I ордені]] [[File:Order of the Elephant Ribbon bar.svg|50px|Пілдің ордені]] [[File:Order of the Redeemer Ribbon bar.svg|50px|Құтқарушы ордені]] [[File:Cavaliere OMRI BAR.svg|50px|Италия Республикасы үшін құрмет белгісі]] [[File:Order of the Crown (Netherlands).svg|50px|Тәждің ордені (Нидерланды)]] [[File:PRT Order of Christ - Knight BAR.svg|50px|Христа Ордені]] [[File:ESP Charles III Order CROSS.svg|50px|Карлос III ордені]] [[File:PHL Order of Sikatuna - Grand Cross BAR.png|50px|Сикатуна ордені]] [[File:Seraphimerorden ribbon.svg|50px|Серафимнің ордені]] [[File:Ribbon bar of the Order of Zayed.svg|50px|Заида Ордені]] [[File:Ord.Lion.Nassau.jpg|50px|Нассаудың Алтын Арыстаны ордені]] | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Naruhito }} '''Нарухито''' ([[Жапон тілі|жапон.]] 徳仁 ; 23 ақпан [[1960 жыл]]) — [[Жапония]]ның 126-шы [[император]]ы ([[2019 жыл]]дың 1 мамырынан бастап). Ол таққа 2019 жылдың 1 мамырында әкесі [[Акихито]]ның биліктен кеткенінен кейін келді. Таққа отыру 2019 жылдың 22 қазанында өтті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін дүниеге келген Жапонияның алғашқы императоры. Нарухитоның билігінің ұраны — [[Рэйва]] (令和), оның иероглифтері сәттілік, бейбітшілік пен келісім дегенді білдіреді<ref>[https://qazaqstan.tv/index.php/news/73413/ Жапонияда жаңа императормен Рэйва дәуірі басталады]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Балалық шақ және тәрбие == <gallery widths="250px"> Naruhito19610204.jpg|Нарухито-ның бала кезі 1961 жылдың ақпанында Catalpa ovata.jpg|Азуса мөр ретінде пайдаланылды. [[Катальпа]] деп аталатын ағаш түрі, сиыр еті көрсетілген. Rittaishi of Prince Naruhito.jpg|Ханзада [[Акихито]]ның ескертпелері (содан кейін: 31 жаста) 23 ақпан 1991 ж. Prince Naruhito wearing Sokutai.jpg|Мұрагер ханзада Нарухито (сол кезде) жолақталған сары шамды киіп, император Акихитоның тәжі рәсімінде, 1990 жылғы 12 қарашада ([[Хэйсэй]] 2) </gallery> Нарухито [[1960 жыл]]ы [[23 ақпан]]да [[Токио]]да күндізгі сағат төрттен кешкі уақытта (JST) дүниеге келді. Мұрагер болып жарияланбас бұрын ол Хиро-но-мия (浩宮) атағын иемденді. [[1989 жыл]]ы 7 қаңтарда атасы [[Хирохито]]ның қайтыс болуымен ол [[Тақ мұрагері (Жапония)|тақтың мұрагері]] болды. Қайырымдылықпен айналысады. 1982 жылы [[Гакусюин Университеті|Гакусюин университетін]] бітірген. 1983-1986 жылдары [[Англия]]да [[Оксфорд университетінің колледждері|Оксфорд Мертон колледжінде]] оқыды. 1989 жылы Гакусюин университетінің тарих магистрі дәрежесіне ие. Бос уақытында Нарухито виолада ойнайды, [[Альпинизм|жүгіруді]] және [[Жаяу туризм|серуендеуді]] жақсы көреді, сонымен қатар тауға өрмелеумен айналысады. Ол Оксфорд күндері туралы бірнеше мақалалар мен естеліктер жазды: Темза және мен: Оксфордтағы екі жылдық сипаттама. [[1974 жыл]]ы тамызда, ханзада 14 жаста болғанда<ref>{{harvnb|Hills|2006|p=56}}</ref>, ол үйге қонаққа [[Аустралия]], [[Мельбурн]]ге жіберілді. Нарухитоның әкесі, сол кезде мұрагер ханзада Акихито бір жыл бұрын сапарында оң тәжірибе жинап, ұлын да баруға шақырды. Ол кәсіпкер Колин Харпердің отбасында қалды -Жалпы сэр [[Джон Керр (генерал-губернатор)|Джон Керр]] ==Білімі== Нарухито төрт жаста болғанда, ол беделді [[Гакусюин]] мектебіне қабылданды, онда көптеген жапондық элиталық отбасылар мен нарикин (нувориши) балаларын жібереді. Жоғарғы сыныптарда Нарухито географиялық үйірмеге кірді. Нарухито [[Гакусюин Университеті]]н 1982 жылы наурызда тарих бакалавры дәрежесімен бітірді. [[1983 жыл]]дың шілдесінде ол [[Англия]]дағы [[Мертон-колледж (Оксфорд)|Мертон]] колледжіне, Оксфорд университетіне түсер алдында үш айлық қарқынды [[Ағылшын тілі|ағылшын]] курсына түсіп, онда 1986 жылға дейін оқыды. 18-ші ғасырдан 1989 жылға дейін. Ол кейінірек өзінің кітабында «Темза және мен - Оксфордта екі жыл туралы естелік» деп аталады. Ол шамамен 21 тарихи пабқа, оның ішінде ''Trout Inn-де болды''. Нарухито Жапония қоғамы мен драма қоғамына қосылып, [[Каратэ]] және [[Дзюдо]] клубтарының құрметті президенті болды. Ол колледж аралық теннис ойнады, Merton командасының алтыдан үшеуін таңдап, гольфтан сабақ алды. Мертондағы үш жылында ол сонымен қатар Біріккен Корольдіктің үш құрылтай еліндегі ең биік шыңдарды бағындырды: [[Шотландия]] [[Бен-Невис]], Уэльс Сноуден және [[Англия]]дағы [[Скофелл-Пайк]]. Оксфордта жүргенде, Нарухито сонымен бірге Еуропаның көрікті жерлерін аралап, оның көптеген патшалықтарын, оның ішінде [[британдық корольдік отбасы]]н кездестіре алды. Біріккен Корольдіктің роялдарының салыстырмалы түрдегі әдет-ғұрпы оны таң қалдырды: «[[II Елизавета|Елизавета]] патшайымы, ол таңқаларлық түрде өз шәйін құйып, бутербродтарға қызмет етті». Ол сонымен бірге [[Лихтенштейн]] ханзадасы [[II Ханс-Адам|Ханс-Адам II]]-мен шаңғы теуіп, [[Жерорта теңізі]]ндегі Мальоркада король [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос I]]-мен бірге демалып, [[Норвегия]] мұрагер ханзадасы [[V Харальд|Харальд]] және мұрагер ханзада Соня және Нидерланды патшайымы Беатриспен бірге жүзді. Жапонияға оралғаннан кейін Нарухито [[Гакусюин Университеті]]не тарих ғылымдарының магистрі дәрежесін алу үшін тағы бір рет оқуға түсіп, 1988 ж. ===Зерттеуші ретінде=== * Тарихтың мамандануының себебі (жол тарихы, тарату тарихы): «мен бала кезімде мен анам Мичиконымен (сол кездегі ханшайыммен) сайтты аралап жүргенде тас [[Стела|ескерткіш]] таптым». Кейін «Мен бала кезімнен тасымалдау ортасы болып табылатын« жолға »әрқашан қызығушылық таныттым. Атап айтқанда, менің жолымнан кетпеу тұрғысынан, егер мен Акасака империялық жерін аралап жүрсем де, мен бұрын жолды білмей саяхатқа шығуға мүмкіндік алдым. Мен үшін жол белгісіз әлемді маған қосуда маңызды рөл атқарды. Есімде.<ref>『[[テムズとともに]]』徳仁親王、1993年、学習院総務部広報課、p150。</ref> * [[Түркия]]дағы 5-ші Бүкіләлемдік су форумының ашылу салтанатында түрік тілінде соңғы қоңырау соғылды және жиналған жер ду қол шапалақпен толды. Екінші жағынан, баяндамада су проблемалары Яайой кезеңінде «Карако-Каги қирандылары» сақиналық торының және Иеясу Токугаваның су тасқынына қарсы қауіпсіздікті түбегейлі жақсарту үшін жүзеге асырған «Тонегва Тохоку» жағдайын салу арқылы туындады. Тарих тұрғысынан. «Менің мәртебелім қабылдаушы елдің тарихы мен Жапонияның дәстүріне сүйене отырып, су мен адамдар арасындағы қарым-қатынастың нақты мысалын келтіреді. Эйда Ода дейді.<ref>『皇太子殿下〜皇位継承者としてのご覚悟』明成社、p46 - 54</ref> === Шетелде болу — бару=== * 1984 жылы (59-шоу) [[Оксфорд университеті]]нде оқып жүргенде Лондон саммитіне қатысу үшін [[Англия]]ға барған премьер-министр [[Ясухиро Накасонэ]] (сол кезде) патшайым [[II Елизавета|Елизавета II]]-нің күйеуі ханзада Эдинбург былай деді: Мен мүше».<ref>「プリンス浩宮」 薗部英一 日本映像出版 1987年</ref> * [[Моңғолия]]ға 2007 жылы барған кезімде (Хэйсэй 19) мен келгенімнен кейінгі күні жапондық ұсталғандарға ескерткішке гүл шоқтарын ұсындым. «[[Сібір]]дегі тұтқындардың 14 мыңы ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] бойынша) Моңғолияға ауыстырылып, 2000-ға жуығы қайтыс болды», — деді ол. Бұл үшін оған алғыс білдірген Жапон Моңғолия қауымдастығы «ол үлкен Хиномарудың туы ханзада пойызымен сәлемдесу үшін желбіреп, оны шығарып салғанын» айтты.<ref>『皇太子殿下〜皇位継承者としてのご覚悟』明成社、p94 - 97</ref> * Мен 2017 жылы [[Дания]]ға барған кезде (Хэйсэй 29) мен [[Копенгаген]] азаматтарының автопортреттеріне жауап бердім.<ref>[https://www.sankei.com/life/news/170618/lif1706180012-n1.html 皇太子さま、市民とご交流 ビール勧められ「次の機会に」 デンマークで運河沿いご散策] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223071824/https://www.sankei.com/life/news/170618/lif1706180012-n1.html |date=2021-02-23 }} 産経新聞2017年6月17日（2018年5月21日閲覧）</ref> ===Хоббиі мен қызығушылығы=== Нарухито су саясаты мен суды үнемдеуге мүдделі. 2003 жылдың наурызында Үшінші Дүниежүзілік су форумының құрметті президенті ретінде ол форумның ашылу салтанатында «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды байланыстыратын су жолдары» атты баяндамасын жасады. 2006 жылдың наурызында Мексикаға барған ол төртінші дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында «Эдо және су көлігі» атты негізгі баяндаманы жасады. Ал 2007 жылдың желтоқсанында ол Азия мен Тынық мұхиты суының бірінші саммитінің ашылу салтанатында «Адамдар мен су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» атты еске алу сөз сөйледі. Нарухито скрипкадан ауып, виолонада ойнайды, себебі ол өзінің музыкалық және жеке талғамына сәйкес «тым көшбасшы, тым көрнекті» деп ойлады. Ол бос уақытында жүгіруді, серуендеуді және альпинизмді ұнатады. ==Неке және балалар== Нарухито 29 жасар [[Масако]] Овадаға екі рет ұсыныс жасады, ол өзінің әкесі [[Хисаси Овады]]ның жетекшілігімен Жапонияның Сыртқы істер министрлігінде дипломат болып жұмыс істеді, ол 2002 жылдан бастап [[БҰҰ-ның халықаралық соты|БҰҰ Халықаралық сотының]] судьясы болды, бұған дейін сыртқы істер вице-министрі және Жапонияның [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-дағы елшісі болды. 1993 жылдың 19 қаңтарында келісім жарияланды. [[1993 жыл]]ы 9 маусымда Жапонияның мұрагер ханзадасы және Масако Овада Токиодағы Императорлық [[Синтоизм|Синтои]]зм Шіркеуінде 800 шақырылған қонақ пен әлем бойынша 500 миллион адамның алдында бұқаралық ақпарат құралдары арқылы үйленді. Тойға көптеген тәждер мен Еуропа мемлекет басшылары да қатысты. Ерлі-зайыптылар [[Токио]]дағы Тогу сарайын өз үйлеріне айналдырды. Ерлі-зайыптылардың жалғыз баласы [[Айко ханшайым|Айко]], ханшайым Тоши [[2001 жыл]]ы 1 желтоқсанда дүниеге келді. ==Масако Овадамен үйленудің негізі== {{main|Тақуа ханзада Нарухито мен Масако Оваданың неке қию рәсімі}} [[File:Japanese 500-yen commemorative coin 1993 Imperial Wedding.jpg|thumb|200px|Императорлық үйлену тойына арналған 500 иендік монета]] [[File:Emperor Naruhito and Empress Masako in formal wedding robes.jpg|thumb|300px|Тақуа ханзада Нарухито мен [[Масако]] Оваданың неке қию рәсімі]] [[1986 жыл]]ы 18 қазанда (Showa 61) үлкен қызы Хигашимия Императорлық сарайында [[Испания Королі]] [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос I]]-нің қызы [[Елена, герцогиня де Луго|Елена]] ханшайымға арналған шай рәсіміне Сыртқы істер министрлігі келісім бюросының директоры болған Сатоши Овада қарсы алды. Жақында шетелдік шенеуніктер үшін I типті емтихан тапсырған Масако Овадамен алғашқы кездесуде. 1987 жылы 25 сәуірде (Showa 62) Нарухито Такаенномияның патша сарайы Хисаши Кономия достарының тереңдеуіне мүмкіндік туғызу үшін өзінің ұлы мен Масако Оваданы шақырды.<ref>[[サンデー毎日]] 1993年1月24日号</ref> Осындай жолмен патшайымға үміткерлердің бірі болған Масаконың атасы [[Ютака Эгашира]] банк қызметкері болды, бірақ Nippon Nitrogen Co., Ltd. компаниясының негізгі банкінен, ол ластанудың төрт негізгі ауруы болған Минамата ауруын тудырды. Кепілдік бөлімі ретінде жаңадан құрылған Чиссоға жіберілгеннен кейін, ол президент болып тағайындалғаны, Media Scrum-дің бүлінуі және дипломаттың өзі жұмысына деген құлшынысы себебінен патшайымға үміткер болудан шеттетілді. Алайда, осы уақытта, сондай-ақ Нарухитоның ойында [[Масако]] болды және Токухито мен басқа патшайымдар медиа-парақтардың ұқсас зақымдалуына байланысты бірінен соң бірі бас тартты деген үміттер болды және Токунитоның үмітімен, Талқылау қатар жүрді. Бұл бұрынғы Жоғарғы Соттың судьясы, содан кейін Императорлық үй шаруашылықтары агенттігінің кеңесшісі болған, Шигемицу Данто «Эсаши қайта құру үшін Жапонияның Индустриалды банкінен Киссоға кірді. «Минаматата ауруының өршуіне заңды жауапкершілік жоқ». Асахико Томита мырза, бұрынғы Императорлық Үй Агенттігінің хатшысы кейінірек былай деді: «Сот шешімін ұсыну сияқты жағдайлар бар, бұл оң форма деп айтылады, бастамалар сияқты мәселелер бар, сондықтан біз бүгін [[Сёити Фудзимори]] мырзамен түрлі жағдайлар туралы сөйлестік, Мен осы уақытқа дейін біз оны қадағалай алмаймын деп ойлаймын. Бұл уақыт өткен кезде, қалай болатынын жалпы тарих »<ref>毎日新聞 1993年6月10日</ref>. Сонымен қатар, император [[Акихито]] мен патшайым [[Митико]] (сол уақытта) Императорлық үй басқармасына «ханзада таңдаған әңгімені жалғастырғаныңызды қалаймын» деді. Масако Овада Ұлыбританияда шетелден оқудан оралғаннан кейін, сыртқы істер жөніндегі бұрынғы хатшы Кенсуке Янагия Ішкі істер бюросының хатшысы Шойчи Фужиморидің өтініші бойынша және Императорлық Үй Агенттігі мен Овада отбасы арасында делдал болды және 1992 жылғы 16 тамызда (4-ші жыл) Янагия резиденциясы Сол кезде Токужин мен Масако тағы да кездесіп, қарым-қатынастарын қалпына келтірді. Сол жылдың 3 қазанында Токужин Императорлық үй басқармасында Шиннаихама Камоба күнінде үйленді. Овада отбасы бас тартты, бірақ Токужин [[Масако]]ға: «Мажаристтері Император мен Император да:» Біз сіздерді жылы қарсы аламыз «деді. Содан кейін, 12 желтоқсанда Масако Хигашимия императорлық сарайында келісімді қабылдағанын хабарлады. 25 желтоқсанда Хигашимия императорлық сарайында Токужин Масаконы императормен және императормен таныстырып, әңгімелесті.<ref>毎日新聞 1993年1月18日</ref> Келесі жылы, [[1993 жыл]]дың 6 қаңтарында (Хейсей 5), сағат 18: 45-те жаңалықтар келісімі алынып тасталды, сондықтан әр теледидар тұрақты бағдарламаны үзіп, [[Масако]]ның ханшайым болуға шешім қабылдағанын хабарлады. Сол жылдың 19 қаңтарында империялық кеңесте (Төрағасы: [[Премьер-Министр]] [[Киити Миядзава]] / Миязаваны жөндейтін кабинет) «Ханзада Нарухито ханзадасы мен Масако Овада арасындағы неке» бірауыздан қабылданды және сол күні екі адам баспасөз конференциясын өткізді. .. Келесі күннен бастап көптеген компаниялар газеттерге мерекелік жарнама жариялап, адамдар мерекелік көңіл-күйге оранды. 12 сәуірдегі салтанатты рәсімнен (тарту) кейін, үйлену рәсімі сол жылы 9 маусымда өтті. Басқа перспективалы үміткер - 1988 жылы күзде Акишиномия Фумихитомен қосарласқан император түлектерінің үлкен қызы және бұрынғы барон Барон Акаши Мотошо (Showa 63). Ол жоғалып кетті. Осыдан кейін ханшайымға ең ықтимал кандидат бұрынғы корольдік отбасының үлкен қызы Куниаки Куниаки (Импресс Казумидің жиені) болды, ол бірнеше байланыс жасап, телефон мен факс алмасты. Үй мен адам келісіп, оқиға шешілуге жақын қалды, бірақ тәж ханзадасының өзі Масако Овада туралы ойларын тастай алмады және бұл үлкен жетістік болды.<ref>『[[FLASH (写真週刊誌)|FLASH]]』1993年1月26日</ref> ===Мұрагерлікке байланысты келіспеушіліктер=== Айконың дүниеге келуі әйелдердің тағына мұрагерлік ету мүмкіндігі туралы мәселені көтеру қажеттілігін туғызды. Үкімет тағайындаған сарапшылар тобы 2005 жылғы 25 қазанда Кризантема тағының мұрагері туралы Императорлық заңға тек ер адамдар ғана өзгертіліп, әйелдердің мұрагерлік құқығына ие болуға кеңес берді. [[Салик ақиқаты|Тұздық жүйенің]] (агнатикалық немесе патриинеальды примогентация, мұрагерлік тек ерлер қатарында жүреді) когнитивтік примогенетура (Кастилия немесе Австриялық жүйелер, белгілі бір жағдайларда әйелдер таққа ие бола алатын кезде) немесе абсолютті [[Примогенитура]] (Швед жүйесімен) қағидатынан ауысу ұсынылды. ерлер мен әйелдердің мұрагерлік құқығы толық тең, ал мұрагер қарапайым премогенез арқылы анықталады). [[20 қаңтар]]да 2006 жылы [[Жапония Премьер-министрі|премьер-министр]] [[Джуничиро Коидзуми]] жыл сайынғы негізгі баяндамасының бір бөлігін осы мәселеге арнады және болашақта әйелдерге империялық таққа ие болуға рұқсат беретін заң жобасын [[Жапония Парламенті|парламентке]] жіберуге уәде берді. Коидзуми заң жобасын жасау уақыты мен егжей-тегжейін ашпады, бірақ әзірлеу 2005 жылы үкіметтік топтың қорытындысына сәйкес жүзеге асырылады деп атап өтті. Егер заң қабылданса, Айко алғашқы жапон тәжі ханшайымына айналуы мүмкін. Алайда, 2006 жылы князь Нарухитоның інісі князь [[Фумихито)|Акисино]] (Фумихито) үшінші рет әке атанды. Айко ханшайымнан гөрі [[Хисахито|туылған баланың]] жапон тағына көтерілу мүмкіндігі жақсы. 2007 жылдың қаңтарында премьер-министр [[Синдзо Абэ]] «Үй шаруашылығы туралы» заңға өзгерістер енгізу туралы ұсынысты қабылдамайтынын мәлімдеді. ===Масакомен жағдайды талқылау=== [[File:Naruhito-2008-1.jpg|thumb|200px|Нарухито, [[Бразилия]], 18 маусым 2008 ж]] [[2008 жыл]]дың 11 шілдесінде ханзада Нарухито «бейімделудің бұзылуы» деп диагноз қойылған және көпшілік алдында сирек кездесетін, [[Негізгі депрессиялық бұзылыс|депрессияның ауыр түрімен]] ауыратын, өзінің ауыр әйелі Ханшайым Масаконың ауыр жағдайын түсінуге және жанашыр болуға шақырды. Ханзада онсыз Испанияға 8 күндік сапармен болды: {{дәйексөз|Сізден Масако қазір айналасындағылардың көмегімен сауығып, жомарт шыдамдылық таныту үшін барлығын жасайтындығын түсінулеріңізді сұраймын.|date=2008-27-02}} Ерлі-зайыптылар үйлену тойының 15 жылдығын 2008 жылы 9 маусымда атап өтті. Ежелгі дәстүрлерге және 1947 жылғы Императорлық Отбасы туралы заңға сәйкес ер мұрагерін тууға қысым жасалды және ханшайымның ауруын жеңуге көмектесу үшін ескерілді. ==Жеке мүдделер== Нарухито Жердің су ресурстары мен оларды сақтау проблемаларына қызығушылық танытады. Осы мәселелерге қатысты, 2003 жылғы наурызда, 3-ші Бүкіләлемдік су форумының құрметті президенті ретінде ол «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды қосатын су жолдары» атты ашылу рәсімінде сөз сөйледі. Нарухито 2006 жылғы наурызда [[Мексика]]ға сапары кезінде 4-ші Дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында негізгі сөз сөйледі: «Эдо және су көлігі». Сонымен қатар, 2007 жылдың желтоқсанында ол 1-ші Азия-Тынық мұхиты су саммитінің ашылу салтанатында «Адамдар және су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» атты естелік дәріс оқыды. ==Қоғамдастық міндеттері== [[File:Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako 20160801 2.jpg|thumb|250px|Тақ мұрагері Нарухитоның сөзі Токио ғылыми мұражайында «Су шағылыстыру конвенциясының» алдында 2016 ж.]] [[File:Japan Koutaisi(son) Flag.svg|thumb|Жапонияның мұрагер ханзадасының байрағы]] [[File:Emperor Naruhito1.jpg|thumb|Нарухито топта отырады және коронация залы рәсімімен бетпе-бет келеді. Сары және сары түсті бояғыш шүберекке киіп, тұрақты тәжді киіңіз 22 қазан 2019 жыл]] Нарухито - ХХІ ғасырдың Дүниежүзілік су комиссиясының құрметті мүшесі және [[Дүниежүзілік банк]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және Швецияның Даму агенттігі құрған ғаламдық су қоғамдастығының қамқоршысы.{{Citation needed|date=April 2019}} Ол [[1998 жыл]]ға дейін [[1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Жапония Олимпиадалық комитетінің қамқоршысы]] болды, содан кейін ол [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада Комитетінің]] мүшесі болды. Тәжінің атынан ол Жапонияда да, одан тыс жерлерде де түрлі өкілдік міндеттерді орындайды. Нарухито сонымен бірге Бой скауттар қозғалысының Дүниежүзілік ұйымының жақтаушысы болып табылады және 2006 жылы Жапондық балалар скауттары қауымдастығымен ұйымдастырылған жапон ұлттық фестивалі болып табылатын 14-ші Жапон бой скаут раллиіне (Ниппон Джамборье) қатысты. Нарухито сонымен қатар 1994 жылдан бастап Жапон Қызыл Крест қоғамының құрметті вице-президенті. [[2013 жыл]]ғы 30 сәуірде Нарухито мен Масако [[Виллем-Александр]] патшаның ұлықтау рәсіміне қатысты. 2015 жылдың 4 шілдесінде Нарухито мен Масако Тонга мемлекетінің королі [[VI Тупоу|Тупоу VI]]-нің тәжіне қатысты. Сол 14 қарашада 15 қарашада Император сарайының өмірлік дәстүрі - [[Дайдзёсай]]дың орталық рәсімі - «Дайжокюноги» өтті. Сол жылдың [[4 желтоқсан]]ында император мен императрица Миянака Санден Император сарайының сахнасында [[Таққа мұрагерлік|тақтың мұрагер]] болуына және бір кездері маңызды болып табылатын «Отсу фестиваліне» байланысты «жедел алғыс» бірқатар ұлттық актілерді аяқтады. Біз Окамиға ризашылықпен [[Аматэрасу|Кагураны]] ойнау үшін -[[Жапон императорларының Регалиясы]]ға бардық. Ол сол жылдың мамыр айынан бері жалғасып жатқан коронацияға байланысты рәсімдердің жабылуында өтті, патша отбасы, оның ішінде [[Фумихито]] Акисино және ханзада [[Кико (ханшайым)|Кико]] ханшайымы да қатысты. Мерекелік рәсімде, Кагураның өнерінен бұрын, император Хуангжин-өлім киген, шамамен 16:30 шамасында ақылды жерде қылыш пен 璽 (Магаматама) қасиетті құралдың үш түрін құрбандыққа шалатын самурай қызметшісі бар. Мен дәлізден өтіп, табындым. Содан кейін Он екі [[Дзюни-хитоэ|бөліктің костюмін]] киген императрица да тағзым етті. Қатысқан патша отбасы да дана адамның алдында ғибадат етті. Бұған дейін император мен императрион Миянакадағы үш храмға сол күні таңертең коронация мен «халық рәсімі» құрметіне фестивальдің аяқталатынын жариялау құрметіне тағзым еткен. Сол жылдың 1 мамырында «Кенрокудың мұрагерлік рәсімі» басталған коронацияға байланысты рәсімдер аяқталды, онда император таққа мұрагерліктің дәлелі ретінде үш қасиетті қазынаның бір бөлігін иемденді. <gallery widths="180" heights="120"> Emperor Naruhito and Empress Masako.jpg|Император Нарухито мен Император Масако (коронациядан бұрын патша ханзадалық дәуірінде 2018 жылы түсірілген) Toyota_Century_Royal_2.jpg|Император мен Император Акасака Императорлық Сарайы мен Император сарайы арасында [[Көлік|автокөлік]]пен тәждік күні 2019 жылдың 1 мамырында жүреді Emperor Naruhito 20190504b.jpg|Императордың жаңа тәжін, император [[сарай]]ын және [[Човаденнің қабылдау залы]] сарайын атап өтуге жалпы келуші (4 мамыр 2019 ж.) President Trump and First Lady Melania Trump Attend a State Banquet at the Imperial Palace (47958911508).jpg|[[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] және оның әйелі [[Меланья Трамп]] Император сарайындағы кешкі асқа шақырылды (27 мамыр 2019 жыл) Ceremony of the Enthronement of His Majesty the Emperor at the Seiden7.jpg|Сөздерді шығаратын император Нарухито Ceremony of the Enthronement of His Majesty the Emperor at the Seiden8.jpg|Премьер-министр [[Синдзо Абэ]] үш рет ән айтты Court Banquets after the Ceremony of the Enthronement2019(1).png|Мерекелік рәсім (31 қазан 2019 жыл) Court Banquets after the Ceremony of the Enthronement2019(5).png|Нарухито [[Бруней]]дегі [[Бруней королі]] [[Хассанал Болкиах]] мен бірге дастарқан басында дастархан жайып жатыр Imperial Procession by motorcar after the Ceremony of the Enthronement2019(4).png|Мерекелік рәсім (10 қараша, 2019) Imperial Procession by motorcar after the Ceremony of the Enthronement2019(3).png|Мерекелік салтанатқа көрермендер жиналды Crown Prince Naruhito and Prince William 20150227.jpg|Тақ мұрагері Нарухито және ханзада [[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]] 2015 жыл </gallery> Короннан кейінгі бір жыл ішінде ол қоғамдық істерді ата-анасының әйелі мен әйелінен алды және Юкиюкиді (рәсімдерді және т.б. қоса) Жапонияның әртүрлі жерлеріне императрицамен өткізді. 2019 жылы (Рэйва 1), «70-жылдық ағаш отырғызу ұлттық фестивалі» (2 маусым: Айман префектурасы, Орман саябағы), «Халықаралық геосфера және қашықтықтан зондтау бойынша халықаралық симпозиумның ашылу рәсімі 2019» (29 шілде: Pacifico Yokohama) ), «Ұлттық соғысты еске алу рәсімі» (15 тамыз: Ниппон Будокан), «39-ші теңізге бай ұлттық турнир» (8 қыркүйек: Акита префектурасы Будокан), «34-ші ұлттық мәдени фестиваль «Мүгедектерге арналған 19-шы ұлттық өнер және мәдени фестиваль» (16 қыркүйек: Токи Мессе), «74-ші ұлттық атлетикалық кездесу» (28 қыркүйек: [[Касамацу стадион|Касамацу атлетикалық]] паркі атлетикалық алаңы), «Никкейдің 60-шы шет елдік турнирі» Еске алу күні (1 қазан: Конституция мемориалды залы), «Оңалтуды қорғаудың 70-жылдық мерейтойлық ұлттық конвенциясы» (7 қазан: [[Токио халықаралық форумы]]), 2020 (Рейваның 2-ші жылы) Оңалту орталығы мен Ұлттық кәсіптік оңалту орталығының 40 жылдық мерейтойына қатысу рәсімі (22 қаңтар: Мүгедектерді ұлттық оңалту орталығы) «Тек ағылшын тілінде)<ref name="okotoba_r02">{{cite web|author=|date=2020-01-22|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/61|title=主な式典におけるおことば（令和2年）：天皇陛下のおことば – 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|accessdate=2020-05-04}}</ref>. 2019 жылғы 26 желтоқсанда (Рэйва) мен Мияги мен Фукусима префектураларына сол жылдың қазан айында болған № [[Хагибис (тайфун)|19 тайфун]] сияқты қиын аудандарды аралау үшін мен императрицамен бірге бір күндік сапарымда болдым. Жергілікті жүктемені ескере отырып, өзін-өзі қорғау күштерінің тікұшағы екі префектураның арасында жылжу үшін қолданылады. Бұл сол жылдың мамыр айында Нарухито таққа отырғаннан кейін, император мен императордың апатқа ұшыраған аймақтарға баруының алғашқы мүмкіндігі болды. Сол күні Император мен оның әйелі Сендай әуежайына арнайы ұшақпен келіп, тікұшаққа отырды және 10 адам қаза тапқан Миаги префектурасы, Игу-мыль, Марумори-Чоға көшті. Біз Абукума өзенінің саласы су басқан және шөгінді ағаш пен шөгінді қалған жерге бардық. Уақытша тұрғын үйдің мәжіліс залында біз зардап шеккендерге қоңырау шалып, апат салдарын жоюға қатысы бар адамдарды сұрадық. [[Фукусима (префектура)|Фукусима]] префектурасының [[Мотомия]] қаласында құлаған Адатара өзенінің жағалауының қалпына келу жағдайын бақылап, біз №19 тайфуннан кейін баспана ретінде пайдаланылған емдеу-сауықтыру нысандарын араладық, Мен алаңдаушылық білдіретін сөздер айттым.<ref>{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/191226/lif1912260020-n1.html|title=両陛下、宮城・福島の台風被災地お見舞い|publisher=[[産経ニュース]]|date=2019-12-26|accessdate=2020-04-27}}</ref> 2020 жылдың 1 қаңтарында (Рейваның 2-ші жылы) біз коронациядан кейінгі бірінші Жаңа жылды тойлаймыз және біз Жаңа жылдық салтанатты рәсім болып табылатын төрт күндік ғибадат пен жыл соңындағы мерекеге қатысамыз. Осыдан кейін ол [[Масако]] Импрессімен бірге Жаңа жылды қарсы алу рәсіміне барды<ref name="schedule2020JANMAR">{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/gonittei/show/2?quarter=202001|title=天皇皇后両陛下のご日程：令和2年（1月～3月）- 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-03-31|accessdate=2020-04-06}}</ref>. 2 қаңтарда біз ата-анамыздың императорларымен және императорларымен жалпы Жаңа жылдық қонаққа барамыз, олар елден шыққаннан кейін алғаш рет көпшілік алдында шығады. 3 қаңтарда түпнұсқа фестивальдің салтанатты рәсімі өтеді. 14 қаңтарда дәріс басында және 16 қаңтарда ән басында басқа [[Корольдік отбасы|патша отбасыларымен]] бірге. Сол жылдың 25 қаңтарында ол [[Рёгоку Кокугикан]]ға ([[Сумида]] Вард, Токио) императрица Масако және үлкен қызы Айко екеуімен бірге барып, алғашқы сумо оқиғасының 14-ші күні күш-жігерін бақылап көрді. 2017 жылдың мамыр айынан бастап Токужин мен Масако сумен күрес матчының куәсі болды, ол Императордың тәжінен кейінгі алғашқы Тенрё Сумо болады. Айконың ата-анасы 2007 жылдың қыркүйегінен бері қарап келеді (Хэйсэй 19)<ref name="両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲">{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200125/lif2001250040-n1.html|title=両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-01-25|accessdate=2020-04-27}}</ref>. Сол жылы 10 ақпанда Санкомару Шозокан қаласында [[Масако]] императриалымен «[[Императорлық коллекциялар мұражайы (Токио)|Рэйва дәуіріне қош келдіңіздер]]» атты арнайы көрме өтті.<ref name="両陛下と愛子さま、大相撲ご観戦　令和初の天覧相撲"/> Сол жылдың 23 ақпанында коронациядан кейін бірінші [[императордың туған күні]]не 60 жасқа толады (60 жас). Сол күні Император сарайында императордың туған күніне арналған жалпы сапар жаңа [[COVID-19 пандемиясы|коронавирустық инфекцияның]] таралуына байланысты тоқтатылады. Осыдан екі күн бұрын, 21 ақпанда, біз Акасака император сарайында баспасөз мәслихатын өткіздік.<ref name="birthday_interview2020">{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/kaiken/show/30|title=天皇陛下お誕生日に際し（令和2年） 天皇陛下の記者会見（会見年月日：令和2年2月21日、会見場所：赤坂御所） - 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-02-21|accessdate=2020-04-06}}</ref> Сол жылдың 6 сәуірінде «Императорлық үй шаруашылығы» агенттігі императордың [[Әл-ауқаттылық|тәжімен байланысты]] әлеуметтік қамсыздандыру бизнесіне, «Балалардың болашақты қолдау қоры» мен NPO корпорациясына (белгілі бір коммерциялық емес ұйым) қайырымдылық көмек көрсетуге шешім қабылдады (Белсенді корпорация) «[[Абсолютті кедейшілік|Жалпыұлттық апаттарға арналған еріктілерді қолдау тобының желісі]]» әрқайсысы 50 миллион иен болатынын мәлімдеді. Садақа Императордың жеке «ақшалай қаражаты» есебінен жасалады және балалар арасындағы [[Жапониядағы кедейлік|кедейлікпен]] байланысты жобаларға және құрбан болушыларға қолдау көрсету жобаларына жұмсалады деп айтылады. Сол күні империалистік үй басқармасы бас менеджерінің орынбасары Кенджи Икеда: «Мажеститтер Император мен Императорлар халықтың кедейлік мәселесі туралы түсінігін және Гейсей дәуірінде болған апаттар салдарынан рөлі артып келе жатқан еріктілердің құрбандарға қолдауын түсінуді тереңдетеді. Мен бұған сенемін ». Жапония Конституциясының 8-бабында егер империялық отбасы қайырымдылық жасаса, Диета дауыс беруі керек, ал қайырымдылық мөлшері жылына 18 миллион иеннен асады. Сол жылы наурызда [[Жапония кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасының]] (Ассамблеяның өзгеруі) 201-ші сессиясында император 30 сәуірге дейін әлеуметтік қамсыздандыру қызметтеріне 100 миллион иенге дейін көмек беруге рұқсат беретін қарар қабылдады. Әкесі Акихитоның көтерілу кезінде, екі топқа, балаларды қорғау және мүгедектерді қолдау үшін жалпы сомасы 100 миллион иен 50 миллион иен сыйға тартылды.<ref>{{cite news|url=https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/show/49|title=天皇陛下御即位に際しての賜金について（令和2年4月28日） - 宮内庁|publisher=[[宮内庁]]|date=2020-04-28|accessdate=2020-05-04}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200406/lif2004060052-n1.html|title=陛下ご即位に伴う1億円、寄付先が決定|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-04-06|accessdate=2020-04-28}}</ref> 10 сәуірде Императорлар мен олардың әйелі Акасака Императорлық Сарайында резиденцияға коронавирустық жұқпалы аурулардың жаңа түрлеріне қарсы күрес шаралары жөніндегі үкімет сарапшыларының отырысына Төрағаның орынбасары [[Шигеру Оми]]ді шақырды және ол өзінің дәрісі ретінде Жапония мен шетелдердегі [[Денсаулық сақтау|инфекциялық жағдай]] туралы бір жарым сағатқа жуық түсіндірді. Алынған (барлық [[Респиратор|үш маска]]). Бастапқыда 6 сәуірге жоспарланған, ол [[төтенше жағдай]] туралы декларация шығарылған кезде кейінге қалдырылды. Басында Император медициналық қызметкерлерге алғысын білдіріп: «Біз барлығымыз бірге осы жұқпалы ауруды бақылау және қазіргі қиын жағдайдан шығу үшін бірге жұмыс істейміз. Мен шын жүректен үміттенемін ». Жазбаларды жазып жатқанда, Император мен ханым «Медициналық көмектің құлдырауын қалай болдырмауға болады?» Сияқты белсенді сұрақтар қойды.<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2020/01/28/138524/ Жапония тұрғыны қытай туристерінен коронавирус жұқтырған ktk.kz сайтының материалдарын пайдалану Материалды мәтіннің бірінші немесе екінші сөйлемінде негізгі мәтін ретінде бір шрифтпен орналастырылуы тиіс материалға тікелей гиперсілтеме болған кезде рұқсат етіледі.28.01.2020]</ref> Жаңа коронавирустың ([[Жапониядағы 2020 жылғы коронавирус пандемиясы|COVID-19]]) инфекциясының таралуына қатысты Император мен ханым сол жылдың наурыз айында Гакушуин әйелдер орта мектебінің үлкен қызы Айко Наиконы бітірген кезде шыққан құжатта айтты. Мен жасап жатқан түрлі қиындықтар мен қиыншылықтарға қатты алаңдаймын».<ref>{{cite news|url=https://www.sankei.com/life/news/200410/lif2004100126-n1.html|title=両陛下、感染拡大ご憂慮　専門家から進講|publisher=[[産経ニュース]]|date=2020-04-10|accessdate=2020-04-28}}</ref> 14 сәуірде түстен кейін император сарайға маска киіп кірді және жабысқақ күріш пен [[жабысқақ күріш]]тің екі түрінен [[күріш]] егетін күріш егуді бастады. Император [[Хирохито]] Император сарайында фермерлерге қиындықты сезіну үшін күріш өсіруді бастады. Императорға балама болып табылатын 2019 жылдың сәуірінде (Хейсей 31) әкесі Император (сол кездегі император) тұқым отырғызды, ал император күріш егіп, оны жинады. Бұл күріш Император сарайында және басқа жерлерде пайдалану үшін қарастырылып жатыр, император күріш егіп, оны жинағаннан кейін. * 1960 жылы 23 ақпанда сағат 16: 15-те (Showa 35) Токио, [[Тиёда]]-ку, Чиодадағы [[Токио Император сарайы|Императорлық үй]] шаруашылығы агенттігінің ауруханасында дүниеге келді. Әкесі тақ мұрагері Акихито мен анасы Мичико (сол кездегі екеуі) арасындағы екі ұл мен бір әйелдің бірінші императордың баласы (бірінші бала). * 1964 (39-шоу) * [[Гакусюин балабақшасы]]на 13 сәуірде кірді. * 29 қазан, Хакама рәсімі. * Гакусюин бастауыш мектебіне 1966 жылы 8 сәуірде қабылданды. * Гакусюин орта мектебіне 1972 жылы 8 сәуірде қабылданды. * Гакусюин орта мектебіне 1975 жылы 7 сәуірде қабылданды. * 1980 (Showa 55) * 23 ақпан (ересек адам: 20 жаста), Қару рәсімі (Император сарайы, көктем мен күзде) * 30 қарашада ол Хризантема гүлі орденінің Ұлы орденін алды. * Гакусюин университетінің хат факультеті, тарих факультетін 1982 жылы 8 сәуірде бітірді (Showa 57). * 1983 жылдың 15 қазанында (Showa 58) Мертон колледжіне оқуға түсті, Оксфорд университеті, Англия. * 1988 жылы (1988) Гакушуин университетінің гуманитарлық ғылымдар мектебінің магистратурасын аяқтады (өнер магистрі). * 1989 жылы 7 қаңтарда (Showa 64), 28 жасында Шоу императоры Киого, оның әкесі Акихито (сол кезде) Жапонияның Конституциясы мен Императорлық үй кодексіне негізделген 125-ші император ретінде бекітілді және тақ мұрагері. (Таққа мұрагерлік құқығының 1-ші орны, заңды мұрагерлер). * 1991 жылы 23 ақпанда (31 жаста), 31 жасында ханзада Тайишидің салтанат рәсімінде (Тадаши, Мацума сарайы). Оған құмыраны кесетін қылыш беріледі (Омотесоба сарайы, Финикс). * 1993 ж. (Хейсей 5) * 19 қаңтарда (32 жаста) сол кездегі [[Жапония Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі Солтүстік Америка бюросының 2 Солтүстік Америка бөлімінің қызметкері болған Масако Овада ханшайымға бейресми түрде ұсынылды. * 12 сәуір, Хананоги (Овада үйі, Минами, Токио) * 9 маусым, үйлену рәсімі (Миянака Санден, Кеншо) * 2001 жылғы 1 желтоқсанда (41 жаста) 1-ші императордың қызы / үлкен қызы Айко Кеймия дүниеге келді. * 2019 (Рэйваның бірінші жылы) * 1 мамырда (59 жаста) [[Жапония Конституциясы|Жапон конституциясы]] мен Императорды ұрлауға қатысты «Үй шаруасындағы империялық заңның» ерекше заңы негізінде (59 жас), 126-шы императорға дейін көтерілді (Акихитодан Наухитоға дейін Таққа отырды). Сол күні Жапония үкіметі Нарухитоға Ұлы хризантема, ожерель, [[Павловнии Гүлдер ордені|үлкен вольф гүлі]] мен [[мәдениет ордені]]н берді 6 ескерту. Кенрокудың мұрагерлік рәсімі және тәжден кейін Асами рәсімі.</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=令和元年5月1日（水）午前 {{!}} 令和元年 {{!}} 官房長官記者会見|url=https://www.kantei.go.jp/jp/tyoukanpress/201905/01_a.html|website=首相官邸ホームページ|accessdate=2019-06-07|language=ja|publisher=[[内閣官房]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190607073452/http://www.kantei.go.jp/jp/tyoukanpress/201905/01_a.html|archivedate=2019-6-7}}</ref> * Сол жылы 22 қазанда (59 жаста) коронация залының салтанатты рәсімі өтті. * Сол жылдың 9 қарашасында (59 жаста) «Мәртебелі император таққа арналған ұлттық фестиваль». * Сол жылы 10 қарашада (59 жаста) мерекелік салтанат өтті. * Сол жылы 14 және 15 қараша (59 жаста), Дайишо фестивалі (Дайишогу рәсімі) ===Вьетнамға алғашқы сапары=== 9 ақпанда дүйсенбіде мұрагер ханзада Нарухито [[Вьетнам]]ға сапармен Жапониядан кетті. Бұл [[Хризантема тағысы|Хризантема тағының]] мұрагері [[Коммунизм|коммунистік]] елге алғашқы сапары. Бір аптаға созылған сапар барысында ол [[Ханой]]да [[Вьетнам президенті|президент]] [[Нгуен Минь Чьет]]пен кездесті және Вьетнамның орталық аймағындағы ежелгі [[Хюэ]] қаласына, сондай-ақ оңтүстігінде [[Хошимин]] қаласына барды. Сапар екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастардың 35 жылдығын атап өтті. Жапония - Вьетнамның ең ірі шетелдік импорттаушысы. ==Ескеррту== * «Әдемі заттарды көргенде бағалай алатын адамдар» * «Бұдан былай сіз қандай да бір шет тілінде сөйлей білуіңіз керек». * «Егер сіз [[Нью-Йорк]]тегі [[Tiffany & Co.|Тиффаниға]] барып, мынаны немесе біреуін сатып алсаңыз, бұл мәселе». * «Кез-келген адаммен оңай сөйлесе алатын адам. Табиғи жағдайда адамдармен кездескенде де сөйлесе алатындай жағдай жасай алатын әйел. Сөйлескенде қарапайым, бірақ қажет кезде өз пікірін айта алатын әйел». * Жоғарыда айтылғандай, 1985 жылы (Showa 60) шетелде оқудан оралғаннан кейінгі баспасөз конференциясында Англияға «Сіз ханшайым ретінде қандай адамды қалайсыз?» Деген сұраққа жауап берді.<ref>3 ұпайдан жоғары «Ханзада Комия» Eiichi Sonobe Japan Video Publishing</ref> * «Адамдардың сезімдерін, уайымдары мен азаптарын түсінетін біреудің болғаны жақсы». * Жоғарыда айтылғандай, 1986 жылы (Showa 61) туған күніме арналған баспасөз конференциясында менен ханшайымның идеалды бейнесі туралы сұрадым. * «Ортағасырлықтарға қол жетімді» * Мен 1983 жылы шетелде оқыған [[Оксфорд университеті]]нің Мертон колледжі туралы 1264 (1983). * «Мен өзімнің пікірімді нақты білдіргеніме және киімнің қарапайым екендігіне (жапон әйелдеріне қарағанда) әсерлендім». * Шетелде оқығаннан кейін алты ай өткен соң, [[1983 жыл]]дың желтоқсанында өткен баспасөз конференциясында Ұлыбританиядағы студент қыздар туралы. * «Мен жатақхананың барлық бөлмелерін ескерткіш ретінде алғым келеді». * 1985 жылы қазан айында Оксфорд университетінде шетелде оқығаннан кейінгі әсер. * «Мен сізді шын жүректен құттықтағым келеді. Норико Кавашима бізде көптен бері болып келеді және оған өзінен кіші қарындасындай қарады ... Менің ойымша, оның ағасы мен Норико өте жарасымды болды». * «Кейде маған Кавашима отбасыларынан көптеген сұрақтар келіп түсті, ал олар үшін тұрақсыз болғаны жақсы болмады. Мен оларға үйленуге кеңес бердім. Мен оны өз қарқыныммен жасаймын. Менің барғым келеді. » * Жоғарыда айтылғандай, 1989 жылғы 21 қыркүйектегі баспасөз конференциясында (1989), король Бунжинді тарту туралы сұраққа жауап ретінде. «Мен князьді жариялау рәсіміне шын жүректен ынтамын және ханзада ретіндегі міндеттерімнің маңыздылығын ескере отырып, өз міндеттерімді орындау үшін барымды саламын». * 1991 жылы 23 ақпанда, Тацуатиконың ілтипатымен. * «Императорлық отбасында болуға байланысты әр түрлі мазасыздықтар мен уайымдар болуы мүмкін, бірақ мен Масако-санды қорғауға бар күшімді саламын». * 1992 жылдың қараша айының екінші жартысында ханшайым Масако өзінің үйленуі үшін баспасөз конференциясында сол кезде кездесіп жүрген Масако Овадаға (сол кезде) өзінің сөзін жариялады.<ref>Иомиури Шимбун 1993 жылғы 20 қаңтар</ref> «Сонымен қатар Масаконың дипломат ретіндегі мансабын және жеке басынан бас тартуға көшудің болғаны рас».<ref>{{cite web|url=http://www.kunaicho.go.jp/okotoba/02/gaikoku/gaikoku-h16az-europe.html|title=皇太子殿下の記者会見 デンマーク・ポルトガル・スペインご訪問に際し（平成16年）|author=宮内庁|accessdate=2009-11-14}}</ref> * 2004 жылы (2004), Еуропаға бармас бұрын өткен баспасөз конференциясында. Жеке тұлғаны жоққа шығару ескертулері деп аталады. «Мен Императорлық кодекс бойынша сарапшылар кеңесінің қорытынды есеп бергенін және оның мазмұнын білемін. Ата-ана ретінде мен көп ойлануым мүмкін, бірақ одан әрі мәлімдеме жасаудан аулақ болғым келеді». * 2006 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол Императорлық кодексті қайта қарау мәселесі туралы сұраққа жауап берді. * «Мен өткен жылдың қыркүйегінде Юхито патшаның дүниеге келгеніне қуаныштымын. Мен кейде Император сарайында, Акишиномия резиденциясында кездесемін, және тағы да менің ағам мен оның әйелі осы Акасака алаңына серуенге шыққан кезде. Оның сау болып өсіп келе жатқанына қуаныштымын ». * 2007 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз мәслихатында ол Юхито патшаның дүниеге келуіне байланысты сұрақ қойды. * «Мен олардың осы уақытқа дейінгі ілгерілеуін әрдайым қатты құрметтедім және олардың Мәртебелілерінің әр ісінен көп нәрсе білдім». * 2009 жылы 20 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол 125-ші император Акихито мен оның императрицасы Мичиконың тарихы туралы сұрақ қойды. * «Император Ханазононың« оқуы »- бұл тек стипендия болу үшін ғана емес, сонымен қатар адам ретінде үйрену керек адамгершілік пен сыпайылықты қолдану үшін қолданылатын сөз. Мен қайтадан оқытудың маңыздылығын түсінемін ». * 2010 жылы ақпанда ол өзінің туған күніндегі баспасөз конференциясында «Тайкошоны» еске түсірді . * «Өскелең ұрпақтың ел ішінде де, оның сыртында да белсенді рөл ойнауы және барлық адамдар, оның ішінде әйелдер, қарттар мен мүгедектер қоғамға белсенді қатыса алатын жарқын қоғам құруы үшін (... ) Мен биыл көптеген адамдармен, олардың ішінде жастармен және еріктілермен, елдің ішінде де, сыртында да кездескім келеді ». * 2013 жылы 21 ақпанда өзінің туған күніне арналған баспасөз конференциясында ол өткен жылдың маусым айында өткен 20 жылда алғаш рет өткізілген «БҰҰ-ның тұрақты даму конференциясын» еске алды. * «Бұрынғы императорлар басып өткен жол туралы, сондай-ақ Жапон конституциясының император Жапония мен ұлттық бірліктің белгісі екендігі туралы ережелері туралы ойлану керек, ал халықпен, халқымен қиын болған кезде Менің ойымша, халықтың бақытын тілей отырып, символ қандай болуы керек екендігінің идеалды жолын іздеуді жалғастыру маңызды. Біз бұған жауап ретінде қоғамның қоғамдық істерге деген сұранысына жауап беру маңызды деп санаймыз.Мен де әрдайым * әлемдегі басқаларға деген жанашырлықты үйренуді және бағалауды ұмытпаймын. Мен осы мақсатта не істей алатынымды есте ұстағым келеді ». * Сол баспасөз мәслихатында ол болашақта император болу тұрғысынан қоғамдық істер туралы не ойлайды деген сұраққа жауап берді. * «Менің ойымша, мен үшін және Акишиномияның мәртебелі мырзаның ара-тұра пікірін сұрауы немесе әр түрлі пікір алмасуы өте маңызды. Мен өзім өте мағыналы уақыт өткізіп жатырмын.Сіздің сұрағыңыздың символдық императоры туралы не айтып тұрғаныңызды айта алмаймын, бірақ сіз не айтып отырғаныңызды айта алмайсыз. Мен әртүрлі ойлар мен тәжірибелер туралы сөйлесетін боламын, сондықтан мен оған әр түрлі сілтеме жасай алғаныма өте ризамын ». * Сол баспасөз конференциясында 125-ші император Акихито, ханзада Токухито және Акишиномия Фумихитоның Император сарайында болған келіссөздері туралы сұраққа жауап ретінде * «Мәртебелі Императордың 2016 жылғы 8 тамызда айтқан сөздерінен бастап, мен көтеретін ауыр жауапкершіліктерді қайта қараудың мүмкіндіктері көп болды, бірақ әр уақытта олардың Мажаристерінің қиындықтары. Мен сіздің күш-жігеріңіз * үшін ризамын және құрметтеймін, сонымен қатар олардың Мәртебелі адамдар әр түрлі жағдайларда көптеген әңгімелер естігендігі болашақта қоғамдық істермен жұмыс істеу үшін керемет нұсқаулық болады. Мен бұл үшін өте ризамын. * Болашақ туралы ойлаған кезде мен өзімді өте салтанатты сезінемін, бірақ өзін-өзі жетілдіруге ұмтыла отырып, мен императордың өткен уақыттағы істерін есіме түсіремін, адамдар туралы ойлаймын, адамдар үшін және олардың Мәсіхтері * үшін дұға етемін Көріп отырғаныңыздай, мен әрдайым адамдарға жақын болып, рәміз ретіндегі өз рөлімді халықпен бірге қуанып немесе ренжісіп атқарғым келеді. Сондай-ақ, бұрын да айтып өткенімдей, мен байлық пен апаттардың алдын-алу сияқты адамдардың өмірінің тұрақтылығы мен дамуы туралы көптеген жылдар бойы айналысқан «су» проблемасы тұрғысынан ойлана аламын деп ойлаймын. Сонымен қатар, Жапонияның бай және алуан түрлі жерлері тайфундар, нөсерлі жаңбырлар, цунами сияқты табиғи апаттарға ұшырайды, сондықтан «су» проблемасын шешуден алған білім болашақ міндеттерімізге қосылады. Мен адамдардың өмірінің тұрақтылығы мен дамуын тілеймін және апаттардың алдын алу мен олардың салдарын жоюдың маңыздылығын қарастырған кезде мен оған мұқият болғым келеді. * Патша отбасының болашақ имиджі туралы сұрақтарға қатысты еркектердің корольдік отбасыларының үлесі азайып, қартаюдың өсіп келе жатқандығы және әйел корольдік отбасылардың некеге байланысты императорлық отбасынан кетуі керек екендігі - бұл корольдік отбасының болашағы. Бұл сондай-ақ байланысты мәселе. Алайда, мен бұл жерде жүйеге қатысты мәселелерді айтудан аулақ болғым келеді. Императорлық отбасының идеалды күйіне келетін болсақ, бұл негізінен адамдармен жүрек пен азапты бөлісетін империялық отбасы, және менің ойымша, бұл ғасырлар бойы жалғасып келеді. Бұрынғы императорлар басып өткен жол туралы және * Жапон конституциясының император Жапония мен жапон халқының бірігуінің символы екендігі туралы ережелері туралы ойлана отырып, адамдармен қиыншылыққа тап болған кезде халықтың бақытын тілеймін. Символ қандай болуы керек және ол қалай болуы керек, оны іздеуді жалғастыру маңызды деген идея әлі күнге дейін өзгеріссіз. * Сонымен қатар, сол дәуірде жаңа жел соққандай, менің ойымша, империя отбасының жағдайы дәуірге байланысты өзгереді. Мен өткеннен алуан түрлі нәрселер үйреніп, ескі дәстүрлерді берік мұра етіп алғым келеді және әр дәуірге сәйкес талап етілетін империялық отбасының идеалды күйін ұстанғым келеді. « * 2019 жылдың 21 ақпанында (2019 ж.) Князь ретінде қарсы алынатын соңғы туған күніне арналған баспасөз конференциясында (59 жаста) (орын: Томия Императорлық сарайы) «(өзі) жаңа император болғанға дейін қалады Екі айдан астам уақыт * өтті және ханзада мансабына көз жүгірте отырып, оның таққа отырғалы жатқанын, жаңа дәуірге тап болуға бел буғанын және патша отбасының бүкіл империялық отбасында құлдырап, қартайып бара жатқанын ескерді. Сіз болашақ император отбасының бейнесін осылай салуға тырысасыз ба? « * «Мен бұл жерде Жапонияның Конституциясы мен Императорлық кодекс туралы арнайы заңда көрсетілген таққа отырдым. Мен өзіме жүктелген ауыр жауапкершілік туралы ойлаған кезде өзімді жеңіл сезінемін. Артқа қарай, Ұлы мәртебелі Император 30 жылдан астам уақыттан бері мен әлемде бейбітшілік пен адамдардың бақытты болуын тіледім және адамдармен әрдайым қиыншылыққа тап болып, олардың ерік-жігерін өз жолдарымен бір-бірлеп көрсетемін. Мен осы міндеттермен шын жүректен жұмыс істедім, Ұлы мәртебелі Император көрсеткен символдық көрінісі үшін шын жүректен құрмет пен ризашылығымды білдіргім келеді, міне, осы таққа дейін, Ұлы мәртебелі Император Ұлттың өркендеуі туралы терең ой жүгіртумен қатар, дәйекті императорлардың әрекеттерін есте сақтай отырып, өзін жетілдіру үшін аянбай еңбек етіп, әрдайым халық туралы ойланып, халыққа жақын болыңыз, Конституцияға сәйкес Жапония және жапон халқының интеграциясы Мен өз міндеттерімді халықтың бақытына, елдің одан әрі дамуына және әлем тыныштығына деген сенім мен үміт ретінде орындауға уәде беремін ». * 1 мамыр 2019 ж. (Рейваның бірінші жылы), «Патшалықтан кейінгі Асами салтанатының Ұлы мәртебелі Императорының сөздері» «Бұрын мен Жапония Конституциясы мен Императорлық кодекстегі арнайы заңға сәйкес таққа отырдым. Мұнда мен» Діни Діндер залының салтанатын «орындаймын және тақты іші мен сыртында жариялаймын. Ұлы мәртебелі Императордың 30 жылдан астам уақыты бар. Ол өзінің билігі кезінде әрдайым адамдардың бақыты мен әлемнің тыныштығын тілеп, әр уақытта адамдармен қиналғанда, өз еркімен өзінше көрсетті. Мен терең ойға шомамын және мұнда мен әрдайым адамдардың бақыты мен әлемнің тыныштығын тілеймін және адамдармен жақын бола отырып, мен Жапонияның символы ретіндегі рөлімді және Конституцияға сәйкес жапон халқының бірігуін жүзеге асыруға уәде беремін. Біз Жапония біздің қажымас күш-жігерімізбен әрі қарай дамып, халықаралық қоғамдастықтың достығы мен бейбітшілігіне, адамзаттың әл-ауқаты мен гүлденуіне үлес қосады деп шын жүректен тілейміз ». * 22 қазан 2019 ж. (Рэйваның бірінші жылы), «Ұлы Мәртебелі Императордың өлмес Рей Шоден салтанатының сөздері» «Өткен жылдың мамыр айында Ұлы мәртебелі Императордың отставкасын алып, таққа отырған сәттен бастап мен халықтың бақытынан үміттеніп күнделікті міндеттерімді орындадым және уақытымды осы күнге дейін өткіздім. Таққа байланысты түрлі іс-шараларды сәтті аяқтай алдым. Мен жеңілдеп, үйден және шетелден көптеген адамдармен кездестім, мезгіл-мезгіл жылы бата алудың көптеген мүмкіндіктері болды.Биылғы жыл мен үшін және императрица үшін қатты эмоционалды болды, екінші жағынан өткен жыл да тайфун мен қатты жаңбыр болды. Мен көптеген қымбат өмірлердің жоғалуына қатты қайғырамын.Мен баспанасынан айырылған және суық ауа райында қиын өмір сүріп жатқан көптеген адамдарға алаңдаймын.Биыл. Мен апатсыз жыл болсын деп дұға етемін.Жаңа жыл Жапония халқы мен әлем үшін бақытты жыл болады деп шын жүректен тілеймін және мен өз міндеттерімді орындағым келеді ».<ref>[http://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/47#156 即位後朝見の儀の天皇陛下のおことば（令和元年5月1日）- 宮内庁] – 2019年9月14日閲覧。</ref> Мәртебелі Императордың 2020 жылғы 1 қаңтардағы әсерлері (Рэйваның 2-жылы)<ref>[https://www.kunaicho.go.jp/page/okotoba/detail/60 即位礼正殿の儀の天皇陛下のおことば（令和元年10月22日）- 宮内庁] – 2019年11月12日閲覧。</ref> «Сіз атап өткендей, бұл соңғы жылдары ерекше әсерлі кезең болды. Мысал ретінде келтірілген жасанды интеллект (жасанды интеллект) бірнеше жыл бұрын қазіргідей айтылмады, ал қазір үйреншікті жағдайға айналды. Біз, өмірімізді едәуір өзгертетін смартфондардың таралуы, ал екінші жағынан, әр түрлі жерлерде үлкен зиян келтіретін климаттың өзгеруіне байланысты табиғи апаттардың қаупі тіпті Хейзей кезеңімен салыстырғанда едәуір күшейіп келеді. Менің ойымша, адамдардың өмір сүру ортасы өзгеріп отырады.Мұндай тез өзгеретін дәуірде әлеуметтік өзгерістер мен заманауи өзгерістерге байланысты ойланып, әрекет ету маңызды. Менің ойымша, бұл сол кездегі империялық отбасының рөлі.Ол үшін мен көптеген адамдармен қарым-қатынас жасау және оларды жеке тыңдау мүмкіндігін бағалағым келеді.Сонымен бірге, мен жоғарыда айтқан болатынмын. Көріп отырғаныңыздай, мен әрдайым адамдар туралы ойлағым келеді, оларға жақын болғым келеді, олар символ ретінде болу керек нәрсені іздеу кезінде өз міндеттерімді орындап, болашақтағы іс-әрекеттің бағытын ойлағым келеді ». * «Тақтың жасына келетін болсақ, кейбір императорлар үлкенірек жасында билік құрған, бірақ күнтізбеге келетін болсақ, бұл енді күнтізбе емес, күнтізбе деп ойлаймын». Акасака Императорлар сарайында 2020 жылдың 21 ақпанында (Рейваның 2-жылы) өзінің бірінші күнтізбесіне (Императордың туған күні: 23 ақпан) өзінің күнтізбесінде (60 жаста) өткен баспасөз мәслихатынан үзінді. * «Инфекциялық аурулардың таралуы адамзат үшін үлкен сынақ болып табылады және біз Жапонияда да көптеген адамдардың өміріне қауіп төніп, көптеген адамдар түрлі қиындықтарға тап болып жатқанына қатты алаңдаймыз. Біз барлығымыз бірлесіп осы жұқпалы ауруды бақылауға алып, қазіргі қиын жағдайдан шығамыз деп сенемін ». * 10 сәуір 2020 ж. (Рэйва 2 курс), Шигеру Оми, жаңа коронавирустық инфекциялық ауруларға қарсы іс-қимыл жөніндегі сарапшылар кеңесінің төрағасының орынбасары == Император == [[Сурет:Shinzō Abe at the Enthronement Ceremony of Emperor Naruhito.jpg|нобай|солға|Император Нарухитоның интронизация рәсімі. 22 қазан 2019]] [[Сурет:President Trump at the Palace Hotel Tokyo (47951122293).jpg|thumb|right|200px|Президент [[Дональд Трамп|Трамп]] және Нарухито [[Токио]]дағы Палас қонақ үйінде]] [[Сурет:Michel Temer and Naruhito.jpg|thumb|right|200px|Мишель Темер мен Ханзада Нарухито, 2018 жыл]] 2016 жылдың тамызында император Акихито тақтан түсіп, тақты ұлы Нарухитоға тапсыруды жоспарлағанын хабарлады.<ref>[http://www.nippon.com/ru/nipponblog/l00165/ Император Японии в обращении к народу выразил желание отказаться от титула при жизни] nippon.com.</ref> Жапонияда 200 жылдай мұндай жағдай болған жоқ: 1817 жылдан бастап [[Кокаку Император|Кокаку император]] (1771-1840) тақтан кетіп, оның билігін өз ұлына табыстауға шешім қабылдады. 2018 жылғы 6 наурызда Жапония үкіметі 2019 жылғы 30 сәуірде Жапония Императорының қызметінен бас тарту рәсімін өткізу туралы арнайы қаулы қабылдады.<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5011477 В Японии принят указ о проведении 30 апреля 2019 года церемонии отречения императора — Международная панорама — ТАСС]</ref> Таққа отырудың ресми рәсімі тиёдтегі император сарайының қарағай залында өтті. Онда Акихито Ұлының және биліктің үш тармағының басшыларының — [[Синдзо Абэ]] бастаған Үкіметтің, Парламенттің және Жоғарғы Соттың қатысуымен қоштасу сөзін сөйледі. [[Сурет:President Trump Attends a State Banquet at the Imperial Palace (47945532937) (cropped).jpg|thumb|upright|Нарухито мен [[Масако]] 2019 жылдың мамыр айында]] Жапонияда Нарухито тағына кіруге байланысты 1 жылдың 2019 мамырында Рэйваның жаңа империялық дәуірі басталды — шамамен аударма «гармония» немесе «гүлденген әлем» дегенді білдіреді. Дәуір атауы болашақ онжылдықтарға үн қосады. Бұл атау алғаш рет жапон поэзиясының антологиясының «Маньесю» өлеңінен таңдалды; бұрын иероглифтер Қытай философиясынан немесе әдебиетінен таңдалды. Жұмыста көктемнің басында өрік ағаштарының гүлденуі сипатталған. [[Акихито]]ның билік дәуірі [[Хэйсэй]] деп аталды, бұл «бейбітшілікке жету» дегенді білдіреді. Оған дейін егін [[Сёва]] кезеңі — «ағартылған әлем» болды. Нарухитоның таққа отыруының ресми рәсімі 1 мамырда өтті, ал дәстүрлі іс-шаралар 22 жылдың 2019 қазанында өтті.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ROmM1B87e2o Ханзада Нарухитоны брондау рәсімі]</ref> Нарухито оған билік беру қарсаңында қазіргі уақытқа сәйкес келетін жаңа рөлді қабылдауға дайын екенін айтты. Оның пікірінше, идеалды император — «адамдардың қуаныштары мен қайғы-қасіреттерін бөлісе алатын» адам; жаңа императордан олар монархиялық отбасының әкесіне қарағанда халыққа одан да жақындауын күтеді: Еуропада оқу кезінде Нарухито патша адамдарының ашықтығын атап өтті, бұл оның көзқарастарына нақты әсер етті. Император табиғи апаттардың алдын алу және су ресурстарын сақтауды қоса алғанда, жаһандық проблемаларға назар аударуы мүмкін. Сонымен бірге, оның әйелі Масако бұрынғы дипломат ретінде, егер оның денсаулығы мүмкіндік берсе, оған шетелдік сапарларда қолдау көрсете алады. 2019 жыл 20 қыркүйегінде император Нарухито [[Регби бойынша әлем чемпионаты 2019|Жапонияда регби бойынша әлем чемпионатын]], Азия мен Жапония тарихындағы осындай деңгейдегі алғашқы регби турнирін салтанатты түрде ашты<ref>[https://mainichi.jp/english/articles/20190920/p2g/00m/0sp/104000c Rugby: Japanese culture-inspired ceremony kicks off World Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920195110/https://mainichi.jp/english/articles/20190920/p2g/00m/0sp/104000c |date=2019-09-20 }}{{ref-en}}</ref>. ==Жапония императоры== {{main|2019 Жапон империялық көшуі|Рэйва}} 2017 жылғы 1 желтоқсанда үкімет Нарухитоның әкесі Император Акихитоның 2019 жылғы 30 сәуірде қызметінен кететінін және Нарухитоның 2019 жылдың 1 мамырынан бастап император болатынын мәлімдеді.<ref>[https://qamshy.kz/article/47325-zhaponiya-imperatory-akikhito-oz-erkimen-taqtan-ketti Жапония императоры Акихито өз еркімен тақтан кетті 30.04.2019]</ref> 30 сәуірде түстен кейін биліктен бас тарту рәсімінен кейін [[Акихито]]ның билігі және Гейсей дәуірі күннің соңына дейін жалғасты. Содан кейін Нарухито оны мамырдың 1-і күні Рейва дәуіріне еніп император ретінде тағайындады. Ауысу түн ортасында болды. Нарухитоның император ретіндегі орны 1 мамырда таңертең рәсімде рәсімделді. Ол император ретіндегі алғашқы мәлімдемесінде ол әкесінің жолымен терең ой жүгіртуге және «мемлекет пен Жапония халқының бірлігінің нышаны ретінде» өзінің конституциялық жауапкершілігін орындауға уәде берді.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/61341 Нарухито Жапонияның жаңа императоры болып таққа отырды | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/61341 Нарухито Жапонияның жаңа императоры болып таққа отырды | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/61341 Сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз. Сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз.02.05.2019]</ref> Нарухитоның [[Жапон императорының тағайындауы|таққа отыру рәсімі]] 2019 жылдың 22 қазанында өтті, онда ол ежелгі түрдегі жариялау рәсімінде лайықты түрде таққа отырды<ref>[https://qazaqtimes.com/article/70781 Императорды ұлықтау: 170 мемлекет делегациясын жинаған рәсім | Материалды көшіріп бассаңыз https://qazaqtimes.com/article/70781 сайтының гиперсілтемесін міндетті түрде қойыңыз. Авторлық құқықты сақтаңыз. 22.10.2019]</ref>. Көптеген конституциялық монархтардан айырмашылығы, Нарухито тіпті атақты атқарушы емес. [[Конституциялық монархия|Конституция императордың]] рөлін үкіметке қатысты тіпті атаулы өкілеттіктерсіз де толығымен салтанатты және өкілді ретінде нақты анықтайды. Оның бірнеше өкілеттіктері - оны орындау үшін қажет салтанатты міндеттер. Тіпті бұл мәселелерде ол [[Жапония Конституциясы|Конституцияның]] талаптары мен Министрлер кабинетінің міндетті кеңестеріне бағынады. Мысалы, ол [[Жапония Премьер-министрі|премьер-министрді]] ресми түрде тағайындайтын кезде, ол тағайындаудан бас тартуға мүмкіндік берместен, Ұлттық диета тағайындаған адамды тағайындауы керек. == Таққа отыруы == [[2019 жыл]]ғы 1 мамырда [[Жапония]]да Нарухито таққа отыруына байланысты жаңа империялық дәуір «Рэйва» басталды. Аудармасы «үйлесімділік» немесе «гүлденген әлем» дегенді білдіреді. Заманның атауы ондаған жылдарға арналған үнді белгілейді. ==Хобби және қызығушылық== Нарухито [[Суды ұтымды пайдалану|су саясаты]] мен суды үнемдеуге мүдделі. 2003 жылғы наурызда Үшінші [[Дүниежүзілік су форумы]]ның құрметті президенті ретінде ол форумның ашылу салтанатында «[[Киото]] мен жергілікті аймақтарды қосатын су жолдары» сөз сөйледі. 2006 жылдың наурызында Мексикада болған ол төртінші Дүниежүзілік су форумының ашылу салтанатында «[[Эдо (қала)|Эдо]] және су көлігі» тақырыбында баяндама жасады. Ал 2007 жылдың желтоқсанында ол «Адамдар мен су: Жапониядан Азия-Тынық мұхиты аймағына дейін» Бірінші Азия-Тынық мұхиты су саммитінің ашылу салтанатында естелік сөз сөйледі. Нарухито [[скрипка]]дан ауысып, [[альт]] ойнайды, өйткені ол өзінің музыкалық және жеке талғамына сай «көшбасшы тым көп, көрнекті» деп ойлады. Бос уақытында ол [[жүгіру]]ді, [[Жаяу туризм|серуендеуді]] және [[альпинизм]]ді ұнатады. ==Марапаттары== ;Жапония марапаттары {| class="wikitable wide" |- ! Ел ! Марапаттау уақыты ! colspan="2" | Марапат ! Хаттар |- | rowspan="2" | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || width="15%" | Егемен || rowspan="2" | [[Хризантеманың жоғарғы ордені]] || |- | 23 ақпан 1980 — 1 мамыр 2019 ||Тізбектің кавалері || |- | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan="2" | [[Павловнии гүлдеріне тапсырыс беру]] || |- | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan="2" | [[Шығыстағы күн тәртібі]] || |- | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan="2" | [[Қасиетті қазынаға тапсырыс беру]] || |- | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan="2" | [[Мәдениет ордені]] || |- | {{JPN}} || 1 мамыр 2019 || colspan="2" | [[Бағалы тәждің бұйрығы]] || |} ;Шет елдердің марапаттары {| class="wikitable wide" |- ! Ел ! Марапаттау уақыты ! colspan="2" | Марапат ! Хаттар |- | {{BHR}} || || colspan="2" | [[Әл-халифа тәртібі]] || |- | {{BEL}} || || colspan="2" | [[Леопольд I ордені]] || |- | {{GRC}} || || colspan="2" | [[Құтқарушының бұйрығы]] || |- | {{QAT}} || || colspan="2" | [[Құрмет белгісі ордені (Катар)|Құрмет белгісі ордені]] || |- | {{ITA}} || 9 наурыз 1982 || colspan="2" | [[Италия Республикасы үшін құрмет белгісі]]|| |- | {{NED}} || 1991 || colspan="2" | [[Тәждің ордені (Нидерланды)|Тәждің ордені]] || |- | {{PRT}} || 2 желтоқсан 1993 || colspan="2" | [[Христа Ордені]] ||GCC |- | {{UAE}} || 23 қаңтар 1995 || colspan="2" | [[Заида Ордені]] || |- | {{GER}} || 7 сәуір 1997 || colspan="2" | [[Германия Федеративтік Республикасы үшін құрмет белгісі]] || |- | {{AUT}} || 1999 || colspan="2" | [[«Австрия Республикасындағы қызметі үшін» Құрмет белгісі]] || |- | {{HUN}} || 10 сәуір 2000 || colspan="2" | [[Құрмет белгісі ордені (Мажарстан)|Құрмет белгісі ордені]] || |- | {{NOR}} || 26 наурыз 2001 || colspan="2" | [[Әулие Олафтың ордені]] || |- | {{PHI}} || 3 желтоқсан 2002 || colspan="2" | [[Сикатуна ордені]] || |- | {{DNK}} || 16 қараша 2004 || colspan="2" | [[Пілдің ордені]] || RE |- | {{SWE}} || 26 наурыз 2007 || colspan="2" | [[Серафимнің ордені]] ||RSerifO |- | {{TON}} || 1 тамыз 2008 || colspan="2" | [[Тәждің ордені (Тонга)|Тәждің ордені]] ||K.G.C.C.C.T. |- | {{TON}} || 1 тамыз 2008 || colspan="2" | [[Король Джордж Тупу V Коронация медалі]] || |- | {{ESP}} || 8 қараша 2008 || colspan="2" | [[Карлос III ордені]] || |- | {{MYS}} || 2012 || colspan="2" | [[Патшалықтың қорғаушысы ордені]] ||SMN |- | {{NED}} || 30 сәуір 2013 || colspan="2" | [[Король Виллем-Александр Коронациясы медалі]] || |- | {{TON}} || 4 шілде 2015 || colspan="2" | [[Король Джордж Тупоу V Коронация медалі]] || |- | {{LUX}} || 27 қараша 2017 || colspan="2" | [[Нассаудың Алтын Арыстаны ордені]] || |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kunaicho.go.jp/e-about/activity/activity02.html Their Imperial Highnesses Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako] at the Imperial Household Agency website{{ref-en}} * [http://www.kunaicho.go.jp/page/kaiken/showEn/9 Press Conference by His Imperial Highness The Crown Prince on the Occasion of His Birthday (2017)]{{ref-en}} {{start box}} {{succession box |before=[[Акихито]] |title=[[Жапония Императоры]] |after= <small>''лауазымда'' <br>(мұрагер: [[Фумихито]])</small> |years=[[2019 жыл|2019]] — қ.у.}} {{end box}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Токиода туғандар]] [[Санат:Жапония императорлары]] jv6pa9xpdf9rp2vpcm1qlxd16pgl0jl Қобыланды Тоқтарбайұлы 0 61167 3653056 3653021 2026-09-10T13:24:12Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3568492 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Қобыланды Тоқтарбайұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XIV ғасыр |туған жері = |қайтыс болған күні = XIV ғасыр |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = [[Алтын Орда]] |шыққан тегі = Қыпшақ |діні = [[ислам]] |әкесі = Тоқтарбай |анасы = Аналық |жұбайы = Құртқа |балалары = Бөкенбай, Беркінбай, Есеней, Киікбай |туыстары = Қарлығаш (қарындасы) |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = Сарай қаласы үшін шайқас |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Қобыланды батыр''' — [[Тоқтамыс хан]]ның 9 батырының бірі. [[Алтын Орда]]ның қолбасшысы. [[Мамай (беклербек)|Мамай]] беклербектің жақтасы, досы болған. Оған Алтын Орданың астанасы Сарай қаласын [[Хасан хан]]нан қайтарып алуға көмектескен. Шыққан тегі – [[Қыпшақтар|қыпшақ]], оның ішінде Қара Қыпшақ. Халық жадында сақталған әңгімелерде, халық шежірелерінде оны көбіне «Қара Қыпшақ Қобыланды» деп атайды. Қобыланды батыр «Едіге», «Ер Көкше», «Қобыланды батыр» жырларында атап көрсетілген.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/5396 Біздің тарихымызда бірнеше Қобыланды болуы мүмкін]</ref> == Өмірі == Қобыланды батыр бірде бір тарихи деректе кездеспейді. Тек халық жадында, жырларда есімі сақталған. Соған қарағанда Қобыланды деген батырдың шынайы аты емес, лақап аты болуы мүмкін. Яғни тарихи деректерде ол өз атымен аталып, ал халық жадында Қобыланды есімімен қалған. Мысалға [[Бату хан]] тарихта Бату, Батый атымен қалса, ал қазақ халқының жадында Ер Сайын деген атпен қалған. Қобыландының есімі бірнеше қазақ жырында аталады. Едіге жырында ол Тоқтамыстың батыры деп аталады, Ер Көкше жырында ол [[Ер Көкше]]ні өлтірген адам ретінде аталады, және өзіне арналған Қобыланды батыр жырында есімі аталған. Жырға сүйенсек, әйелінің есімі Құртқа (құртқа деп қазақтар бөрінің ұрғашысын айтқан), тұлпарының есімі Тайбурыл, досының есімі Қараман болған. Жырдың ноғайша нұсқасында Қобыландының досы Мамай Қият деп аталады. Яғни Қобыланды [[Алтын Орда]] дәуірінде өмір сүргеніне тағы бір дәлел. Бұл жерде туындайтын сұрақ жырдың қазақша нұсқасында неге Қараман, неге Мамай емес. Мамайдың халық арасындағы аты «қарадан шыққан Қара Мамай» болған. Осы Қара Мамай есімі ғасырлардан бері өзгеріске ұшырап, Қараманға айналған. Жырда Қобыланды Қараманмен бірігіп Қазан ханмен соғысады. Бұл жерде Қараман дегеніміз Қара Мамай болса, демек Қазан хан дегеніміз Алтын Орда ханы [[Хасан хан]]. Мамай Хасанды жеңіп, Алтын Орда тағынан қуып жіберген. Яғни Қобыланды батыр әуелде Мамай беклербектің жақтастарының бірі болып, кейіннен Мамай Тоқтамыс ханға жеңілгеннен кейін, [[Тоқтамыс хан]]ның жағына өтуі әбден мүмкін. Қобыланды жырақта жүргенде оның елін уақтардың батыры Ер Көкше шабады. Қобыланды Ер Көкшені өлтіріп, кегін алады. Алайда кейін Көкшенің ұлы Ер Қосайдың қолынан қаза болады.<ref>[https://yvision.kz/post/parallelnaya-istoriya-ot-kazanbassa-861474 Қобыланды Ер Көкшені өлтірген]</ref> [[Сурет:Қобыланды батыр мемориалды кешені.jpg|thumb|right|200px|Қобыланды батыр мемориалды кешені]] Батыр бүгінгі [[Қобыланды батыр мемориалды кешені және мазары]]нда жерленген. [[1969 жыл]]ы батырдың сүйектері [[Ақтөбе облысы]]ның [[Қобда ауданы]]нда орналасқан сағана-мазардан қазып алынып, оның келбетін қайта қалпына келтіру мақсатымен [[Алматы]]ға жеткізілді. Алайда ол кезде мұндай жұмыс ұзақ уақыт бойы жүзеге асырылмай келді. Тек арада көп жыл өткен соң ғана Қобыланды батырдың бейнесі [[Мәскеу]]дегі Герасимов атындағы антропологиялық реконструкция зертханасында қайта жасалды. Зерттеу нәтижесінде оның жасы шамамен 45–50 жастағы, ерік-жігері айқын, жақ сүйегі мықты жауынгер болғаны анықталды. Батырдың келбеті қалпына келтірілгеннен кейін, Қобыландының бюсті Ақтөбе музейіне тапсырылды, ал оның сүйектері туған жеріне қайта жерленді. == Қарама-қайшылықтар == Көптеген жылдар бойы, ғылымда қалыптасқан Қобыланды батырдың [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]ның батыры болғаны, оның арғын Дайырқожаны өлтіріп, Керей мен Жәнібектің көшіп [[Қазақ хандығы]]ның құрылуына себеп болғаны жайлы деректердің қате болғандығы анық. Тіпті бұл деректің өзінде қайшылық бар. Арғын Дайырқожа Алтын Орда әмірі [[Қарақожа]]ның әкесі болған. Ал Қарақожа жазба деректерге өте жақсы көрсетілген. Ол [[Тоқтамыс хан]]ның жақтастарының бірі болған. Егерде Қобыланды батыр Дайырқожаны расымен өлтірсе, бұл оқиға [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] заманында емес, одан 100 жылдай бұрын Тоқтамыс заманында болғандығы айдан анық. Бұл қате дерек [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның еңбектерінде ғана аталған. Ал оның қандай тарихи дерекке сүйенгендігі беймәлім. == Қобыланды батыр жыры == Тарихшылардың айтуынша, эпостың ең көне нұсқасы сақталмаған, дегенмен қазіргі заман ғалымдары XIX ғасырдың ақындары — Біржан, Даулетше, Досжан, Қабыл, Марабай, Мергенбай, Мурын, Нұрпейіс, Сүйіншəлə, Шапай және басқалардың аузынан жазып алынған нұсқаларымен жұмыс істей алады. Зерттеушілер әсіресе ақындар Даулетше мен Марабайдың еңбектерін ерекше атап өтеді, өйткені солардың нұсқалары Ыбырай Алтынсариннің 1879 жылы жарық көрген «Қырғыз хрестоматиясы» жинағының негізіне енген. Эпостың үзінділері әр жылдары тарихшылар мен публицистер — Әбубәкір Диваев, Сәбит Мұқанов, Григорий Потанин, Сәкен Сейфуллин, Василий Радлов тарапынан жарияланған. Сондай-ақ эпосқа арналған ғылыми еңбектерді Мұхтар Әуезов, Әлихан Бөкейханов, Қажым Жұмалиев, Әлкей Марғұлан және басқа да ғалымдар жазған. Бұл көрнекті тұлғалардың әрқайсысы туған жерін жаулардан қорғауға өмірін арнаған халық қаһарманының бейнесін ашуға өз үлесін қосты. Аңыз бойынша, Қобыланды ең қадірлі әрі атақты қыпшақ байларының бірі — Тоқтарбайдың отбасында дүниеге келген. Тоқтарбай – ашкөздік пен дүниеқоңыздық деген адамдық кемшіліктерден ада, сирек кездесетін дала билеушілерінің бірі еді. Жаз айларында ол Қазыкөлді атты мөлдір көлдің маңында қоныс тебетін, ол жерді ежелден-ақ аппақ аққулар мекендейтін. Қысты ол Қараспан тауының оңтүстік баурайында өткізетін, онда жыл бойы шөбі шүйгін еді. Эпоста айтылуынша, Тоқтарбайдың ісі қанша қиын болса да, ол әрқашан жақын да, алыс та көршілерімен өзінде барын бөлісіп отыратын. Алайда Тоқтарбайдың жүрегінде бір мұң бар еді. Жасы жетпістен асып, егде тартқан шағында да мұрагері болмай, уайымға түсті. Кең әрі дәулетті киіз үйінде сәби күлкісі естілмегеніне қатты қайғырды. Осындай ауыр ой мен мұңға толы күндерде, жұбайы Аналықпен бірге көз жасын тыя алмады. Руластары оларға жаны ашып, қолдау білдіріп отырды. Көп ұзамай бәрін қуантқан ғажайып хабар жетті: Алпысқа таяған Аналық күтпеген жерден екі егіз — ұл мен қыз туады. Оларды Қобыланды мен Қарлығаш деп атайды. Бауыр мен қарындас бір-бірінен айрылмастай бауырмал болып өседі. Қарлығаш сұлу бойжеткенге айналса, Қобыланды — айлакер, епті және өте батыл бозбала болып ер жетті. Ол атқа мінуді тамаша меңгерді, садақ атудан аса дәл мерген еді, аңға шыққанда ешқашан олжасыз оралмайтын. Жігіттікке жеткенде, Қобыландының күші мен ептілігіне тең келер ешкім болмайды. Эпоста Қобыландының сырт келбеті жайлы сипаттама сақталмаған, алайда басқа бір әйгілі эпос — «Едігеде» оның иықтары үлкен қазанның ауқымындай, ал шашы көшпелі дәстүр бойынша айдар түрінде өрілгені айтылады. Уақыт өте келе, Қобыланды өзіне қалыңдық іздеуге бел буады және ол тек Көктемаймақ ханның қызы, сұлулық жөнінен теңдессіз Құртқа болуы керек деп шешеді. Аңыз бойынша, Құртқаның қолына үміткер болған күйеу жігіт биік бақанға ілінген алтын теңгені садақпен атып түсіруі тиіс болған. Көптеген батырлар айлар бойы жарысқан, бәрі де Парсы елінің билеушісімен туыстас болуды қалаған. Бірақ бұл мәртебеге тек жас Қобыланды ие болды: ол теңгені дәл көздеп атып түсіріп, Құртқаны қазақ даласына алып кетеді. Қобыланды батырдың садақ атудан алдына жан салмағаны белгілі, сондықтан оның бұл сайыста жеңіске жетуі таңғаларлық емес. Эпоста айтылуынша, Құртқа да Қобыландыны алғаш көрген сәттен-ақ сүйіп қалған, яғни ол жеңімпазға берілетін үнсіз сый емес, өз еркімен сүйген жары ретінде бейнеленеді. Құртқамен бірге батырдың тағдырына Тайбурыл атты тұлпар да енді — оны Құртқаның өзі күйеуі үшін арнайы өсіріп, баптаған. «Қобыланды батыр» эпосында Тайбурыл ерекше сұлулығы мен айрықша күші бар жылқы ретінде суреттеледі. Ол желмен жарысып, батырды талай шайқастан, талай қиындықтан алып шығатын айнымас серігі болған. «Естен кетпес сүйіктім, Құртқам, — деді ол іштей, енді ғана өз жарын терең құрметпен түсініп. — Сен күндіз-түні менің тұлпарымды даярлап, “жылқы — жігіттің қанаты” деп жиі айтатынсың. Енді мен сені түсіндім, менің баға жетпес Құртқасұлуым. Ал, Тайбурыл, енді көрсет өзіңді! Қанатың бардай самға! Мен ант еттім — ешкім мені күш пен батылдықта басып озбайды, ешкімнің алдында басымды имеймін. Сен де, Тайбурыл, басқа даңқты тұлпарлардың ешқайсысына есесін жіберме — желдей ескен ұзын жалды, құйрығы көтеріңкі сәйгүліктердің өзінен де оз!» Эпоста сондай-ақ қызылбастар елі және олардың ханы Қазан жайлы да баяндалады. Қазан хан – қатыгездігімен және өктем билігімен аты шыққан әмірші еді. Ол үлкенді де, кішіні де тыныш қоймай, көрші елдерге сансыз азап шектірді. Қол астында ұлан-ғайыр әскер ұстайтын Қазан сол күшпен жауларын жаншып, адамдарды құлдыққа айдап, мал-мүліктерін тартып алып отырды. Төрт тараптан олжаланған дүние оның ордасына ағылып келіп жататын. Оған қарсы тұрып, лайықты қарсылық көрсете алған ерлер некен-саяқ болатын. Уақыт өте келе, Қазан хан өз қуатына соншалық сеніп, бүкіл әлемді бағындыруды мақсат етті. Сұрапыл шайқаста, бетпе-бет келген ұрыста Қобыланды батыр Қазан ханды жеңіп, елін оның шапқыншылығынан құтқарды. Алайда осы сәтті басқа бір қанішер билеуші – Көбекті хан пайдаланып қалды. Ол шайқастан кейін тынығып жатқан батырды тұтқындап, зынданға тастайды. Аңыз бойынша, Көбекті ханның Қарлыға атты қызы болған. Қарлыға Қобыландыға ғашық болып, оны зынданнан қашып шығуына көмектеседі. Бұдан да батылырақ қадамға барған Қарлыға, туған әкесін сатуға дейін барады – ол Қобыландыға Көбектіні қалай жеңуге болатынын айтып қояды. «Әкемнің сауытының дәл кіндігінің тұсында төрт сақинасы жоқ, – деді Қарлыға, – егер садақ оғын сол кішкене саңылауға дәл тигізсең, Көбекті жеңіледі». Қобыланды Қарлығаның кеңесіне құлақ асып, садақ оғын дәлдеп атқанда, Көбекті сол сәтте қаза табады. Алайда Қарлығаның әкесін сатқан бұл ісі батырдың жүрегіне салқын түсірді. Қобыланды: «Жақынын сатқан жанға сенім болмас» деп ойлап, Қарлығаны сүймей, өз жары Құртқаға қайта оралады. Дегенмен, уақыт өте келе Қарлыға Қобыландының сенімін қайтарып, оның серігі және қарулас жолдасы атанады. Екеуі талай шайқасқа бірге қатысып, сан жауды жеңеді. Ақыры Қарлыға батырдың сеніміне толық ие болып, оның екінші жары болады. Қобыланды ойраттармен және қалмақтармен соғысты. Ол өмірінің барлығын, нағыз батырларша, ат үстінде өткізді. Халық оның ерлігі мен қайраты жайында аңыздар шығарды. Ол ешқашан қылышын қынына салмай, туған жерін қорғап өтті — қазақ даласына бала жылауы мен ана зарының естілмеуі үшін жанын қиған қаһарман еді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]] [[Санат:Батырлар жыры]] b5e9uaqz1rfbzvshpm24wnmbgra5ish Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы 0 61837 3653216 3650268 2026-09-10T23:12:46Z Casserium 68287 3653216 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы |қысқартылған атауы = ''ҚР ПІБ'' |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{KAZ}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1995 жыл |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Президенті]] |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 8, Министрліктер үйі |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = 87,6 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] |басшылықтың лауазымы1 = Президенттің Іс Басқарушысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://qr-pib.kz |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы''' (''ҚР ПІБ'') – Қазақстан Президентінің, мемлекеттік саяси қызметшілердің, Қазақстан Парламенті депутаттарының, мемлекеттік органдар мен олардың аппараттары қызметкерлерінің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Мемлекет басшысына тікелей бағынып, оған есеп береді. ҚР Президентінің Іс Басқармасын 2024 жылғы 7 ақпаннан [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] басқарады. == Қызметі == Заңнамаға сәйкес ҚР Президентінің Іс Басқармасы мына міндеттерді жүзеге асырады: * ҚР Президентінің, Орталық мемлекеттік органдар – Президент Әкімшілігінің, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен Парламентінің қызметін материалдық-техникалық тұрғыда қамтамасыз етеді. * ҚР Президентінің қатысуымен өтетін іс-шараларды, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен ҚР Президенті Әкімшілігі өткізетін кеңестерді, конференцияларды және басқа да мемлекеттік іс-шараларды қаржылық-шаруашылық жағынан қамтамасыз етеді; * Орталық мемлекеттік органдар қызметкерлеріне көлік және медициналық қызмет көрсету, санаторлық-курорттық емделуін және демалысын ұйымдастыру; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқару; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқаруда ұйымдастырушылық-экономикалық тетікті жетілдіру, мемлекеттік мүліктің пайдаланылуы мен сақталуын бақылау, басқару. == Тарихы == 1990 жылы Президент кеңсесінің (аппаратының) құрылымында Іс басқармасы құрылды. 1991 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс басқармасы болып өзгертілді. 1992 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс Басқармасынан аппараттың Шаруашылық басқармасы бөлінді. 1994 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып қайта құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N940001884_ Қазақстан Республикасының Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы туралы]</ref> 1995 жылы Қазақстан Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы таратылып, орнына орталық мемлекеттік орган мәртебесіне ие Қазақстан Президентінің Іс Басқармасы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002600_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң Iс Басқармасы туралы]</ref> == Басшылық == * Президент Іс басқарушысы: [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Сергей Хорошун (2019 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Ермек Абдраманов (2026 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Бақыт Әбілдинов (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Ерлан Сүттібаев (2025 жылдан бастап)<ref>[https://qr-pib.kz/p/2299 Басшылық туралы мәлімет]</ref> === Президент Іс Басқарушыларының тізімі === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған уақыты ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Президенті аппаратының Іс басқармасы (1990—1992)<br>Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы (1992—1994)<br>Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Шаруашылық басқармасы (1994—1995)''' | rowspan="13"|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–2019)}} |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || 10 мамыр 1990 || 20 қазан 1995 |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы (1995—)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || 20 қазан 1995 || 8 қараша 1995 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]]<br>{{small|(1936—1998)}} || 8 қараша 1995 || шілде 1996 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || қыркүйек 1996 || қыркүйек 1998 |- | 4 || [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|99px]] || [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949—2021)}} || 2 қыркүйек 1998 || 16 маусым 2003 |- | 5 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949—2012)}} || 16 маусым 2003 || 20 наурыз 2004 |- | 6 || [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|99px]] || [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949—2021)}} || 20 наурыз 2004 || 27 наурыз 2006 |- | 7 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|99px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 28 наурыз 2006 || 11 желтоқсан 2008 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949—2012)}} || 11 желтоқсан 2008 || 13 сәуір 2011 |- | 9 || [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|99px]] || [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} || 13 сәуір 2011 || 21 қыркүйек 2012 |- | 10 || [[Сурет:Бисембаев Абай Айдарханович.jpg|99px]] || [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} || 21 қыркүйек 2012 || 19 наурыз 2019 |- | 11 || [[Сурет:Battakov (cropped).jpg|99px]] || [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]<br>{{small|(1969 туған)}} || 21 наурыз 2019 || 11 қаңтар 2022 | rowspan="3"|[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (19-08-2022).jpg|99px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |- | 12 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>{{small|(1980 туған)}} || 11 қаңтар 2022 || 6 ақпан 2024 |- | 13 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]]<br>{{small|(1987 туған)}} || 7 ақпан 2024 || — |} == Ведомстволық бағынышты ұйымдар == {| class="wikitable" |- ! Ұйым !! Сипаттамасы !! Қарамағындағы ұйымдар !! Сайты |- | «ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаменті» ММ || [[Қазақстан Құрылтайы|Қазақстан Республикасы Құрылтайы]] қызметін материалды-техникалық, транспорттық, әлеуметтік-тұрмыстық, сондай-ақ қаржылық жағынан қолдауды қамтамасыз етеді. 1990 жылдың бас кезінде Жоғары Кеңес аппаратының құрамындағы бөлім, кейін басқарма ретінде жұмыс істеді. 1995 жылы ҚР Парламентінің Іс басқармасы, 1996 жылы ҚР Парламентінің Шаруашылық басқармасы, 2016 жылы Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасы болып өзгерді, 2026 жылы қазіргі атауына ие болды. || 1. {{URL|https://auto-mtqb.qr-pib.kz/ «ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаментінің автошаруашылығы» ШЖҚ РМК}}<br> 2. {{URL|https://agd-mtqb.qr-pib.kz/|«ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаментінің әкімшілік ғимараттар дирекциясы» ШЖҚ РМК}}<br> 3. {{URL|https://io-mtqb.qr-pib.kz/ «ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаментінің инженерлік орталығы» ШЖҚ РМК}}<br> 4. {{URL|https://parlaminst-mtqb.qr-pib.kz/ «ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаментінің «Парламентаризм институты» ШЖҚ РМК}} | {{URL|https://mtqb.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Медициналық орталығы» ММ || Медициналық санаторийлік-курорттық қамтуды ұйымдастыру, халық денсаулығын нығайту және сақтау, санитариялық-эпидемиологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, өңірлерге заманауи технологияларды трансферттеу, медициналық туризмді дамыту, ғылыми және клиникалық ынтымақтастықты кеңейтумен айналысады. || 1. {{URL|https://bmcudp.kz/|«ҚР ПІБ Медициналық орталығының ауруханасы» ШЖҚ РМК}} (Астана қ.)<br> 2. {{URL|https://oka.qr-pib.kz/ «ҚР ПІБ Медициналық орталығының Ұлттық госпиталі» ШЖҚ РМК}} (Алматы қ.)<br> 3. {{URL|https://okzhetpes-burabay.kz/|«Оқжетпес» емдеу-сауықтыру кешені» АҚ}} (Щучинск-Бурабай курорттық аймағы)<br> 4. {{URL|https://almatyresort.kz/|«Almaty Resort» санаторийі}} (Алматы қ.)<br> 5. {{URL|https://moseso.qr-pib.kz/|«Санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» ШЖҚ РМК}} (Астана қ.)<br> 6. {{URL|https://mtazho.qr-pib.kz/|«Корпоративтік дамыту орталығы» АҚ}} (Астана қ.)<br> 7. {{URL|https://qarlygash.qr-pib.kz/|«Қарлығаш» балабақшасы» ШЖҚ РМК}} (Астана қаласында 3 филиал)<br> 8. «Қазақстан» санаторийі (Қырғызстан, [[Ыстықкөл]] көлі)<br> 9. {{URL|https://kazakhstan-kmv.ru/|«Қазақстан» санаторийі}} («Астана» ЖШҚ, Ресей, Ессентуки қ.) | {{URL|https://mo.qr-pib.kz/}} |- | [[Бурабай ұлттық паркі|«Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі» ММ]] || Ақмола облысының аумағында орналасқан «Бурабай» ұлттық паркі 2000 жылы тамызда құрылды. || — || {{URL|https://burabaypark.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Автошаруашылығы» РМК || Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына автокөлікпен қызмет көрсету, ресми іс-шараларға, шетелдік делегацияларға, сондай-ақ өзге де жеке және заңды тұлғаларға көлік қызметін көрсетумен айналысады. 1997 жылы елорданың Ақмола қаласына көшуiне байланысты құрылған.<ref>[https://auto.qr-pib.kz/about Кәсіпорын туралы]</ref> || — || {{URL|https://auto.qr-pib.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|«Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені» ШЖҚ РМК]] || Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық жағынан қамтамасыз ететін 1996 жылы құрылған арнаулы медиа-ресурс. || 1. [[ҚазАқпарат|«ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі]]<br> 2. [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly/Silk Way» телеарнасы]]<br> 3. Деректі фильмдер орталығы | {{URL|https://ptrk.qr-pib.kz/}} |- | «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі мен Үкіметінің әкімшілік ғимараттары дирекциясы» ШЖҚ РМК || Дирекция 7 ғимаратқа қызмет көрсетеді, олардың қатарында «[[Ақорда (резиденция)|Ақорда]]» резиденциясы, Үкімет Үйі, Министрліктер Үйі, Қаржы министрлігі, Тұңғыш Президент мұражайы, Орталық сайлау комиссиясының әкімшілік ғимараты бар. || Дирекцияның Алматы филиалы || {{URL|https://agd.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Инженерлік-техникалық орталығы» ШЖҚ РМК || Әкімшілік ғимараттарда орналасқан мемлекеттік органдар үшін ақпараттық-коммуникациялық қызметтердің операторы және Іс Басқармасы жүйесіндегі кәсіпорындардың ақпараттық бағдарламаларын әзірлейтін, сүйемелдейтін жүйелік интегратор. || — || {{URL|https://ito.qr-pib.kz/}} |- | «Мемлекеттік резиденциялар дирекциясы» ШЖҚ РМК || 1997 жылы құрылған. Қазақстан Президенті мен оның отбасы мүшелерінің, өзге де қызмет көрсетілетін адамдардың қызметін материалдық-техникалық, әлеуметтік-тұрмыстық қамтамасыз етеді, Қазақстан Президенті қатысатын ресми және басқа да іс-шараларға қызмет көрсетеді, сондай-ақ қоғамдық тамақтандыру қызметтерін көрсетеді. || — || {{URL|https://mrd.qr-pib.kz/}} |- | «Қазақстан Республикасының Президенттік орталығы» РММ || Қазақстан Президентінің музей жинағы мен жеке кітапханасының, Қазақстан экс-президенттерінің музей жинақтарының, жеке кітапханаларының және жеке архивтерінің жұмысын қамтамасыз етеді. || — || {{URL|https://po.qr-pib.kz/}} |- | «Алатау» қонақ үйі» АҚ || Түркияның Кемер қаласындағы Бельдиби ауданында орналасқан «Rixos Beldibi» қонақүйін басқаруды жүзеге асырады. 2001 жылы құрылған. || — || {{URL|https://alatau.qr-pib.kz/}} |- | «Бүркіт» мемлекеттік авиакомпаниясы» ШЖҚ РМК || 2000 жылы арнайы рейстер ұйымдастырып, Президент пен мемлекеттiң өзге де лауазымды тұлғаларының ұшу қауiпсiздiгін қамтамасыз ету мақсатында құрылған. || — || {{URL|https://airberkut.kz}} |- | «Қазқұрылысжүйесі» ЖШС || Қазақстан территориясында және одан тыс жерде орналасқан объектілерде құрылыс-монтаждық жұмыстардың барысын және сапасын техникалық тұрғыдан қадағалауды қамтамасыз етумен айналысады. 2001 жылы Елорданы Алматыдан Астана қаласына көшіру кезінде техникалық қадағалауды тиімді жүргізу ету үшін «ҚР ПІБ Салынып жатқан объектілерін техникалық қадағалауды жүзеге асыру жөніндегі дирекция» Жабық акционерлік қоғамы болып құрылған. 2009 жылы ребрендинг жүргізіліп, «Қазқұрылысжүйесі» АҚ болып өзгерді.<ref>[https://qazqurylys.qr-pib.kz/about Біз туралы]</ref> || — ||{{URL|https://qazqurylys.qr-pib.kz/}} |- | «Бурабай даму» ЖШС || Щучье-Бурабай курорттық аймағының аумағында ҚР Президенті Іс басқармасының объектілерін күтіп-ұстау және пайдалану, Бурабай және AQBURA курорттарын дамытуды, сондай-ақ туристік-операторлық қызметті жүзеге асырады. || — || {{URL|https://burabaydamu.qr-pib.kz/}} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар|П]] o2iyjk19qo3su51kktloev8dcmj4xyr Бермуд үштағаны 0 62459 3653096 3652973 2026-09-10T13:31:45Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Zhaksilik|Zhaksilik]] соңғы нұсқасына қайтарды 2254767 wikitext text/x-wiki {{Paranormal places |Атауы = Бермуд үштағаны |Сурет =Bermuda Triangle.png |Сурет атауы = Бермуд үштағаны |Топ = Аномальды аймақтар |Басқа атаулыры = Бермуда үшбұрышы, Шайтан үшбұрышы |Координаталар = {{coord|26|37|45|N|70|53|1|W}} |Ел = [[Ашық теңіз]], [[Багам аралдары]] |Жағдайы = Қалалық аңыз }} '''Бермуда үшбұрышы''' немесе Бермуд үштағаны — [[Атлант мұхиты]]ның [[Флорида түбегі]], [[Бермуда]] және [[Пуэрто-Рико]] аралдары аралығындағы [[су айдыны]]. Бұл ауданда алып су иірімдері (рингтер), тік бағыттағы жылдам қозғалатын [[ауа массасы]], лезде пайда болып, лезде ғайып болып кететін теңіз құйыны, кәдімгі ақша бұлттан пайда болатын найзағай, ашық аспанның [[Турбуленттілік|турбуленттілігі]], т.б. ғажайып табиғи құбылыстар жиі болып тұрады. [[Үшбұрыш]] айдынындағы су ерекше көгілдір және мөлдір. Зерттеулер нәтижесінде 500 м тереңдікке дейін теңіз суы температурасының бірқалыпты болатындығы (18<sup>0</sup>С) анықталды. [[Тропиктік Белдеу|Тропиктік белдеуден]] тыс жатса да “Бермуда үшбұрышы” ихтиофаунаға, су балдырларына және маржандарға өте бай. “Бермуда үшбұрышындa” кемелердің тұтас немесе кеме командасының жоғалып кетуі, сондай-ақ, бұл аудан үстімен өткен ұшақтардың апатқа ұшырауы, ғайып болуы көп тіркелген.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Толығырақ== Бермуд үштағаны – [[Атлант мұхиты]]ндағы [[Оңтүстік Америка]] мен [[Солтүстік Америка]]ны бір-біріне жалғайтын – [[Бермуд]]тан басталып, [[Порта-Рика аралдары]] және [[Маями]] жағалауына дейін жалғасып жатқан үшбұрышты мүйіс айтылады. Жалпы ел арасында бұл жерге қатысты «'''шайтан үштағаны'''» деген қауесет кеңінен тараған. Өйткені, Атлант мұхитының осы бір тылсым аймағында талай кеме мен ұшақ із-түзсіз ғайып болған. [[Түркия]]да «Бермудтағы шайтан үштағаны», «Атлант мұхитындағы тылсым сырлар» сынды бірқатар кітаптар жарық көрді. Дегенмен, '''[[Бермуд аралдары]]''' маңында теңіздің әдеттен тыс алабөтен мінез көрсететінін бірнеше ғасыр бұрын [[Османлы мемлекеті]]нің теңізшілері айтып кеткен еді. Кезінде Түркиялық ғалымдардың бірі осы жайды мұрағат құжаттары арқылы дәлелдеп, жарыққа шығарғанда барша жұрт таңырқаған болатын. Мұның барлығы сол кезде бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланды. Әлем жұртшылығы Бермуд үштағанындағы жүрекке үрей салатын тылсым сырларды XX ғасырдың бел ортасында ғана білді. Ал, енді Османлы мемлекетіндегі теңіз зерттеушілерінің бірнеше ғасыр бұрын-ақ Бермуд үштағанына қатысты түрлі ғылыми болжамдар жасағаны расында да сенсациялық жағдай болса керек. Бермуд үштағанына қатысты [[ежелгі Маялықтар]] да түрлі естелік жазбалар қалдырған. Осындай көне жазбалардың бірінде: «Алып теңіздің қалың мүк басқан тұсына жеткенде, теңізшілер күтпеген жерден сәтсіздікке тап болады. Бұл жерге келген кемелер бірнеше күн бойы қаққан қазықтай қозғала алмай қалады. Теңізде жел тұрмағандықтан, желкендер ашылмайды» – делінген. Әлем жұртшылығы үшін Маялықтар айтып кеткен Бермуд үштағанындағы тылсым жайлардың маңызы бүгінде тіптен арта түсті. Бермуд үштағанына қатысты елді елең еткізген ең айтулы оқиға 1945 жылы болды. Осы жылы [[АҚШ]] қарулы күштеріне қарасты 5 бомбалаушы ұшақ Флорида әскери әуежайынан әуеге көтеріліп, Бермуд аралдарына қарай бағыт түзейді. Бермуд үштағаны маңайында борт командирлерінің біреуі әуе бақылау орталығына: «Ұшу координаттарымыздан жаңылдық. Қайда екенімізді білмейміз, адасқан секілдіміз» – деп, жағдайды баяндайды. Флорида әскери әуежайының бақылау мұнарасындағылар: «Ауа-райы өте қолайлы. Батысқа қарай бет түзеңдер» деп оларға бағыт сілтемек болады. Алайда, борт командирі: «Батыстың қай жақ екенін анықтай алар емеспіз. Координаттарымыздан түгелдей көз жаздық. Барлығы қате. Мұхиттың өзі әдеттегідей емес» дегені мұң екен байланыс үзіліп кете барады. Осы оқиғадан кейін арнайы ізкесушілер шұғыл түрде Бермуд үштағанына аттанады. Бірақ, ұшақтардың жұрнағы да табылмайды. Бермуд үштағанынан жүзіп өтпек болған кемелер де ұшақтардың кебін киген деседі. Көптеген жүк және жолаушы кемесі Бермуд аралдары маңында ізім-қайым жоғалады. Арнайы іздестіру топтары оқиға орын алған жерде кемеде болған [[ит]] пен [[мысық]] өліктерін кездестіргенімен, бірде-бір адамның мәйітін таба алмайды. Құдды қайнаған сүттей табан астынан асып-тасыған дауыл кемедегі адамдарды ғана жұтып, өзге нәрселерді жайына қойғандай таңғажайып құбылыс орын алады. Міне, осы оқиғалардан кейін әлем жұртшылығы Бермуд үштағанының қымтаулы құпиясына құмарта түсті. Бермуд үштағанындағы тылсым сырларға қатысты мамандар түрлі болжамдар жасаған. Енді осы тектес болжамдардың негізгілерін ғана айтайық. 1. '''''Бірінші топтағылар''''' Бермуд үштағанындағы жағдайдың түгелдей [[теңіз]] табанының [[геодезия]]лық ерекшеліктеріне қатысты екендігін алға тартады. Олардың айтуынша солтүстік пен оңтүстіктен келетін мұхиттағы ағындар Бермуд үштағанында үлкен тұйықтықтың тууына жол ашады. Осының нәтижесінде мұхитта қалың теңіз мүктері қалыптасады. Теңіздегі мүктердің тығыздығы кемелердің қозғалысын нашарлататын көрінеді. Сонымен қоса, алып толқындардың көтерілуіне де дәл осы теңіз мүгінің үлкен әсері болса керек. Ал енді, ұшақтардың апатқа ұшырауына айдаһардың аузындай жалмап-жұтатын таудай толқындардың кенеттен көтерілуі нәтижесінде түзілген мұхит бетіндегі алып ұйықтар сеп болса керек. Сондықтан кемелердің асты-үстіне шығып, төңкерілуі немесе ұшақтардың үскірік соққан үсік алмадай теңізге топ етіп құлауы қалыпты табиғи жағдай-мыс. 2. '''''Екінші топтағылар''''' мұхит бетіндегі қатты ағыстар нәтижесінде үлкен ұйықтардың туатынын алға тартады. Мамандар мұндай ұйықтарды «'''көк құрдымдар'''» деп те атайды. «Көк құрдымдар» алай-дүлей ашуын көрсеткенде, жанына жуыған ұшақты да, кемені де аман қоймайтын көрінеді. Теңіз табанын зерттеуші мамандар осындай «көк құрдымдарға» тап болған көптеген кеме мен желкендердің қалдықтарын байқағанын жазады. 3. '''''Үшінші топтағылар''''' Бермуд үштағанындағы мәселелерді меридиан сызықтарының ерекшеліктерімен байланыстырады. Мәселен, 80 меридиан сызығы Бермуд үштағаны орналасқан жерді кесіп өтіп, солтүстік полюстен өткенде, 150 меридианға айналып, жапон аралдарының маңайынан өтеді. Жалпы, Бермуд үштағаны секілді өлі теңіз жапон аралдары төңірегінде де бар көрінеді. Осыған қарап, мамандар кейбір меридиан сызығы кесіп өтетін жерлерде өлі теңіздер болады дейді. Олар мәселені барынша жалпылап, кеңейте отырып, отызыншы немесе қырқыншы оңтүстік және солтүстік мередиан сызықтары өтетін тұстарда да Бермуд үштағаны секілді мекендер бар екенін, тіпті мұндай тылсым теңіздердің саны алтыға жетіп жығылатынын алға тартады. 4. '''''Төртінші топтағылар''''' кемелер мен ұшақтарды жел айдаған қаңбақтай біресе көкке ұшырып, енді бірде теңіздің тұңғиық тереңіне батыратын – [[ұшатын табақша]]лар дегенді айтады. 5. '''''Бесінші топтағылардың''''' пікірінше мұхит түбінде жиналған түрлі органикалық қалдықтардан шығатын [[метан газы]] теңіз суының химиялық құрамын өзгертіп, су құрамының тығыздығын ең төменгі шамаға дейін азайтса керек. Осының салдарынан «метан құдығы» деп аталатын әлгі аймаққа енгенде кемелер жүзуден қалып, айдың күннің аманында суға батады. Мұхит түбіндегі түрлі органикалық қалдықтардың орналасу ерекшеліктері мен су температурасындағы өзгерістерге қарай теңізде метан газының бөлінуі де әрқалай болатын көрінеді. Бермуд үштағанында метан газы теңіз бетінен ауаға үлкен қысыммен тарайтындықтан, ұшақтарға да үлкен қауіп-қатер төнеді. Өйткені, теңізден ауаға жайылған газ әуеде «метан дәлізі» деп аталатын қауіпті кеңістік тудырып, ұшақтардың теңізге құлауына сеп болады екен. Бермуд үштағанына қатысты мамандардың болжамдарын жоғарыда аталған бес топқа бөліп қарастыруға болады. Осы орайда Бермуд тылсымына қатысты мәселенің басқа бір қырына назар аударғым келіп отыр. Адамзаттың асыл тәжі, ардақты [[Мұхаммед пайғамбар|пайғамбарымыздың]] (с.а.с.): «'''Шайтанның тағы теңіздің бетінде салтанат құрған'''» – деген [[хадис]]і бары белгілі. Пайғамбарымыз теңіз деп жалпылама атағандықтан, жер бетіндегі «'''кейбір теңіздердің'''» назарға іліккенін немесе базбір теңіздерде [[шайтан]]ның тақ құрғанын ұғамыз. Сондықтан, жын мен шайтанның тайпалары мұндай мекендерге «билік жүргізіп», кемелер мен ұшақтардың электронды құралдарын істен шығарып, апатқа ұшырауына сеп болуы бек мүмкін. Жындар мен шайтандар «[[от]]» пен «[[түтін]]нен» жаратылғандықтан, күннен келетін радиациялық толқындардың төтесінен шарпығанындай, электронды құрал-жабдықтарды тас-талқан етіп, сол арқылы техникалық құрылғыны істен шығаруы да мүмкін. Сүйікті пайғамбарымыздың (с.а.с.): «'''Аллаһтың жазасына ұшыраған қауымның опат болған жеріне жоламаңдар. Барсаңдар да жылап барыңдар'''» – деп ескерткені бар. Мұның мағынасы: «'''Опат болған қауымға барғанда Аллаһқа жалбарынып, сиыныңдар. Сол арқылы әлгі қауымның басына келген апаттан құтылу үшін Аллаһтан амандық сұраңдар'''» – дегенге саяды. Аллаһ тағала [[Содом]], [[Гомoрa]], [[Ад]], [[Сәмуд]] қауымдарын, Атлант мұхиты жағалауындағы бірқатар мәдениеттерді күпірлік жасап, бүлік шығарғаны үшін жермен-жексен еткені белгілі. Міне, осындай опат болған жерлер кейіннен шайтанның тақ құрған мекеніне айналған. Мәселен, опат болған жерде орын алған алабөтен жайттарға қатысты әскери жорықтар тарихын жазған [[Ибн Ысқақ]] әдеттен тыс үрейлі оқиға туралы былай жазады: «Пайғамбарымыз (с.а.с.) [[Тәбүк жорығы]]на аттанардан бұрын: «'''Тәбүкке барғанда ол жердің суынан мен ішпейінше, ішуші болмаңдар және беталды кетіп қалмаңдар. Сол жердегі опат болған қауымның орнына жоламаңдар'''», – деп бұйырады. Алайда, әскер арасынан екі адам осы бұйрықты орындамай апатқа ұшыраған қауымның өлі жұртына бас сұғады. Барған жерде кенеттен қорқынышты қара құйын көтеріліп, әлгілердің бірін бірталай жерге дейін шыр-көбелек айналдырып, сұлатып салады. Ал, жанындағы жолдасы ұшты-күйлі жоғалып кетеді. Осыған қарап қауымдардың опат болуы, ертеден келе жатқан заңды құбылыс екенін аңғарамыз. Күнәһар қауымдар жазаланған мұндай жерлерге кейіннен шайтан тақ құрған. Иә, әлгі қауым опат болып кеткенімен, лағынетке ұшыраған осындай жерлерге бас сұққандардың да басына пәле төнуі бек мүмкін. Жоғарыда айтқанымыздай мұндай мәселелерде кесіп-пішіп, бір жақты сөз сөйлеу өте қиын. Сондықтан, мәселенің ғылыми негіздерімен қоса, ғайыптағы метафизикалық күштердің әсері болуы мүмкін екенін де жоққа шығармаған жөн. Осы жерде мәселенің келесі бір қырына тоқталайық. Мәселен, жын-шайтандар негізінен аспандағы кейбір планеталардың, планета серіктерінің немесе метеориттердің үстіне табан тірегені белгілі. Олар сол жерлерден келіп, жер бетіндегі кейбір мекендерде адамдар үшін жайсыздық тудыра алады. Тіптен, «ұшатын табақша» деп жүргеніміздің өзі дәл осы жын-шайтандар болуы әбден мүмкін. Ендеше, Бермуд үштағанындағы тылсым жағдайлар шайтанның аспаннан келіп, жер бетінің кейбір мекендеріне ықпал етуінің көрінісі болуы ғажап емес. Негізінен, жер бетінде қасиетті, киелі мекендермен қоса жын-шайтандар үстемдік құрған лас жерлер де бар. Мәселен, қасиетті Қағба Сидрәтүл-мүнтаһаға[1] дейін Қағба болып саналады. Оның үстінен Сидрәтүл-мүнтаһаға дейін періштелер Қағбаны тауап жасайды. (Тіптен, [[Сауд Арабия]]сының биік лауазым иелері де [[Қағба]]ны әуеден тікұшақпен тауап жасайтын көрінеді). Өйткені, қанша жерден биіктесек те Қағбаның үстінен жасаған тауап – тауап болып есептеледі. Ал қасиетті Қағба Сидрәтул-мүнтаһаға дейін «'''Қағбатуллаһ'''» ерекшелігін сақтайды. Осынау құт дарыған киелі мекенде мыңдаған пайғамбар өсіп-өніп, өз міндетін атқарған және мүбәрак мәйіттері де осында жерленген. Үлкен ғұламалардың айтуынша, исі мұсылман тауап жасайтын Бәйтуллаһтың айналасында төрт жүзге жуық пайғамбар мазары бар көрінеді. Аллаһ тағала Қағбаны жер бетінің ең таңдаулы әрі қастерлі мекені еткен. Адамдарға киелі осынау өлкені періштелердің өзі тауап жасайды. Негізінде Қағбатуллаһ жер бетінің жүрегі тәрізді. Жүрек соғып тұрғанда жер беті өзінің нұрлы руханиятынан көз жазбайды. Адамзаттың асыл тәжі Мұхаммед пайғамбардың (с.а.с.) жер бетінің жүрегі саналған дәл осы мекенде өсіп-жетілуінің өзі көп жайды аңғартса керек. Адам жүрегінде «[[лүммәи-шайтания]]» деп аталатын әзәзілдің азғыруына бір табан жақын келетін бөлігі болады. Сондықтан, жүректің иләһи шабыттарға ашық, пәк тарапымен қоса, шайтанның ызғарлы жебесі қадалатын, [[уәсуәса]], [[күдік-күмән]]ға мүмкіндік беретін пенделік қыры және бар. Мәселен, жер беті күллі ғаламның жүрегі болса, Бәйтуллаһ жер бетінің – жүрегі. Адам жүрегінің бір жағында «лүммәи-шайтания» болғанындай, жер бетінің кейбір бөлігінде шайтан тақ құрған аймақтар бар. Ібіліс жер бетіндегі ойранын осындай жерлерде отырып басқарады. Сондықтан да, пайғамбарымыз өзінің сахих хадисінде «'''Ібіліс өзінің тағын теңіздердің бетіне орнатады. Саптағы барлық жасағын адамдардың арасына салып, олар қайта оралғанда бәрінен: «Сен не істедің, ал сен істедің» деп, жеке-жеке сұрайды. Олардың дені: «Мен намазды тастатқыздым», «Мен харамға көз салғыздым», – деп жауап қатып жатады. Мұның барлығы адамның жеке басына қатысты оқиғалар болғандықтан, Ібіліске ұнай қоймайды. Дәл осы кезде «Сен не жасадың?», – деп келесі бірінен сұқтана сұрайды. Ол: «Мен бір әйелді күйеуінен ажырастырдым», – дегенде, Ібіліс: «Жарайсың!», – деп, әлгіге ілтипат көрсетіп, жанына отырғызады'''», – деген. Иә, әзәзіл адамның рухани дүниесіне пішенге тиген өрттей ойран салу үшін жамандықтың жалынын маздата түседі. Сөйтіп, адамның мойнына қыл бұрау салып, билік жүргізгісі келеді. Тура жолдан тайып, шайтанның кесірінен опат болған жерлер әзәзілдің билік орнатқан аймақтары саналады. Сондықтан, ардақты пайғамбарымыз (с.а.с.) сахих хадисінде: «'''Аллаһтың жазасына ұшыраған қауымның опат болған жеріне жоламаңдар. Барсаңдар да жылап барыңдар'''», – деп ескерткен. Осыған қарап гүлі солып, шырағы сөнген тұлдырдай іріп-шіріп, құлдыраған мәдениеттердің опат болған жеріне [[шайтан]]ның салтанат орнатқанын аңғарамыз. Адамзатты Атлант мұхитында Бермуд үштағаны аждаһаның аузындай үрейлендірсе, әлемнің басқа бір жерінде әзәзіл арандатқан жауыздық өсі (алтытаған) жер-жаһанның шырқын бұзуда. Мұндай мекендерде Ібілістің адырнасынан шыққан оғы мүлт кетпей, пенделер ақ бөкендей оқ құшуда. Ендеше, адамдар азғындыққа салынып, іштен іріп-шірігенде шайтанның үштағандары сынды үлкен пәлекетке ұрынуы әбден мүмкін. Осы ойымды қуаттайтын бірқатар діни мәліметтер бар. Дегенмен, Бермуд үштағаны секілді жайларда кесіп-пішіп айтатын нақтылы діни үкімдер жоқ екенін де айта кеткен жөн. Бермуд үштағаны атмосфераның өзіндік бір заңдылығы немесе құпиясы, болашақта ашылатын басқа бір жайт болуы да мүмкін. Ал, біздің айтпағымыз – жер бетінде орын алатын әрбір физикалық құбылыстың астарында міндетті түрде метафизикалық күш пен қуат бар екендігіне назар аударту еді. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні – әрбір физикалық заңдылықтың астарында періштелердің қарекеті жүзеге асса, материялық әлемдегі әрбір құбылыстың астарында ғайып әлемі болады. == Дереккөздер == Аңсар Журналынан == Дереккөздер == <references/> {{wiki}} [[Санат:Атлант мұхиты]] [[Санат:Аномальды аймақтар]] {{stub}} p4vh1qle8atcd4vp6wawjtl6h20qw9f Сатылған Атамқұлов 0 70242 3653184 2198671 2026-09-10T16:55:17Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653184 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Сатылған Атамқұлов |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 5.6.1907 |Туған жері = қазіргі [[Жамбыл облысы]] |Қайтыс болған күні = 13.8.1955 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Тараз|Таразда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = театр актері |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі|1945}} }} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сатылған Атамқұлов''' (1907-1955), [[актер]]. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1946). Шығармашылық жолы әр түрлі көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан басталады. Абай атындағы [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыстық]] [[Қазақ академиялық драма театры|қазақ драма театрының]] өркендеуіне белсене ат салысты. Көбінесе өр мінезді, ер қайратты рөлдерде ойнады. [[Әуезов]]тің ''«Еңлік - Кебегіндегі» Кебек, Кеңгірбай, «Түнгі сарындағы»'' Тәнеке бейнелерін жасады.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Орындаған рольдері== *Талтаңбай (Б.Майлиннің "Талтаңбайдың тәртібінде"), *Кебек,Кеңгірбай, Тәнеке (М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі" мен "Түнгі сарынында"), *Сердәлі, Жантық (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысы" мен "Қозы Көрпеш- Баян сұлуында"), *Махамбет (М.Ақынжановтың "Исатай- Махамбетінде"), *Базарбай, Шеге (Е.Г.Брусиловскийдің "Қыз Жібегінде").<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Мәдениет]] m2u7h8d8vg3f4h6t0oqfls4sxfrkh04 3653185 3653184 2026-09-10T16:56:44Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653185 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Сатылған Атамқұлов |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 5.6.1907 |Туған жері = қазіргі [[Жамбыл облысы]] |Қайтыс болған күні = 13.8.1955 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Тараз|Таразда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = театр актері |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі|1945}} }} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сатылған Атамқұлов''' ([[5 маусым]] [[1907 жыл|1907]], қазіргі [[Жамбыл облысы]] — [[13 тамыз]] [[1955 жыл|1955]], [[Тараз]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]), [[актер]]. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1946). Шығармашылық жолы әр түрлі көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан басталады. Абай атындағы [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыстық]] [[Қазақ академиялық драма театры|қазақ драма театрының]] өркендеуіне белсене ат салысты. Көбінесе өр мінезді, ер қайратты рөлдерде ойнады. [[Әуезов]]тің ''«Еңлік - Кебегіндегі» Кебек, Кеңгірбай, «Түнгі сарындағы»'' Тәнеке бейнелерін жасады.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Орындаған рольдері== *Талтаңбай (Б.Майлиннің "Талтаңбайдың тәртібінде"), *Кебек,Кеңгірбай, Тәнеке (М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі" мен "Түнгі сарынында"), *Сердәлі, Жантық (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысы" мен "Қозы Көрпеш- Баян сұлуында"), *Махамбет (М.Ақынжановтың "Исатай- Махамбетінде"), *Базарбай, Шеге (Е.Г.Брусиловскийдің "Қыз Жібегінде").<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Мәдениет]] te0st1x7d56h7aa7fkphgf535875mmn Жолбарыс хан 0 92144 3653412 3376638 2026-09-11T11:05:37Z Unknown Alash 96268 /* Дереккөздер */ 3653412 wikitext text/x-wiki '''Жолбарыс Айтақұлы''' ([[1690]]–[[1740]]) – [[Ұлы жүз]] [[хан]]ы (1730–1740). «[[Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама]]дан» соң Жолбарыс өзі билеген қазақ рулары мен [[Ташкент]] тұрғындары атынан [[Жоңғар хандығы]]на тәуелділігін мойындап, жоңғар әскербасына алым-салық төлеп тұрған.<ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> {{Мемлекеттік қайраткер |Есімі=Жолбарыс-хан |Титулы=[[Ұлы жүз]]дің ханы |Басқара бастады=[[1730]] |Басқаруын аяқтады=[[1740]] |Династия=[[Төре]] |Діні=[[Ислам]] |Әкесі=[[Айтақ сұлтан]] |Балалары=[[Әбілфайыз хан]], Әбілғазы хан ІІ |Ізашары=[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |Ізбасары=[[Әбілфайыз хан]] |Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg |Туған жері=[[Қазақ хандығы]] |Қайтыс болған күні=[[1740]] [[Сәуірдің 5]] |Қайтыс болған жері=[[Ташкент]] |Туған күні=1690}} 1733 жылы Ұлы жүз ханының елшілері [[Аралбай батыр]] мен [[Оразкелді]] [[Кіші жүз]]дегі [[Ерәлі сұлтан]]мен бірге [[Ресей]]ге барып, патшайым [[Анна Иоанновна]]ға [[Ұлы жүз]]дің [[Төле би]], [[Қодар би|Қодар]], [[Сатай Аққабақұлы|Сатай]], [[Хангелді Сырымбетұлы|Хангелді]], [[Бөлек]] сынды батырларының атынан жазылған хатын тапсырды. 1738 жылы Жолбарыс Ресей бодандығын қабылдау ниетін білдіріп, Ресей үкіметіне хат жазады. 1738 жылы 19-қыркүйекте Анна Иоанновна Жолбарыстың атына арнайы грамота жолдап, оның тілегін қабылдағанын мәлімдеді. Бірақ жоңғар билеушілерінің қарсылығы және Ресей мен Ұлы жүз хандығы арасындағы саяси қарым-қатынастардың қалыптаспауы себепті Жолбарыстың саясаты жүзеге аспады. Жолбарыс [[1739]] жылы [[Абылай]] ханмен тізе қоса отырып, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес ұйымдастырды. Соның нәтижесінде Ташкент, Сайрам қалалары жоңғар әскерлерінен азат етілді. Жолбарыс Ташкент тұрғындарының қолынан қаза тапты. Оның орнына Ташкенттің ұлысбегі болып Төле би тағайындалды. == Отбасы == Жолбарыс хан [[1690 жыл]]ы туылды. Жолбарыс Қарт Әбілқайырдың бауыры және [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің ханы]] Әбілфайыз және [[Хиуа]] ханы екінші Әбілғазы хандардың әкесі. Жолбарыс әкесі Абдолла дейді, бірақ Абдолла Жолбарысты және Әбілқайырды асырап алған әкесі. Ал енді оның шежіресіне келсек. [[Хиуа хандығы|Хорезм]] тарихшылары Әбілғазы туралы шежіресін жазып кетткен, олар былай дейді: : Әбілғазы екіншінің әкесі Жолбарыс хан, оның әкесі [[Айтақ-сұлтан]], оның әкесі [[Тәуке хан]], оның әкесі [[Жәңгір хан]], оның әкесі [[Есім хан]], оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі [[Жәдік сұлтан]], оның әкесі [[Әз-Жәнібек хан|Әбу Сәидтқа]] тоқталады. == Әдебиет == * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1690 жылы туғандар]] [[Санат:1740 жылы қайтыс болғандар]] ney5hhmkjqgxinkaotjrovnolzhrphd 3653413 3653412 2026-09-11T11:06:03Z Unknown Alash 96268 3653413 wikitext text/x-wiki '''Жолбарыс хан''' (1690 – 1740) – [[Ұлы жүз]] [[хан]]ы (1730–1740). «[[Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама]]дан» соң Жолбарыс өзі билеген қазақ рулары мен [[Ташкент]] тұрғындары атынан [[Жоңғар хандығы]]на тәуелділігін мойындап, жоңғар әскербасына алым-салық төлеп тұрған.<ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> {{Мемлекеттік қайраткер |Есімі=Жолбарыс-хан |Титулы=[[Ұлы жүз]]дің ханы |Басқара бастады=[[1730]] |Басқаруын аяқтады=[[1740]] |Династия=[[Төре]] |Діні=[[Ислам]] |Әкесі=[[Айтақ сұлтан]] |Балалары=[[Әбілфайыз хан]], Әбілғазы хан ІІ |Ізашары=[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |Ізбасары=[[Әбілфайыз хан]] |Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg |Туған жері=[[Қазақ хандығы]] |Қайтыс болған күні=[[1740]] [[Сәуірдің 5]] |Қайтыс болған жері=[[Ташкент]] |Туған күні=1690}} 1733 жылы Ұлы жүз ханының елшілері [[Аралбай батыр]] мен [[Оразкелді]] [[Кіші жүз]]дегі [[Ерәлі сұлтан]]мен бірге [[Ресей]]ге барып, патшайым [[Анна Иоанновна]]ға [[Ұлы жүз]]дің [[Төле би]], [[Қодар би|Қодар]], [[Сатай Аққабақұлы|Сатай]], [[Хангелді Сырымбетұлы|Хангелді]], [[Бөлек]] сынды батырларының атынан жазылған хатын тапсырды. 1738 жылы Жолбарыс Ресей бодандығын қабылдау ниетін білдіріп, Ресей үкіметіне хат жазады. 1738 жылы 19-қыркүйекте Анна Иоанновна Жолбарыстың атына арнайы грамота жолдап, оның тілегін қабылдағанын мәлімдеді. Бірақ жоңғар билеушілерінің қарсылығы және Ресей мен Ұлы жүз хандығы арасындағы саяси қарым-қатынастардың қалыптаспауы себепті Жолбарыстың саясаты жүзеге аспады. Жолбарыс [[1739]] жылы [[Абылай]] ханмен тізе қоса отырып, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес ұйымдастырды. Соның нәтижесінде Ташкент, Сайрам қалалары жоңғар әскерлерінен азат етілді. Жолбарыс Ташкент тұрғындарының қолынан қаза тапты. Оның орнына Ташкенттің ұлысбегі болып Төле би тағайындалды. == Отбасы == Жолбарыс хан [[1690 жыл]]ы туылды. Жолбарыс Қарт Әбілқайырдың бауыры және [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің ханы]] Әбілфайыз және [[Хиуа]] ханы екінші Әбілғазы хандардың әкесі. Жолбарыс әкесі Абдолла дейді, бірақ Абдолла Жолбарысты және Әбілқайырды асырап алған әкесі. Ал енді оның шежіресіне келсек. [[Хиуа хандығы|Хорезм]] тарихшылары Әбілғазы туралы шежіресін жазып кетткен, олар былай дейді: : Әбілғазы екіншінің әкесі Жолбарыс хан, оның әкесі [[Айтақ-сұлтан]], оның әкесі [[Тәуке хан]], оның әкесі [[Жәңгір хан]], оның әкесі [[Есім хан]], оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі [[Жәдік сұлтан]], оның әкесі [[Әз-Жәнібек хан|Әбу Сәидтқа]] тоқталады. == Әдебиет == * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1690 жылы туғандар]] [[Санат:1740 жылы қайтыс болғандар]] onkpjkw96gskinigy9f2b57w65bok9b 3653414 3653413 2026-09-11T11:06:52Z Unknown Alash 96268 3653414 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Есімі=Жолбарыс-хан |Титулы=[[Ұлы жүз]]дің ханы |Басқара бастады=[[1730]] |Басқаруын аяқтады=[[1740]] |Династия=[[Төре]] |Діні=[[Ислам]] |Әкесі=[[Айтақ сұлтан]] |Балалары=[[Әбілфайыз хан]], Әбілғазы хан ІІ |Ізашары=[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |Ізбасары=[[Әбілфайыз хан]] |Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg |Туған жері=[[Қазақ хандығы]] |Қайтыс болған күні=[[1740]] [[Сәуірдің 5]] |Қайтыс болған жері=[[Ташкент]] |Туған күні=1690}} '''Жолбарыс хан''' (1690 – 1740) – [[Ұлы жүз]] [[хан]]ы (1730–1740). «[[Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама]]дан» соң Жолбарыс өзі билеген қазақ рулары мен [[Ташкент]] тұрғындары атынан [[Жоңғар хандығы]]на тәуелділігін мойындап, жоңғар әскербасына алым-салық төлеп тұрған.<ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Өмірбаяны == 1733 жылы Ұлы жүз ханының елшілері [[Аралбай батыр]] мен [[Оразкелді]] [[Кіші жүз]]дегі [[Ерәлі сұлтан]]мен бірге [[Ресей]]ге барып, патшайым [[Анна Иоанновна]]ға [[Ұлы жүз]]дің [[Төле би]], [[Қодар би|Қодар]], [[Сатай Аққабақұлы|Сатай]], [[Хангелді Сырымбетұлы|Хангелді]], [[Бөлек]] сынды батырларының атынан жазылған хатын тапсырды. 1738 жылы Жолбарыс Ресей бодандығын қабылдау ниетін білдіріп, Ресей үкіметіне хат жазады. 1738 жылы 19-қыркүйекте Анна Иоанновна Жолбарыстың атына арнайы грамота жолдап, оның тілегін қабылдағанын мәлімдеді. Бірақ жоңғар билеушілерінің қарсылығы және Ресей мен Ұлы жүз хандығы арасындағы саяси қарым-қатынастардың қалыптаспауы себепті Жолбарыстың саясаты жүзеге аспады. Жолбарыс [[1739]] жылы [[Абылай]] ханмен тізе қоса отырып, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес ұйымдастырды. Соның нәтижесінде Ташкент, Сайрам қалалары жоңғар әскерлерінен азат етілді. Жолбарыс Ташкент тұрғындарының қолынан қаза тапты. Оның орнына Ташкенттің ұлысбегі болып Төле би тағайындалды. == Отбасы == Жолбарыс хан [[1690 жыл]]ы туылды. Жолбарыс Қарт Әбілқайырдың бауыры және [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің ханы]] Әбілфайыз және [[Хиуа]] ханы екінші Әбілғазы хандардың әкесі. Жолбарыс әкесі Абдолла дейді, бірақ Абдолла Жолбарысты және Әбілқайырды асырап алған әкесі. Ал енді оның шежіресіне келсек. [[Хиуа хандығы|Хорезм]] тарихшылары Әбілғазы туралы шежіресін жазып кетткен, олар былай дейді: : Әбілғазы екіншінің әкесі Жолбарыс хан, оның әкесі [[Айтақ-сұлтан]], оның әкесі [[Тәуке хан]], оның әкесі [[Жәңгір хан]], оның әкесі [[Есім хан]], оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі [[Жәдік сұлтан]], оның әкесі [[Әз-Жәнібек хан|Әбу Сәидтқа]] тоқталады. == Әдебиет == * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1690 жылы туғандар]] [[Санат:1740 жылы қайтыс болғандар]] dlzns2gxo9u8xe8vv95ugvl80odffvv Сәмеке хан 0 92159 3653402 3620504 2026-09-11T10:43:56Z Unknown Alash 96268 3653402 wikitext text/x-wiki '''Сәмеке хан''' (1660 — 1734) — [[Орта жүз]] [[Қазақ хандары|ханы]] ([[1719 жыл|1719]]–[[1734 жыл|1734]]). [[Тәуке хан]]ның баласы. [[Ақтабан шұбырынды]] оқиғасынан кейінгі жылдары Орта жүзді биледі. Ордасы [[Түркістан қаласы]]нда болды. {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Сәмеке хан|Шынайы есімі=Шахмұхаммед хан|Титулы=[[Орта жүз]] ханы|Басқара бастады=1719|Басқаруын аяқтады=1734|Қайтыс болған күні=1734|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған жері=[[Орта жүз]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Тәуке хан]]|Балалары=Сеит хан<br>Есім хан ІІ|Туған күні=1660|Ізашары=[[Қайып хан]]|Ізбасары=[[Әбілмәмбет хан]]}} == Өмірбаяны == Сәмеке хан [[найман]]дар мен [[қыпшақтар]]дың кейбір руларына және [[арғын]]дардың бір бөлігіне иелік етті. Ол ішкі саясатта орта жүзді біріктіруге күш салды. Сыртқы саясатта [[жоңғарлар]] мен [[Орта Азия]] хандықтарының басқыншылық әрекеттеріне қарулық қарсылық көрсетумен белгілі болды. Сәмеке хан [[Әбілқайыр хан]]мен күш біріктіріп, қазақ жерін қалмақтардан босату мақсатында [[1723 жыл|1723]] және [[1726 жыл]]дары [[Еділ]] бойындағы Кіші қалмақ ордасына 2 дүркін жорық жасады. Сыртқы және ішкі жаулармен күресте күшті көршісі [[Ресей]]ге арқа сүйеуге тырысты. [[1731 жыл]]дың [[15 желтоқсан]]ында А.Тевкелевпен бірге Ресеймен арадағы қатынасқа байланысты келіссөз жүргізді. Сәмеке хан жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ халқының рухын көтеріп, болашаққа деген сенімін оятқан, әскери біліктірілігімен танылған тұлға ретінде тарихта қалды.<ref>Айбын энциклопедиясы, Алматы, 2011</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1738 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Орта жүз хандары]] [[Санат:Төрелер]] nm4lx4q2zvzmthohr5hrd5d2v5h2f0c 3653403 3653402 2026-09-11T10:44:20Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3653403 wikitext text/x-wiki '''Сәмеке хан''' (1660 — 1734) — [[Орта жүз]] [[Қазақ хандары|ханы]] ([[1719 жыл|1719]]–[[1734 жыл|1734]]). [[Тәуке хан]]ның баласы. [[Ақтабан шұбырынды]] оқиғасынан кейінгі жылдары Орта жүзді биледі. Ордасы [[Түркістан қаласы]]нда болды. {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Сәмеке хан|Шынайы есімі=Шахмұхаммед хан|Титулы=[[Орта жүз]] ханы|Басқара бастады=1719|Басқаруын аяқтады=1734|Қайтыс болған күні=1734|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған жері=[[Орта жүз]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Тәуке хан]]|Балалары=Сеит хан<br>Есім хан ІІ|Туған күні=1660|Ізашары=[[Қайып хан]]|Ізбасары=[[Әбілмәмбет хан]]}} == Өмірбаяны == Сәмеке хан [[найман]]дар мен [[қыпшақтар]]дың кейбір руларына және [[арғын]]дардың бір бөлігіне иелік етті. Ол ішкі саясатта орта жүзді біріктіруге күш салды. Сыртқы саясатта [[жоңғарлар]] мен [[Орта Азия]] хандықтарының басқыншылық әрекеттеріне қарулық қарсылық көрсетумен белгілі болды. Сәмеке хан [[Әбілқайыр хан]]мен күш біріктіріп, қазақ жерін қалмақтардан босату мақсатында [[1723 жыл|1723]] және [[1726 жыл]]дары [[Еділ]] бойындағы Кіші қалмақ ордасына 2 дүркін жорық жасады. Сыртқы және ішкі жаулармен күресте күшті көршісі [[Ресей]]ге арқа сүйеуге тырысты. [[1731 жыл]]дың [[15 желтоқсан]]ында А.Тевкелевпен бірге Ресеймен арадағы қатынасқа байланысты келіссөз жүргізді. Сәмеке хан жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ халқының рухын көтеріп, болашаққа деген сенімін оятқан, әскери біліктірілігімен танылған тұлға ретінде тарихта қалды.<ref>Айбын энциклопедиясы, Алматы, 2011</ref> == Әдебиет == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1738 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Орта жүз хандары]] [[Санат:Төрелер]] 6ze1yj4vz2afkd1v1yvzaydzbmi5wob 3653404 3653403 2026-09-11T10:44:48Z Unknown Alash 96268 /* Әдебиет */ 3653404 wikitext text/x-wiki '''Сәмеке хан''' (1660 — 1734) — [[Орта жүз]] [[Қазақ хандары|ханы]] ([[1719 жыл|1719]]–[[1734 жыл|1734]]). [[Тәуке хан]]ның баласы. [[Ақтабан шұбырынды]] оқиғасынан кейінгі жылдары Орта жүзді биледі. Ордасы [[Түркістан қаласы]]нда болды. {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Сәмеке хан|Шынайы есімі=Шахмұхаммед хан|Титулы=[[Орта жүз]] ханы|Басқара бастады=1719|Басқаруын аяқтады=1734|Қайтыс болған күні=1734|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған жері=[[Орта жүз]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Тәуке хан]]|Балалары=Сеит хан<br>Есім хан ІІ|Туған күні=1660|Ізашары=[[Қайып хан]]|Ізбасары=[[Әбілмәмбет хан]]}} == Өмірбаяны == Сәмеке хан [[найман]]дар мен [[қыпшақтар]]дың кейбір руларына және [[арғын]]дардың бір бөлігіне иелік етті. Ол ішкі саясатта орта жүзді біріктіруге күш салды. Сыртқы саясатта [[жоңғарлар]] мен [[Орта Азия]] хандықтарының басқыншылық әрекеттеріне қарулық қарсылық көрсетумен белгілі болды. Сәмеке хан [[Әбілқайыр хан]]мен күш біріктіріп, қазақ жерін қалмақтардан босату мақсатында [[1723 жыл|1723]] және [[1726 жыл]]дары [[Еділ]] бойындағы Кіші қалмақ ордасына 2 дүркін жорық жасады. Сыртқы және ішкі жаулармен күресте күшті көршісі [[Ресей]]ге арқа сүйеуге тырысты. [[1731 жыл]]дың [[15 желтоқсан]]ында А.Тевкелевпен бірге Ресеймен арадағы қатынасқа байланысты келіссөз жүргізді. Сәмеке хан жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ халқының рухын көтеріп, болашаққа деген сенімін оятқан, әскери біліктірілігімен танылған тұлға ретінде тарихта қалды.<ref>Айбын энциклопедиясы, Алматы, 2011</ref> == Әдебиет == * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1738 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Орта жүз хандары]] [[Санат:Төрелер]] cscqgyzzlxzq9a80uhs1fqkioesytrg Қазақ фольклоры 0 97519 3653059 3653016 2026-09-10T13:24:56Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды 3567997 wikitext text/x-wiki ==Миф, аңыздар== Көшпелілер [[мәдениет]]інің ең бір көне [[нұсқа]]лары — ол ''[[миф]]'' пен ''[[әпсаналар]]''. ''Миф — [[фольклор]]дың ең көне жанры''. Оның тұп-тамырлары сонау алғашқы қауымдық [[құрылыс]]тан басталады. [[Адам]] баласы өзін қоршаған орта, табиғат, жан-жануарлар, [[өмір]], [[өлім]], өсіп-өну туралы ерте заманнан-ақ өз түсініктерін қалыптастырған. Көшпелілердің көне мифтік [[көзқарас]]тары жыр-аңыздарда [[көрініс]] тапқан. Түркі көшпелілерінің ең көне аңыздарына [[Қорқыт]] туралы аңыз-әңгімелер жатады. Қорқыт туралы аңыз-әңгімелердің негізгі сюжеті — өмір мен [[өлім]], адамның [[ажал]] алдындағы дәрменсіздігі. Ежелгі [[ғұндар]]дың, көне [[үйсін]]дер мен [[қаңлы]]лардың аңыз-әңгімелеріне, жырларына ''"[[Ер Төстік]]"'', ''"Еділ — Жайық"'' эпостық жырлары жатады. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Марғұланның]] айтуынша, бұл ғажайып мифтер [[Қазақстан]]ның көп жерінде сақталып келген, әсіресе [[Еділ]] мен [[Жайық]] өзендері аралығында көп таралған. "Еділ" аңызындағы [[батыр]] жалғыз [[көз]]ді дәумен кездесіп, оның көзін қыздырған темірмен ағызып түсіріп жеңеді. Ғұн [[дәуір]]інен сақталған аңыздың бірі — ''"Дың-сұлу"''. Аңыз бойынша, ерте дәуірдегі ұлы ханның қызына Әлеупа батыр ғашық болады. Хан биік мұнара — "дың" тұрғызып, қызын сол мұнарадағы жайға орналастырып, дыңның сыртынан қырық күзетші қойған екен дейді. [[Жігіт]] мұнараға [[тылсым]] арқылы шығады. [[Қыз]] оған ғашық болады. Содан әкесінен [[рұқсат]] сұрап [[жігіт]]ке қосылады. Бұл [[аңыз]]дың таза ғұн дәуіріндегі нұсқасы бойынша, хан өзінің өзгеше сұлу туған екі қызын елсіз жапан түзге салынған "дың" — мұнара ішінде сақтайды. Оның қыздарына бәрі ([[қасқыр]]) ғашық болып, қыздарға [[күн]] болып дарып, олардан көп [[ұрпақ]] тарайды. [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш—Баян сұлудың]] кешенін [[ғалым]]дар ғұндарда да болған сондай "дыңның" бір түрі деп есептейді. Ғұндардың керемет [[әпсаналар]]ының біріне олардың басын біріктіріп үлкен [[мемлекет]] құрған Мөде тәңірқұты туралы [[аңыз]]-[[әңгіме]] жатады. Ғұндар бірнеше ғасырлар бойы [[Қытай]]ды бағындырып келген. Бірақ әр кез Қытайдан [[жеңіліс]] тауып отырған. Ғұн елі бір әлсіреген кезде Қытай [[үкімет]]і Мөдеге елші жіберіп, оның бір [[керемет]] жүйрік атын беруді [[талап]] етеді. Мөде уәзірлерін шақырып кеңеседі, уәзірлер бермеуге кеңес береді. Бірақ Мөде [[күш]] жинап алғанша [[ел]]дің амандығын тілеп, атты бергізеді. [[Соғыс]]қа сылтау іздеген [[Қытай]] басшысы ендігі жерде Мөденің бір сұлу жас тоқалын өзіне әйелдікке беруді сұрайды. Мөде бұл қалауын да бергізеді. Үшінші жолы әбден даңдайсыған қытайлар ғұндардың оңтүстігіндегі [[бос]] жерді сұрайды. Сонда Мөде тағы да уәзірлерін жинап алып ақылдасады. Сонда уәзірлері: "Ақыры бос жатқан жер ғой, берейік", — дейді. Мөде сонда "Біздің ең құнды, [[қасиет]]ті дүниеміз — [[жер]], біз бір тұтам да жер бермейміз", — дейді де, Қытайға [[соғыс]] ашады және [[жеңіс]]ке жетеді. Ғұндардың бұл [[Әпсаналар|әпсанасынан]] көшпелілер үшін "жер", "[[атамекен]]" [[ұғым]]ы сонау ерте бастан-ақ ең қасиетті, ең қадірлі [[құндылық]] саналғанын көреміз. ==Бөрілі байрақ — ұраным== [[Ғұндар]] мен көне түркілердің өздерінің шығу тегі жөніндегі [[аңыз]]дарының да [[тарих]]и мәні бар. Ол аңыздың бір [[нұсқа]]сы бойынша, ғұндар ([[түркілер]]) өзінің күншығыстағы көрші елінен қатты жеңіліс тауып, тегіс қырылады. [[Жау]] әскері бір жас баланы өлтірмей, тастап кетеді. "Содан тараған жұрт ғұндар мен түркілер еді" дейді көне [[аңыз]]. Көне түркілер [[қасқыр]]ды ата тегіміз деп біледі. Түркі халқын бірінші басқарған Ашына өзінің осы тектік ерекшелігін білдіру үшін ордасының [[қақпа]]сына бөрі басының [[сурет]]і бар ту байлаған. Бұл аңыздың бұлыңғыр сілемі кейінгі [[қазақтар]]ға дейін жеткен. Қазақта бөріні ''"тәңір серісі"'' деп құрметтеген. Ғұн, үйсіндер [[қала]] да салып, [[қала мәдениеті]]н білген. Бұл дәуірде [[пайда]] болған [[Түймекент]], [[Тасақыр]] қалалары жөнінде [[қазақ]] арасында ғажайып хикаялар, аңыздар сақталған. Аңызда бұл қалалар [[Талас өзені]]нің бойында салынғандығы айтылады. ==Мал түліктеріне байланысты аңыздар== [[Қазақ]]тың көне [[аңыз]]- әңгімелерінде [[мал]] түліктерінің жебеушісі, пірі бар. Мысалы, қойдың иесі — ''Шопан ата'', жылқының иесі — ''Қамбар ата'', түйенің иесі — ''Ойсыл қара'', сиырдың қолдаушысы — ''Зеңгі баба'' деп түсінген. Қазақ "[[Ойсыл қара]], оңдай гөр", "Қамбар ата, қолдай гөр", "Шопан ата байыта гөр"," Зеңгі баба, жарылқай гөр", — деп, [[мал]]дың жебеушілерінен көмек сұраған. XIV ғасырда [[Әмір Темір]] қасиетті Әзірет сұлтанның күмбезін жаңадан тұрғызуға кіріскенде, [[Қаратау]], [[Сырдария]] маңы қазақтары жиналып келіп, қирап жатқан күмбезді қоршап алады. Әмір Темірдің кісілеріне былай дейді: "Сақып қыранға барып айтыңдар, алдымен Зеңгі бабаның басына күмбез тұрғызсын, ол Әзірет сұлтаннан ([[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет Йасауи]]) көп заман бұрын өткен [[данышпан]], өзі бақташы, [[сиыр]]ды табынымен шоңайтып, [[халық]]қа байлық сыйлаған кісі". "Темір халық ұйғарымын қабылдап, Зеңгі бабаның басына күмбез тұрғызған" дейді ескі [[аңыз]]. Зеңгі баба күмбезі Қазығұрт тауының оңтүстігінде, [[Ташкент]]ке таяу жерде салынған. Түйенің алыбы ''Ойсыл қараның'' туған өлкесі — [[Жетісу]], [[Қазығұрт]], [[Қаратау]]. Оның бейнесін тас оюшылар осы өлкелерде тасқа ойып түсіріп кеткен. ''Шопан ата'' жатқан жер [[Маңғыстау түбегі]]нде, кейін оның маңайы әулиелі үлкен [[қорым]]ға айналған. Көне аңыздар бойынша, сақ, ғұн, үйсін жауынгерлері ұзақ жолға шыққанда, беліне не [[күміс]] кісе, не [[тұлпар]] аттың тұяғын байлап жүретін болған. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұланның]] дерегі бойынша, бұл дәстүр бергі заманға дейін [[Кіші жүз]] қазақтарында сақталып келген. Тұлпар аттың тұяғы таудағы тасқа да мөрдей боп түскен. Тұлпар ізі түскен тастар Арғанаты тауынан, Абралы тауынан табылған. Олар ''тұлпартас'' деп аталады. [[Геродот]] келтіретін сақ аңызы бойынша, сақтар жерінде тасқа түскен ''"тәңірінің табан ізіне"'' табынған. Осындай тасқа қашап салынған [[адам]] ізі [[Бетпақдала]]ның Таңбалы жартасында, [[Сарысу]] бойында, Теректі әулие тасында, Ұлытауда Арғанаты тасында кездеседі. [[Орта ғасырлар]]дағы мұсылман деректеріне қарағанда, ондай тасқа басылған адам ізі [[қыпшақ]] және [[оғыз]] дәуірінде ерекше [[қасиет]]телген. Қазақ аңыздары бойынша, [[дүние]]ні топан [[су]] басқанда Нұх пайғамбардың кемесі Қазығұрт тауының басына келіп тоқтаған. [[Халық]] аңызы бойынша: "Қазығұрт тауының үстінде тоқтаған кеменің ізі — апан бар, оның асты үңгір, төбесіне [[ағаш]] қадаған, Қазығүрт атаның ордасының орны сол жерде болған", — дейді. Бұл [[жер]]ді қазақтар осы күнге дейін Қазығұрт бабаның тауы, Қазығұрт ата, Қазығұрттың жаңғақ қорасы, Қазығұрттың ақ қойлары, шудалы түйелері жайылған жер", — дейді. [[Ғұндар]]ға, түріктерге [[тотем]] болған [[жануарлар]] мен [[аң]]дар — [[бұқа]], көк бөрі, [[марал]], т.б. Тотем түсінігі — халықтың өз тегіміз, туысымыз деп жан-жануарды қастерлеуі, оларға сиынуы. [[Рим]] [[жазушы]]ларының ғұндардан жазып алған бір аңызы бойынша, ғұндар Меотис батпағында аң аулап жүріп адасып, [[батпақ]]тан шыға алмай тұрғанда, оларға бір ақ марал жол көрсетеді. [[Батпақ]]тан шыққан соң, ғайып болып жоғалып кетеді. Ғұн елінде көк [[бұқа]] жөнінде [[аңыз]] кең таралған. Бұл аңыз қазақтарда, әсіресе наймандар арасында жақсы сақталған. Өріден келе жатқан ''"Көк бұқаның күйі"'' [[Тарбағатай]], [[Алтай]] жерінде көпке дейін ұмытылмаған. [[Қытай]] деректері бойынша, ғұндарда "Окр" деген ат ер балаға жиі қойылатын болған. Өкір — өгіз сөзінің бір түрі (салыстыр: "өгізше өкіру"). Осы ғұн [[дәуір]]інен келе жатқан дәстүрден наймандардың бір атасы — өкіреш наймандар тарағанында күмән жоқ. Бұлардан бұрын ''окр'', ''өгіз'' сөзі түркілердің үлкен [[тайпа]]сы — оғыздардың атауына айналған. Ғұндар балаларын әлпештеп, айналғанда былай дейді екен: "Ай [[мүйіз]]ді ақ [[қошқар]]ым бастаған ақтылы қойым сенікі болсын, қамыстай сүйір құлағының шетінде қара меңі бар, мөлдір көзді боз айғырым бастаған ұлан-байтақ боз жылқым сенікі болсын, шудалары төгілген, түсінен кісі шошитын қара бурам бастаған отарлы түйем сенікі болсын, мүйізі қарағайдай, бәрі келсе, оны жармай тыныш алмайтын, көк [[бұқа]]м бастаған [[мал]]ым сенікі болсын!" Ғұндардың, одан бері түркілердің басты діні Көк тәңірісінің болуы, шығып келе жатқан Күнге мінәжат етуі, жаңа туған Айға сәлем беруі, құрбандыққа ала [[жылқы]] шалуы, өлікке жоқтау айтып, әйелдерінің бет жыртып жылауы, үйленгенде қалыңмал беру салты, түскен келінге [[от]]қа [[май]] құйғызу ғұрпы, т.б. XIX ғасырда қазақ халқында бар салт-саналар. Ғұндардың көп сөзі көне түркі тұрмақ, қазіргі қазақтардың тіліне келеді. Мысалы, "жер" — жер, "су" — су, тәңірі, "төз" — төзім, төзімді [[адам]], т.б. ==Эпостық жырлар== Түркі [[мәдениет]]інің, одан бері қазақ мәдениетінің [[керемет]] құнды [[дүние]]лерінің бірі — эпостық [[жыр]]лар. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Марғұлан]] қазақ эпосын мынадай кезеңдерге бөлген: # ''Архаикалық кезең''. Ол исламшылдыққа дейінгі түркі мифтері негізінде жасалған туындылар. Оған Күлтегін жоқтауы, [[Құламерген]], [[Шола мерген]], [[Ер Төстік]], [[Ақ Көбек]], Оғыз қаған туралы [[аңыз]]дар жатады; # ''Огыз-қыпшақ дәуірі'' (VI—XII ғасырлары). Бұл кезде жергілікті түркілер [[Қытай]], [[Иран]], [[Византия]], Араб шапқыншыларына қарсы күресті жырлаған. Мысалы, "Қорқыт ата кітабы", "Алдар көсе", "Қозы Көрпеш — Баян сұлу", т.б.; # ''Ноғайлы дәуірі'' (XIII—XVI ғасырлары) — "[[Бөген батыр]]", "[[Едіге батыр]]", "[[Қобыланды]]", "[[Ер Сайын]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Мұсахан]]", "[[Орақ батыр]]", т.б.; # ''Қалмақ шабуылы дәуірі'' — XVII—XVIII ғасырлардағы "құба қалмақ" заманы. "[[Олжабай]]", "[[Қабанбай батыр|Қабанбай]]", "[[Бөгенбай]]", т.б.; # ''Кейінгі дәуір''. Қазақ батырларының хан, [[сұлтан]]дарға, патша әкімдеріне қарсы [[күрес]]ін бейнелейтін жырлар. Фольклорлық [[шығармалар]] [[тарих]]ымызды зерттеудегі құнды деректің бірі. Жалпы, қандай да болсын, фольклорлық шығарманың негізінде [[өмір]] шындығы бейнеленеді. Әрине, архаикалық фольклордан [[тарих]] іздеу қиын. Дегенмен де көне [[миф]]тік аңыз-әңгімелерден [[халық]]тың дүниетанымын, кейбір көне әдет-ғұрыптарының іздерін көруге болады. Ал түркі [[дәуір]]інен бергі фольклорлық шығармалардан сол [[заман]]дағы тарихи-этнографиялық болмыстың елесін, жаңғырығын таба аламыз. Ал ноғайлы дәуірінен бергі замандағы фольклорлық шығармалардың ішінен тарихта болған [[оқиға]]ларға арналған, тарихи тұлғаларға арналған жырларды фольклоршылар жеке [[жанр]]ға — тарихи жырлар деп бөліп қарастырады. Тарихы көбінесе ел жадында ауызша сақталып келген көшпелі [[қазақтар]] үшін осы тарихи жырлардың [[дерек]]темелік орны бөлек. Дегенмен де фольклорлық шығармаларға дерек ретінде сүйенгенде, онда әсірелеудің, тарихи [[тұлға]]ларға типтік образдық [[портрет]] берілетіндігін ескеру қажет. Жырда тарихи нақтылы [[құбылыс]]тар дәлме-дәл қайталанбайды. "Алпамыс" жыры көшпелі түркі халықтарына ортақ эпостық шығарма. Белгілі фольклортанушы В. М. Жирмунский оның ең көне нұсқасын VI—VIII ғасырларға жатқызады. [[Алпамыс]]тың бұдан кейінгі таралуы IX—X ғасырларға — оғыз, қыпшақ замандарына сай келеді. Алпамыс классикалық [[қаһарман]]дық шығарма ретінде осыдан кейінгі кезеңде, [[қоңырат]]тар арасында көркемделіп жетілген деп есептеледі. Көне эпостық шығармаға қазақтың ''"Құламерген, Жоямерген"'' жыры жатады. Жырда Хазар ([[Каспий]]) теңізі, Орал тауы, [[Болгар шаһары]] аталады. Қазақтың эпостық жырларының ішінде [[оқиға]]лық жағынан ең ескісінің бірі — ''"Мұңлық — Зарлық"''. Бұл шығармада да [[миф]]тік, [[ертегі]]лік, [[аңыз]]дық [[сюжет]]тер басым. ==Батырлар жыры== [[Сурет:Qobylandy batyr.jpg|thumb|200px|[[Қобланды батыр|Қобланды Батыр]]]] [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 237.jpg|thumb|200px|[[Бөгембай батыр|Бөгембай Батыр]]]] Қазақ халқының көне эпостық [[жыр]]ларына [[батыр]]лар жыры жатады. Батырлық эпос [[халық]]тың сан ғасырлар бастан кешкен тарихын, [[ел]]ін, жерін қорғауды дәріптейді. Бұл жырлар белгілі тарихи [[оқиға]]лардың дәлме-дәл көшірмесі болмағанымен, сол заманның тыныс-[[тіршілік|тіршілігін]], жалпы тарихи болмысын аңғартады. Белгілі бір [[соғыс]]тың немесе тартыстың ауқымында қалу, соны тарихи дәлдікпен суреттеу эпосқа тән емес. Эпос өмірде болған оқиғалардың санын да, ретін де қуаламайды. Қазақтың қаһармандық эпосының ең жарқын үлгілеріне ''"Алпамыс батыр"'', ''"[[Қобыланды батыр]]"'', ''"[[Ер Тарғын]]"'', ''"Қамбар батыр"'' жатады. Ел жадында батырлық, күштілік атаулының бәрі сақтала бермейді. Рулар арасындағы әдеттегі талас немесе көрші халықтарға жасалған әділетсіз [[шабуыл]] халықтың эпостық жырларында дәріптелмейді. Елін, жерін қорғауға, халықты басқа [[жұрт]]тың езгісінен азат етуге жұмсалған [[батырлық]] қана ерекше ілтипатқа бөленіп, ел жадында қалады. [[Қобыланды]] — [[қыпшақ]] елінің, [[Алпамыс]] — [[қоңырат]] жүртының, Ер Тарғын — бүкіл ноғайлы елінің [[намыс]]ын қорғаған батырлар. Бір кезде бүгінгі қазақ, ноғай, қарақалпақ ноғайлы елі деген жалпы атпен белгілі болғаны белгілі. Батырлық жырларындағы қазақтың негізгі [[жау]]лары — қызылбастар, қалмақтар. Қызылбастар — түркі жұрттары сонау ерте [[заман]]нан қақтығысып келген [[Орталық Азия]]ның оңтүстік-батысындағы иран тектес [[халық]]тар да, қалмақтар — жоңғар-моңғол тектес халық. [[Мұрын]] жыраудан жазылып алынған жырларда ғана бір ''ындыс'' деп аталатын жұрт [[тарих]]та нақты белгісіз, мүмкін ''индус'' болуы. Өйткені Қушан, [[Моғолстан]] заманында түркілер үнділермен де қақтығысқан. Қазақтың "[[Қарасай Қазы]]", "Шора батыр", "Қырымның қырық батыры", эпостанушылардың пікіріне қарағанда, ноғайлы елінің ыдырап, жеке-жеке [[жұрт]]қа [[Бөліну|бөлінген]] дәуірінде (XV ғасырдың соңы) туған жырлар. ==Әлеуметтік-тұрмыс эпосы== Қазақтың [[эпос]]тық мұрасының қомақты бір бөлігі — ''әлеуметтік-тұрмыс эпосы'', оны кейде ''лиро-эпостық поэмалар'' дейді. Бұл [[шығармалар]]да ерлік, [[батырлық]], ел қорғау [[мақсат]]ы емес, жеке бастың мүддесі — [[махаббат]] еркіндігі мәселесі алға шығады. Кезеңдік дамуы жағынан алып қарағанда, [[ғашықтық]] жырлар архаикалық, қаһармандық эпостан кейін туындаған шығармалар. Фольклортанушылардың пікірінше, лиро-эпостық [[мұра]] көне эпостан жазбаша [[роман]]ға өтер жолдағы аралық саты, аралық [[деңгей]]. Соңғы кезге дейін [[қазақ]]тың лиро-эпосы ретінде ''"[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш — Баян сұлу]]"'', ''"[[Қыз Жібек]]"'', ''"[[Айман-Шолпан|Айман—Шолпан]]"'' секілді санаулы жырлар ғана ауызға ілініп келген. Соңғы жылдары мұндай шығармалар қатарына қазақ халқына кең тараған, түп-төркіні шығыс елдерінен келсе де қазаққа төл туындысындай етене жақын болып кеткен бір топ ғашықтық жырларды да жатқызып жүр. Олар: ''"[[Жусіп - Зылиха|Жусіп—Зылиха]]"'', ''"[[Ләйлі - Мәжнүн|Ләйлі—Мәжнүн]]"'', ''"[[Құсрау - Шырын|Құсрау—Шырын]]"'', ''"[[Сейфілмәлік]]"'', ''"[[Таһир - Зухра|Таһир — Зухра]]"'', ''"[[Бозжігіт]]"'', т.б. Лиро-эпостық жырлардан, әсіресе тіні қазақ топырағында қалыптасқан жырлардан халықтың әдет-ғұрып, салт- санасы туралы ұшан-теңіз мәлімет алуға болады. Әлі де болса тарихшы-этнографтар халқымыздың [[өмір]] салтының, әдет-ғұрыптарының осы бір [[дерек]]терін толық пайдалана алмай келеді. ==Тарихи жырлар== Қазақ фольклорының тағы бір [[қомақ]]ты бөлігін [[тарих]]и жырлар құрайды. Тарихи [[жыр]]ларда кейде [[оқиға]]лар жазба тарих сарынына [[сәйкес]] баяндалса, екінші бір тұста қиялдау, көркемдік [[жинақтау]] түрінде беріледі. [[Түркі халықтары]]на ортақ, ноғайлы [[заман]]ының тарихи жырларына [[Едіге батыр]] жайындағы жыр, аңыздар жатады. Бұл жыр қазақ, ноғай, [[қарақалпақ]], [[башқұрт]], татар, көшпелі [[өзбектер]], алтайлықтарда сақталған. [[Сәкен Сейфуллин]]нің сөзімен айтқанда: "Қоспа ертектерін, жапсырма "кереметтерін" былай алып тастағанда, қазақтың ескі ел әдебиетіндегі бұл [[Едіге батыр]] әңгімесінен [[Алтын Орда]] іріп-шіри бастаған кездегі [[заман]]ның оқиғаларына меңзейтін бірсыпыра жайттар көрінеді". Едігенің [[ұрпақ]]тары саналатын [[Орақ]], [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]], [[Қарасай (Хорашай)|Қарасай]], [[Қази]] жайындағы жырлар, ''"Шора батыр"'', ''"Ер Сайын"'' тарихта болған ноғайлы елі тұлғаларына арналған жырлар. Қазақтың тарихи өлеңдерінің қалың [[жұрт]]қа белгілісінің бірі — "Елім-ай" өлеңі. Белгілі фольклортанушы Рахманқұл Бердібайдың сөзімен айтқанда: "Бір замандағы ел басына душар болған қайғылы оқиғаның елесіндей бұл [[шығарма]] тек көркем [[мұра]] ғана емес, [[саяси құжаты|саяси құжаттың]] орнына да жүргендей". Бұл мұңлы [[өлең]] — 1723 жылы жоңғарлар [[шапқыншылық|шапқыншылығынан]] қойдай қырылып, бөкендей ауған қазақтың "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" заманының [[тарих]]и [[шығарма]]сы. Зерттеушілер бұл өлең ұзақ жырдың тек ел аузында сақталып қалған үзіндісі деп есептейді. Осы жырдың тобықты [[Топыш]] ақын айтқан екен деген нұсқасы 86 жолдан тұрады. Жырда қазақ елінің кіндік жері ретінде [[Қаратау]]дың аталуы тегін емес, өйткені XV ғасырдан бері "қазақ" деген атпен құралған [[халық]]тың [[әкімшілік]], мәдени, діни орталығы Қаратау, [[Түркістан]] болғаны белгілі. XVII ғасырдың соңында, яғни "[[Ақтабан шұбырынды]]дан" бұрын жоңғарлар [[қазақ]] жеріне бірнеше жорық жасаған. Ол шабуылдарға тойтарыс берген қазақ қолдарын басқарған [[Төле би]], Жәнібек, Қасым, Әбілмәмбет сияқты ел билері мен хандарының ерлігі баяндалатын жырлар әлі [[Қазақ әдебиеті]] қолжазбалары қорында зерттеушілерін күтіп жатыр. XVIII ғасырдағы тарихи жырларға [[Абылай]]ға арналған жырлар, "[[Қабанбай батыр]]", "[[Бөгенбай]]", "[[Шақшақұлы ер Жәнібек]]", "[[Олжабай батыр]]", "[[Сырым батыр]]", "[[Арқалық батыр]]", т.б. жатады. Бұл жырларда, негізінен алғанда, қазақ батырларының жоңғарларға қарсы күресіндегі ерлік жолы баяндалады. Бұл жырларда [[жыр]] арналған батырлардан басқа [[батыр]]лар туралы да деректер кездеседі. XIX ғасырдың тарихи [[оқиға]]ларын суреттейтін жырлар да мол. Оның ішінде [[Кенесары]]—Наурызбай бастаған халықтық [[қозғалыс]]қа арналғандары — ''"Қиса Наурызбай төре"'', ''"Кенесары — Наурызбай дастаны"'', ''"Кенесары поэмасы"'', "Қиса Наурызбай төрені" Жүсіпбек Шайхисламұлы, "Кенесары—Наурызбай" [[дастан]]ын Хан Кененің жорықтарына қатысқан, барлық [[оқиға]]лардың куәсі болған [[Нысанбай]] жырау шығарған. Кенесарыға арналған, оның ерлік жолын дәріптеген, көбіне авторлары белгісіз жоқтау, мақтау өлеңдері де аз емес. XIX ғасырдың тарихи [[өлең]]деріне "[[Исатай-Махамбет]]", "Бекет батыр", "Жанқожа", "Досан батыр", "Еңлік—Кебек", "Қалқаман— Мамыр", "Өтеген батыр", "Сұраншы батыр" жырларын жатқызуға болады. [[Ығылман Шөреков]]тің "Исатай—Махамбет" атты шығармасында [[Жәңгір хан]] мен [[Исатай]], Махамбеттің арасындағы [[күрес]], 1836—1838 жылдардағы Кіші жүздегі [[халық]] қозғалысының [[тарих]]ы баяндалса, "Жанқожа батыр" жырында қазақтардың [[Хиуа хандығы]] мен [[Ресей]] отаршылдарына қарсы күресі, "Бекет батыр", "Досан батыр" жырларында [[Маңғыстау]] өңіріндегі осы аттас батырлардың тарихи [[ерлік]]тері жырланған. Бұл жырларда [[тарих]]и шындық эпостық өсірелеумен астасып, араласып отырады. XIX ғасырдың екінші жартысында [[Ресей империясы]]ның отарлық езгісіне қарсы [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібаровтың]], Жанқожа Нұрмағанбетовтің, Досан Тәжиевтің [[көтеріліс]]тері жаншылып, отарлық [[саясат]] әбден күшейген кезде [[Шортанбай Қанайұлы]], [[Мұрат Мөңкеұлы]], Нарманбет, Әбубәкір Кердері, т.б. [[өлең]]дері тым мұңды, тым күйрек сарындағы [[шығармалар]] еді. Шортанбай бастаған бұл ақындарды кезінде "Зар заман ақындары" деп кінәладық та, шындығында, бұлар заманға қатты наразы, қазақтың, [[ел]]дің, [[жер]]дің, [[дін]]нің [[Болашақ|болашағын]] ойлап күйзелген [[Болашақ|ақындар]] еді. Мысалы, Мұрат ақын: ::::Еділді тартып алғаны — ::::Етекке қолды салғаны. ::::Жайықты тартып алғаны — ::::Жағаға қолды салғаны, — десе, Шортанбай: ::::Елді алды, елді алды, ::::Есілді алды, жерді алды, ::::Енді алмаған не қалды? — дейді. Кезінде [[Сүйінбай Аронұлы]], одан соң [[Жамбыл Жабаев]] жырлаған "Өтеген батыр", "Сұраншы батыр" жырлары Жетісу жерінен шыққан XVIII ғасырда [[Жоңғар]] шапқыншылығына, XIX ғасырдың ортасында [[Қоқан басқыншылығы|Қоқан басқыншыларына]] қарсы күрескен [[батыр]]лар жөніндегі эпостық өлең шежіре. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі жөнінде сол көтерілістерді көзбен көрген [[Омар Шипин]]нің, [[Кенен Әзірбаев]]тың, [[Есдәулет Кәндеков]]тің, [[Сәт Есенбаев]]тың, Жамбыл Жабаевтың өлең-жырлары тарихи [[дерек]]тердің бір бөлігін құрайды. Сонымен, көне [[миф]]тер, [[аңыз]]-[[әңгіме]]лер, эпостық жырлар, тарихи жыр-өлеңдер — мұның бәрі де қазақтың тек әдеби туындылары ғана емес, әрқайсысында еліміздің тарихының табы, бедері бар тарихи деректер, тарихи қайнар-бұлақтар деп қарастырған жөн. Бұл мәселелерді белгілі әдебиетші-фольклоршыларымыз қарастырған. Бірақ [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Марғұланнан]] басқа [[маман]] тарихшылар бұл телегей-теңіз деректерге қажетті мән бере алмай келеді. Бұл [[мәселе]]лердің болашақ зерттеушісі сендер деп білеміз, жас буын!<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] 4hbx2nqv6wivonfqnz1kgj3nlj0up6f Мысыр мәдениеті 0 99464 3653084 3652986 2026-09-10T13:29:09Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2570722 wikitext text/x-wiki Мысырдың ғажайып [[өнер]]і [[әлем]]дегі басқа мәдени ескерткіштерге қарағанда өзіндік сипатымен, көнелігімен ерекшеленеді. Мысыр жерінде [[өнер]] ошақтары, түрлі кешендер мен қорымдар жақсы сақталған. Солар арқылы көне мәдени-рухани байлық жөнінде біршама толығырақ мәлімет алуға болады. [[Сурет:Бегство в Египет.jpg|thumb|right|''[[Мысырдағы қашқындар]]'']] Мысыр мәдениеті мен өнерінің бізге жеткен алғашқы белгілері, шамамен, б. з. д. IV мыңжылдықтарда пайда болған. Алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, біртіндеп қүл иеленуші мемлекеттер құрыла бастады. Ғасырлар бойы мысырлықтардың асыраушы анасы болып келген [[Ніл|Ніл дариясы]] енді қүл иеленушілердің меншігіне айналды. Б. з. д. IV мыңжылдықтың екінші жарытысында [[Мысыр]] жерінде екі құл иеленуші мемлекет — Оңтүстік және Солтүстік патшалығы ірге көтерді. Б. з. д. III мыңжылдықта Солтүстік патшалығы ұзақ жылғы соғыстан кейін Оңтүстік патшалыққа бағынып, тұтас [[Мысыр мемлекеті]] құрылды. Осы кезенде [[мәдениет]] пен [[өнер]] біраз дамыды. Тасқа ойылып, қашалып жасалынатын бедерлеу өнері барынша [[өріс]] алды. [[Сызу]] мен [[сурет]] салуға бейімі бар адамдар өз заманындағы қоғамдық құрылысты, соғыс қимылдарын, [[патша]] жорықтарын қайрак тастарға бейнелеп түсіріп отырды. Бір жағынан, тарихи жылнамалық белгі болып табылатын, екіншіден, өнердің озық ескерткіші саналатын бедерлеме суреті бар тақта тастың бірі — [[Нармер тақтасы]]. [[Сурет:RamsesIIEgypt.jpg|thumb|right|''[[Рамзес фараоны]]'']] Бұл [[өнер]] ескерткіші сол дәуірде болған белгілі тарихи кезеңді ашып көрсетеді. Тақтада Солтүстік патшалығын тізе бүктірген [[Нармер патша]]ның әскери жорығы, жеңісі айшықты бейнелермен шебер берілген. Тақтадағы мүсіншінің құрылымдық шешімі, тақта бетіндегі ұтымды бейнелік тәсіл көрген адамды бірден баурап алады. Бұл тарихи өнер көзі - Ежелгі Мысыр өнерінің ең бір айтулы ескерткіші болып табылады. [[Сурет:Kheops-Pyramid.jpg|thumb|400px|Гизадағы [[Хеопс пирамидасы]]. Б.з.б 2560 жылы салынған. Әлемдегі ең ежелгі [[пирамида]]лардың бірі]] Осыдан кейінгі кезеңдерде де Мысыр патшалығы нығайып, перғауындар билігі арта түсті. Бар байлықты қолдарына жинаған патшалар әулеті Мысырда ірі қалалар, ауқымды сәулет кешендері гибадатханалар ашуды колға алды. Мұндай мәдени өзгерістер перғауын Жосердің түсында кең етек алды. Сол кездегі Мысыр патшалығының орталығы, әлемдегі ең көне қаланың бірі [[Мемфис]] гүлденіп, өркендеді. [[Мемфис]]те сәулет өнерінің алғашқы үлгілері пайда болды. Дәл осы кезеңде [[Мысыр әдебиеті]]нің алтын тамыры болып табылатын "[[Птаха]]" Құдайы туралы жазылған діни-философиялық [[шығарма]] [[өмір]]ге келді. Сөйтіп, ғылымы мен өнері, әдебиеті, жаңа тұрпаттағы [[инженерлік құрылыс]]тары барынша дамыды. Сол замандағы өркендеген [[мәдениет]] пен [[өнер]]дің жемісі ретінде [[Жосер пирамидасы]] салынды. [[Жосер пирамидасы]] [[Мысыр]] классикалық сәулет өнерінің алғашқы қарлығашы болып табылады. Бұл сәулет өнеріне үлкен бетбұрыс әкеліп, тың [[инженерлік жүйе]]нің пайда болуына жол ашты. Егер бұрын [[Мысыр]] сәулет кешендері бір қабатты '''[[мастаба]]лардан'''<ref>[[Мастаба]] — кірпіштен қаланған жайдак үйлер (зираттар)</ref> тұратын болса, бұл [[пирамида]] бақандай жеті мастабадан тұратын [[зәулім]] сәулет кешенін құрады. Сондықтан да оны "сатылы пирамида" деп атады. Пирамиданың биіктігі 60 метрге дейін жетті. Мысырда мұндай алып құрылыстардың салынуы діни нанымға да байланысты болды. Бұдан ертеректе де [[Мысыр]]да атақты, айбынды адамдардың, [[патша]]лардың бастарына алып ескерткіштер қою кең таралған. Олардың сенімі бойынша патшалардың басына қаншалықты бағалы ескерткіш қойса, қарапайым халыққа, бүкіл елге оның рақымы түсіп, ұдайы желеп-жебеп отырады-мыс. Екінші жағынан, [[перғауын]]дар қарапайым халыққа өз үстемдігін жүргізу үшін, өздерінің құдіреттілігін таныту үшін де осындай ескерткіштер салуға мүдделі болды. Осы [[дәстүр]] [[Мысыр]]дың сәулет өнерін өрі қарай дамытып, атақты [[пирамида]]лар дәуірін тудырды. [[Жосер]] сәулет кешенінен бастау алған "пирамидалар дәуірі" б.з. д. VII ғасырда өзінің шарықтау шегіне жетті. [[Пирамида]]лардың ішіндегі ең әйгілі өрі атақтысы Хуфу ([[Хеопс]]) және [[Хафра]] ([[Хефрен]]), [[Менкаура]] ([[Мекерин]]) тұрғызылды. [[Ніл]] жағасындағы [[Гизе]] жазығында орналасқан осы үш [[пирамида]]ны "Гизе пирамидалар қорымы" деп атайды. [[Пирамида]]лар қорымындағы ең атақтысы — [[Хуфу]] ([[Хеопс]]) [[ғибадатхана]]сы үлкен сәулет кешені. Оны [[Мысыр]] перғауыны [[Хеопс]] (б.з.д. III мыңжылдықтың бірінші жартысы) салдырған. [[Перғауын]] өзінің [[өмір]] бойы жинаған бар қазынасына осындай керемет құрылыс салғызып, тұрғындарға тарту еткен. [[Пирамида]]ны салдыру үшін он жыл бойы [[Ніл]] дариясының ішкі жазығына дейін жол төселген. Мыңдаған құлдардың ауыр еңбегі жұмсалған үлкен кұрылыс жиырма жыл бойы жүргізілген деген болжам бар. [[Сурет:All Gizah Pyramids.jpg|right|thumb|400px|'''[[Пирамида]]лар''']] [[Пирамида]]ның аумағы мен [[зәулім]] кұрылысына тең келер тас құрылыс бүкіл әлемде жоқтың қасы. Оның биіктігі 147 метрге жетсе, ал қырларының ұзындығы 235 метрге жетеді. Ғаламат [[тас]] [[кесек]]терден әдемілеп өрілген сәулет ескерткіші бес мың жыл бойы әлі мызғымай сол күйі сақталғаны мәлім. Осындай алып кұрылысты басқарған сәулетші X е м и у н еңбегі орасан зор болды. Мысыр елі кейінгі ғасырларда да дүниежүзілік [[мәдениет]] [[пән]] өнерге өлмес мұра қалдырды. Сондай сәулет өнерінің бірі — б.з. д. XX—XIII ғасырларда салынған [[Қарнақ гибадатханасы]]. Оны сол кездегі ел басқарған ұлы перғауын III [[Аменхотеп]] салдырды. [[Патша]] сәулетшілерден бұл [[ғибадатхана]]ның ешбір құрылысқа теңдеусіз ерекше болуын талап етті. Шынында да, ғибадатхана бұрын-сонды жер бетінде болмаған ауқымды құрылыс болды. [[Амон]] — [[Күн Құдайы]]на арнап тұрғызылған [[храм]] — бірнеше ғасырлар бойы салынды. [[Адам]] сенгісіз, биіктігі 20 м, [[диаметр]]і 4 м болатын тас бағаналардан тұрғызылған [[гипостиль]] — колонналы залдан тұратын ғибадатхананы тіршіліктен тыс бір күш тұрғызғандай әсер береді. Оның сұстылығы мен керемет зәулімділігі, бағаналар мен керегесіндегі, маңдайшаларындағы шымшытырық көптеген жазу мен бедерлеме суреттері көрген адамдарды таңдандырып, тұңғиық қиял-ойға батырып, өзіне табындырып, құдіреттілігіне бас игізеді. [[Ғибадатхана]]ның негізгі сарайының ұзындығы — 103 м, ені — 53 м, барлығы 140 бағаналардан тұрғызылған. Қарнақ құрылысы өзінен кейінгі әлемдегі сәулет өнерінің тарихына үлкен бетбұрыс әкелді, бағаналы кұрылыстардың дамуына жол ашып, үлгі болды. Кейінгі дәуірлерде тұрғызылған сәулет өнерінің қайталанбас маржандары саналатын [[Афины акрополі]], [[Парфенон]], [[Гера]] [[храм]]дары соныңайғағы. [[Мысыр тарихы]]на көз жүгіртер болсақ, қай дәуірде болмасын ондағы сәулет ғимараттары мен мүсін өнері бір-бірімен сабақтасып, бірге дамып отырған. Гизе пирамидаларын, оның корғаушысы сиякты айбынды да асқақ [[Хефрен]] [[сфинкс]]інсіз, [[Қарнак]], [[Луксор]] алдындағы [[Құдай]] бейнелі мүсіндерсіз елестету ешбір мүмкін емес. Олар бірін-бірі толыктырып, жарасым тауып тұрған ғажап дүниелер. Мүсін өнерінің ішінде өзінің көнелігімен де, асқақтаған ауқымдылығымен де [[Хефрен сфинксі]] ерекше көзге түседі. Денесі арыстан бейнесінде салынып, бас жағы перғауын [[Хефрен]] кейпін елестететін асыл ескерткіштің негізі табиғи [[гранит]] тастан қашалып жасалған. Осынау [[Хефрен]] мүсінінен бастау алған Мысырдың монументальді [[ескерткіш]] белгілері жан-жақты дамып, жайдақ бедерлеме өнерде де, керегелік-росписьтік өнерде де өзінің канондық ерекшелік өлшемділігін қатаң сақтап отырған. Әсіресе бедерлеме, келбеттік өнер туындыларында бейнелеу ағымы ерекше жетістіктерге жеткен. Оны біздің заманымызға дейінгі III мыңжылдықта жасалған сәулетші [[Хесир]]дің бейнесінен байқауға болады. Онда [[Мысыр]] өнеріне тән қасиет, нақты ережелер толық сакталған. Бұл бейнелеу тәсілінің өміршендіғі сондай, бірнеше ғасырлар бойы жан-жаққа тарап, әр ел өнерінің дамуының тарихына игі ьщпалын тигізді. Ежелгі [[Мысыр тарихы]] бірнеше кезеңдерден тұрады: # '''[[Династия]]лыққа дейінгі кезең''' (б.з.д. IV мыңжылдық). # '''Ежелгі патшалық кезеңі''' (б.з.д. XXX—XXIII ғасырлар). # '''Орта патшалық кезеңі''' (б.з.д. XXII—XVIII ғасырлар). # '''Жаңа патшалық кезеңі''' (б.з.д. XVII—XI ғасырлар). # '''Кешеуіл уақыт кезеңі''' (б.з.д. XI ғасыр —332 жылдары). ==Династиялыққа дейінгі кезең== Бұл кезеңде [[тас]] өңдеу өте жақсы жолға қойылды. Жалпақ [[тас]] бетіне бедерлі суреттер салына бастады. Мысыр шеберлері тарихи кезеңдер мен әскери жорықтарды бейнелеп, бедерлеуге тырысты. Олардың ең басты мақсаты — [[адам]] образын көрсету болды. Адамның тұлғалық бейнесі [[канондық тәсіл]]мен берілді. Адамның басы, аяқ-қолын алдынан, иығын қырынан бейнелеуге тырысты. Осы әдіс-тәсіл қаншама ғасырлар бойы өзгермей, Мысырдың өзіндік бейнелеу мектебін қалыптастырды. Б.з.д. III мыңжылдықта жалпақ тастарда бедерленген перғауын бейнелерін Мысырдағы [[Каир]] [[мұражай]]ынан көруге болады. ==Ежелгі патшалық кезеңі== * '''Сәулет'''. Мысырда біріккен орталық [[мемлекет]] б.з.д. IV—II мыңжылдықтарда қалыптаса бастады. Сол кезден бастап Мысыр өнері дамып, сатылы пирамидалар пайда болды. Ең алғашқы [[пирамида]] [[Жосер]] перғауынның құрметіне орнатылды. [[Хеопс]] салғызған ең үлкен [[пирамида]]ның ұзындығы 147 метрге жетті. Ол 2 млн 300 мың [[блок]] кірігіштен тұрады. [[Пирамида]]ның ең төменгі жағы төртбұрыш, жоғары жағы үшбұрыш тәрізді үшкірленіп отырады. * '''Мусін'''. Елдің атрибуты ретінде [[Мысыр]] [[храм]]дарында [[перғауын]] [[статуя]]лары орнатылды. Ол негізгі канондық заңдылыққа сүйеніп жасалды. Адамдар бейнесі өте қарапайым бейнеленді. Тік тұрған, қырынан отырған адамдар мүсінделді. Осы кезеңде б.з.д. III мыңжылдықта, қос портретті мүсін [[Рахотеп]] пен оның жары [[Нофрет]] мүсіндері пайда болды. Бұл сәулет, мүсін және кескіндемеден құралып, [[синтездік өнер]] құрады. ==Орта патшалыц кезеңі== * '''Сәулет'''. Бұл кезеңде [[пирамида]] құрылысы тоқталды. Қабір және храмдардың жаңа үлгілері пайда болды. Ескерткіштің жаңа түрі — [[храм]]дық қабір бірінші рет I [[Ментухотеп]]ке орнатылды. Онан кейін храм ансамбльдерінің күрделі түрлері дами бастады. *'''Мусін'''. Жеке адамдардың [[портрет]]-мүсіндері пайда болды. [[III Сенусерт]] перғауынның портреті жасалды. [[III Аменхотеп]] мүсіні пайда болды. *'''Кескіндеме'''. [[Храм]]ға қойылатын табыттар [[роспись]]пен әшекейленді. Орта патшалық кезеңінде сахналық қабырғаларда аңшылық кәсібі көркемсурет ретінде бейнеленді. ==Жаңа патшалық кезеңі== *'''Сәулет'''. Жаңа патшалық кезеңінде [[храм]]дар түрленіп, [[тікбұрыш]]ты болып келді. Ашылатын қақпалар жасалды, колонналық залдар пайда болды. Мұндай [[храм]] [[Амон Құдайы]]на арналып салынды. *Жаңа патшалықтың екінші кезеңінде құрылыстар кең дамыды. Ең үлкен [[храм]] II [[Рамзес]]ке арналды. Бейнелеу өнерінің шыншыл түрлері калыптасты. IV [[Аменхотеп]] перғауынның храмы пайда болды. Ескі дәстүрлер біртіндеп бұзылды. *[[Эхнатон]] және оның жұбайы [[Нефертити]]дің мүсіндік портреті жасалды. ==Кешеуіл уақыт кезеңі== *[[Мысыр]] өнерінің дамуында көп жылғы соғыстар бейнеленді. [[Ескерткіш]] мүсіндер жасалды. Б.з.д. 332 жылы [[Александр Македонский]] соғысы жаңа өнерде ерекше орын алды. Ежелгі [[Мысыр]] көркемдік [[мәдениет]]і бұрынғы дәстүрмен, [[антикалық өнер]]мен ұласты. ==Ежелгі Мысыр еліндегі "[[Бейбарыс сұлтан мешіті]]== '''[[Сұлтан Бейбарыс|Сұлтан аз-Захир Бейбарыс]]''' [[1260]] жылы [[Мысыр]] тағына отырды. XVI ғасыр басында [[мәмлүктер]]ді [[түріктер]] биліктен айырғанымен, XVI ғасыр соңында олар билік тағына қайта ие болды. Дегенмен XVI ғасырдың алғашқы жылдары Түрік әскербасыларының бірі [[Мүхаммед Әли Мысыр]] билігін тартып алып, өзін әмірші деп жариялайды. [[Сурет:Baibar the first lion-01.svg|left|thumb|120px|Бейбарыс белгісі 1260 жыл.]] [[Сурет:Emir Qurqumas complex, Northern Cemetery, Cairo.jpg‎|thumb|400px|[[Бейбарыс сұлтан мешіті]], [[Каир]]]] [[Каир]]ге келген әрбір қазақ [[Бейбарыс сұлтан мешіт]]іне барып, ұлы бабаға тағзым етуі тиіс. [[Мешіт]] [[Ніл өзені]]нің шығыс жағында, [[Каир]]дің ескі бөлігінің орталығында орналасқан. [[Мешіт]]тің кіре беріс маңдайшасына, сол кезде жазылған болу керек, әдемілеп, өрнектеліп "[[Бейбарыс]]" деп жазылып қойылған. [[Мешіт]] 5000 м2 жерді алып жатыр. Бір көргеннен-ақ [[ғимарат]]тың ғимараттың ортағасырлық екені байқалады. Кейде ол мешіттен гөрі қамалға көбірек ұқсайды. [[Каир]]де [[Бейбарыс]]қа байланысты 200-ден астам өзге де ескерткіштер, көптеге ғимараттар, сан түрлі [[көпір]]лер бар. [[Сұлтан аз-Захир Бейбарыс]] есімімен аталатын бұл [[мешіт]] [[1266]]—[[1268]] жылдары салынған. Ол қазір де [[Мысыр]]дағы ең танымал мешіттердің бірі. [[Каир]] қаласының ескі қорғанынан тыс жерде ең алғашқы бой көтерген бұл қасиетті мекенді салуда сол заманның озық құрылыс тәсілдері мен құралдары қолданылған. [[Мешіт]] [[Шам]]дағы [[Яффа]] қаласынан әкелінген түрлі түсті мәрмор тастар мен құнды ағаштардан тұрғызылған. Оның ұзындығы — 108 м, ені — 105 м. [[Дуал]] ретінде қаланған [[тас]] қабырғалардың биіктігі —10,96 м. Мешіттің [[михраб]]ы көркем оюлармен безендірілген, үш салтанатты қақпасы бар. Ғимараттың батыс жағында орналаскан, биіктігі 11, 83 м. бас қақпаны сәулет өнерінің ерекше ескерткіші деуге болады. Сол заманда қабылданған кұрылыс кағидалары мен діни ғибадат ғимараттарын салу мәнеріне сәйкес мешіт ортасы, үсті ашық төртбұрышты алаң, төрт жағы 10—12 м шамасында, үсті мәрмәр бағаналарға бекітілген ағаш шатырлы сарай етіліп салынған. Мешіттің ішкі жақ қабырғалары мен терезелері араб және шығыс мәнеріндегі әдемі өрнектермен әшекейленіп, қасиетті [[Құран]] сүрелерінің аяттарымен өриектелген. [[Мешіт]]тің михрабы, әдеттегідей, қасиетті [[Мекке]]ге қарай бағытталған. Оның шығыс жақ қабырғасының орта тұсында михраб орналаскан бөлме бар. Бөлменің үстіңгі жағын алғашқы кезде әйгілі [[Шафий]] [[имам]]ы мешітінің күмбезі үлгісіндей етіп, диаметрі 20 метрлік ағаштан жасалған [[күмбез]] жауып тұрған. [[Тарихшы]]лардың деректеріне қарағанда, михрабтың екі жағынан биіктіғі 3 метрлік [[гранит]] бағаналар орнатылған, астыңғы жағы қызыл және қара түсті мәрмәрмен, ал үстіңгі жағы [[ағаш]]пен [[ою]]ланып безендірілген. [[Михраб]] орналасқан бөлменің қабырғалары ақ түсті мәрмәрмен және ағашпен әшекейленген. Қазір мешіттің осы бөлігінің күмбезі күйреп, жойылып кеткен. Ал қабырғалары мен михрабтың орны кірпішпен қаланған қаңқасын ғана сақтап қалған.<ref>[[Өнер]]: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулык/Қ.Болатбаев, Е.Қосбармақов, А.Еркебай. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-33-998-8</ref> ==Тағы қараңыз== * [[Эгей өнері]] * [[Ежелгі Грекия өнері]] * [[Ежелгі Рим өнері]] * [[Үндістан өнері]] * [[Ерте ислам өнері]] * [[Қытай өнері]] * [[Жапон өнері]] * [[Өнер]] * [[Мысыр имамдары]] * [[Мысыр қалалары]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Мысыр мәдениеті]] [[ru:Культура Египта#Искусство Египта]] 5scvzpi5mwp73lgqtqyz7vmbzfkiq9j Леонт Владимирович Леонов-Вендровский 0 100077 3653186 3321691 2026-09-10T16:59:31Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653186 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Леонт Владимирович Леонов-Вендровский |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 15.11.1889 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 5.10.1954 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}}<br /> {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = театр режиссері |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі}} }} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Леонт Владимирович Леонов-Вендровский''' (15.11.[[1889]], [[Санкт-Петербург]] қаласы-5.10.[[1954]], [[Семей]] қаласы) -режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі ([[1946]]). * Санкт-Петербург театр училищесі (1908 - 11) мен сахна өнері техникумында (1933 - 1936) оқыған. * 1940 - 1954 жылдары [[Семей облысы]] музыка драма театрының көркемдік жағын басқарды, бас реж. қызметін атқарды. Осы театрда М.Әуезовтің "Қара қыишақ Қобыландысы" мен "Сын сағаттасын", [[Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]] пен [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Е.Г. Брусиловскийдің]] "[[Қыз Жібек|Қыз Жібегін]]", [[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов|Ш.Құсайыновтың]] "[[Алдар көсе]]сін", [[Әбішев Әли Әжімұлы|Ә.Әбішевтің]] "Достық махаббатын", [[Юхвид|Л.А. Юхвид]] пен [[Александров|А.Б. Александровтың]] "Малиновка-дағы тойын", [[Шевченко Тарас Григорьевич|Т.Г. Шевченконың]] "Назар Стодолясын", [[Гаджибеков|У.А. Гаджибековтің]] "Аршин мал аланын", т.б. қойды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1889 жылы туғандар]] [[Санат:1954 жылы қайтыс болғандар]] ek6z2aswfz3xkc4tfyiyurrw8v71i06 3653187 3653186 2026-09-10T17:01:38Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653187 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Леонт Владимирович Леонов-Вендровский |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 15.11.1889 |Туған жері = {{Туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 5.10.1954 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}}<br /> {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = театр режиссері |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі}} }} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Леонт Владимирович Леонов-Вендровский''' ([[15 қараша]] [[1889 жыл|1889]], [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]] — [[5 қазан]] [[1954 жыл|1954]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі ([[1946]]). * Санкт-Петербург театр училищесі (1908 - 11) мен сахна өнері техникумында (1933 - 1936) оқыған. * 1940 - 1954 жылдары [[Семей облысы]] музыка драма театрының көркемдік жағын басқарды, бас реж. қызметін атқарды. Осы театрда М.Әуезовтің "Қара қыишақ Қобыландысы" мен "Сын сағаттасын", [[Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]] пен [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Е.Г. Брусиловскийдің]] "[[Қыз Жібек|Қыз Жібегін]]", [[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов|Ш.Құсайыновтың]] "[[Алдар көсе]]сін", [[Әбішев Әли Әжімұлы|Ә.Әбішевтің]] "Достық махаббатын", [[Юхвид|Л.А. Юхвид]] пен [[Александров|А.Б. Александровтың]] "Малиновка-дағы тойын", [[Шевченко Тарас Григорьевич|Т.Г. Шевченконың]] "Назар Стодолясын", [[Гаджибеков|У.А. Гаджибековтің]] "Аршин мал аланын", т.б. қойды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1889 жылы туғандар]] [[Санат:1954 жылы қайтыс болғандар]] 6gj0p9f1hrh5uzqc7738edi1x5858dk 3653188 3653187 2026-09-10T17:02:04Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653188 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Леонт Владимирович Леонов-Вендровский |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 15.11.1889 |Туған жері = {{Туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 5.10.1954 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}}<br /> {{USSR}} |Ұлты = |Мансабы = театр режиссері |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі}} }} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Леонт Владимирович Леонов-Вендровский''' ([[15 қараша]] [[1889 жыл|1889]], [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]] — [[5 қазан]] [[1954 жыл|1954]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі ([[1946]]). == Өмірбаяны == * Санкт-Петербург театр училищесі (1908 - 11) мен сахна өнері техникумында (1933 - 1936) оқыған. * 1940 - 1954 жылдары [[Семей облысы]] музыка драма театрының көркемдік жағын басқарды, бас реж. қызметін атқарды. Осы театрда М.Әуезовтің "Қара қыишақ Қобыландысы" мен "Сын сағаттасын", [[Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]] пен [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Е.Г. Брусиловскийдің]] "[[Қыз Жібек|Қыз Жібегін]]", [[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов|Ш.Құсайыновтың]] "[[Алдар көсе]]сін", [[Әбішев Әли Әжімұлы|Ә.Әбішевтің]] "Достық махаббатын", [[Юхвид|Л.А. Юхвид]] пен [[Александров|А.Б. Александровтың]] "Малиновка-дағы тойын", [[Шевченко Тарас Григорьевич|Т.Г. Шевченконың]] "Назар Стодолясын", [[Гаджибеков|У.А. Гаджибековтің]] "Аршин мал аланын", т.б. қойды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1889 жылы туғандар]] [[Санат:1954 жылы қайтыс болғандар]] o85zmk1k30vhs9vg56xwahavxr5vmmm Қазақстан (корпорация) 0 101069 3653275 3639435 2026-09-11T05:41:13Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Erlankarin.jpg|Erlankarin.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Erlankarin.jpg|жойған]], себебі: No permission since 3 September 2026. 3653275 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы |логотипі = Qazaqstan logo.svg |түрі = [[Акционерлік қоғам]] |құрылды = 1933 жыл ([[Қазақ КСР халық комиссарлары кеңесі|Қазақ АКСР Халық комиссарлары Кеңесі]] жанындағы Радиокомитет ретінде) <br/>1957 жыл ([[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] жанындағы Мемтелерадио ретінде) <br/>1991 жыл (Мемлекеттік телерадиокомпания ретінде) |басты адамдары = [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] (Басқарма Төрағасы)<ref name="team">[https://rtrk.kz/kz/team/ Басшылық]</ref> |бұрынғы атауы = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 1,3 млрд теңге (2023) |таза табысы = {{өсім}} 225,8 млн теңге (2023)<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1934079/%D0%9A%D0%A4%D0%9E%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> |қызметкерлер саны = 1600-ден астам |басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі |бағынышты компания = «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС<br/>[[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 4 үй ([[Қазмедиа орталығы]]) |статус = |сайты = https://rtrk.kz/ }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» акционерлік қоғамы («Қазақстан» РТРК» АҚ)''' — «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]<nowiki/>» Ұлттық телеарнасын, «[[Qazsport]]<nowiki/>», «[[Balapan (телеарна)|Balapan]]<nowiki/>», «[[Abai TV]]<nowiki/>» телеарналарын, [[Қазақ радиосы]]н, «[[Шалқар (радио)|Шалқар]]<nowiki/>», «[[Classic (радио)|Classic]]<nowiki/>» радиоларын және аймақтық 14 телерадиокомпанияны біріктіретін [[Қазақстан]]дағы ақпараттық саясатты жүзеге асыратын ең ірі медиа құрылым. Тарихы [[1921 жыл]]ы негізі қаланған Қазақ радиосы мен [[1958 жыл]]ы құрылған Республикалық бірінші телеарнадан басталады.<ref>[https://rtrk.kz/kz/about/ Корпорация туралы]</ref> [[2025 жыл]]ғы тамыздан бастап телерадиокорпорацияның Басқарма төрағасы — [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]. == Тарихы == Телерадиокорпорация тарихы 1921 жылдан бастау алады, сол жылы Пошта мен телеграфтар Халық комиссариаты эфирге Қазақ радиосын шығарды. 1933 жылы радио Қазақ АКСР-і Радиофикация және радио хабарларын тарату комитетінің тікелей бағынысына өтеді, ал 1978 жылы Комитеттің атауы Қазақ КСР Телевидение және радио хабар тарату жөніндегі мемлекеттік комитеті (Қазақ КСР Мемтелерадио) болып өзгерді. 1951 жылы 22 наурыз күні КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен КСРО-ның Орталық телевизия студиясы құрылды. 1957 жылы Үкімет радио және теледидарды Мәдениет министрлігі құрамынан бөлек шығару туралы шешім шығарып, КСРО Министрлер Кеңесінің жанынан Радио және телехабарлар тарату жөніндегі комитет құрылды. Бұл жаңалықтың ізін ала 1957 жыл 29 маусымда Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Телевизия және радиохабарлары жөніндегі комитет құру туралы қаулы қабылдады. Осылайша, арада 8 ай өткеннен кейін 8 наурызда Қазақ телевизиясы дүниеге келді. 1958 жылы Қарағанды мен Өскеменде, 1959 жылы Жезқазғанда, 1960 жылы Петропавлда облыстық студиялар ашылды. Бұдан кейін Целиноград, Орал, Балқаш, Семей қаласында студиялар ашылып, аталмыш бағытта жұмыс жалғаса берді.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/kazak-televiziyasy-bugin-60-tyn-asuyna-shykty_a3176792/ Қазақ телевизиясы бүгін 60-тың асуына шықты]</ref> 1958 жылдың 8 наурызынан бастап Мемтелерадио Орталық телевидениенің (ОТ) Бірінші программасын таратуды бастады, оның ішінде қазақ программалары үшін «өңірлік терезе» қалдырылды. Кейінірек Қазақ КСР Мемтелерадиосының хабарлары жеке программаға, «Қазақ телевидениесіне» кіріп, бүкіл Қазақ КСР аумағын қамтыды. 1991 жылы 17 қыркүйекте Қазақ КСР Мемтелерадиосы таратылып, орнына Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігіне бағынатын Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P910000819_ О создании Казахской госудаpственной телеpадиовещательной компании]</ref> 1992 жылғы 18 қыркүйекте Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы мен облыстық телерадиокомпаниялар негізінде Министрлер Кабинетінің жанынан «Қазақстан» Мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды. Ол Қазақстанның телерадиохабар мәселелерi жөнiндегi орталық мемлекеттiк басқару органы ретінде жұмыс істеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U920000920_ О создании Госудаpственной телеpадиовещательной компании "Казахстан"]</ref> 1994 жылы 4 сәуірде Мемлекеттік телерадиокомпания таратылып, Министрлер Кабинетiнiң жанынан «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U940001618_ "Қазақстан теледидары мен радиосы" республикалық корпорациясын құру туралы]</ref> 1994 жылы 20 мамырда Корпорация құрылымында «Хабар» ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. 1995 жылы 23 қазанда республикалық мемлекеттік кәсіпорын түрінде «Хабар» агенттігі Корпорациядан бөлініп шықты. 2001 жылдың тамызынан 2002 жылдың мамырына дейін корпорация [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі»]] Жабық акционерлік қоғамының сенімгерлік басқаруында болды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020000559_ Мемлекеттік меншікті басқарудың кейбір мәселелері туралы]</ref> 2003 жылы 7 қаңтарда «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының атауы «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы болып өзгертілді. 2004 жылы 26 наурызда 2003 жылғы жаңа «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңға орай «Қазақстан» РТРК» жабық акционерлік қоғамы «Қазақстан» РТРК» акционерлік қоғамы болып қайта тіркелді. 2008-2010 жылдары «Қазақстан» РТРК» АҚ Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты [[Арна Медиа|«Арна Медиа» Ұлттық ақпараттық холдингі» АҚ]] құрамында болды. 2010 жылы 31 мамырда «Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қоры» қоғамдық қоры [[Еуразия бірінші арнасы|«Еуразия+ОРТ» ЖШС-нің]] 80% үлесіне иелік ететін «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС компаниясын Корпорация меншігіне сыйға тартты.<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/223765/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_2010.pdf Аудиторский отчет за 2010 год]</ref> 2011 жылы «Қазақ ақпарат агенттігі» Ұлттық компаниясы» АҚ таратылып, «Қазақстан» РТРК» АҚ құрамына қосылды. 2013 жылы 16 қазанда Корпорация құрамында «Қазақпарат» Халықаралық ақпараттық агенттігі» ЖШС тіркелді. 2016 жылы 20 желтоқсанда [[ҚазАқпарат|«Қазақпарат» халықаралық ақпарат агенттігі» ЖШС]] Корпорация құрамынан шығып, республикалық меншікке өтті. 2016 жылы 14 желтоқсанда Корпорация құрамында 4 радионы біріктіретін «Республикалық радио» ЖШС тіркелді. 2017 жылы 30 қазанда «Республикалық радио» ЖШС атауы [[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] болып өзгертілді. 2025 жылы Корпорацияға қарайтын [[Астана (радио)|Астана радиосы]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] өтіп, [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly» радиосы]] ашылды.<ref>[https://www.inform.kz/ru/znakomtes-novoe-radio-jibek-joly-6dcd35 Знакомьтесь — новое радио «Jibek Joly»!]</ref> == Басшылары == {| class="wikitable" |+ ! style="text-align: center; width: 5%;" | № !! style="text-align: center; width: 10%;" | Жылдар !! style="text-align: center; width: 20%;" | Аты-жөні !! style="text-align: center; width: 20%;" | Фото !! style="text-align: center; width: 45%;" | Лауазымы |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | 1957-1959 || style="text-align: center;" | [[Қанапия Мұстафин]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | 1959-1962 || style="text-align: center;" | [[Құрманбек Сағындықов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | 1962-1969 || style="text-align: center;" | [[Кенжеболат Нұртазаұлы Шалабаев|Кенжеболат Шалабаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы <br>Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | 1969-1975 || style="text-align: center;" | [[Кеңесбай Үсебайұлы Үсебаев|Кеңесбай Үсебаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: center;" | 1975-1983 || style="text-align: center;" | [[Хамит Хасенұлы Хасенов|Хамит Хасенов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы <br>Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: center;" | 1983-1986 || style="text-align: center;" | [[Камал Сейітжанұлы Смайылов|Камал Смайылов]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Смайылов Камал.jpg|50px]]|| style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: center;" | 1986-1990 || style="text-align: center;" | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: center;" | 1990-1991 || style="text-align: center;" | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев|Сағат Әшімбаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: center;" | 1991-1992 || style="text-align: center;" | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: center;" | 1992-1994 || style="text-align: center;" | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Egemen Archive Nazarbayev Murtaza (Sherkhan Murtaza cropped).jpg|50px]] || style="text-align: center;" | «Қазақстан» мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: center;" | 1994-1995 || style="text-align: center;" | [[Ләйлә Қалибекқызы Бекетова|Ләйлә Бекетова]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті |- | style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: center;" | 1995-1996 || style="text-align: center;" | [[Әшірбек Көпішев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті |- | style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: center;" | 1996-2001 || style="text-align: center;" | [[Ерлан Әбенұлы Сатыбалдиев|Ерлан Сатыбалдиев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті <br>«Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының президенті |- | style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: center;" | 09.2001-08.2002 || style="text-align: center;" | [[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 15 || style="text-align: center;" | 08.2002-04.2006 || style="text-align: center;" | [[Ғалым Төлембекұлы Доскен|Ғалым Доскен]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы <br>«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы <br>«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 16 || style="text-align: center;" | 04.2006-12.2007 || style="text-align: center;" | [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 17 || style="text-align: center;" | 12.2007-09.2008 || style="text-align: center;" | [[Дәурен Серікұлы Әбдіхамитов|Дәурен Әбдіхамитов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 18 || style="text-align: center;" | 09.2008-07.2011 || style="text-align: center;" | [[Жанай Сейітжанұлы Омаров|Жанай Омаров]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 19 || style="text-align: center;" | 07.2011-10.2016 || style="text-align: center;" | [[Нұржан Жалауқызы Мұхамеджанова|Нұржан Мұхамеджанова]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | style="text-align: center;" | 20 || style="text-align: center;" | 10.2016-01.2017 || style="text-align: center;" | [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 21 || style="text-align: center;" | 02.2017-04.2019 || style="text-align: center;" | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 22 || style="text-align: center;" | 04.2019-08.2025 || style="text-align: center;" | [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Lyazzat Tanysbai.jpg|50px]] || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | style="text-align: center;" | 23 || style="text-align: center;" | 08.2025- || style="text-align: center;" | [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |} == Құрылымы == Акционерлік қоғамның жоғары басқару органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] атынан Жалғыз акционер. Акционердің мүдделерін қамтамасыз етуді бақылау және құқықтарын сақтауды жүзеге асыратын Қоғамның стратегиялық басқару органы — Директорлар кеңесі. Қоғамның ағымдағы қызметіне басшылық етуші атқарушы орган — Басқарма. Директорлар кеңесіне Қоғамның қаржылық-шаруашылық қызметі бойынша тәуелсіз ақпаратты Директорлар кеңесіне тікелей бағынатын және есеп беретін Ішкі аудит қызметі ұсынады.<ref>[https://rtrk.kz/kz/corporate-governance/ Корпоративтік басқару]</ref> === Басқарма құрылымы === {| class="wikitable" |+'''Басқарма Төрағасы: [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]'''<ref name="team" /> !'''Басқарма Төрағасының орынбасары: Айзада Жаманқұлова''' !'''Басқарма Төрағасының орынбасары: [[Еркін Таңатқанұлы|Еркін Мұхамеджанов]]''' !'''Басқарма Төрағасының қаржылық және әкімшілік мәселелер жөніндегі орынбасары: [[Дана Абибуллақызы|Дана Ахметова]]''' !'''Басқарушы директор: ''бос орын''''' |- |"Qazaqstan" ұлттық телеарнасы |"Qazsport" телеарнасы |Қаржылық қамтамасыз ету департаменті |Анонс бөлімі |- |"Balapan" телеарнасы |"Abai TV" телеарнасы |Техникалық қамтамасыз ету департаменті |Диджитал департамент |- |Алматы қаласындағы филиал |"Алтын қор" телерадиоқор департаменті |Коммерциялық қызмет департаменті |Маркетинг және медиа аналитика бөлімі<ref>[https://rtrk.kz/kz/info-law-structure/ Құрылым]</ref> |- |Дубляж бөлімі |Өндірістік орталық |Ақпараттық қауіпсіздік департаменті | |- |Телехикаялар өндірісі бөлімі |Аймақтық филиалдармен жұмыс бөлімі |Персоналды басқару департаменті | |- |Дистрибуция және сатып алу бөлімі |Облыстық филиалдар (14 филиал) |Құқықтық қамтамасыз ету департаменті | |- | |Еншілес ЖШС: "Қазақ радиолары" ЖШС, "Телевизия жаңалықтары агенттігі" ЖШС |Құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті | |- | | |Шаруашылық қамтамасыз ету департаменті | |} === Директорлар кеңесі құрамы === * [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] — директорлар кеңесінің төрағасы, Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары * Қанат Ысқақов — Мәдениет және ақпарат вице-министрі * Бауыржан Тынысбеков — Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті төрағасының орынбасары * [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] — «Қазақстан» РТРК» АҚ Басқарма Төрағасы * Айдана Әбішева — тәуелсіз директор * Эльнура Абақанова — тәуелсіз директор<ref>[https://rtrk.kz/kz/info-law-head/ Басшылар туралы мәлімет]</ref> === Еншілес ұйымдар === «Қазақстан» телерадиокорпорациясының еншілес ұйымдары қатарына 2 компания мен [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігімен]] бірлесіп құрған қор кіреді: * [[Қазақ радиолары|'''«Қазақ радиолары» ЖШС''']] — Корпорацияға қарасты республикалық 3 радионы басқаратын компания. 2016 жылы желтоқсанда құрылған. * '''«Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС''' — [[Еуразия бірінші арнасы]]ның («Еуразия+ОРТ» ЖШС) мемлекетке тиесілі 80% үлесін басқарушы компания. Тұңғыш Президент қорынан Корпорация меншігіне 2010 жылы өткен. * '''«Медиа дамыту қоры» корпоративтік қоры''' — 2020 жылы отандық бұқаралық ақпарат құралдары мен медиа саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында құрылған корпоративтік қор. == Республикалық телеарналар мен радиостанциялар == {| class="wikitable" ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Арна атауы !! style="text-align: center;" | Логотип !! style="text-align: center;" | Құрылды !! style="text-align: center;" | Сипаттама !! style="text-align: center;" | Директор !! style="text-align: center;" | Маңызды бағдарламалар |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | [[Qazaqstan (телеарна)|'''Qazaqstan''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Qazaqstan logo.svg|100px]] || style="text-align: center;" | 1958 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші ұлттық телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;1. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | Жалғас Алтаев|| style="text-align: center;" | [[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]], Апта, Ашық алаң, Ақорда |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | '''[[Balapan (телеарна)|Balapan]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Balapan.jpg|100px]] || style="text-align: center;" | 2010 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші балалар телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;4. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | Мақпал Укенова|| style="text-align: center;" | Balapan live, Кім тапқыр, Кішкентай дәрігер |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | '''[[Qazsport]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Qazsport newlogo.png|100px]] || style="text-align: center;" | 2013 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші спорттық телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;6. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | [[Нағи Қалтайұлы Бақытбеков|Нағи Бақытбеков]] || style="text-align: center;" | СПОРТты ТАҢда, Sport Review |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | '''[[Abai TV]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Abaitv logo.png|100px]] || style="text-align: center;" | 2020 || style="text-align: center;" | '''Мәдениет және өнер телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;5. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | [[Азамат Кеңесұлы]] || style="text-align: center;" | Сарасөз, Киелі сахна, Шаңырақ, Сана |} {| class="wikitable" |+ "[[Қазақ радиолары]]на" қарасты радиостанциялар <br>Бас директоры: [[Нұртас Солтанұлы|Нұртас Көшеров]] ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Радио атауы !! style="text-align: center;" | Логотип !! style="text-align: center;" | Құрылды !! style="text-align: center;" | Сипаттама !! style="text-align: center;" | Директор !! style="text-align: center;" | Маңызды бағдарламалар |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | '''[[Қазақ радиосы]]''' || style="text-align: center;" | [[File:Qazaq1921.png|100px]] || style="text-align: center;" | 1921 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның тұңғыш радиосы.''' Жиілігі: 106,8 FM. Тілі: қазақша, орысша, немісше, ұйғырша, өзбекше, украинша, түрікше, татарша | style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Таңғы көңілашар, Мінбер, Бір толқында |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | [[Шалқар (радио)|'''Шалқар радиосы''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Шалқар радиосы.png|100px]] || style="text-align: center;" | 1966 || style="text-align: center;" | '''Қазақ халқының руханиятын насихаттайтын радио.''' Жиілігі: 100,4 FM. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | [[Болатбек Көрпебайұлы Төлепберген|Болатбек Төлепберген]] || style="text-align: center;" | Шалқар таңы, Әлқисса, Күй-шежіре |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | [[Classic (радио)|'''Classic радиосы''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Classic радиосы.jpg|100px]] | style="text-align: center;" | 2011 | style="text-align: center;" | '''Классикалық музыканың радиостанциясы.''' Жиілігі: 102,7 FM. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | Баян Байсейітова | style="text-align: center;" | Классикалық таң, ДжазТайм, Музыкалық палитра |} ==Аймақтық филиалдары== {| class="wikitable" |+ Қазақстанның облыстық телерадиокомпаниялары ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Филиал атауы !! style="text-align: center;" | Негізгі телеарна ! Басқа арналар !! Тарихи мәліметтер !! Филиал директоры |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | '''[[SEMEI (телеарна)|Абай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Semeitv.png|100px]] || – || 1965 жылдың 1 қыркүйегінде Семей телестудиясының алғашқы ресми хабары эфирге шықты. || Нұрбек Бекенов |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | '''[[KÓKSHE (телеарна)|Ақмола облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Kokshetv.png|100px]] || – || 1999 жылдың 21 қыркүйегінде Ақмола облысының орталығы Астана қаласынан Көкшетауға ауысқаннан кейін құрылды. || Берік Әбділманов |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | '''[[AQTÓBE (телеарна)|Ақтөбе облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqtobetv.png|100px]] || – || Ақтөбе филиалы 1960 жылы 28 қазаннан бастап өз хабарларын тарата бастады. || Ғани Жәпішов |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | '''[[ATYRAÝ (телеарна)|Атырау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Atyrautv.png|100px]] || ATYRAÝ радиосы || Атырау телестудиясы Гурьев қаласының 350 жылдығын тойлау кезінде 1990 жылы 1 қыркүйек күні тұсауын ресми түрде кесті. || Талғат Өтеғұлов |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: center;" | '''[[AQJAIYQ (телеарна)|Батыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqjaiyqtv.png|100px]] || – || Батыс Қазақстан облыстық телестудиясы өзінің тұңғыш хабарын 1964 жылы 26 қыркүйекте эфирге шығарды. || Клара Қамбетова |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: center;" | '''[[JAMBYL (телеарна)|Жамбыл облыстық филиалы]]'''||[[Сурет:Jambyltv.png|100px]] || JAMBYL радиосы || 1989 жылдың 1 қарашасында облыстық телеарна өз жұмысын бастады. || Гүлбаршын Құланбаева |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: center;" | '''[[SARYARQA (телеарна)|Қарағанды облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Saryarqatv.png|100px]] || – || 1958 жылдың 31 тамыз күні Қарағанды телестудиясы Шахтерлер күніне арналған кинобағдарлама арқылы алғаш рет эфирге шықты. || Жұрағат Баман |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: center;" | '''[[QOSTANAI (телеарна)|Қостанай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qostanaitv.png|100px]] || – || Қостанай облыстық филиалы телевизия хабарларын тұңғыш рет 1991 жылы 1 ақпанда Қостанай қаласында бастады. || Ербол Ипбергенов |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: center;" | '''[[QYZYLORDA (телеарна)|Қызылорда облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzylordatv.png|100px]] || – || Қызылорда облыстық телеарнасы 1991 жылдың 30 сәуірінде ашылды. || Нұрбек Әмиша |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: center;" | '''[[MAŃǴYSTAÝ (телеарна)|Маңғыстау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Mangystautv.png|100px]] || MAŃǴYSTAÝ радиосы <br>JAŃAÓZEN телеарнасы || 1970 жылы 15 тамызда Шевченко телестудиясының алғашқы көрсетілімі болды. || Жанахмет Ағыбаев |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: center;" | '''[[ERTIS (телеарна)|Павлодар облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ertistv.png|100px]] || – || 1965 жылы 7 қарашада Павлодар телестудиясы тұңғыш рет бірінші бағдарламасын эфирге шығарды. || Гүлнаш Әбішева |- | style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: center;" | '''[[QYZYLJAR (телеарна)|Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzyljartv.png|100px]] || – || 1958 жылы облыстық депутаттар кеңесінің шешімімен Петропавлда телемұнараның құрылысы қолға алынды. 1960 жылы 1 наурызда өз жұмыстарын бастады. || Разия Ыдырысбаева |- | style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: center;" | '''[[ALTAI (телеарна)|Шығыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Altaitv.png|100px]] || – || Өскемен қаласында телевизиялық студия ресми түрде 1958 жылы наурыздың 16-ншы жұлдызында ашылды. || Берік Көшербаев |- | style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: center;" | '''[[OŃTÚSTIK (телеарна)|Шымкент қалалық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ontustiktv.png|100px]] || OŃTÚSTIK радиосы || Алғашқы хабарын 1990 жылғы қараша айының 5-ші жұлдызында тікелей эфирге таратты. || Саламат Омаш |} === Корпорацияның бұрынғы телерадиокомпаниялары === * '''Жезқазған облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1959 жылы 5 қыркүйекте Жезқазған тау-кен комбинаты инженерлерінің күшімен әуесқой телестудия ретінде ашылды. 1960 жылы Жезқазған телевизия студиясы мәртебесін алған. 1973 жылы [[Жезқазған облысы]]ның құрылуына байланысты облыстық телерадиокомитет құрылып, 1991 жылы ол облыстық телерадиокомпания болып өзгертілді. 1997 жылы Жезқазған облысының таратылуына байланысты «Дидар» Жезқазған қалалық телерадиохабарын тарату дирекциясы («Дидар» телеарнасы) болып қайта құрылды. [[Ұлытау облысы]] құрылғаннан кейін 2022 жылдың желтоқсанынан бері «Ulytau» облыстық телерадиокомпаниясы («Ulytau» телеарнасы) деп аталады.<ref>[https://ulytau.tv/telearna-turaly.html Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240824133017/https://ulytau.tv/telearna-turaly.html |date=2024-08-24 }}</ref> * '''Торғай облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1971 жылы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысында]] радио іске қосылды. 1992 жылы соның негізінде Торғай облыстық телерадиокомпаниясы құрылды. 1997 жылы облыстың таратылуына байланысты Арқалық қалалық теледидары мен радиосы болып өзгертіліп, 2012 жылдан бері «Арқа дидары» деп аталады.<ref>[https://arkalyk-ounb2.kz/images/---9/5.pdf&ved=2ahUKEwiiuui44Y2IAxW8KhAIHTYxJccQFnoECDQQAQ&usg=AOvVaw3jZkhHm8re0AyEhaZX0KDo Арқалық тарих толқынында]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Балқаш қалалық телестудиясы'''. 1967 сәуірде Балқаш қаласында жұмысын бастап, 1997 жылы наурызда жабылып қалды.<ref>[https://orken-media.kz/2018/06/28/pervomu-balhashskomu-diktoru-ispolnilos-80-let/ Первому балхашскому диктору исполнилось 80 лет]</ref> == Жабылған телеарналар == ===«Алатау» телеарнасы=== Қытай елінің шекаралас аудандарына ұйғыр және қазақ тілінде хабар тарататын екінші республикалық «Алатау» арнасының трансляциясы [[1984 жыл]]ы 1 шілдеден бастап АСК-2 [[аппаратты студиялық кешен]]інен шыға бастады. 1999 жылы телеарна жабылып, ұйғыр тіліндегі «Алитағ» бағдарламасы «Қазақстан-1» телеарнасынан шыға бастады. 2002 жылы «Алитағ» бағдарламасының атауы «Висал», кейінірек «Биз, Қазақстан уйғурлири» деп өзгертілді. 2009 жылы ұйғырша хабар тарату тоқтады.<ref>[https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/13857 «Әссаламу әләйкүм, әзиз телетамашибинлар!»]</ref> ===«Мәдениет» телеарнасы=== {{main|Мәдениет (телеарна)}} [[Сурет:Logo Madeniet.png|thumb|300px|right|«Мәдениет» телеарнасының логотипі]] '''«Мәдениет» телеарнасы''' – [[Қазақстан]]дағы мәдени-танымдық бағытта хабар таратқан алғашқы арна. Қазақстандық көрермендерге отандық және әлемдік мәдениет жауһарларын кеңінен таныстырған бұл арна [[2011 жыл]]дың [[26 қыркүйек|26 қыркүйегінде]] «Қазақстан» РТРК» АҚ жанынан ашылды. [[2014 жыл]]ы [[1 қаңтар]]дан бастап [[Білім (телеарна)|«Білім»]] телеарнасымен біріктіріліп, [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі]] жанында [[Білім және мәдениет (телеарна)|«Білім және мәдениет»]] телеарнасы ретінде хабар тарата бастады.<ref>http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217073722/http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ |date=2015-02-17 }} Телеарна туралы</ref> === «Tamasha TV» телеарнасы === '''«Tamasha TV» телеарнасы''' Қазақстандағы ойын-сауықтық бағыттағы алғашқы арна болып 2018 жылдың 1 қыркүйегінде эфирге шықан болатын. Әлемдік пандемия салдарынан телеарна 2020 жылдың 27 шілдесінен бастап хабар таратуын тоқтатты.<ref>[https://ruh.kz/tamasha-tv-telearnasy-jabyldy_10054/ «Tamasha TV» телеарнасы жабылды]</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Қазақстан телерадиокорпорациясы}} ebr1az4p0hl73lk190gymjertkk9y0n Жақыпбек Алтайұлы Алтаев 0 116814 3653341 3530831 2026-09-11T08:10:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653341 wikitext text/x-wiki '''Жақыпбек Алтаев''' (21 сәуір 1948, [[Қазығұрт]], [[Қазығұрт ауданы]], [[Түркістан облысы]]) – [[Фарабитану|фарабитанушы]]-ғалым, философия ғылымының докторы ([[1997 жыл|1997]]), профессор ([[1998 жыл|1998]]). == Өмірбаяны == Ташкент мемлекеттік университетiнiң философия және экономика факультетiн бiтiрген ([[1972 жыл|1972]]). [[1972 жыл|1972]]–[[1976 жыл|1976]] ж. [[Шымкент педагогикалық институты]]ның философия кафедрасының оқытушысы. 1980–1985 ж. [[ALT Университеті|Қазақ көлiк және коммуникация академиясы]] (бұрынғы Алматы транспорт және көлік инженерлері институты) философия кафедрасының аға оқытушысы, доцент. 1985 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] философия және саясаттану факультетiнде философия және әлеуметтік таным методологиясы кафедрасының меңгерушiсi болды. «Қазақ философиясының қалыптасуы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Алтаев қазақ философиясы, мәдениет тарихы мен теориясы мәселелерiн зерттеумен шұғылданады. 50-ден астам ғылыми мақалалары, 2 монография, 4 оқулық, бес оқу құралы жарық көрген. Студенттерге, магистранттар мен аспиранттарға [[философиялық антропология|«философиялық антропология]]», [[құқық философиясы|«құқық философиясы]]», «Әл-Фараби және қазақ халқының рухани мұралары», [[Ислам философиясы|«Ислам философиясы]]», «мәдениет тарихы мен теориясы» атты арнайы курстар жүргiзiп келедi. 1993 жылы [[Иран|Иран Ислам Республикасының]] Тегеран университетінде халықаралық ғылыми конференцияға қатысып, баяндама жасады. ==Ғылыми дәрежесі== * 1997 жылы философия ғылымдарының докторы атанды. * 1998 жылы Профессор ғылыми дәрежесін алды. * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] философия кафедрасының профессоры, Әл-Фараби ғылыми-зерттеу орталығының директоры. ==Еңбек тәжірибесі мен марапаттаулары== 2011 жылы Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігінің “Үздік оқытушы” грантының иегері. 2008 ж. Қазығұрт ауданының “Құрметті азаматы”. 2008 ж. Қазақстан ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін ҚР Білім және Ғылым министрлігінің медалімен марапатталды. 2018 ж. [[Фарабитану]] ғылымына қосқан үлесі үшін "Әл-Фараби” алтын медалі берілді. ==Қысқаша ғылыми қызметі== Ж.Алтаев 7 монографиялық зерттеудің, 15-тен аса оқулық пен оқу құралдарының авторы, ғылыми еңбектерінің жалпы саны 300-ден астам. 2018 ж. 7 томдық шығармалар жинағы «Қазақ университеті» баспасынан жарық көрді. Ж.Алтаевтың жетекшілігімен 30 ғылым кандидаты, 4 ғылым докторы, 5 (PhD) философия докторы, қазіргі уақытта 2 (PhD) докторантқа ғылыми жетекші. ==Ғылыми бағыттары== Қазақ философиясы, Фарабитану, Ислам философиясы, философия тарихы. ==Оқитын пәндері== “Қазақ философиясы”, “Әл-Фараби және қазіргі заман”, “Ғылым тарихы мен философиясы”, “Орта ғасыр классикалық ислам философиясы”. ==Шығармашылығы== *Қазақ философиясының тарихына кіріспе, А., 1994; *Қазақ даласының ойшылдары IX - XII ғғ., (телавтор), А., 1995; *Қазақ философиясы, А., 1996; * Философия және мәдениеттану, А., 1998; *Қазақ халқының рухани мұралары, А., 1998; * Философия тарихы, А., 1998; *Основы философии, А., 2001; *Философия, оқулық, А., 2004.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы|"Қазақ энциклопедиясы"]]</ref> *“Әл-Фараби және Ислам философиясы” Алматы, «Қазақ университеті» 2012, 162 б. *“Ислам философиясы” Алматы, «Эверо» 2014, 500 б. *“Ортағасыр Классикалық Ислам философиясы” Алматы, 2016, 343 б. *“Философия тарихы ” Алматы, «Қазақ университеті» 2017, 337 б. *Көптомдық шығармалар жинағы (1-7 том) Алматы, «Қазақ университеті» 2017. == Сыртқы сілтемелер == *[http://kaznu.kz/ru/9979/page Алтаев Жакипбек Алтаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117225815/http://www.kaznu.kz/ru/9979/page |date=2016-11-17 }} *[http://www.baiterek.kz/index.php?journal=37&page=649 статья Ж.Алтаева "Интеллект, освященный духом"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013707/http://www.baiterek.kz/index.php?journal=37&page=649 |date=2016-03-05 }} *[http://www.baiterek.kz/index.php?journal=28&page=388 статья Ж.Алтаева "Смотрясь в него, как в зеркало"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614034019/http://www.baiterek.kz/index.php?journal=28&page=388 |date=2008-06-14 }} *[http://www.abay.nabrk.kzhttp://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Tehran/ University of Tehran ]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?option_lang=rus&orgid=1910 Ташкентский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311072502/http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?option_lang=rus&orgid=1910 |date=2016-03-11 }} *[http://www.e-kitaptar.com/%D3%A9%D3%99%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0/%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F философиялық антропология] == Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1948 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан философтары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Қазығұрт ауданында туғандар]] ikrt54d6pe4luued3h9l45l7stbpbtk Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі 0 117572 3653069 3653003 2026-09-10T13:28:20Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:IArhunI|IArhunI]] соңғы нұсқасына қайтарды 1968638 wikitext text/x-wiki == Ойын-сауық, тұрмыс-салт ойындары == * [[Қалтырауық қамыр кемпір және Ақ боран]] * [[Күзем алу]] * [[Тоғыз аяқ, тоғыз табақ]] * [[Тоқым қағар]] * [[Жар-жар (ойын-сауық)]] * [[Қыз кәде]] * [[Беташар]] * [[Бастаңғы]] * [[Бұғынбақ]] * [[Шалма (ойын)]] * [[Түйілген шыт]] * [[Дауыста, атыңды айтам]] * [[Сиқырлы таяқ]] * [[Шертпек]] * [[Инемді тап]] * [[Айдап сал]] * [[Қарамырза]] * [[Белбеу тастау]] * [[Монданақ]] * [[Қаһарлы-Бану]] * [[Көрші ойыны]] * [[Кім шертті?]] * [[Есімде (ойын)]] * [[Сақина тастау (ойын)]] * [[Жылдырт-жылдырт]] * [[Үйімнің үстіндегі кім?]] * [[Алтыбақан]] == Жануарлар дүниесіне, аңшылыққа байланысты ойындар == * [[Аңшылар (ойын)]] * [[Тұзақ құру]] * [[Ақ байпақ]] * [[Көк сиыр]] * [[Түйе-түйе]] * [[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]] * [[Қой бағу (ойын)]] == Дене шынықтару спорт ойындары == * [[Атқаума (ойын)]] * [[Айгөлек (ойын)]] * [[Айтжүргін]] * [[Мәлкі тотай]] * [[Соқыртеке]] * [[Орамал тастау]] * [[Жаяу жарыс]] * [[Әуе таяқ]] * [[Жанды дөңгелек]] * [[Қап киіп жарысу (ойын)]] * [[Тоспа доп]] * [[Қарғымақ]] * [[Қарақұлақ (ойын)]] * [[Алакүшік]] * [[Доп тебу]] * [[Қасқырқақпан]] * [[Қырықаяқ (ойын)]] * [[Бойға доп дарытпа]] * [[Ақ сандық, көк сандық]] * [[Көген тартыс]] * [[Тең көтеру]] * [[Кім түртті?]] * [[Бүркіт (ойын)]] * [[Ұшты-ұшты]] * [[Сақ құлақ (ойын)]] * [[Қуалап соқ (ойын)]] * [[Сен тұр, сен шық!]] * [[Шымбике]] * [[Тауқырайдан]] * [[Асау мәстек]] * [[Көги гөк]] * [[Үй артында қол ағаш]] * [[Марламқаш]] * [[Айқұлақ ойыны]] * [[Біз де]] * [[Арқан тарту]] * [[Ептілік (ойын)]] * [[Бәлләй]] * [[Теңге ілу]] * [[Ортаға түспек]] * [[Дәл басу]] * [[Етек-етек]] * [[Даусынан біл]] * [[Күшің жетсе — үзіп кет]] * [[Жаңылма]] * [[Байқап қал!]] * [[Қазан доп]] * [[Күллій]] * [[Ақ сүйек (ойын)]] * [[Орда (ойын)]] * [[Жаяу көкпар]] * [[Таяқ ойнау]] * [[Таяқ жүгірту]] * [[Атшылар жарысы]] * [[Қардан жасалған тир]] * [[Тепе-теңдік (ойын)]] * [[Жүйріктер жеңеді]] * [[Қармақ (ойын)]] * [[Судағы жасырынбақ]] * [[Бөрік теппек]] * [[Жігіт қуалау]] * [[Тымақ ұру]] * [[Бұғынай]] * [[Қосқұлақ (ойын)]] * [[Тартыс (ойын)]] * [[Қындық-сандық]] * [[Қара сиыр]] * [[Сиқырлы таяқ]] * [[Қарагие]] * [[Түйілген орамал]] * [[Жүрелей секіру]] * [[Қазақ күресі]] * [[Жатып күресу]] * [[Тауық күрес]] * [[Білектесу]] * [[Сірес]] * [[Арқан тартыс]] * [[Бәйге мен аламан бәйге]] * [[Тай жарыс]] * [[Құнан жарыс]] * [[Дөнен жарыс]] * [[Жорға жарыс]] * [[Аударыспақ]] * [[Түйе жарыс]] * [[Табақ алып қашу немесе мүше алып қашу]] * [[Қыз қуу]] * [[Теңге алу]] * [[Ат омыраулату]] * [[Жігіт қуу]] * [[Ат үстіндегі тартыс]] * [[Жаяу тартыс]] * [[Сайыскерлер]] * [[Аш қасқыр]] * [[Дүмпілдек]] * [[Кім жылдам?]] * [[Үш орындық]] * [[Шүлдік (ойын)]] * [[Домалақ ағаш]] * [[Арынды арқан]] * [[Қарт-құрт]] * [[Тұтқын алу]] * [[Бөрік жасырмақ]] * [[Қамалды қорғау]] * [[Жасырынбақ]] * [[Ошақ (ойын)]] * [[Шалма тастау]] * [[Жапалақтар мен қарлығаштар (ойын)]] * [[Асық ойындары]] * [[Бес тас]] * [[Атбақыл]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақтың ұлттық ойындары]] {{Ұлттық ойын}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|*]] [[Санат:Тізімдер]] miwkd3btfzrgv89n8gb0exln4ksjs8g Винница 0 121966 3653211 3439040 2026-09-10T19:54:14Z A1 3895 /* Танымал адамдары */ 3653211 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Облыс орталығы |қазақша атауы = Винница |шынайы атауы = Вінниця |сурет = VinnytsiaCityTower.jpg |сурет атауы = |жағдайы = облыс орталығы |ел = Украина |елтаңба = Vinnytsya gerb.png |ту = Flag of Vinnycia.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = 100 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 14|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Винница облысы |кестедегі аймақ = Винница облысы{{!}}Винница |аудан түрі = Аудан |ауданы = Винница ауданы |кестедегі аудан = Винница ауданы{{!}}Винница |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = Қауым |қауым = Винница қалалық қауым |кестедегі қауым = Винница қалалық қауым{{!}}Винница қалалық |ішкі бөлінісі = 3 аудан |басшының түрi = Қалалық басшы |басшысы = Сергей Анатольевич Моргунов |құрылған уақыты = 1363 |алғашқы дерек = 1355 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1795 |жер аумағы = 113,2<ref>[http://vinnitsaok.com.ua/2015/05/13/199684 Вінниця стане на 60% більшою] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316024929/http://vinnitsaok.com.ua/2015/05/13/199684 |date=2017-03-16 }}.{{ref-uk}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 248 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{құлдырау}} 370 264<ref>{{Cite web|url=https://www.vn.ukrstat.gov.ua/index.php/statistical-information/6817-2010-11-26-08-09-32.html|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 квітня 2021 року та середня чисельність у січні–березні 2021 року|website=www.vn.ukrstat.gov.ua}}</ref> |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 3270,1 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[украиндар]], [[орыстар]], [[еврейлер]], [[поляктар]], [[молдавандар]] |конфессионалдық құрамы = [[православие]], [[католицизм]], [[протестантизм]], [[иудаизм]] |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = 380 432 |пошта индексі = 21000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AB, КВ / 02 |идентификатор түрі = КОАТУУ |сандық идентификаторы = 510100000 |ортаққордағы санаты = Vinnytsia |сайты = http://www.vmr.gov.ua |сайт тілі = }} '''Винница''' ({{lang-uk|Вінниця}}) — [[Украина]]дағы қала, [[Винница облысы]]ның әкімшілік орталығы. Оңтүстік Буг өзені бойында, темір жол торабы. Халқы 371 698 (2013). Киевтен оңтүстік-батысқа қарай 200 шақырымдай жерде орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://wikiway.com/ukraina/vinnitsa/|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Географиясы == Винница қаласы Винница облысының облыс орталығы болып табылады. Винница және оның төңірегі құмдардың, саздардың, әктастардың және мергельдердің төрттік шөгінділерімен жабылған Волын-Подольск кристалды массивінде орналасқан. Бұл массивтің іргетасы ежелгі тау жыныстарынан тұрады: граниттер, гнейстер, сиениттер, олар бірқатар жерлерде жер бетіне шығып, құнды құрылыс материалы болып табылады. Винница Украина астанасы - Киев қаласынан 260 км (жол), Одессадан 429 км, Львовтан 369 км қашықтықта орналасқан. Винница қаласы орташа ендіктерде орналасқан, бұл оның климатының қалыптылығын анықтайды. Винница жеткілікті ылғалдылығы бар ұзақ, салқын жазымен және салыстырмалы түрде қысқа, қатал емес қыспен сипатталады.<ref>{{cite web|url=http://www.profi-forex.org/wiki/vinnica.html|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Винница өз елінде ([[Украина]]) халық саны бойынша 9-шы орында және өз аймағында ([[Винница облысы]]) көшбасшы болып табылады. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: [[Гнивань]] (18 км), [[Калиновка (қала, Винница обл.)|Калиновка]] (24 км), [[Жмеринка]] (33 км), [[Немиров]] (39 км), [[Липовец]] (43 км), [[Хмельник]] (52 км), [[Ильинцы]] (56 км), [[Бар (қала, Украина)|Бар]] (59 км), [[Казатин]] (60 км), [[Шаргород]] (61 км), [[Погребище]] (63 км), [[Тульчин]] (68 км), [[Бердичев]] (74 км), [[Гайсин]] (81 км), [[Ладыжин]] (82 км), [[Чуднов]] (94 км), [[Андрушевка]] (96 км), [[Могилёв-Подольский]] (99 км), [[Отачь]] (101 км, Молдова), [[Фрунзе (қала, Молдова)|Фрунзе]] (111 км, Молдова).<ref>{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Vinnytsia&id=2776|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-28 |lang=}}</ref> == Тарихы == Винницаның тарихы 1363 жылы Литва княздігінің Оңтүстік шекаралас аумағында князь Федор Кориатович бекініс тұрғызған кезден басталады. 160 жыл бойы бекініске бірнеше рет татар Ордасы шабуыл жасады. 1598 жылы қала Брацлав воеводствосының астанасына айналды, бұл Винницаның тұрғын үйлері мен діни ғимараттарын дамытуға және одан әрі салуға серпін берді. Сонымен, 1610 жылы Оңтүстік Бугтың оң жағалауында иезуит монастырының шіркеуі тұрғызылды, жақын жерде Доминикан монастырының құрылысы басталды, содан кейін монастырь аумағының айналасында бекініс тұрғызылды. Бұл жерлердің тарихынан 19 ғасырда Винница тыныш провинциялық қала болғаны белгілі. Сол ғасырдың аяғында ғана қала өмірі өзгеріп, оң жағалаудағы сауда орталығына айналды. Мұнда теміржол және әкімшілік ғимараттардың құрылысы басталады. Қала сәтті дамып, өсіп келеді. 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Винницаға айтарлықтай зиян келтірді, көптеген ғимараттар мен құрылыстар қирап, өртенді. Соғыстан кейін Винница қайта құрылып, жаңа өмірге қайта оралады. Жаңа тұрғын үйлер мен өндірістік кешендер бой көтеріп, аман қалған үйлерді қалпына келтіру жұмыстары басталады. Жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар салынды.<ref>{{cite web|url=https://lifxil.ru/vinnica/|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Халқы == 2023 жылы Украинаның Винница қаласының халқы 372 526 адамды құрады. Винница Украинадағы халық саны бойынша 425 қаланың ішінде 13-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/ua/population_of_vinnytsia_6157.html|title=Винница халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/vinnitsa/|title=Винница халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Винница қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін<ref>{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/vinnica/|title=Винница қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> |- ! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022 |- | 369490 || 370814 || 371698 || 372116 || 372484 || 373302 || 372672 || 371855|| 369839|| 370707 || 370601 ||369739 |} == Экономикасы == Өнеркәсіптік өндірісте машина жасау, прибор жасау, электр бұйымдары мен технологиялық құрал-жабдықтар, құрылыс материалдары, металл және темірбетон конструкцияларын өндіру, сондай-ақ тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары басым. Бұл аудандағы ең ірі компания – танымал Roshen корпорациясының құрамына кіретін жергілікті кондитер фабрикасы.<ref>{{cite web|url=https://factories.com.ua/city/vinnica|title=Винницадағы өнеркәсіптік кәсіпорындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> Винница қаласының экономикасында соңғы жылдары өндірістің өсу және әртараптандыру процестері жалғасуда. 2022 жылға қарай қалада кең ауқымды өнім шығаратын 220-ға жуық ірі және орта өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді. Қала экономикасында жергілікті экспорттаушы кәсіпорындардың негізінен еуропалық елдердің нарықтарына бағдарлануы үлкен маңызға ие, барлық экспорттың 70%-дан астамы еуропалық нарыққа шығады. Сонымен қатар, өнеркәсіп өнімдерінің айтарлықтай үлесі (10%-дан астамы) Қытайға, АҚШ-қа, Египетке және Түркияға экспортталады. == Транспорты == «Винница» әуежайы (Гаврышовка, VIN) Винницадағы теміржол вокзалынан шығысқа қарай 7,5 км жерде орналасқан. Қалалық қоғамдық көлік трамвайлар, троллейбустар, автобустар, маршруттық таксилер және өзен қайықтарымен қызмет етеді.<ref>{{cite web|url=https://ttransport.ru/vinnytsia.html|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> '''Әуежай''' - Әуе порты Гавришовка ауылында орналасқан. Әуежайда 1 терминал бар, ол өз аумағында жолаушылардың жайлы тұруы және рейстің ұшып шығу уақытын немесе ұшақ қонған кезде жолаушыларды күтіп алуы үшін барлық жағдаймен жабдықталған. Ол аймақтық және халықаралық рейстердің, тұрақты рейстердің, чартерлік рейстердің де жолаушыларына қызмет көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://vinnica.aeroport.website/|title=Винница халықаралық әуежайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> '''Темір жол қызметі''' - Винница теміржол торабы маңызды көлік функцияларын орындайды, өйткені бұл қала тұрғындарына Украинаның және көршілес мемлекеттердің әртүрлі нүктелеріне үздіксіз қатынауға мүмкіндік береді. Қалада үлкен Винница-Жолаушы теміржол вокзалы бар, оған жақын және алыс қашықтыққа пойыздар қатынайды.<ref>{{cite web|url=https://moda.com.by/news/helpful-information/vinnickij-zheleznodorozhnyj-transport|title=Винница теміржол көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> '''Троллейбус''' - Винницадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Троллейбус желісі барлық дерлік қаланы қамтиды (жеке үйлер салынған аумақтарды қоспағанда), барлығы 15 бағыт. [[Сурет:Lenins'kyi District, Vinnytsia, Vinnyts'ka oblast, Ukraine - panoramio - Leonid Andronov (8).jpg |нобай|оңға|200px|Трамвай]] '''Трамвай''' - қаланың темір жолының батыс бөлігінде жүреді. Тек 6 маршрут бар. '''Автобус''' - қаланың шалғай аудандарына және қала маңындағы маршруттарға жолаушыларды тасымалдауды қамтамасыз етеді. 2008 жылдан бастап LAZ A183D1 және Bogdan үлгілерінің жаңа автобустары сатып алынды. 2009 жылдан бастап бірте-бірте жаңа бағыттар іске қосылды. '''Маршруттық таксилер''' - олар дәстүрлі түрде жылдамырақ балама көлік түрі болып табылады. Теміржол вокзалын "Вишенка" шағын ауданымен байланыстыратын маршруттық таксилер тәулік бойы жүреді. Маршруттар Винницаның барлық шағын аудандарын қамтыды.<ref>{{cite web|url=https://www.wikiwand.com/ru/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82|title=Винница қоғамдық көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == === Театрлар === [[Сурет:Театр ім. М. К. Садовського P1100746.jpg|нобай|оңға|200px|Н.Садовский атындағы Винница облыстық академиялық украин музыкалық-драма театры]] '''М.Садовский атындағы Винница академиялық музыкалық-драма театры''' - 1910 жылы құрылған, театр орналасқан ғимаратты Винница сәулетшісі Г.Артынов жобалаған, театрдың дизайны мен декорациясын М.Басовскийдің Одесса студиясы жасаған. Театр ғимараты қала орталығында орналасқан, зал 700 орындық.<ref>{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/theatres/|title=М. Садовский атындағы Винница академиялық музыкалық-драма театры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> '''„Алтын кілт“ Қуыршақ театры''' - (Винница, көш. Л.Толстой, 6). Винница қаласының қуыршақ театры соғысқа дейін 1938 жылы құрылды. Соғыс жылдарында қуыршақ театры өз жұмысын тоқтатып, 1945 жылы Украинаның еңбек сіңірген әртісі және қайраткері В.Шестактың «Партизандық орман туралы хикая» атты соғыстан кейінгі алғашқы қойылымының тұсауы кесілді. '''Винница облыстық филармониясы''' - Винница облыстық филармониясының 1937 жылдан бастау алатын бай тарихы бар. Филармония 1937 жылдың көктемінде өзара біріккен хорлар мен үйірмелер негізінде құрылды. 2012 жылы филармония 75 жылдық мерейтойын атап өтті. Өзінің тарихында филармония 70 мыңнан астам концерт қойды, оны 14 миллионнан астам көрермен тамашалады.<ref>{{cite web|url=https://vinnytsia-trend.in.ua/ru/eternal-1491-vinniczkaya-oblastnaya-filarmoniya|title=Винница облыстық филармониясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> === Мұражайлар === Винница - мәдениеттің көптүрлілігін сақтаған қала, сонымен қатар ұлы адамдары өмір сүрген жер. Бұл туралы мәліметтер мен жәдігерлер жергілікті мұражайлардан көруге болады. Винница мұражайлары назар аударуға тұрарлық, ол өте бай және қызықты. [[Сурет:Vinnytsia-oblast-museum.jpg |нобай|оңға|200px|Винница облыстық өлкетану мұражайы]] '''Винница облыстық өлкетану мұражайы''' - Винница қаласындағы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы (Соборная к.,19), Шығыс Подолияның тарихы, этнографиясы және мәдениеті бойынша материалдар мен құжаттар жинағы. 1929 жылдан бастап мұражай мемлекеттік маңызы бар «Винница Мурс» монументінің бөлігі болып табылатын ғимаратты алып жатыр.<ref>{{cite web|url=https://ru.advisor.travel/poi/Vinnickiy-oblastnoy-kraevedcheskiy-muzey-22779|title=Винница облыстық өлкетану мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> '''Винница облыстық өнер мұражайы''' - Винницадағы өнер мұражайы 1919 жылы құрылды. Мұражай қорының маңызды бөлігін көрнекті шеберлердің туындыларымен ұсынылған XVIII-XX ғасырлардағы графика жинағы құрайды. Мұражай коллекциясында 17 ғасырдағы итальяндық майоликаның бірегей коллекциясы, Батыс Еуропадағы, Украина мен Ресейдегі 17-20 ғасырлардағы фарфор зауыттарының бұйымдары, мүсін, антикварлық жиһаздар, халықтың қолданбалы өнерінің (кесте, тоқыма өнері) бай коллекциясы бар.<ref>{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Vinnica-muz2.php|title=Винница облыстық өнер мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> '''Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы''' - Винницадағы Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы 2001 жылы Украина Әскери-әуе күштерінің мұражайы ретінде құрылды, ал 2005 жылы ол құрылымдық жағынан Әуе қорғанысы күштеріне арналған экспозициямен толықтырылды. Мұражай Винницадағы Украина әскери-әуе күштері қолбасшылығының бұрынғы штаб-пәтерінің аумағында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/vinnitskiy-natsionalnyiy-muzey-usadba-im-pirogova/|title=Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> '''М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы''' - Ұлттық мұражай Винницаның оңтүстік-батыс бөлігінде, әйгілі ғалым, тамаша хирург Николай Иванович Пирогов соңғы жиырма жыл бойы тұрып, жұмыс істеген Вишня мекен-жайында орналасқан. Мұражай кешенінің объектілері - құрылысы 1885 жылы аяқталған үй мен дәріхана және шіркеу-некрополь. Мұражайдың қор жинағы 17 мың экспонат.<ref>{{cite web|url=https://familion.ru/nacionalnyj-muzej-usadba-pirogova/|title=М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> [[Сурет:Садиба Пирогова!.JPG |нобай|оңға|200px|М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы]] '''М.М.Коцюбинскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы''' - әдеби-мемориалдық мұражайы жазушының туып-өсіп, 33 жасқа дейін тұрған үйінде орналасқан. Мұражай ашу идеясын жазушының ағасы көтеріп, соның нәтижесінде 1926 жылы үй қалпына келтіріліп, мұражай құрылды. Экспозиция монографиялық принцип бойынша жинақталып және Коцюбинский үйінің бес бөлмесінде орналасқан. Экспонаттар жазушының өмір бойы шығарылған басылымдары, аудармалары, картиналары және жазушының шығармашылық жолы мен оның қоғамдық қызметі туралы дерек береді.<ref>{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/vinnitskiy-literaturno-memorialnyiy-muzey-m-kotsyubinskogo/|title=М.М.Коцюбинскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> '''Винница трамвай мұражайы''' - Трамвай мұражайы 2013 жылдың қазан айында Винница қаласында трамвай қозғалысының басталғанына 100 жыл толуына орай ашылған қаладағы ең жаңа мұражай. Ол «Винница трамвай және троллейбус басқармасы» коммуналдық кәсіпорнының трамвай депосының аумағында орналасқан. Оның экспозициясында қаланың трамвай қозғалысының тарихына, көлік кәсіпорнының дамытуына қатысты фотосуреттер мен экспонаттар қойылған. Көрме залының жанында қаладағы әр жылдары жұмыс істеген трамвайлардың көрмесі орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://museum.depo.vn.ua/|title=Винница трамвай мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Көрнекі жерлері == Винницаның негізгі көрікті жерлері Собор басты көшесінде және оның жанында орналасқан. Қаланың атмосферасын сезіну үшін ескі орталықтың көшелерімен жүріп, күндіз және кешке Оңтүстік Буг жағалауын серуендеу керек. [[Сурет:Вінниця Водонапірна вежа 4.jpg |нобай|оңға|200px|Су мұнарасы]] Винницаның визит картасы - Еуропа алаңындағы су мұнарасы. Ол 20 ғасырдың басында сәулетші Григорий Артыновтың жобасы бойынша салынған. Жүз жылдан астам уақыт бойы ғимарат көп өзгерген жоқ. Бүгінде мұнарада Ауған жауынгерлерінің мұражайы мен Подольск туристік ақпараттық орталығы орналасқан. Мұнараның жанында орындықта отырған Артыновтың қола мүсінін көруге болады. Артынов көшесімен Магистратская көшесімен қиылысында, балалар көркемсурет мектебінің ерекше ғимараты орналасқан (Магистратская көшесі, 66). Модерн стиліндегі ғимарат ХХ ғасырдың басында сол Артыновтың жобасы бойынша жеке үй ретінде салынған. Винница тұрғындарының сүйікті серуендеу орны - Орталық қалалық саябақ. Мұнда фестивальдар, концерттер, көше музыканттарының өнер көрсетулері, спорттық жарыстар жиі өтеді. Саябақта Планетарийді (Хлебная көшесі, 1) немесе қаланың ең әйгілі ғимараттарының (Су мұнарасы, Николай шіркеуі, Савой қонақ үйі және т.б.) көшірмелері орнатылған Мини-Винница үлгілі қалашығын көруге болады. Саябақта планетарийді (Хлебная көшесі, 1) немесе қаланың ең танымал ғимараттарының көшірмелері (су мұнарасы, Николаев шіркеуі, "Савой" қонақ үйі және басқалары) орнатылған "мини Винница" макет қалашығын көруге болады. Саябаққа бірнеше кіреберіс бар. Негізгі кіре берісте, Гагарин алаңының жағынан, Винницаның тағы бір «визит картасы» арка-мысық бар. Арканың сол жағында аққулар мен тасбақалар мекендейтін шағын тоған бар. Оңтүстік Бугта катамаранмен серуендеп, Сабаров аймағына теплоходпен саяхаттауға болады. Катамарандары бар пирс субұрқақтың жанындағы жағалауда орналасқан. Винницада көптеген сәулет ескерткіштері мен ескі үйлер сақталған. Капитан Четковтың зәулім үйі (Пушкин к., 38). Мұнда кіреберіссіз үлкен мұнаралар мен балкондар, дөңгелек терезелер мен ауыр бағаналар тоғысқан. Бүгінде Четков үйінде сәулет және қала құрылысы бөлімі орналасқан. Өткен ғасырдың басындағы тағы бір сәулет ескерткіші - Кумбари үйі (М.Оводов көшесі, 1) Оңтүстік Бугтың жағасында орналасқан. [[Модерн]] стиліндегі ғимарат 1913 жылы Одесса көпесі Кумбаридің әйелі үшін Артыновтың жобасы бойынша салынған. Үйден өзенге баспалдақ түседі, оны жергілікті тұрғындар ұзындығына байланысты "Потемкинская" деп атаған. Орталықта әртүрлі конфессиялардың бірнеше ескі шіркеулері және Винница Муры сәулет кешені (Муры көшесі, 12) орналасқан. Бұл XVII-XVIII ғасырлардағы қорғаныс және монастырлық ғимараттар кешені. Бүгінгі таңда кірпіш қабырға мен бұрыштық мұнараның бір бөлігі ғана қалған.<ref>{{cite web|url=https://34travel.me/gotoukraine/ru/post/vinnica-guide|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Білім беру ісі == Винницадағы ең көне мектепті бауырлас Вознесенский монастырында 1633 жылы митрополит Петр Могила құрды, бірақ кейінірек бұл мектеп Волындағы Гоща қаласына ауыстырылды. XVII және XVIII ғасырларда иезуиттер өз монастырында мектептерді ұстады, кейін монастырь оларды 1773 жылы мектеп ісіне белсенді кіріскен базилиандарға берілді 1804 жылы Е.Чацкий Винницада уездік мектеп ашты, ол 1814 жылы Гимназия болып өзгертілді. Гимназия бұрынғы иезуиттер колледжіне орналастырылды және 1843 жылға дейін жұмыс жасап, содан кейін ол Белая Церковьке көшірілді. [[Сурет:Головний корпус Педуніверситету DSCF5179.jpg |нобай|оңға|300px|Педагогикалық университеттің бас ғимараты]] 1888 жылы Винницада көпес Войштейн мұраға қалдырған жаңа мектеп ғимараты салынды және онда Могилев-Подольскийден көшірілген [[Нағыз училище|реалды училище]] ашылды. Қазіргі уақытта Винницада бірнеше университеттер бар: *Н.И.Пирогов атындағы Винница ұлттық медицина университеті *М.Коцюбинский атындағы Винница мемлекеттік педагогикалық университеті *Винница қаржы-экономикалық университеті *Винница ұлттық техникалық университеті *Винница ұлттық аграрлық университеті *Винницкий социально-экономический институт *Винница әлеуметтік-экономикалық институты *Винница кооперативтік институты<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/20744#.D0.9E.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.B7.D0.BE.D0.B2.D0.B0.D0.BD.D0.B8.D0.B5|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау ісі == Винницада белгілі бір қызметтер пакетін ұсынатын денсаулық сақтау мекемелерінің дамыған желісі бар. Жалпы, қаланың денсаулық сақтау жүйесі 40-тан астам емдеу-алдын алу және емдеу мекемелерімен ұсынылған, оның 16-сы Винница қаласының коммуналдық меншігінде. Олар: '''Алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталықтары''': *№1 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - М.Зеров көшесі, 13 мекенжайында орналасқан. 2012 жылы №1 қалалық емхана қайта құрылғаннан кейін жұмысын бастады. Аурухана бір мезгілде 11 науқасты емдей алады. *№2 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - жеті дәрігерлік амбулаторияда медициналық көмек көрсетеді, онда 225 маман жұмыс істейді және 100 мыңға жуық адамға қызмет көрсетеді. *№3 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Хмельницкое тас жолы, 96 мекенжайында орналасқан. Ол жеті дәрігерлік амбулаторияны біріктіреді. *№4 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Замостянская көшесі, 18 мекенжайында орналасқан. 2010 жылы мекеме Винницадағы ең үздік медициналық мекеме деп танылды. Орталық жеті емхананы біріктіреді. *№5 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Замостянская көшесі, 49 мекенжайы бойынша орналасқан. Мұнда 257 медицина қызметкері жұмыс істейді, оның 45-і дәрігер. Алғашқы медициналық көмек орталығы жеті дәрігерлік амбулаторияны біріктіреді. Винницада медициналық көмекті төрт көпсалалы ауруханада алуға болады. '''№1 қалалық клиникалық аурухана''' - Хмельницкое тас жолы, 96 мекенжайында орналасқан. Медициналық мекеме ересек тұрғындарға шұғыл (жедел) медициналық көмек көрсету, амбулаторлық және стационарлық медициналық көмек көрсетуге маманданған. '''Қалалық клиникалық жедел жәрдем ауруханасы''' - бай тарихы бар және негізі 19 ғасырда қаланған. Аурухана бір мезгілде 320 науқасқа қызмет көрсете алады. Жыл сайын 30 мың адам емделіп, тағы 20 мыңнан астамы жергілікті жарақат пунктіне жүгінеді. '''№3 қалалық клиникалық аурухана''' - 1946 жылдан бері жұмыс істейді. Ауруханада №1,4,5 ПМСК-ға жататын пациенттерге көмек көрсетіледі. '''«Ана мен бала орталығы» қалалық ауруханасы''' - 1998 жылы құрылған. Ол әйелдерге, босанған әйелдерге және 18 жасқа дейінгі балаларға көмек көрсетеді. '''Перзентханалар''' - Винницада екі перзентхана жұмыс істейді. Қалада да, облыста да ең көп босануды қабылдайтын Облыстың перзентханаларының ішіндегі ең үлкені және ең қуаттысы №1 перзентхана болып табылады. № 2 перзентхана 1937 жылы құрылды. Қазір ол шамамен 60 000 жергілікті тұрғынға қызмет көрсетеді. 2003 жылы ЮНИСЕФ сарапшылары перзентханаға "Балаға мейірімді аурухана" мәртебесін берді. '''Стоматология''' - стоматология саласындағы қызметтер стоматологиялық емханада, сондай-ақ «Медициналық стоматологиялық орталықта» көрсетіледі. Мұнда олар кариес емдеу, микроскоппен емдеу, қызыл иектің, ауыз қуысын емдеу, хирургиялық операцияларды жасау, протездеу, имплантациялау және басқа да көптеген аурулар бойынша қызмет көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://ivinnychanyn.com/ru/article-2848-uchrezhdeniya-zdravookhraneniya-vinnicy|title=Винницадағы денсаулық сақтау мекемелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Танымал адамдары == *Натан Альтман (1889–1970) – авангард суретші *Сэм Борн (1891-1959) - бизнесмен *Михаил Коцюбинский (1864–1913) – украиндық жазушы *[[Николай Леонтович]] (1877–1921) – украин композиторы *Александр Лернер (1913–2004) – кеңестік-израильдік кибернетик және диссидент *Юрий Левада (1930–2006) – әлеуметтанушы, саясаттанушы және Левада орталығының негізін қалаушы *Ежи Незбржицки (1902–1968) - поляк армиясының капитаны *Николай Пирогов (1810–1881) – далалық хирургияның негізін салушы, соңғы жылдарын Винницада өткізді. *Максим Шаповал (1978–2017) – аға барлау офицері және Украина Бас барлау басқармасының арнайы күштер отрядының бастығы. 2017 жылы ресейлік агенттер өлтірген. *Ольга Стороженко (1992) - «Украина аруы-2013» және «Әлем аруы-2013»<ref>{{cite web|url=https://alphapedia.ru/w/Vinnytsia|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Польша}} [[Кельце]] ([[Польша]]) * {{Ту|Англия}} [[Питерборо (Англия)|Питерборо]] ([[Ұлыбритания]]) * {{Ту|АҚШ}} [[Бирмингем (Алабама)]] ([[АҚШ]]) * {{Ту|Ресей}} [[Липецк]] ([[Ресей]]) * {{Ту|Түркия}} [[Бурса]] ([[Түркия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Винница|*]] [[Санат:Винница облысы қалалары]] [[Санат:Украинадағы еврейлердің бұрынғы мекендері]] [[Санат:Украина облыс орталықтары]] [[Санат:Украина қалалары]] {{Украина әкімшілік бөлінісі}} {{Үлгі:Винница облысы}} 71lr4h640ipx3idfmewjabm49sw3gmi Мамонттар 0 138460 3653091 3652978 2026-09-10T13:31:42Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2655745 wikitext text/x-wiki {{taxobox | fossil_range = [[Early Pliocene]] to Early [[Holocene]], {{fossilrange|5|0.0045}} | image = Columbian mammoth.JPG | image_width = 250px | image_caption = [[Mammuthus columbi]] | genus = Mammuthus | authority = [[Joshua Brookes|Brookes]], 1828 | type_species = ''[[Mammuthus primigenius]]'' | type_species_authority = ([[Иоганн Фридрих Блюменбах]], 1799 [originally ''Elephas'']) | subdivision_ranks = түрлері | subdivision = *†''[[Mammuthus subplanifrons|M. subplanifrons]]'' *†''[[Mammuthus africanavus|M. africanavus]]'' *†''[[Mammuthus meridionalis|M. meridionalis]]'' *†''[[Mammuthus trogontherii|M. trogontherii]]'' *†''[[Mammuthus columbi|M. columbi]]'' *†''[[Mammuthus exilis|M. exilis]]'' *†''[[жүндес мамонт|M. primigenius]]'' *†''[[Mammuthus lamarmorai|M. lamarmorai]]'' *†''[[Mammuthus creticus|M. creticus]]'' *†''[[Mammuthus rumanus|M. rumanus]]'' |synonyms= *''Archidiskodon'' <small>Pohling, 1888</small> *''Parelephas'' <small>Osborn, 1924</small> *''Mammonteus'' }} '''Мамонттар''' - [[піл]] текті қазып алынған жануарлардың түрі. <ref>«Britannica настольная энциклопедия» Том I. АСТ-Астрель. [[Мәскеу]], [[2006 жыл]]. ISBN 978-5-17-038532-4 (Т.1) (АСТ). ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель) </ref> == Мамонт == Ма́монттар- сүтқоректілердің жойылып кеткен түрі. Бойы 5,5 метр және салмағы 10-12 тонна болатын. Осылайша мамонттар қазіргі африкандық пілдерден екі есе ауыр болған. == Фенотип == Мамонттар плиоценде пайда болып 2млн - 9000 жылдарда Еуропа, Азия, Африка және Солтүстік Америкада өмір сүретін. Мамонттардың көптеген сүйектері ежелгі адамдардың тұрақтаған жерлерінде табылған, және ежелгі адамдармен жасалған суреттерде мамонттар бейнеленген. Сібір және Аляскада мұздардың арқасында мамонттардың өлі денелері табылған. Мамонттардың қарапайым түрлері қазіргі пілдерден аспайтын, бірақ солтүстікамерикалық түрі бойы 5 метр және салмағы 12 тонна болатын, ал кішкене түрлерінің бойы 2 метрден аспайтын және салмағы 900 килограммға дейін болатын. Мамонттар суық климаттың өміріне жақсы бейімделген. Қазіргі пілдерге қарағанда, денелері ірі, үлкен болған, аяқтары қысқа, ұзын жүнді, құлақтары кішірек және ұзын иілген азулар болған. Азулардың арқасында қысқы уақытта қардың астынан тамақ таба алатын. Тұмсығының соңында кеңейтілген ауданның арқасында қарды қазу және қатудан алдын алатын, және қарды шөлден алдын алу үшін ішкен. Тұмсығының соңындағы шаштың жоқтығы, оның тамақ жеуге қолданған деуге болады. == Жойылып кетуі == Көптеген мамонттар 10 мың жыл бұрын Вислиндік мұз дәуірінде өліп кеткен. Бір гипотеза бойынша палеолит дәуіріндегі аңшылары жойған, ал екінші гипотеза бойынша климаттың өзгеруі себептерінен жойылып кеткен. Және метеорит құлауы себебінен жойылды деген ойлар бар. Оның өткен дәуірлердегі сүйектері барлық құрлықтан табылды. Тек әзірге архиологтар, ұзынтұмсықты пілдердің қалдығын [[Австралия]] мен [[Оңтүстік Америка]]дан кезіктірмеген. [[Жүндес мамонт]] [[Сібір]]дің қатты суығында өмір сүргендіктен, оның өліктері де бізге қалпында бұзылмай жетті. Көпшілігінің көлемі қазіргі пілдердермен шамалас болған. Кейбірі сәл кішірек. Ал, Император деп аталатын [[Солтүстік Америка]]ндық мамонттың биіктігі 4 метрге дейін жеткен. Мамонттардың көпшілігінің денесін қысқа қалың түк қаптаған және ұзын мұрты бар. Бас сүйектері күмбез тәрізді, құлақтары кішілеу болып келеді. Мамонттар осыдан 10 мың жыл бұрынғы уақыттарда өмір сүрген. Жер бетінен жоғалып кетуіне ежелгі дәуір адамдарының соңына түсіп, аулауы себеп болуы мүмкін. ==Дереккөздер== <references/> {{commons|Category:Mammuthus}} [[Санат:Мамонттар]] [[Санат:Плейстоцен сүтқоректілері]] sqygcq05zrt76arimr5wme6sc3ujvbb Жапсырмалау 0 198301 3653327 3518288 2026-09-11T07:45:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653327 wikitext text/x-wiki '''Жапсырмалау''' дегеніміз мүсіннің жұмсақ материалдан жасалу техникасы. Мүсін жасауда әр түрлі материалдар қолданылады және оларды ұқсату тәсілі де түрліше болады. Жапсырмалау процесі бас бармақ пен сұқ саусақ қимылдары арқылы істеледі. Жұмыс барысында мүсінді айналдыра отырып, жан-жағынан сомдап, қадағалап, артық- кем жерлерін түзеп отыру керек. Жапсырмалаудың басты міндеті – бейнені айқын көру, көрген затты дұрыс елестете білу, жабыстыру, созу, жұмырлау, илеу сияқты тәсілдерін меңгеру. == Материалдары == Мүсін жасауда саз, балауыз, пластилин қолданылады. ===Саз=== Ол шапшаң кебеді, пішінін сақтайды, икеліге көнгіш, белгілі беріктілігі бар, кез-келген бояумен бояуға болады. Саз-шөккен тау жынысы (порода). Сумен араласқанда жабысқыш және қалыпқа түседі. Саздан жасаған мүсінді ары қарай өңдегенде оларды күйдіреді. Күйдіру мүсінді мықты, әрі берік қылады. ===Пластилин=== Пластилин - жасанды пластикалық саз массасы, балауыз (воск), май (сала) және басқа да заттар қосылады.Ол жұмсақ, илеуге тез көнеді, бірақ баяу кебеді. Нәрселерді жапсырмалауға әр уақытта дайын. Жапсырмаланған дене деформацияға (созылмайды) ұшырамайды. Бірақ пластилинмен жұмыс жасағанда, ол балалардың қолына жұғады, күйдіруге келмейді. Бірақ бұлардан (саз, балауыз, пластилин) жасалған мүсіндер тез тозады, сондықтан көбіне гипстен көшірме жасалады. Мүсін жасар алдында болашақ образдың қаңқасы темірден, ағаштан, сүйектен жасалады, соған аталған материалдың бірін жапсыру арқылы мүсінші ойындағысын жасайды. Орта ғасыр суретшісі, өнертанушысы Д. Вазарий пластилиннің орта ғасырда пайда болғандағын дәлелдейді. Қатқыл пластилин жасау керек болса, аздап пигмент қосады. Ал жұмсақ пластилин дайындау үшін балқытылған балауызға күкірт пен майды араластырады. ===Металдар=== Металдар (қола, мыс, қалайы, шойын, болат т.б.), гипс, пластмасса, сұйық (ерітілген, араластырылған) күйінде алдын ала жасалған қалыпқа құйылады. Металдар қатты күйінде де қақтау, бедерлеу әдістері арқылы өңделеді. ===Тас=== Тас (мәрмәр, гранит, әк тасы, құмайт тас, базальт, диорит т.б.) ағаш және сүйектен де жасауға болады. Ол үшін материалдың ішіндегі қажетсіздерінің бәрі қашау, шеку, егеу, бедерлеу арқылы алынып тасталады. Тас мүсін қашауға саймандар (тескіш, кескіш, балға т.б.) қолданылады. ==Жапсырмалау тарихы== «Палеолит» термині (гректің «палайос»-көне, «литос» тас) деген сөзі, көне тас ғасыры. Палеолит әйелдерінің жүз елуден астам статуэткасы әр елден, ал оның едеуір бөлігі Ресейден табылды. «Мезолит»- орта тас ғасыры (шамамен б.э. 12-18 мың жыл), неолит ғасыры-өңделген тас ғасыры. Мезолитте көп кескінді композициялы өнер туындады, онда адам енді басты роль атқарады. Эрмитажда жоғарғы палеолиттің Сибирьдегі аңшылар жұртынан табылған азу тістің кішкентай сынығындағы малеонттың ойып салынған суретін қараңызшы. Бұл бейне аңның бүкіл қуатты тұлғасы соншалық жақсы айқын берілген десеңізші! Ласко, Альтамир және басқа көптеген үңгірлерде табылған өнер шоқтықтары осылай туған. Европада архитектураның алғашқы монументтер мегалиттік деп аталатын алып тастардан салынған ғимараттар болды. Олар – тас тақтадан жасалған төртбұрышты құрылыстар, кейде рельефпен көмкерілген тік бағандар. Жаңа тас ғасырында адамдар саз балшықты күйдіріп, оны су өткізбейтін қатты затқа айналдыруды үйренеді. Керамиканың пайда болуы-неолит дәуірінің негізгі белгілерінің бірі, оны кейде керамика-ғасыры деп атайды. Бұған дейін адам табиғат тек дайын күйінде бергенді пайдаланды: сазды күйдіре отырып, ол жаңа, табиғатта белгісіз материал жасады. Керамика эстетикалық сезімнің дамуына зор ықпал етті, өзі жасаған ыдыстарды шытырман әшекейлеп, өзінің шығармашылық шабытынан туындаған барған сайын геометриялық сымбатымен, бояулар мен сызықтар ырғағымен ерекшеленіп, осы өнерін біртіндеп жетілдіре берді. Керамиканы ертеректе адамдар құрылыс материалы ретінде пайдаланған, кейінірек одан сәндік бұйымдар дайындай бастады. Керамикадан да мүсін жасалынады. Ол үшін саздан істелген мүсінші үлгілері арнайы пештерде күйдіріледі, түрлі-түсті жылтырақ (майолина, фаянс, фарфор, кейде бисквит деген түрі) жалатылады. Пластилиннен не саздан үлкейтіліп көшіріледі. Кейінгі кезде тұзды керамика өте кеңінен қолданыла бастады. Оны тұзды қамырдан жасайды. Ұнмен тұздың тепе-тең пропорциясынан жасалынады, әрине бұл массаға су қосылады. Сөйтіп бір текті масса алуға болады. Бұл массаны жақсылап араластыру керек. Бұл масса жұмсақ, әрі қолға жұқпауы керек. Тұзды керамикадан жасалынған мүсін өте ыңғайлы, нәрсенің пішінін сақтай отыра кебеді. Бұл нәрселерді де саздан жасалған мүсіндер сияқты күйдіріп кептіруге болады. Ағашты пайдаланғанда қашау, пышақ т.б. өткір құралдар пайдаланылады. Совет мүсіншісі Коненков және В.Мухина не бір әсем шығармаларын ағаштан қашап жасаған. Мысалы: «Орман адамының мүсіні». Бірінші Петрдің ескерткішін атақты фрацуз мүсіншісі Этьен Фальконе жасаған. Оның шәкірті мүсінші әйел Мария Калло (1766ж.). <gallery> Сурет:Bronze_Horseman002.jpg|«Мыс аттылысы» қола мүсіні (Санкт-Петербург), 1768—1770 жж. </gallery> ==Жапсырмалаудың қарапайым әдістері== '''Домалақтау''' (скатывание)-бір кесек материалға шар типтес пішін береміз, оның беті тегіс болуы керек. Бір кесек материалды алақанымызға саламыз және ақырындан шар пішініне келтіреміз. Мысалы, қызанақ.Бір кесек пластилиннен биіктігімен ұзындығын қызанақтың үлкендігіне сәйкестеп алып, шар пішініне келтіреміз. Екі жақ бетіне шұңқырлап жасап қызанақтың пішініне келтіреміз. '''Тегістеу''' (раскатывание)-бір кесек материалды жұмыртқа пішініне және цилиндр баған пішініне келтіреміз.Жаңағы кесекті алақанымыздың арасына салып, алақанымызды арлы-берлі қозғаймыз, сонда бір кесек материал цилиндр пішініне келеді. Жұмыртқа пішініне келтіру үшін, алақанымызды көлбеулеу ұстап, арлы-берлі ыспалаймыз. Мысалы, сәбізді жапсырмалағанда домалақтап аламыз да, оны жұмырлаймыз, одан ыспалау арқылы ұзын конус аламыз. Сонда сәбіздің пішіні шығады. '''Жаймалау''' (сплющивание)-бір кесек материалды бірқалыпты алақанымыз арасына салып қоямыз, сонда тығыз пішінді материал пайда болады.Осы шарды алақанымызбен не саусағымызбен жаймалаймыз, шелпек пішініне келтіреміз. Мысалы, қызанақты (помидорды) жасау үшін, оны алдымен шар пішініне келтірдік емес пе, одан кейін нәрсенің пішінінің белгілерін сипаттадық, яғни оны жаймаладық. '''Шымшу''' (пришипывание) - жапсырмалау кезінде ұсақ детальдарын жасау үшін қолданылатын әдіс. Үлкен кесектен қатты шымшу арқылы, екінші деталь жасалынады. Мысалы, клюкваны жапсырмалағанда, құйрығын жасау үшін шымшу және тарту (оттягивания) әдісі қолданылады. Егер пластикалық материалдың бір бөлігін шымшу арқылы тартып алып, оны өзімізге қарай соза тартсақ, және одан нәрсенің бір бөлігін жасасақ-бұл әдіс тарту деп аталады (оттягивание). '''Үтіктеу''' (заглаживания)-жазық, тегіс беттерді кескіндеу үшін, үстіне мата салып саусағымыздың ұшымен тегістейміз. Саусағымызды арлы-берлі қозғау арқылы тегістейміз. Нәрсенің бетін аздап суланған мата арқылы, матаның сыртынан тегістейміз. Бұл әдіс нәрселерді бір-біріне қосқан кезде, жұмысты аяқтау кезінде қолданылады. ==Тәсілдері== Күрделі құрылымдарға пішін беру үшін, көбіне саусағымызды пайдаланамыз. Бірнеше бөлімдерден тұратын (адамның фигурасы және жан-жануарлардың) нәрсеге пішін беру үшін, мынадай бірнеше тәсілді пайдалануға болады. 1.Пластикалық тәсіл 2.Конструктивтік тәсіл 3.Аралас тәсіл ===Пластикалық тәсіл=== Бұл тәсілде тұтас бір кесек саздан, пластилиннен, не тұзды қамырдан жасалады. Бұны-«скульптуралық» тәсіл деп атайды. (Бала бақшада (пряник) тоқаш нан, алма, лимон, сәбіз, тәрелке т.б. жасауға болады.). Бұл күрделі тәсіл. Бұл тәсілде сол нәрсе туралы нақты мағлұматың болу керек, оны көз мөлшеріңмен байқап, дұрыс жасайтындай дәрежеде болуың керек. Мысалы, бір кесек пластилиннен үйректі жапсырмалайық. Кесек пластилинді шар пішініне келтіреміз, одан кейін оны жұмыртқа пішініне келтіреміз.Пластилиннің сүйірлеу жағын саусағымызбен ұстап мойнын және басын жасауға тырысамыз. Алынған форманы жеке – жеке өңдейміз. ===Конструктивті тәсіл=== Конструктивті тәсіл – мүсін жеке-жеке бөліктен жасалады. Мысалы, қуыршақтың денесін (кеудесін) конус типтес етіп жұмырлаймыз, ал басын шарик сияқты, ал аяғымен қолын баған тәрізді етіп жасаймыз. Бас киімін, жағасын және тағы басқа ұсақ детальдарын жапсырмалаймыз. Басына бас киім кигіземіз, істек (стек) арқылы көзімен аузын, кішкене шардан мұрнын жасаймыз. ===Аралас тәсіл=== Бұл тәсіл-пластиналық тәсіл және конструктивті тәсілдің қосындысы. Нәрсенің негізгі бөлігін бір кесектен жасайды. Мысалы, пүліш аюды алайық. Үлкен кесектен денесінің пішінін жасаймыз. Кішкене кесектен басын домалатамыз. Басынан құлақ, мұрынды созамыз. Тағыда екі кесектен аяқ-қолын жасаймыз да, оларды бір-біріне жапсырамыз. ==Сілтемелер== * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SKULPTURA.html Мүсін энциклопедиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101145156/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SKULPTURA.html |date=2019-01-01 }} * [http://art.thelib.ru/culture/pictures/istoriya_razvitiya_skulpturi.html Мүсіннің даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615133852/http://art.thelib.ru/culture/pictures/istoriya_razvitiya_skulpturi.html |date=2013-06-15 }} * [http://www.zlotya.ru/sculpture/ Модерн стильді қазіргі мүсін]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.art-katalog.com/russian/76/30 Дүниежүзіндегі ең қымбат мүсіндер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019105439/http://art-katalog.com/russian/76/30 |date=2012-10-19 }} {{Uncategorized}} togj762glofq1xhkj0lpbu5ijne0b0e Жасөспірімдер Олимпиада ойындары 0 200989 3653337 2956321 2026-09-11T08:01:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653337 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Olympic rings.svg|right|thumb]] '''Жасөспірімдер Олимпиада ойындары''' — бұл 14-18 жас аралығындағы спортшылар-[[юниор]]лар үшін арналған [[Олимпиада ойындары]]. Олар төрт жылда бір рет өтіп тұрады — жазғы [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2010|2010 жылдан]] бастап, ал қысқы [[Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2012|2012 жылдан]]. ==Жасөспірімдер Олимпиада ойындарының өткізілу орындары== {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%;" cellpadding=3 cellspacing=0 |- bgcolor="#FFFFFF" !colspan=11 align=center|[[File:Olympic flag.svg|50px]] |- bgcolor="#C1D8FF" !colspan=5 width=65%|Жазғы жасөспірімдер Олимпиада ойындары !width=1% rowspan=39 bgcolor=ffffff| !colspan=5 width=65%|Қысқы жасөспірімдер Олимпиада ойындары |- bgcolor="#C1D8FF" !width=4%|Логотипі !width=3%|Жыл !width=15%|Ойындар !colspan=2 width=28%|Өткізілген орыны !width=4%|Логотипі !width=3%|Жыл !width=15%|Ойындар !colspan=2 width=28%|Өткізілген орыны |- bgcolor=#EFEFEF !width=4%| !width=3%| !width=11%| !width=12%|Қала !width=15%|Ел !width=4%| !width=3%| !width=11%| !width=12%|Città !width=15%|Nazione |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=center bgcolor=#FFFFFF| - |[[2010]] |[[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2010|I жазғы жасөспірімдер Олимпиада ойындары]] |[[Сингапур]] |[[File:Flag of Singapore (bordered).svg|45px]]<br />[[Сингапур]] | - |[[2012]] |[[Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2012|I қысқы жасөспірімдер Олимпиада ойындары]] |[[Инсбрук]] |[[File:Flag of Austria.svg|45px]]<br />[[Австрия]] |- align=center bgcolor=#D0E7FF |align=center bgcolor=#FFFFFF| - |[[2014]] |[[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2014|II жазғы жасөспірімдер Олимпиада ойындары]] |[[Нанкин]] |[[File:Flag of the People's Republic_of_China.svg|45px]]<br />[[Қытай]] | - |[[2016]] |[[Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2016|II қысқы жасөспірімдер Олимпиада ойындары]] |[[Лиллехаммер]] |[[File:Flag of Norway.svg|45px]]<br />[[Норвегия]] |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=center bgcolor=#FFFFFF| - |[[2018]] |[[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2018|III жазғы жасөспірімдер Олимпиада ойындары]] |TBD | | - |[[2020]] |[[Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2020|III қысқы жасөспірімдер Олимпиада ойындары]] |TBD | |} == Тағы қараңыз == * [[Олимпиада ойындары]] * [[Паралимпиада ойындары]] * [[Универсиада]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.athens2010yog.com/default.asp Athens 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215181602/http://www.athens2010yog.com/default.asp |date=2007-12-15 }} * [http://www.bangkok2010.com/ Bangkok 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214014813/http://www.bangkok2010.com/ |date=2007-12-14 }} * [http://www.2010debrecen.com/ Debrecen 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214064210/http://www.2010debrecen.com/ |date=2007-12-14 }} * [http://www.moscowyog2010.com/ Moscow 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029150804/http://www.moscowyog2010.com/ |date=2007-10-29 }} * [http://www.singapore2010.sg/ Singapore 2010]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510090129/http://www.singapore2010.sg/ |date=2012-05-10 }} {{Olympic-stub}} {{Олимпиада}} [[Санат:Жасөспірімдер Олимпиада ойындары]] 5g1ehwvam0vskutuyeh5a7qg1oh7smi Алаш Орда Үкіметі тізімі 0 202502 3653384 3538087 2026-09-11T09:54:13Z RaiymbekZh 170385 /* Мүшелікке кандидаттар */ 3653384 wikitext text/x-wiki :''Тағы қараңыз: [[Алаш Орда]]'' Алаш Орда мүшелерінің тізімі. == Алашорда үкіметі халық кеңесінің мүшелері == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="100%" ! № ! class="unsortable"| Суреті ! Есімі ! Өмір сүрген жылдары ! class="unsortable"| Әкімшілік-бірлік ! class="unsortable"| Қызметі ! class="unsortable"| Туған жері !руы |- | '''1''' | | [[Уәлитхан Танашев]] | 1887—1968 | [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасы]]нан | заңгер | Атырау |Қожа |- | '''2''' | [[Сурет:Халел Досмұхамедов.jpg|150px]] | [[Халел Досмұхамедов]] | 1883—1939 | [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] | әскери дәрігер | Орал облысы, Гурьев уезі, Тайсойған бо­лысы,<br> (қазіргі Атырау облысы Қы­зылқоға ауданы) |Байұлы, Беріш |- | '''3''' | | [[Айдархан Тұрлыбаев]] | 1877—? | [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] | заңгер | Ақмола облысы Көкшетау уезі Мезгіл болысы |Арғын, Қарауыл |- | '''4''' | [[Сурет:Beremzhanov Ahmet.jpg|150px]] | [[Ахмет Бірімжанов]] | 1871—1927 | [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] | заңгер | Тор­ғай уезінің Тосын болысы |Арғын, Шақшақ |- | '''5''' | | [[Халел Ғаббасов]] | 1888—? | [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] | физик-математик | Семей қала­сы |Тобықты төлеңгіті |- | '''6''' | [[Сурет:Amanjol-Sadik.jpg|150px]] | [[Садық Аманжолов]] | 1889—1941 | [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] | заңгер | Алматы облысы, Шелек ауданы, Қаратұрық ауылы |Қаңлы |- | '''7''' | [[Сурет:Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg|150px]] | [[Мұстафа Шоқай]] | 1890—1941 | [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] | заңгер | Сырдария губерниясы, Ақмешіт уезі, Наршоқы |Қыпшақ, Торы, Бошай |- | colspan="7" | '''Облыстардан тысқары''' | |- | 8 | [[Сурет:Alixan Bokeyxan.jpg|150px]] | [[Әлихан Бөкейханов]] | 1866—1937 | [[Арқа]] | экономист, Алаш орда үкіметінің төрағасы | Қарқаралы уезі, Семей облысы, Дала Өлкесі |Төре |- | '''9''' | [[Сурет:Жанша Досмұхамедов.png|150px]] | [[Жанша Досмұхамедов]] | 1887—? | [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] | заңгер | Орал облысы, Орал уезі, Жым­питы болысы |Байұлы, Тана |- | '''10''' | | [[Әлімхан Ермеков]] | 1891—1970 | [[Қарқаралы]] | математик | Бөріктас, Ақтоғай ауданы, Қарағанды облысы |Арғын, Қаракесек |- | '''11''' | [[Сурет:Tynyshpayev M.jpg|150px]] | [[Мұхаметжан Тынышбаев]] | 1879—1937 | [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] | инженер | Жетісу облысы, Лепсі уезі, Мақаншы-Садыр болысы |Найман, Садыр |- | '''12''' | | [[Бақтыкерей Құлманов]] | 1859—1919 | [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасы]] | шығыстанушы | Астрахань губерниясы Ни­кольск ауылы<br> (қазіргі Атырау облысы, Құрманғазы ауданы) |төре |- | '''13''' | [[Сурет:Ақбаев.jpg|150px]] | [[Жақып Ақбаев]] | 1876—1931 | Арқадан | заңгер | Се­мей облысы, Қарқаралы уезі, Берікқара болысы |Арғын, Қаракесек |- | '''14''' | | [[Базарбай Мәметов]] | 1888—1946 | [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] | заңгер | Жетісу об­лысы, Лепсі уезі, Балқаш-Лепсі болысы |Найман, Садыр |- | '''15''' | | [[Отыншы Әлжанов]] | 1873—1918 | [[Шығыс Қазақстан]] | ағартушы-мұғалім | Семей облысы, Зайсан уезі, Нарын болысы |Найман, Қаракерей |- |} == Мүшелікке кандидаттар == # [[Иса Қашқынбаев]] (1891—1948) — [[Орал|Теке]]ден, дәрігер; Байұлы, Тана # [[Нүсіпбек Жақыпбаев]] (1890—1932) — [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]нан, дәрігер; # [[Ережеп Итбаев]] (1873—?, 1930 жж. ұсталынған) — [[Шығыс Қазақстан]]нан, заңгер; Қараби # [[Сатылған Сабатаев]] (1874—1921) — [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]нан, [[Қаскелең]]нен; # [[Есенғали Қасаболатов]] (1889—1938) — [[Орал|Теке]]ден, дәрігер; # [[Батырқайыр Ниязов]] (1872—1924) — [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасы]]нан, заңгер; # [[Мұқыш Боштаев]] (1888—1921) — [[Баянауыл]]дан, заңгер; Арғын, Сүйіндік, Айдабол # [[Сейілбек Жанайдаров]] (1884—1929) — [[Атбасар]]дан, заңгер; # [[Сәлімгерей Нұралыханов]] (1878—?) — [[Бөкей губерниясы|Бөкей Ордасы]]нан, заңгер; төре # [[Өмір Алмасов]] (? —1922) — [[Торғай]]дан, халық мұғалімі; Найман, Қаракерей # [[Сейдәзім Қадырбаев]] (1885—1938) — [[Торғай]]дан, заңгер; # [[Аспандияр Кенжин]] (1887—1938) — [[Гурьев]]тен, халық мұғалімі; # [[Молданияз Бекімов]] (1882—?, 1930 жж. соң белгісіз) — [[Орал|Теке]]ден, әскери қызметкер; Байұлы, Алаша # [[Есен Тұрмағамбетов]] (1883 — ?) — [[Торғай]]дан; # [[Сатылған Сабатаев]] (құжаттарда — Жанеке, Жапеке) (1878—1938) — [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]]нан, қырғыз. == Алаш орданың оқу комиссиясының мүшелері == # [[Ахмет Байтұрсынұлы]] (1872—1937) — [[Торғай]]дан, Орынбор қазақ мұғалімдер мектебін бітірген (1895); Арғын, Шақшақ # [[Мағжан Жұмабаев]] (1893—1938) — [[Қызылжар]]дан, Омбы оқытушылар семинариясын бітір­ген (1917); Арғын, Атығай # [[Елдес Омаров]] (1892—1937) — [[Қостанай]]дан, Орынбор мұғалімдер мектебін бітірген (1911); Қыпшақ, Қарабалық # [[Биахмет Сәрсенов]] (1885—1921) — [[Шығыс Қазақстан]]нан, Семей мұғалімдер семинариясын бітірген (1939); Найман, Қаракерей # [[Телжан Шонанов]] (1894—1938) — [[Ырғыз]]дан, Орынбор қазақ мұғалімдер мектебін бітірген (1916). Әлімұлы, шөмекей == Тағы қараңыз == # [[Алаш қозғалысының мүшелері]] {{Үлгі:Алаш Орда}} [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] q9im6u1rw0gfqfla7mib9y4l0ylmuc2 Гюссефельд 0 205385 3653039 1822011 2026-09-10T12:53:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653039 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гюссефельд |шынайы атауы = Güssefeld |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=43 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=22 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зальцведель |кестедегі аудан = Зальцведель (аудан){{!}}Зальцведель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Уве Шмидт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,11 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 53 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 185 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 039009 |пошта индексі = 39624 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SAW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 0 81 145 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт тілі = de }} '''Гюссефельд''' ({{lang-de|Güssefeld}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Зальцведель (аудан)|Зальцведель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 185 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 81 145''. Муниципалитеттің басшысы — Уве Шмидт. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }} {{Саксония-Анхальт аудандары}} {{Германия:Зальцведель ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] k4eap72b122xom9m8f120dhjyqdujon Ерлан Тынымбайұлы Қарин 0 220793 3653226 3651081 2026-09-11T00:57:00Z Casserium 68287 /* */ Белгісіздік көп 3653226 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = Erlankarin.jpg | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президенттің көмекшісі]] | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|Президенттің кеңесшісі]] | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Әділет (партия)|Әділет]]? (2026) |[[Аманат (партия)|Аманат]] (200?–20??) |[[Асар партиясы|Асар]] (2003–200?) }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында «Халықаралық шолу» бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған. <ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == Қарин [[Құрмет ордені]]мен (2010 жылы), ІІ дәрежелі [[Достық ордені]]мен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] 882ztfr2xkxvyboq3io7h9wfai5p253 3653228 3653226 2026-09-11T01:17:17Z Casserium 68287 /* Жеке өмірі */ 3653228 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = Erlankarin.jpg | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президенттің көмекшісі]] | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|Президенттің кеңесшісі]] | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Әділет (партия)|Әділет]]? (2026) |[[Аманат (партия)|Аманат]] (200?–20??) |[[Асар партиясы|Асар]] (2003–200?) }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында «Халықаралық шолу» бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған. <ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған егіздер) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == Қарин [[Құрмет ордені]]мен (2010 жылы), ІІ дәрежелі [[Достық ордені]]мен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] qito5k6hvucp09sdrugv0colxq5ewjc 3653229 3653228 2026-09-11T01:23:14Z Casserium 68287 3653229 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = Erlankarin.jpg | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президенттің көмекшісі]] | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|Президенттің кеңесшісі]] | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Әділет (партия)|Әділет]]? (2026) |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (200?–20??) |[[Асар партиясы|Асар]] (2003–200?) }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында халықаралық шолу бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған.<ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған егіздер) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == Қарин [[Құрмет ордені]]мен (2010 жылы), ІІ дәрежелі [[Достық ордені]]мен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] 89rqdzb4doczlmtc491iiwhfdhcgkz0 3653274 3653229 2026-09-11T05:41:10Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Erlankarin.jpg|Erlankarin.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Erlankarin.jpg|жойған]], себебі: No permission since 3 September 2026. 3653274 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президенттің көмекшісі]] | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|Президенттің кеңесшісі]] | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Әділет (партия)|Әділет]]? (2026) |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (200?–20??) |[[Асар партиясы|Асар]] (2003–200?) }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында халықаралық шолу бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған.<ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған егіздер) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == Қарин [[Құрмет ордені]]мен (2010 жылы), ІІ дәрежелі [[Достық ордені]]мен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] 11ijhouflfwlxq864wn6xvz10s2ewkm Дос-Эрманас 0 220925 3653206 2334479 2026-09-10T18:41:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653206 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дос-Эрманас |шынайы атауы = Dos Hermanas |сурет = [[Сурет:Ventana 17.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = |ту = Bandera Dos Hermanas1.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=17 |lat_sec=01 |lon_dir=W |lon_deg=5 |lon_min=55 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Севилья (провинция){{!}}Севилья |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Үлкен Севилья (комарка){{!}}Үлкен Севилья |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Франсиско Тоскано |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 160 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 42 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 130369 |санақ жылы = 2014 |тығыздығы = 814,80 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Nazareno/a |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 41700 a 41704 y 41089 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dos Hermanas |сайты = http://www.doshermanas.es |сайт тілі = es }} '''Дос-Эрманас''' ({{lang-es|Dos Hermanas}}) — [[Испания]]дағы [[қала]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Севилья (провинция)|Севилья]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Үлкен Севилья (комарка)|Үлкен Севилья]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 130369 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 160 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 10 км. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.doshermanas.es Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204211158/http://doshermanas.es/ |date=2020-12-04 }} {{Үлкен Севилья ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Севилья елді мекендері]] tohjlno63z7lr48lkbi25sfrv8sajcz Марилия 0 272383 3653201 2419433 2026-09-10T18:11:09Z Kontributor 2K 135972 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Bandeira nova.JPG]] → [[File:Bandeira de Marília, SP 2005-2010.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 3653201 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Марилия |шынайы атауы = Marília |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = Brasão de Marília.jpg |ту = Bandeira de Marília, SP 2005-2010.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=22 |lat_min=12 |lat_sec=50 |lon_dir=W |lon_deg=49 |lon_min=56 |lon_sec=45 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Сан-Паулу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Марилия (мезорегион){{!}}Марилия --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Марилия (микрорегион){{!}}Марилия --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Мариу Булгарелли |құрылған уақыты = 1929 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 170,05 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 675 |климаты = субтропиктік |ресми тілі = |тұрғыны = 218 113 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = 186,42 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Марилия''' ({{lang-pt|Marília}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] штатында орналасқан. [[Марилия (мезорегион)|Марилия]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Марилия (микрорегион)|Марилия]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 218 113 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 170,05 км² шамасында. Халық тығыздығы — 186,42 адам/км². == Тарихы == Қала [[1929 жыл]]ы құрылған. {{Марилия микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Сан-Паулу елді мекендері]] 2z749sindsot9uxve6r8ou3pdxtcrkf 3653367 3653201 2026-09-11T09:37:45Z Ródi 176251 3653367 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Марилия |шынайы атауы = Marília |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = Brasão de Marília.jpg |ту = Bandeira de Marília.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=22 |lat_min=12 |lat_sec=50 |lon_dir=W |lon_deg=49 |lon_min=56 |lon_sec=45 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Сан-Паулу |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Марилия (мезорегион){{!}}Марилия --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Марилия (микрорегион){{!}}Марилия --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Мариу Булгарелли |құрылған уақыты = 1929 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 170,05 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 675 |климаты = субтропиктік |ресми тілі = |тұрғыны = 218 113 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = 186,42 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Марилия''' ({{lang-pt|Marília}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] штатында орналасқан. [[Марилия (мезорегион)|Марилия]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Марилия (микрорегион)|Марилия]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 218 113 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 170,05 км² шамасында. Халық тығыздығы — 186,42 адам/км². == Тарихы == Қала [[1929 жыл]]ы құрылған. {{Марилия микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Сан-Паулу елді мекендері]] 07om1uzeapvhalfqdvjybi3q3tgf5oq Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3653355 3652964 2026-09-11T09:00:55Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653355 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35586]||623||26||18||263||28||3||34441||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3079]||291||7||6||401||8||15||2335||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1194]||38||0||0||12||17||0||1115||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 497]||15||0||7||46||6||1||405||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] sjmuudrx6fsosk49f5onoed6bu3hmv9 Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3653036 3652524 2026-09-10T12:02:00Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3653036 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2173}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1162}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:598}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:443}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 7 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 8 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:234}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 9 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 10 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:129}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 11 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:118}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}} |- | 12 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}} |- | 13 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 14 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 15 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 16 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 17 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Jako2588}} |- | 18 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 19 || [[User:Asorev|Asorev]] || [[Special:Contributions/Asorev|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Asorev}} |- | 20 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}} |- | 21 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}} |- | 22 || [[User:~2026-48574-22|~2026-48574-22]] || [[Special:Contributions/~2026-48574-22|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|~2026-48574-22}} |- | 23 || [[User:Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] || [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Маржан Нурмаганбетовна}} |- | 24 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 25 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}} |- | 26 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}} |- | 27 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 28 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}} |- | 29 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Guka1996}} |- | 30 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}} |- | 31 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}} |- | 32 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 33 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 34 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 35 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 36 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 37 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 38 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 39 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 40 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 41 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 42 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 43 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 44 || [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] || [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}} |- | 45 || [[User:Гүланар|Гүланар]] || [[Special:Contributions/Гүланар|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Гүланар}} |- | 46 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 47 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}} |- | 48 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 49 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 50 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 51 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 52 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}} |- | 53 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 54 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}} |- | 55 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 56 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}} |- | 57 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}} |- | 58 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}} |- | 59 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 60 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Мадикино}} |- | 61 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 62 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 63 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 64 || [[User:Tilaqtobe|Tilaqtobe]] || [[Special:Contributions/Tilaqtobe|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Tilaqtobe}} |- | 65 || [[User:Aidar basqarma|Aidar basqarma]] || [[Special:Contributions/Aidar basqarma|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aidar basqarma}} |- | 66 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}} |- | 67 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 68 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 69 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 70 || [[User:Zafer|Zafer]] || [[Special:Contributions/Zafer|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zafer}} {{/end}} j6akow3ecjom02tb09owyf69svohaj4 Тоқта хан 0 493557 3653203 3489915 2026-09-10T18:17:05Z Қатысушы Апельсин 121973 3653203 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Тоқта хан | Шынайы есімі = | Суреті = Temür Chabar Toqta Öldjeïtu - Khans of «the four uluses».png | Атауы = Төрт ұлыстың хандары: [[Темір (Юань Династиясы|Темір]] ([[Юань Империясы|Юань]]), Чапар ([[Үгедей ұлысы]]), Тоқта ([[Алтын Орда]]), Олджейту ([[Елхан мемлекеті]]), [[Гетум Патмич]], Fleur des histoires d'orient («Шығыс елдерінің хикаяларының гүл бағы») | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 8-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Басқара бастады = [[1291]] | Басқаруын аяқтады = [[1312]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Төле Бұқа хан]] | Ізбасары = [[Өзбек хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Елбасмыш | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = Буддизм | Туған күні = Белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1312 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Шыңғыс хан|Шыңғыс әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Меңгу Темір хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Тұқал Бұқа, Балуш, Елбасар | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Тоқта хан (Тоқтай)'''– [[Алтын Орда]] ханы. Батудың шөбересі. Туған жылы белгісіз, 1312 жылы қайтыс болған. ==Өмірбаяны== Тоқтаны 1288 жылы бауырлары елден қуып жібергендіктен, ол Ноғайды паналаған. Ноғай айлакерлікпен Тоқтаның қарсыластарын алдымен өз жағына тартып, кейіннен оларды өлтіреді де, 1291 жылы Тоқтаны таққа отырғызады. Ноғайдың айтқандарынан да бас тартады. Тоқта өте қабілетті билеуші және өзінің алдында хан болған Төле Бұқа мен Туда Меңгуден бөлек мінездегі адам екегдігін көрсетті. Ол билікке келген алғашқы күннен–ақ, күшті армия мен әкімшілікті жинай бастады. ==Шайқастары== Тоқта өз билігін барлық Солтүстік Руське жүргізуге күш жұмсады. 1293 жылы Тоқтаның інісі Дуден орыс князьдерінің иеліктерін талқандайды. Ноғай хан орыс істеріне араласпағанымен Тоқтаның іс–әрекеті оны бей–жай қалдырмады.– Көп кешікпей екеуінің арасында алауыздық туындайды. Тоқта Сербияны алғысы келген оймен,1293 жылы өз армиясын жібереді. Корольдің қабылдаудан басқа шарасы қалмады. 1299-1300 жылдары Тоқта әскерін батысқа қарай бағыттайды. Днепрдегі соғыста Тоқта Ноғайды талқандап, Еділден Дунайға дейінгі жерлерді қолына қаратты. Рашид әд–Дин:'' "Оның балалары мен әскері қашып кетті. Оны Тоқта армиясынан бір орыс солдаты ұстап өлтірмек болды. Ноғай атын айтып Тоқтаға жолықтыруын өтінді, алайда солдат оның басын кесіп ханға апарды.Тоқта ақсақалдың өліміне қайғырып, өлтірген кісіні дарға асуды бұйырды" '' -дейді. ==Қызықты мәліметтер== Бізге жеткен деректерге қарағанда Тоқта мұсылман емес, будда дінін ұстанған. Ол Ноғайдың саясатын жүргізген. Рашид әд–Диннің “Тарихында” Тоқта 1312 жылы қайтыс болды деп көрсетілген. == Тағы қараңыз == {{Алтын Орда хандары}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Бату әулеті]] [[Санат:Жошы әулеті]] jqgngsrgflqlde4wzp0afb9smyo0t7g Үлгі:ТМД елдерінің басшылары 10 493857 3653405 3652493 2026-09-11T10:47:46Z ~2026-48574-22 185434 Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев 3653405 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |тақырыбы = [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің басшылары |түс = {{түс|~}} |мазмұны = '''[[Мемлекет басшысы|Мемлекет басшылары]]'''<br> {{hlist |{{nobr|{{Ту|Армения}} [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]}} |{{nobr|{{Ту|Әзірбайжан}} [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]}} |{{nobr|{{Ту|Беларусь}} [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]}} |{{nobr|{{Ту|Қазақстан}} [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]}} |{{nobr|{{Ту|Қырғызстан}} [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]}} |{{nobr|{{Ту|Молдова}} [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]}} |{{nobr|{{Ту|Өзбекстан}} [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]}} |{{nobr|{{Ту|Ресей}} [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]}} |{{nobr|{{Ту|Тәжікстан}} [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]}} }}<br>'''[[Үкімет басшысы|Үкімет басшылары]]'''<br> {{hlist |{{nobr|{{Ту|Армения}} [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]}} |{{nobr|{{Ту|Әзірбайжан}} [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]}} |{{nobr|{{Ту|Беларусь}} [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]}} |{{nobr|{{Ту|Қазақстан}} [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]}} |{{nobr|{{Ту|Қырғызстан}} [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]}} |{{nobr|{{Ту|Молдова}} [[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]]}} |{{nobr|{{Ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]}} |{{nobr|{{Ту|Ресей}} [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]}} |{{nobr|{{Ту|Тәжікстан}} [[Қоһир Расулзода]]}} }} }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Басшылар тізімі|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 87ja16bzo1xhjzqubmipkwfxvbh1k5f 3653439 3653405 2026-09-11T11:57:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-48574-22|~2026-48574-22]] ([[User talk:~2026-48574-22|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3652493 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |тақырыбы = [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің басшылары |түс = {{түс|~}} |мазмұны = '''[[Мемлекет басшысы|Мемлекет басшылары]]'''<br> {{hlist |{{nobr|{{Ту|Армения}} [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]}} |{{nobr|{{Ту|Әзірбайжан}} [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]}} |{{nobr|{{Ту|Беларусь}} [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]}} |{{nobr|{{Ту|Қазақстан}} [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]}} |{{nobr|{{Ту|Қырғызстан}} [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]}} |{{nobr|{{Ту|Молдова}} [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]}} |{{nobr|{{Ту|Өзбекстан}} [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]}} |{{nobr|{{Ту|Ресей}} [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]}} |{{nobr|{{Ту|Тәжікстан}} [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]}} }}<br>'''[[Үкімет басшысы|Үкімет басшылары]]'''<br> {{hlist |{{nobr|{{Ту|Армения}} [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]}} |{{nobr|{{Ту|Әзірбайжан}} [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]}} |{{nobr|{{Ту|Беларусь}} [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]}} |{{nobr|{{Ту|Қазақстан}} [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]}} |{{nobr|{{Ту|Қырғызстан}} [[Ақылбек Үсенбекұлы Жапаров|Ақылбек Жапаров]]}} |{{nobr|{{Ту|Молдова}} [[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]]}} |{{nobr|{{Ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]}} |{{nobr|{{Ту|Ресей}} [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]}} |{{nobr|{{Ту|Тәжікстан}} [[Қоһир Расулзода]]}} }} }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Басшылар тізімі|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 6d0lifv06g7kttzxsamfp7uw8vkwagw 3653440 3653439 2026-09-11T11:58:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/1nter pares|1nter pares]] ([[User talk:1nter pares|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-48574-22|~2026-48574-22]] соңғы нұсқасына қайтарды 3653405 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |тақырыбы = [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің басшылары |түс = {{түс|~}} |мазмұны = '''[[Мемлекет басшысы|Мемлекет басшылары]]'''<br> {{hlist |{{nobr|{{Ту|Армения}} [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]}} |{{nobr|{{Ту|Әзірбайжан}} [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]}} |{{nobr|{{Ту|Беларусь}} [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]}} |{{nobr|{{Ту|Қазақстан}} [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]}} |{{nobr|{{Ту|Қырғызстан}} [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]}} |{{nobr|{{Ту|Молдова}} [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]}} |{{nobr|{{Ту|Өзбекстан}} [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]}} |{{nobr|{{Ту|Ресей}} [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]}} |{{nobr|{{Ту|Тәжікстан}} [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]}} }}<br>'''[[Үкімет басшысы|Үкімет басшылары]]'''<br> {{hlist |{{nobr|{{Ту|Армения}} [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]}} |{{nobr|{{Ту|Әзірбайжан}} [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]}} |{{nobr|{{Ту|Беларусь}} [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]}} |{{nobr|{{Ту|Қазақстан}} [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]}} |{{nobr|{{Ту|Қырғызстан}} [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]}} |{{nobr|{{Ту|Молдова}} [[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]]}} |{{nobr|{{Ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]}} |{{nobr|{{Ту|Ресей}} [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]}} |{{nobr|{{Ту|Тәжікстан}} [[Қоһир Расулзода]]}} }} }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Басшылар тізімі|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 87ja16bzo1xhjzqubmipkwfxvbh1k5f Қазақ қоғамындағы батырлар 0 505539 3653097 3652972 2026-09-10T13:31:45Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2360823 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Қазақ жауынгері.jpg|нобай|300px|Қазақ жауынгерінің, батырының түр-әлпеті]] ==Батыр== Жауынгерлік шеберлікті жетік меңгерген, ерлігімен аты шыққан ержүрек, батыл, қаһарман адам. ==Батыр атағы== Қазақ даласына сыртқы жаулар жиі – жиі шабуыл жасап келді. Кіндік кесіп, кір жуған қасиетті туған елдің, Қазақ хандығының шекарасын қорғау үшін халық жасақтары құрылды. Ол жасақтардың жаумен шайқастарда ерекше көзге түскен қолбасылары, сондай – ақ қатардағы қарапайым қазақтар да батыр деген атаққа ие болды. Жекпе – жекте жауын жеңіп шыққан сарбаздарға да батыр атағы берілді. Кейінірек батыр деп руаралық көзге түскендерді де, барымтаға қатысқандарды да, патшалық Ресейдің әкімшілік өктем билігіне және Орта Азия хандықтарының зорлық – зомбылығына қарсы көтеріліске қол бастап шыққандарды да атай беретін дәстүр қалыптасты. Бұл атаққа әркім өзінің жеке басының ерлігімен ғана ие болатын. Батыр атағы мұрагерлікпен берілмейтін. Ондай атаққа қарапайым адамдар да, билер де, сұлтандар да, тіпті хандар да ие бола алатын. ==Ел қорғаны болған ұлы батырлар== 18 – 19 ғасырларда қазақ хандары Тәуке, Қайып, Әбілқайыр, Абылай және Кенесары батыр атанды. 18 ғасырда қазақ қоғамында халық арасында шексіз сүйіспеншілікке бөленген батырлардың тұтас бір тамаша тобы пайда болды. Мұның өзі, ең алдымен, қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресіне тікелей байланысты еді. Ол батырлар Бөгенбай, Қабанбай, Малайсары, Олжабай, Наурызбай және басқалар. 19 ғасырда Ресей империясының отаршылдық экспансиясына, сондай – ақ Орта Азия хандықтарының зорлық – зомбылықтарына қарсы қазақтардың ұлт – азаттық қозғалысы кезінде ерекше көзге түскен Наурызбай, Ағыбай, Бұқарбай, Иман, Жанқожа, Есет сияқты тағы басқа да батырлардың есімдері мәңгі бақи халықтың есінде қалды.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] {{Kz-hist-stub}} f8xgtdgfoz2bdmpbjynndp9lliab614 Шешендік өнер 0 506566 3653061 3653014 2026-09-10T13:24:58Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3337253 wikitext text/x-wiki '''Шешендік өнер''', '''Шешен''' (жезтаңдай, ділмар, айыркөмей, орақ ауыз, от тілді, сөзуар, тапқыр) - тілге [[жүйрік]], сөз қисынын тауып айтатын халық қалаған сөз шебері. Ел-жұртты елеген, халқы қалаған азаматтарды ардақтаудың ана тілімізде атаулары мен дәріптеу, бейнелеу сөздерін айтып тауысу қиын. Оны қазақ теңеп те, бейнелеп те, асқақтатып та айта білген. Ел намысын қорғаған ерлерді "нар", "арыс", "арыстан", "ерім", "азаматым" деген сияқты теңеулермен мадақтап, ардақтаумен бірге әділді "''қара қылды қақ жарған''"; шешенді "''ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен''"; шеберді "''темірден түйін түйген''"; жомартты "''атын түсіп беретін мырза''"; адалды "''сүттен ақ, судан таза''"; сұлуды "''ай мен күндей''"; әдептіні "''қыз мінезді жігіт''"; бәйбішені "''бес биенің сабасындай''"; баланы "''тойған қозыдай''"; бойжеткенді "''оймақ ауыз, күлім көз''", деп дәріптеген. [[Жақсы]] адамдарды көріп, білмесе де сырттай сүйініп, ұрпағына үлгі еткен. Олар ауылына келгенде баласының аузына түкіріп, отырған жеріне аунатып алған. Ел сыйлаған адамдар есімі халық жадында мәңгі сақталған. Мыңдаған, жүздеген жылдар өтсе де, Бәйдібек, Қазыбек, Байдалы билердің, Домалақ ана, Гауһар, Ақбикеш, Айбике аналардың, Қабанбай, Бөгенбай, Ағынбай батырлардың есімін жұрт әлі де мақтанышпен айтып отырады. Шаршы топта сөз бастау қиын: Тауып айтсаң, мереке қылады, Таппай айтсаң, келеке қылады. -Досбол шешен Шешені судай төгілген халықпыз. Түгел сөздің түбін түсірген, аталы да, баталы да сөз қалдырған түп атамыз Майқы бидің ұрпағымыз. «Сылдырап өңкей келісім» деп Абай айтпақшы, өлең сөзге дес бермеген, ауылдың алты ауызын аңыратып, ердің құнын екі-ақ ауыз сөзбен бітіретін данышпан халықтың перзентіміз. Небір дүлдүлдер домбыраны дәсерлетіп, қиыннан қиыстырып сөз тауып айта білетін аталар мен әжелер, ару аналар мен абзал әкелер тәрбиелеген ұланбыз. Тізбекті тарата берсем, таусылмасына көзім жеткендей-ақ. Ата-бабамыз жаудан қаймықпаған, сөзден тосылмаған. Ерттеулі атына міне сала жауға шапқан, шынайы шешендік өнерге машықтанғандар. Біз – шешендік өнерді сүйетін де, оны бағалай білетін де халықпыз. «Жүйріктен жүйрік озар жарысқанда» демей ме дана халқымыз?! Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін шешіп бере алатын қайран қазағым демеске лажым жоқ! Шешендік өнерді ең асыл өнер деп бағалаймын мен өзім. «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» шығарған халқымның өресі биік, өрісі кең, шығар асуы жоғары десем, нағыз бағасын бергенім ғой. Иә, көпті көрген, көп жасаған қазақ қариялары оқымаса да көкейге тоқығандарын, одан жасаған қорытындыларын құймақұлақ жастарға үйретуден жалықпаған. Талапты жастар үлкендерден, қариялардан өнер-білім үйренуді өздеріне міндет, мұрат тұтқан, жақсының атын ерттеп, қасына ерген. Олардан үлгі-өнеге алуды ар-намыс санамаған. Үлгілі, аталы сөз кемеңгер ой мен шебер тілден ғана тумаса керек-ті. Қазақтың оқу жасына толмаған баласынан бастап, қол бастаған батырларына дейін бақылап, шешен-билерін тыңдаған поляк саяхатшысы Янушкевич халқымыздың ақыл-ой қабілетін ерекше бағалайды. Бір көргенін үйреніп, лезде жаттап ала қоятын, өзінің білгенін біреуге жеңіл де тез түсіндіре қоятын қабілетіне, зеректігіне шет жерлік жолаушы да қайран қалады. Шешендік — тек жақсы мен жайсаңның ғана еншісі емес, бүкіл халықтың қасиеті екендігіне көзі жетеді. Міне, осындай зор қасиет-қабілетке ие, менің халқым! Шешендік өнер қай жерде сөзге бостандық, еркіндік болса, сол жерде ғана дамиды деп ойлаймын. Өйткені, ақыл-ойға, сөзге, тілге қысым жасалса, шек қойылса, ақындар мен шешендер сөйлей алмайды, сөз өнері де тоқырауы әбден мүмкін. Мына мәліметке көңіл аударыңызшы. ==Керекті мәлімет== «… Майқы Мәнұлы өз заманында бүкіл қазақ атаулыны билеген, билеу үстінде әділдік орнатқан, қара қылды қақ жарған адам болыпты. Майқыны заманында «Қарқуардай Майқы» дейді екен. Өйткені ол да шешендігіне байланысты болса керек. Қарқуар деген құс ертеден сайрағаннан талмай, түннің бір шамасында ғана сайрауын қояды екен. Содан екі бие сауым ғана дем алып, таң құлан иектене қайта сайрайды екен» деседі. Міне, Майқы атамыз сондай шешен болыпты. Аузы дуалы Төле, Әйтеке, Қазыбек сияқты үш бидің төрелігіне кім тайталаса алсын?! Олардың орны бір төбе. Астарлап сөйлегенде айласын асырған қайран шешендерім-ай! Келген бір елшінің ұсынысын естігенде, үш би өзара астарлап сөйлесіпті. Бірінші би: «Мына көлдің алар ма еді қазын атып?»- десе, екінші би: «Оғың босқа кетпесін жазым атып»,- депті. Сонда үшіншісі тұрып: «Құтылмастай бәлеге қап жүрмейік, суға келген перінің қызын атып»,-деген екен. Үш би мәмілеге келіп, елшіні өлтіріп, жағдайды ушықтырмай, өзара түсінісіп, елшіні жолға салған екен. Осындай шешендерді тілдің терең сырына, тіл байлығына қанып, оны сілкілескенде сілтей білетін, аса дарынды кісілер деп құрметтеген. Бөлтірік шешеннің баласына айтқан сөздерін де оқығанда өзіме үлгі тұтуды мақсат еттім. Ол бай баласына ренжіген баласын сөзбен тоқтатып былай дегенінде қаншама көрегендік бар? Жаман сөзден жақсы сөз дұрыс, Жаманға айтқан сөзден, Жақсыға айтқан сөз дұрыс. Ойсыз сөзден ойлы сөз дұрыс, Айтылмай қалған сөзден, Айтылып қалған сөз дұрыс. Міне, осы сөздердің тәрбиелілігі, көрегендігіне қалайша бас имессің?! Халық сөзі – қуатты құрал. Аса сөйлегенді қайтарып, екі жүздіні әшкерелеген де халық сөзі. Кейінгі ұрпаққа ақыл айтып, тұнық көл секілді тәтті сөздің былғанбауын тілеген. Адамгершілік асыл қасиеттерге тәрбиелеуде осы шешендік өнер – жол бастаушы болған. «Сөйлесең сөйле, қызыл тіл» демекші, ұрпағының адал, әділ болуына ықпал етуі де – жақсылық нышаны. «Көп білемін деме, көпшіліктен артық білмейсің» дейді халық. Кісімсіну, өркөкіректік, менмен, кекшілдік – адамның жанасымсыз, жағымсыз қылықтары екендігіне де дәлелді шешендік сөздер баршылық. Ұсақ-түйек көңіл-кірбіңдерін кек тұтпау керектігін халық сөзінен үйрендім десем болады. Ас тасыса, қатығың төгіледі, Ашу тасыса, ақылың төгіледі,- деген сөздерде қаншама ұлағат бар! Нағыз шешен қандай да сый-құрметке лайық. Ұрпақ алдындағы жауапкершілігін сезінетін парасатты қариялар болашақта елге басшы, үлгі болғысы келетін жастың өзіне қатал талап, қарсы сұрақ қойған. Ащы әзілмен тиісіп, айтысқа шақырған, ар-намысын барлаған. Кішігірім дауға қатыстырып, адалдық-адамгершілігін сынаған. Қандай тәрбие мектебі десеңізші! Кәдімгі өзімізге білім беріп, оқытып, үйретіп, әлденеше сынақ алып, шәкірттерге аттестат беретін қатал да әділ ұстаздарымыз тәрізді. Әбден сыннан өткен, шыңдалған шәкірт қана ұстаз алғысына бөленбей ме? Сол сияқты шешен шешеннен бата алып, жолын ашқан, ақ жол, даңғыл болашақ сілтеген. Ақындар секілді шешендерді баулып, ұядан ұшыратын ұстаздары – көне көз, кәрі құлақты қариялар азайып бара ма деген қорқынышым да жоқ емес. Өнер үйренгісі келетін жасқа үйретуден танбай, өміріне мұрагер, өзіне шәкірт дайындаған ата-дәстүріміз жоғалып, жойылмаса екен деймін. [[Көшпелі]] елдегі халықтық шешендік мектеп көшелі елдің тұғырынан түспегей деген балаң ойым бар. [[Асыл маржан]] ару мойнына, алмас қылыш ер қолына жарасатыны сияқты сөз асылы да өз орнында құнды. Теңіз тербеп, тереңінде шайқаған інжу-маржандай ғасырлар бойы халық жадында сақталып, көптің көкейіне орнаған, халық талғамын өтеген шешендік сөздердің тәрбиелік мәні зор. Оны керекті жерінде жаңартып, жасартып, кәдеге жарату, әлденеше ұрпаққа жаттап жеткізуді армандаймын. Қара қылды қақ жарған әділдік күшті! Қызыл тілден бал тамған шешендік күшті! Қылыштан қорықпаған адалдық күшті! Ардан аттамаған адамдық күшті! Шалқыған шабыт, толқыған сезім, өткір қиял осылай дейді. Сөз махаббат отын да тұтатады. Сөз адамдарды алдаусыратады да, арбастырады да, жауластырады да Ал менің көңілім – ақ, сезімім – пәк. Шын балалық ойым шырайлы шығып жатса, мен – ең бақытты жанмын. Менің байлығым – тілім, ұлтым. Төгіп-төгіп төпелеп жіберер халқымның бойындағы шешендік қасиет дарыса, ол ата-баба қанымен жеткені деп бағалар едім. Ұлттық қазынаның қазаны ортаймағай, ел еңсесі биік, ұрпағы – ұлдары көсем де шешен, қыздары әсем де абыройлы болғай! gfrgerwo59j4vlb3q4bwx17et5j0sbb Қазақ халқының этнографиясы 0 506833 3653055 3653022 2026-09-10T13:24:09Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2369993 wikitext text/x-wiki ==Этнография ғылымы туралы түсінік.== Этнография- халықтардың қоғамдық құрылысы туралы ғылым, гректің «этнос»-халық, «графо»-жазу, үйрену деген сөзінен құралған. Өзінің мағынасы бойынша этнография- халықтардың қоғамдық құрылысын, олардың арғы- бергі тегін, өзара қарым-қатынасын, материалдық және рухани мәдениетін зерттейтін ғылым. ==Қазақ этнографиясын зерттеуші ғалымдар.== Қазақстан этнографиясын зерттеуші ғалымдар- П.Н.Рычков, А.И.Левшин, В.В.Радлов, Н.А.Аристов, А.Н.Харузин, Ш.Ш.Уәлиханов, Ә.Диваев, Ә.Х.Марғұлан, Х.А.Арғынбаев, Ө.Жәнібеков, М.С.Мұқанов және т.б. Олар өз еңбектерінде қазақ халқының ертеден келе жатқан аңыз-әңгімелері, отбасы мен неке қию ерекшеліктері, қолөнері, ою-өрнектері, ұлттық ойындары, эпостық жырлары, және музыкалық аспаптары туралы тарихи-этнографиялық зерттеулерін жүргізді. ==Ш.Уәлиханов.== Этнография тарих ғылымының бір саласы ретінде дүние жүзіндегі халықтардың қоғамдық тұрмысын және мәдениетін түбегейлі зерттейді. Тұрмыс дегеніміз- әрбір халықтың ғасырлары бойы қалыптасқан, сан-салалы тіршілігі, салт-санасы, әдет-ғұрпы, күнделікті өмірі, ұлттық ерекшелігі. Дүние жүзін мекендеген сан жағынан азды-көпті халықтардың әрқайсысының ғасырлар бойы қалыптасқан тек өзіне лайықты тұрмыс ерекшелігі бар. Сол ерекшеліктер арқылы бір халық екінші халыққа ұқсамайды. Әдет-ғұрып ғасырлар бойы сол халықпен бірге өмір сүреді. Этнография халықтардың тұрмысындағы ұлттық ерекшелігіне, салт-санасына, әдет-ғұрпына басқа да халықтармен салыстыра көңіл аударып, жалпы, сол халықтың мәдениетінің нақты даму жолын анықтайды. Бір халықтың тұрмысын зерттегенде, сол халықты басқа да халықтармен, әсіресе, көрші халықтармен салыстыра зерттеген тиімді. Себебі қандай халық болса да, өзге халықтармен араласпай отыра алмаған. Мұндай қарым-қатынас олардың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне тікелей байланысты жүзеге асырылған. Әр халыққа тән белгілердің елеулі тұрақтылығы, әдетте, көптеген ғасырлар бойы сақталады. Әр этностың белгілі бір ішкі бірлігі болады, сондай-ақ оны осындай сипатта пайда болған басқа барлық этностардан айырып тұратын өзгеше сипаты да болады. Мұның өзінде жеке этносты құрайтын адамдардың өзіндік сана-сезімі, тіршілігі, әдет-ғұрпы, жалпыұлттық ерекшелігі қалыптасады. Этнос белгілі бір тарихи мекенде өсіп-өнген, ортақ және орныққан тілі, мәдениеті, ойлау жүйесі өркендеген, сондай-ақ өздерінің біртұтастығын әрі өзгелерден ерекшелігін сезінетін сана-сезімі қалыптасқан әлеуметтік қауым. Этнос мүшелерінің тұрмыс-салтының әр түрлі салаларында көзге түсетін ортақ белгілері мен айырмашылықтары бар. Сол салалардың ішіндегі аса маңыздысы- тіл. Тіл тиісті этносқа жататын адамдардың негізгі қарым-қатынас жасайтын құралы ретінде қызмет етеді. Ол басты этностық белгілердің бірі. Осы белгілерге қарай отырып, халықтардың арасындағы тарихи өзара байланысын, туысқандығын, әрі шығу тегінің жақын-алыстығын, шаруашылық, мәдени ұқсастығын байқауға болады. Жер шарындағы халықтар екі мыңнан астам тілде сөйлейді. Тілші ғалымдар барлық халықтардың тілдерін морфологиялық және генеологиялық ұстанымдар бойынша негіздеп тіл отбасына бөледі. Дүние жүзіндегі халықтардың тілдері 20-дан астам үлкен тіл отбасына бөлінеді. ==Рухани және материалдық мәдениет.== Этностардың өмір сүруі үшін тілмен қатар мәдениет жетекші рөл атқарады. Мәдениет деген түсінік кең және тар мағынада қолданылады. Мысалы, ауыл шаруашылығында егілетін әр түрлі дақылды, өсімдік түрлерін де мәдени дақылдар деп атайды. Бұл мәдениет сөзін тар мағынада қолдану. Ғылыми тілде «мәдениет» ұғымын кең мағынасында қолданып, адам баласының қажырлы еңбегінің нәтижесінде пайда болған материалдық және рухани байлықтардың жиынтығын айтамыз. Сөйтіп, жалпы мәдениетті заттай және рухани деп екіге бөлуге болады. Адамдардың еңбек етуінің арқасында жасалған бұйымдарды-заттық (материалдық) мәдениет деп атаймыз. Оған: әр түрлі еңбек құралдары, тұрғын үйлер, киім, үй ішілік бұйымдар, т.б. жатады. Ал адамдардың ақыл- ой еңбегінің нәтижесін- рухани мәдениет дейміз. Оған- дін, діни сезім, әдебиет, музыка, ғылым, тіл, тарих, математика, т.б. топтасады. Жер шарын мекендеген үлкенді-кішілі халықтардың өздеріне ғана лайықты мәдени болмыстары бар. Мәдениетсіз халық болмайды. Бірақ оның даму дәрежесі біркелкі емес. Халықтардың ғасырлар бойы өмір сүруі тілді, мәдениет пен тұрмысқа тән сипатты белгілерін ұрпақтан- ұрпаққа беріп отыру арқылы қамтамасыз етіледі. Қысқасы, белгілі бір халықтың екінші бір халықтан тілі мен сенімі, мекен-жайы ғана бөлек емес, сонымен бірге мінез-құлқы, салт-дәстүрімен ерекшеленеді екен. Ондай ерекшелікті елемей тұрып этнос туралы белгілі бір тұжырым жасау мүмкін емес. Сол себептен этностық ерекшеліктерді зерттейтн этнография ғылымының маңызы зор. Этнографиялық мағлұматтар халықтың этностық тегін, рухани болмысын, мәдени талғамын, моральдық-этикалық қалыптарын саралауға көмектеседі. ==Қазақтың ұлттық киімдері мен дәстүрлі тағамдары.== Шаруашылықтың және әлеуметтік қатынастардың өзгеруіне орай көрші елдермен жаңаша қарым-қатынастардың пайда болуы қазақ киімдеріне және оның өзгеруіне үлкен әсерін тигізді. Халық киімінің ерекшелігі ол этностың сыртқы болмысының бір түрін көрсетеді. Заттар күнделікті қолдануға қолайлы белгілерімен жасалған. Киім қолайлылық, эстетикалық, дәстүрлі сыйынушы деген мағынаны иеленді. Сонымен қатар жастық, заттық және т.б. арнаулы қызметтерді атқарады. Қазақ киімдері көшпелі өмір сүруге және климаттық жағдайларға сай, қозғалуға ыңғайлы болған. Ертеден қазақтарда киім тігуге тері мен үй жануарларының жүндері пайдаланылған. Бас киімдері түлкі және тағы басқа мамық жүнді аңдар терілерінен тігілген. Көрші мемлекеттермен сауда қатынасының дамуына байланысты киім тігуге шыт, биязы, барқыт, парша, жібек, т.б. фабрикалық маталар қолданыла бастаған. Қазақтың ұлттық киімдері адамның жас ерекшелігін көрсетеді. Әйел киімдерінің ерекшеліктері: қыз киімі, бойжеткен қыз және қалыңдық киімі, тұрмыстағы әйел киімі, бірінші баласын туғанға дейінгі келіншек киімі, сонымен бірге жасы ұлғайған әйелдер киімдері болып бөлінеді. Ер адамдар киімін жасқа қарай бөлу нақты сақталмаған. Қазақ киімдері кәсіптік мағына бойынша да бөлінеді. Мысалы, бақсыларға, хандарға, жауынгерлерге және аңшыларға арналған арнайы киімдер болған. XX ғасыр басында ұлттық киімдердің кейбір ыңғайсыз және қымбат формалары күнделікті қолданыстан шығып, қарапайым әрі ыңғайлы еуропалық киімдермен өзгертілді. Киізден жасалатын киімдер: 1. Байпақ. 2. Кебенек. 3. Киіз етік. 4. Киіз қалпақ. 5. Пима. Теріден жасалатын киімдер: Сырт киімдер: Аба; Бота ішік; Жарғақ; Тайжақы; Тақыр шалбар; Тон. Бас киімдер: Бөрік; Құлақшын; Малақай; Тақия; Тымақ. Аяқ киімдер: Кебіс; Мәсі; Мықшима; Саптама етік; Шарық (Шоқай); Шоңқайма. Жүннен жасалатын киімдер: Жабағы күпі; Жадағай шапан; Жүн қолғап; Жүн шұлық; Мойынша; Түйежүн далбағай; Түйе жүн кеудеше; Шекпен; Шидем шекпен. Ерлердің бас киімдері: тақия – шағын сәтен, шұға, барқыт тәрізді маталардан тігіледі. Ол зерлі, үкілі, оқалы, сырма, шошақ төбе, тікше, қатипа тәрізді бірнеше түрге бөлінеді. Қалпақ –ақ киізден, қалың матадан жасалады. Ол биік төбелі болып келеді. Қойдың ақ жүнінен, қозының ақ күзем жүнінен, ешкінің ақ түбітін қосып басқан шымыр киізден тігеді. Тымақ – аңның, малдың терісінен тігілген қысқы баскиімдердің жылысы. Биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, артқы етегі желке, жотаны жауып тұрады. Құлақшын – бағалы аң терілері мен бұзау, құлын, қозы – лақтың бұйра терісінен (елтірі) тігіп, киеді. Қысқы баскиім. Малақай – аң терісі мен елтіріден арасына жүн, мақта салып, сырып тігеді, оны кейінгі кезде қыздар да суыққа киіп жүр. Бөрік. Оны ерлер мен бірге қыздар да киеді. Сырты мақпал, пүліш, бар-қыт тәрізді қымбат маталардан жасалатын баскиім. Жиегіне қымбат бағалы аң, мал терісі ұсталатын бөріктің жазғы, қысқы түрлері бар. Төбесі көбінесе, төрт сай немесе алты сай болады. Қыздар киетін бөрік дөңгелек төбелі конус тәрізді биіктеу келеді. Сал-серілер бөріктеріне үкі таққан. Әйелдердің бас киімдері. Қазақ әйелдері жасы мен отбасы жағдайына байланысты өзіндік ерекшелігі бар баскиімдер киген. Олардың жазғы, қысқы түрлері болады. Әйелдердің негізгі баскиімдері: бөрік, жаулық, желек, жырға, кимешек, күндік, орамал, қарқара, сәукеле, тақия, шәлі (жібек, шілтер, оюлы ж.т.б.).Тақия. Оны қымбат матадан тіккен. Бұл ерлер тақиясынан басты ерекшелігі. Қыздардың тақиясы міндетті түрде үстіндегі қамзолға, бешпентке сәйкес келуге тиісті. Етегі, жоғары бөлігі алтын немесе күміс паршамен оюланып, сәнді жіптермен тақияға зер тігіледі. Қазақтың «үкідей үлбіреген», «тотыдай таранған» деп қыздарды әспеттеуі содан шыққан тәрізді. Қыздар кепеші. Қабырғасы биік, төбесі дөңгелек, ою-өрнектермен, моншақ, асыл тастармен безендірілген сәнді баскиім. Сораба. Тақия тәріздес. Артында салпыншағы бар. Қыздар тіл-көзден аман болсын деп, оларға ырымдап кигізеді. Жырға. Асыл тастармен, ақық моншақпен көмкерілген сәнді баскиім. Бөрік. Аң терісінен тігіледі, жиегіне жұрын жүргізіледі. Жұрындалған терісіне сәйкес бөріктің мынандай түрлері бар: алтайы қызыл бөрік, қамқа бөрік, қазақы бөрік, қарқаралы бөрік, құлын бөрік, құндыз бөрік, құрайыш бөрік, құс бөрік, мари бөрік, нар өркеш бөрік, ноғай бөрік, оқалы бөрік, сәукеле бөрік, шеркеш бөрік, шоқты бөрік, шоппаш бөрік т.б. Қарқара бөркі. Биік төбелі, милығына айнала құндыз тұтады. Маңдай тұсына жоғарыдан төмен қарай үшкілдеп жырға тігеді. Оған құтанға, тырнаға ұқсас сұңғақ, сымбатты құс – қарқараның қауырсыны қадалады. Бұл қыз баланы пәле-жаладан сақтап жүрсін деген ырым бойынша жасалады. Кимешек. Жас келіншектерден бастап егде әйелдерге дейін киетін дәстүрлі ұлттық баскиім. Ақ матадан, жібек матадан тігіп, әртүрлі әшекеймен безендіріледі. Қазақтың салт-дәтүріне сәйкес жас келіншек балалы болғаннан кейін кимешек киюге тиіс. Төменгі бөлігі – кимешек, жоғарғы бөлігіне жаулық оралады. Кимешек кеудені, иықты, жонды жауып тұрады, бет-әлпеті көрінетін жері ойық келеді. Шылауыш немесе жаулық. Ақ түсті матадан немесе жібектен тігілген жаулықты егде әйелдер басына орап киеді. Жаулық әр руға байланысты әрқилы аталады. Шығыс Қазақстанда матаның көлеміне қарай оны шаршы деп, Жетісу, Алтай өңіріндешылауыш деп атап, аналарды «ақ жаулықты аналар» деп ардақтайды. Орамал. Ол пішіміне сәйкес шаршы, қиықша болып бөлінеді. Орамалды (парсы, араб, румал) жаулық деп те атаған. Арзанқол матадан да, қымбат матадан да жасайды. Жібектен шашақтап тоқылғаны – «бөртпе». Жібектен, матадан шашақталмай, қалыңдау келген түрі – салы. Торғын тектес, үлпілдек, жұмсақ матадан немесе ешкі түбітінен жа-салған түрі –шәлі. Түйе, ешкі түбітінен тоқылғаны – бөкебай. Ақ матадан тігілгені – шаршы шыт. Қасаба. Ол қыз тақиясының бір түрі. Үшкірлеу төбесіне бір шоқ қауырсын қадайды, маңдай тұсына түгелдей алтын, күміс әшекейлер тағады. Қыздар үйлену тойында қасабаны сәукеле орнына да киген. Күрең, көгілдір түсті жібек, ши барқыт, пүліш, дүрия, шұға, парша сияқты маталардан тігеді. Сәукеле. Қалыңдықтың ұзатылу тойында киетін сәнді баскиімі. Зере. Өзі ұзын, іші қуыс, сәукеле-мен бірге киетін бас киім. Ертеде бір қабат киім сыртынан киетін сауытты да «Зере» деп атаған. Көшпелі қазақтардың тамағы, негізінен ет және сүт тағамдарынан тұрады. Қолда бар мал түрлері- қой, жылқы, ешкі, кей жағдайда түйе еті мен сүтін тамаққа пайдаланған және жылқы еті сапасы жоғары деп саналған. Халық егіншілікпен айналысып, бау-бақша өсіріп, отырықшылыққа бет алған дәуірде ғана мал өнімінен әзірленген негізгі тамақтарға қоса нан, жеміс, көкөністі пайдалана бастаған. Олардың ішінде ең көп өсірілгені-тары, арпа, бидай, күріш. Мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі қазақтың негізгі асы-сүт пен ет. Сүттен қымыз, шұбат, қатық, айран, сары май, ірімшік, құрт, сүзбе, қаймақ сияқты ішетін, сусындайтын алуан түрлі тағам әзірлейді. «Ағы бардың-бағы бар» деп қазақ халқы сүт тағамын бақыт несібесі деп білген. Қазақ халқы еттен түрлі тағамдар жасай білген. Етті суға, буға пісіріп те, майға қуырып та, кесектеп турап та, отқа қақтап та жеген. Ет тағамдарының тұздығы мен сорпасын дәмдендіру үшін түрлі өсімдіктерді: пияз, сарымсақ, жуа, атқұлақ, қымыздық, т.б. пайдаланған. ==Киіз үй және оның құрылысы.== Қазақстан даласын көшпелі өмір кешкен тайпалар көшіп-қону өміріне сай келетін киіз үйді ойлап тапты. Киіз үй- өзінің даму жолында ұзақ әрі қиын қозғалушы үй формасынан қазіргі заманға сай түріне дейінгі кезеңнен өтті. Қазақтың киіз үйі басқа киіз үйлерден (түрік, монғол) ерекше. Киіз үй ағаш, киіз бөліктерінен, бау-шудан тұрады. Үйдің ағаш саймандары төрт бөліктен: кереге, уық, шаңырақ, есіктен тұрады. Кереге– киіз үйдің дөңгелек қабырғасын құрайтын, бірнеше жиналмалы бөліктен тұратын зат. Әрбір жеке бөлігі қанат деп аталады. Уық-шаңырақ пен керегенің арасына дәнекер болып тұратын иінді шыбық ағаштар. Шаңырақ-киіз үйдің төбесі. Үйдің көлеміне қарай шаңырақтың диаметрі екі жарым метрден бес метрге дейін болады. Шаңырақ иінінің бүйірінің астына қарай уықтың ұшы кіріп тұратын көздері болады. Шаңырақтың дөңгелек иінінің ортасынан жартылай томпайып келген кергіш ағаштар салынады. Бұл ағаштарды күлдіреуіш деп атайды. Сықырлауық–киіз үйдің ағаш есігі. Бұл есік екі жармалы болып келеді. Киіз үйдің жамылғысы үш бөліктен тұрады: туырлық үзік және түндік. Туырлық- үйдің кереге бөлігін айнала жауып тұратын төртбұрышты ұзын киіз. Уықтардың үстін жауып тұратын трапеция тәрізді киіз жамылғыны үзік деп атайды. Ол екеу болады. Шаңырақты жауып тұратын төртбұрышты шағын киізді түндік (түңлік) деп атайды. Киіз үйдің бау-шуына: желбау, аяқбау, аспа бау, әр түрлі таңғыштар, бау-басқұрлар жатады. Үйдің қақ ортасында ошақ тұрады. ==Әшекей бұйымдары, жиһаз-жабдықтары.== Ежелгі қазақ халқы әшекейлі бұйымдарды көп пайдаланған. Киімнің көрнекі материалы зергерлік бұйымдар болып табылады. Оларды жасағанда алтын, күміс, және бағалы тастарды пайдаланған. Қазақ зергерлері негізінен, әйелдердің сәндік әшекей заттарын (сырға, білезік, жүзік, сақина, шашбау, т.б.) әсем жасай білген. Зергерлік заттарда жан-жануарларға байланысты мифтік ұғымдағы өрнек түрлері (қошқармүйіз, түйетабан, таңдай), өсімдік тектес (жапырақша, гүл, сабақша), үйлесімді өрнектер (ырғақ, сағақтау, айқас), геометриялық өрнектер кездеседі. Зергерлік өнердің туындылары жауға-айбар, жақынға- мақтаныш, аруға-ажар, жігітке-жігер беретін болғандықтан, батырлардың ерлігіне, ақындардың тапқырлығына, жүйріктердің бәйгесіне сыйға тартылатын болған. Әшекей заттарды жасауда зергерлер ұсталықтың құйма ою, салу, шекпе, көшірме, зерлеу, иректеу түрлерін қолданған. Олар басқа, шашқа, мойынға, көкірекке, қолға тағуға арналып жасалады. Шашқа арналған әшекейлерге шашбау мен шолпы жатады. Қазақ қыздары моншақ тақпайтын. Оның орнына күмістен өрнектеп жасалған әшекейлі бойтұмар тақты. Омырауға тағылатын алқалар мен қолға арналған білезіктер және сақиналар кең тараған. Сақинаны әйелдер де, ерлер де тақты. Киіз үйдің ішкі жабдықтары күнделікті тұрмыста қолданатын үй керек-жарағы болып қана қоймай, өнер шығармашылығы болып табылады. Сыйлы орын-төр, төрдің сол жағы үй иелерінің демалатын орны. Төрдің артында жүкяқтың үстінде сандықтар мен бума заттар, ал оның жан-жағында киім мен бас киімдер ілінетін адалбақан орналасады. Киіз үйдің ішінде Қазақстанның кез-келген жеріне танымал ағаш жиһаз (төсек, жүкаяқ, кебеже және т.б) заттары болады. ==Қазақ халқының ұлттық қолөнері.== Қазақ халқының ғасырлар бойғы қалыптасқан ұлттық мәдениетінің, материалдық қазынасының қомақты бөлігі –ұлттық қолөнері. Қазақтың қолөнері де өзінің төлтума бітім-қасиетімен, көркемдік мән-мағынасымен ерекшеленеді, қолөнер үлгілері тек эстетикалық мұра ғана емес, сонымен бірге халықтың белгілі бір тарихи кезеңдегі таным-түсінігі, өмір-салты, сұлулық туралы талғамынан хабар береді. Өнер ескерткіштері ұсталық, зергерлік, ағаш және тоқыма өнерінде көрініс алған. Қолөнершілер, негізінен, жазғы және қысқы тұрғын үй жиһаздарын, ат әбзелдері, киімдер, яғни, үйге қажетті затар жасаған. Кеңінен тарағаны- жүннен жіп иіру, тері илеу, тоқыма тоқу, сүйектен және ағаштан ою, зергерлік өнер, т.б. Әсіресе, түкті заттарды тоқу ерекше орын алды; киіз басу, киіз үй жапқыштарын жасау, текемет, түсті алаша, сырмақ, тұскиіз, ою-өрнек бұйымдарды тігу. Шиге тоқыма жіптердің көмегімен белгілі бір өрнек немесе сурет салу да кең тараған. Теріні ашыған сүтке салып жібітіп, оны қолмен илеп, тон, етік тігуге арналған терілерді табиғи бояулармен бояған. Кілемдер көлденең станокта, өрмекте жүннен иіріліп, түрлі-түсті боялған жіптерден тоқылған. Кілемдердің бірнеше түрлері болған. Түксіз кілемдер жерге төселіп, түкті кілемдер керегеге ілініп, үйдің көркін кіргізген. Кілем тоқумен қатар аяққап, қоржын, сандық қоржын және т.б. жасау тығыз байланысты. Бұл заттар кілем тоқитын станокқа ұқсас, бірақ көлемі кіші құралда тоқылған. ==Ағаштан жасалған бұйымдар.== Қазақ тұрмысында ертеден-ақ ағаш ұсталығы жақсы дамыған. Ағаш ұсталары киіз үйдің сүйегін, арба, қайқыбас төсек, кебеже, жүкаяқ, сандық, үстел жасаған. Ер қосатын ершілер де ағаш ұстасы болған. Сонымен қатар ағаш шеберлері тұрмысқа қажетті астау, ағаш табақ, тегене, ожау, ағаш шелек, көнек, піспек, күбі, саптыаяқ, т.б. заттар жасаған. Ағаш ұсталығында пайдаланылатын негізгі құралдар: балта, шот, балға, қашау, үскі, бұрғы. Қазақ ағаш өнерінің ең бір кең тараған түрі-ершілік өнері. Ерді қайың, үйеңкі, қара мойыл сияқты мықты ағаштарды таңдаған. Бұл ағаштардың түбірі (томары) қатты болады. Ерге арналып қиылған ағаш мұқият кептіріледі. Қазақ ері, әдетте, бес бөліктен тұрады: алдыңғы қасы, артқы қасы, екі қаптал ағаштары және белдік ағашы (бел ағаш). ==Дәстүрлі ұлттық музыкалық аспаптары.== Музыкалық аспаптар тек той-думандарда ғана пайдаланылып қоймай, жау шапқанда дабыл, дауылпаз, ұран, керней сияқты түрлері арқылы елге хабар беріліп отырған. Ал бақсы- балгерлер зікір салғанда даңғара, асатаяқ, шаңқобыздарды пайдаланған. Әнші-күйшілер өлең-жыр, терме айтқанда немесе күй шерткенде домбыра, сыбызғы, сырнай, қыл қобыз сияқты шекті аспаптармен сүйемелдеген. Музыка аспаптарын ағаштың қайың, шырша, емен сияқты түрлерінен жасаған. Сонымен бірге аспап жасауға қамыс, саз балшық, малдың терісі мен сүйегі, мүйізі, қылы пайдаланылған. Балшықтан, қамыс, мүйізден үрлемелі музыкалық аспап сазсырнай, сырнайлар, сыбызғы, адырна, ұран, керней жасалады. Ішекті музыкалық аспаптар- жетіген, шертер, екі және үш ішекті домбыралар, қобыз, шалып ойнайтын шаңқобыз, соқпалы аспаптар –даңғыра, дауылпаз, шыңдауыл, дабыл, асатаяқтың бірнеше түрлері бар. Ішекті шертіп ойнайтын көне музыкалық аспаптың бірі-жетіген. [[Санат:Тарих]] e1dszh1897kn38x151vav4cl6ssru3p Александр Евгеньевич Ферсман 0 506869 3653234 3263522 2026-09-11T03:18:30Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653234 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Александр Евгеньевич Ферсман |Шынайы есімі = {{lang-de|Alexander von Fersmann}}<br /> [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Александръ Ферсманъ'' |Суреті = Александр Евгеньевич Ферсман.jpeg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 8.11.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 20.5.1945 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} =Александр Евгеньевич Ферсман= Орыстың геохимия саласын зерттеушілердің бірі А. Е. Ферсман. Қажымас саяхатшы, дарынды минеролог, геохимик жаратылыстану саласында мол еңбек сіңірген академик – Александр Евгеньевич Ферсман 1883 жылы Петербург қаласында дүниеге келді. Бастапқыда Одесса, одан кейін Мәскеу мемлекеттік университетін бітіріп, шетелдердің мамандарымен біраз жыл қызмет атқарды. Ұлы қазанның жеңісінен кейін оның еңбегіне даңғыл жол ашылып, еліміздің қазба байлықтарын зерттеп, ашуда мол еңбек сіңіреді. Ол Орал мен Алтайдың, Забайкалье мен Тянь-Шаньның, Памир мен Орта Азияның шикізат базасын зеріттеді. Қола түбегінің апетитін, Ферғананың радийін, Қарақұмның күкіртін, Забайкальенің вольфрамын тапты. Оның ашқан кен орындарының жанынан Мончегорск, Апатит, Кировск қалалары бой көтерді.Көптеген ғылыми еңбектері арқылы қазба байлықтарын айыра білетін дарындылығымен әлемге әйгілі болған А. Ферсман «Минерология», «Тас үшін саяхат», «Тастардың түрлері» деген ғылыми—көркем еңбектер жазды. Минералдар мен тастардың қасиеттері, олардың пайда болуын осы кітаптар арқылы оқып білген жастар кейін геолог, минеролог, геохимик маманын меңгерді. Олар еліміздің шикізат базасын нығайтуға лайықты үлестерін қосып жүр. Шығыс Қазақстандағы пегматит кен орнының ашылуы — А. Ферсман идеясының жарқын көрінісі. Республикамызда тұңғыш Асубұлақ геология—минерология қорығы құрылды. Мұз сияқты тау, тасын, көгілдір күлгін, сарғыш, жасыл, қызғылт түсті апатит кристалдарын, күміс түстес слюданы, шымқай ақ альбитті кездестіресің. Бұлардың барлығы жаңа техникада, медицинада кеңінен қолданылады. Ол 1945 жылы қайтыс болады.[[Санат:Александр Евгеньевич Ферсман]] texkjfi1wooh3q4miaj5hpl4rse5wf9 3653235 3653234 2026-09-11T03:28:52Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653235 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Александр Евгеньевич Ферсман |Шынайы есімі = {{lang-de|Alexander von Fersmann}}<br /> [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Александръ Ферсманъ'' |Суреті = Александр Евгеньевич Ферсман.jpeg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 8.11.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 20.5.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}}<br /> {{байрақ|КСРО}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Минералогия|минералогия]], [[Кристаллография|кристаллография]], [[Геохимия|геохимия]] |Жұмыс орны = [[А. Е. Ферсман атындағы минералогиялық мұражай|Минералогиялық мұражай]], [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО ҒА]], [[РҒА геология институты|КСРО ҒА ГИН]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Мәскеу университетінің физика-математика факультеті|Мәскеу университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Владимир Иванович Вернадский|В. И. Вернадский]] |Атақты шәкірттері = [[Владимир Иванович Смирнов (геолог)|В. И. Смирнов]],<br /> [[Иларион Иларионович Шафрановский|И. И. Шафрановский]],<br /> және басқалары |Несімен белгілі = минералог, геохимик, ғылымды насихаттаушы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = A E Fersman-signature.png |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} =Александр Евгеньевич Ферсман= Орыстың геохимия саласын зерттеушілердің бірі А. Е. Ферсман. Қажымас саяхатшы, дарынды минеролог, геохимик жаратылыстану саласында мол еңбек сіңірген академик – Александр Евгеньевич Ферсман 1883 жылы Петербург қаласында дүниеге келді. Бастапқыда Одесса, одан кейін Мәскеу мемлекеттік университетін бітіріп, шетелдердің мамандарымен біраз жыл қызмет атқарды. Ұлы қазанның жеңісінен кейін оның еңбегіне даңғыл жол ашылып, еліміздің қазба байлықтарын зерттеп, ашуда мол еңбек сіңіреді. Ол Орал мен Алтайдың, Забайкалье мен Тянь-Шаньның, Памир мен Орта Азияның шикізат базасын зеріттеді. Қола түбегінің апетитін, Ферғананың радийін, Қарақұмның күкіртін, Забайкальенің вольфрамын тапты. Оның ашқан кен орындарының жанынан Мончегорск, Апатит, Кировск қалалары бой көтерді.Көптеген ғылыми еңбектері арқылы қазба байлықтарын айыра білетін дарындылығымен әлемге әйгілі болған А. Ферсман «Минерология», «Тас үшін саяхат», «Тастардың түрлері» деген ғылыми—көркем еңбектер жазды. Минералдар мен тастардың қасиеттері, олардың пайда болуын осы кітаптар арқылы оқып білген жастар кейін геолог, минеролог, геохимик маманын меңгерді. Олар еліміздің шикізат базасын нығайтуға лайықты үлестерін қосып жүр. Шығыс Қазақстандағы пегматит кен орнының ашылуы — А. Ферсман идеясының жарқын көрінісі. Республикамызда тұңғыш Асубұлақ геология—минерология қорығы құрылды. Мұз сияқты тау, тасын, көгілдір күлгін, сарғыш, жасыл, қызғылт түсті апатит кристалдарын, күміс түстес слюданы, шымқай ақ альбитті кездестіресің. Бұлардың барлығы жаңа техникада, медицинада кеңінен қолданылады. Ол 1945 жылы қайтыс болады.[[Санат:Александр Евгеньевич Ферсман]] jdsg9at69ya1vlfxmk6sojovof3mo9i 3653237 3653235 2026-09-11T03:33:21Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653237 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Александр Евгеньевич Ферсман |Шынайы есімі = {{lang-de|Alexander von Fersmann}}<br /> [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Александръ Ферсманъ'' |Суреті = Александр Евгеньевич Ферсман.jpeg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 8.11.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 20.5.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}}<br /> {{байрақ|КСРО}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Минералогия|минералогия]], [[Кристаллография|кристаллография]], [[Геохимия|геохимия]] |Жұмыс орны = [[А. Е. Ферсман атындағы минералогиялық мұражай|Минералогиялық мұражай]], [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО ҒА]], [[РҒА геология институты|КСРО ҒА ГИН]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Мәскеу университетінің физика-математика факультеті|Мәскеу университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Владимир Иванович Вернадский|В. И. Вернадский]] |Атақты шәкірттері = [[Владимир Иванович Смирнов (геолог)|В. И. Смирнов]],<br /> [[Иларион Иларионович Шафрановский|И. И. Шафрановский]],<br /> және басқалары |Несімен белгілі = минералог, геохимик, ғылымды насихаттаушы |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{III дәрежелі Әулие Станислав ордені}} | {{Романовтар әулеті патшалық құруының 300 жылдығын еске алу медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Сталиндік сыйлық}} | {{Уолластон медалі}} | {{Лениндік сыйлық}} }} |Қолтаңбасы = A E Fersman-signature.png |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} =Александр Евгеньевич Ферсман= Орыстың геохимия саласын зерттеушілердің бірі А. Е. Ферсман. Қажымас саяхатшы, дарынды минеролог, геохимик жаратылыстану саласында мол еңбек сіңірген академик – Александр Евгеньевич Ферсман 1883 жылы Петербург қаласында дүниеге келді. Бастапқыда Одесса, одан кейін Мәскеу мемлекеттік университетін бітіріп, шетелдердің мамандарымен біраз жыл қызмет атқарды. Ұлы қазанның жеңісінен кейін оның еңбегіне даңғыл жол ашылып, еліміздің қазба байлықтарын зерттеп, ашуда мол еңбек сіңіреді. Ол Орал мен Алтайдың, Забайкалье мен Тянь-Шаньның, Памир мен Орта Азияның шикізат базасын зеріттеді. Қола түбегінің апетитін, Ферғананың радийін, Қарақұмның күкіртін, Забайкальенің вольфрамын тапты. Оның ашқан кен орындарының жанынан Мончегорск, Апатит, Кировск қалалары бой көтерді.Көптеген ғылыми еңбектері арқылы қазба байлықтарын айыра білетін дарындылығымен әлемге әйгілі болған А. Ферсман «Минерология», «Тас үшін саяхат», «Тастардың түрлері» деген ғылыми—көркем еңбектер жазды. Минералдар мен тастардың қасиеттері, олардың пайда болуын осы кітаптар арқылы оқып білген жастар кейін геолог, минеролог, геохимик маманын меңгерді. Олар еліміздің шикізат базасын нығайтуға лайықты үлестерін қосып жүр. Шығыс Қазақстандағы пегматит кен орнының ашылуы — А. Ферсман идеясының жарқын көрінісі. Республикамызда тұңғыш Асубұлақ геология—минерология қорығы құрылды. Мұз сияқты тау, тасын, көгілдір күлгін, сарғыш, жасыл, қызғылт түсті апатит кристалдарын, күміс түстес слюданы, шымқай ақ альбитті кездестіресің. Бұлардың барлығы жаңа техникада, медицинада кеңінен қолданылады. Ол 1945 жылы қайтыс болады.[[Санат:Александр Евгеньевич Ферсман]] 6n6qvzezm7i3psznqlri2vogmki0i9u 3653238 3653237 2026-09-11T03:34:03Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653238 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Александр Евгеньевич Ферсман |Шынайы есімі = {{lang-de|Alexander von Fersmann}}<br /> [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Александръ Ферсманъ'' |Суреті = Александр Евгеньевич Ферсман.jpeg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 8.11.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 20.5.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}}<br /> {{байрақ|КСРО}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Минералогия|минералогия]], [[Кристаллография|кристаллография]], [[Геохимия|геохимия]] |Жұмыс орны = [[А. Е. Ферсман атындағы минералогиялық мұражай|Минералогиялық мұражай]], [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО ҒА]], [[РҒА геология институты|КСРО ҒА ГИН]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Мәскеу университетінің физика-математика факультеті|Мәскеу университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Владимир Иванович Вернадский|В. И. Вернадский]] |Атақты шәкірттері = [[Владимир Иванович Смирнов (геолог)|В. И. Смирнов]],<br /> [[Иларион Иларионович Шафрановский|И. И. Шафрановский]],<br /> және басқалары |Несімен белгілі = минералог, геохимик, ғылымды насихаттаушы |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{III дәрежелі Әулие Станислав ордені}} | {{Романовтар әулеті патшалық құруының 300 жылдығын еске алу медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Сталиндік сыйлық}} | {{Уолластон медалі}} | {{Лениндік сыйлық}} }} |Қолтаңбасы = A E Fersman-signature.png |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Alexander Fersman }} =Александр Евгеньевич Ферсман= Орыстың геохимия саласын зерттеушілердің бірі А. Е. Ферсман. Қажымас саяхатшы, дарынды минеролог, геохимик жаратылыстану саласында мол еңбек сіңірген академик – Александр Евгеньевич Ферсман 1883 жылы Петербург қаласында дүниеге келді. Бастапқыда Одесса, одан кейін Мәскеу мемлекеттік университетін бітіріп, шетелдердің мамандарымен біраз жыл қызмет атқарды. Ұлы қазанның жеңісінен кейін оның еңбегіне даңғыл жол ашылып, еліміздің қазба байлықтарын зерттеп, ашуда мол еңбек сіңіреді. Ол Орал мен Алтайдың, Забайкалье мен Тянь-Шаньның, Памир мен Орта Азияның шикізат базасын зеріттеді. Қола түбегінің апетитін, Ферғананың радийін, Қарақұмның күкіртін, Забайкальенің вольфрамын тапты. Оның ашқан кен орындарының жанынан Мончегорск, Апатит, Кировск қалалары бой көтерді.Көптеген ғылыми еңбектері арқылы қазба байлықтарын айыра білетін дарындылығымен әлемге әйгілі болған А. Ферсман «Минерология», «Тас үшін саяхат», «Тастардың түрлері» деген ғылыми—көркем еңбектер жазды. Минералдар мен тастардың қасиеттері, олардың пайда болуын осы кітаптар арқылы оқып білген жастар кейін геолог, минеролог, геохимик маманын меңгерді. Олар еліміздің шикізат базасын нығайтуға лайықты үлестерін қосып жүр. Шығыс Қазақстандағы пегматит кен орнының ашылуы — А. Ферсман идеясының жарқын көрінісі. Республикамызда тұңғыш Асубұлақ геология—минерология қорығы құрылды. Мұз сияқты тау, тасын, көгілдір күлгін, сарғыш, жасыл, қызғылт түсті апатит кристалдарын, күміс түстес слюданы, шымқай ақ альбитті кездестіресің. Бұлардың барлығы жаңа техникада, медицинада кеңінен қолданылады. Ол 1945 жылы қайтыс болады.[[Санат:Александр Евгеньевич Ферсман]] 0odgca3riw4fn641ebxc5t6vi5znzis 3653241 3653238 2026-09-11T03:41:02Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653241 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Александр Евгеньевич Ферсман |Шынайы есімі = {{lang-de|Alexander von Fersmann}}<br /> [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Александръ Ферсманъ'' |Суреті = Александр Евгеньевич Ферсман.jpeg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 8.11.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 20.5.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}}<br /> {{байрақ|КСРО}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Минералогия|минералогия]], [[Кристаллография|кристаллография]], [[Геохимия|геохимия]] |Жұмыс орны = [[А. Е. Ферсман атындағы минералогиялық мұражай|Минералогиялық мұражай]], [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО ҒА]], [[РҒА геология институты|КСРО ҒА ГИН]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Мәскеу университетінің физика-математика факультеті|Мәскеу университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Владимир Иванович Вернадский|В. И. Вернадский]] |Атақты шәкірттері = [[Владимир Иванович Смирнов (геолог)|В. И. Смирнов]],<br /> [[Иларион Иларионович Шафрановский|И. И. Шафрановский]],<br /> және басқалары |Несімен белгілі = минералог, геохимик, ғылымды насихаттаушы |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{III дәрежелі Әулие Станислав ордені}} | {{Романовтар әулеті патшалық құруының 300 жылдығын еске алу медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Сталиндік сыйлық}} | {{Уолластон медалі}} | {{Лениндік сыйлық}} }} |Қолтаңбасы = A E Fersman-signature.png |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Alexander Fersman }} '''Александр Евгеньевич Ферсман''' ([[8 қараша]] [[1883 жыл|1883]], [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]] — [[20 мамыр]] [[1945 жыл|1945]], [[Сочи]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — орыс және кеңестік минералогия маманы, кристаллография мен геохимия салаларының ғалымы, профессор, РҒА академигі (1919) және КСРО ҒА вице-президенті (1926–1929). «Природа» журналының негізі қаланған кезден (1912) бастап редакторы. Ғылыми еңбектері үшін [[В. И. Ленин атындағы сыйлықтың лауреаттары|В. И. Ленин атындағы сыйлық]] лауреаты (1929), I дәрежелі [[Сталин премиясы|Сталиндік сыйлықтың]] лауреаты (1942). =Александр Евгеньевич Ферсман= Орыстың геохимия саласын зерттеушілердің бірі А. Е. Ферсман. Қажымас саяхатшы, дарынды минеролог, геохимик жаратылыстану саласында мол еңбек сіңірген академик – Александр Евгеньевич Ферсман 1883 жылы Петербург қаласында дүниеге келді. Бастапқыда Одесса, одан кейін Мәскеу мемлекеттік университетін бітіріп, шетелдердің мамандарымен біраз жыл қызмет атқарды. Ұлы қазанның жеңісінен кейін оның еңбегіне даңғыл жол ашылып, еліміздің қазба байлықтарын зерттеп, ашуда мол еңбек сіңіреді. Ол Орал мен Алтайдың, Забайкалье мен Тянь-Шаньның, Памир мен Орта Азияның шикізат базасын зеріттеді. Қола түбегінің апетитін, Ферғананың радийін, Қарақұмның күкіртін, Забайкальенің вольфрамын тапты. Оның ашқан кен орындарының жанынан Мончегорск, Апатит, Кировск қалалары бой көтерді.Көптеген ғылыми еңбектері арқылы қазба байлықтарын айыра білетін дарындылығымен әлемге әйгілі болған А. Ферсман «Минерология», «Тас үшін саяхат», «Тастардың түрлері» деген ғылыми—көркем еңбектер жазды. Минералдар мен тастардың қасиеттері, олардың пайда болуын осы кітаптар арқылы оқып білген жастар кейін геолог, минеролог, геохимик маманын меңгерді. Олар еліміздің шикізат базасын нығайтуға лайықты үлестерін қосып жүр. Шығыс Қазақстандағы пегматит кен орнының ашылуы — А. Ферсман идеясының жарқын көрінісі. Республикамызда тұңғыш Асубұлақ геология—минерология қорығы құрылды. Мұз сияқты тау, тасын, көгілдір күлгін, сарғыш, жасыл, қызғылт түсті апатит кристалдарын, күміс түстес слюданы, шымқай ақ альбитті кездестіресің. Бұлардың барлығы жаңа техникада, медицинада кеңінен қолданылады. Ол 1945 жылы қайтыс болады.[[Санат:Александр Евгеньевич Ферсман]] oq521lh5o2m6isyflfxl89eihe5p0fh 3653242 3653241 2026-09-11T03:42:02Z Орел Карл 81620 /* Александр Евгеньевич Ферсман */ 3653242 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Александр Евгеньевич Ферсман |Шынайы есімі = {{lang-de|Alexander von Fersmann}}<br /> [[Орыс тілінің реформаға дейінгі емлесі|ор. ескі емлесі.]] ''Александръ Ферсманъ'' |Суреті = Александр Евгеньевич Ферсман.jpeg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 8.11.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 20.5.1945 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы}}<br /> {{байрақ|КСРО}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[Минералогия|минералогия]], [[Кристаллография|кристаллография]], [[Геохимия|геохимия]] |Жұмыс орны = [[А. Е. Ферсман атындағы минералогиялық мұражай|Минералогиялық мұражай]], [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО ҒА]], [[РҒА геология институты|КСРО ҒА ГИН]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Мәскеу университетінің физика-математика факультеті|Мәскеу университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Владимир Иванович Вернадский|В. И. Вернадский]] |Атақты шәкірттері = [[Владимир Иванович Смирнов (геолог)|В. И. Смирнов]],<br /> [[Иларион Иларионович Шафрановский|И. И. Шафрановский]],<br /> және басқалары |Несімен белгілі = минералог, геохимик, ғылымды насихаттаушы |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{III дәрежелі Әулие Станислав ордені}} | {{Романовтар әулеті патшалық құруының 300 жылдығын еске алу медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Сталиндік сыйлық}} | {{Уолластон медалі}} | {{Лениндік сыйлық}} }} |Қолтаңбасы = A E Fersman-signature.png |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = Alexander Fersman }} '''Александр Евгеньевич Ферсман''' ([[8 қараша]] [[1883 жыл|1883]], [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]] — [[20 мамыр]] [[1945 жыл|1945]], [[Сочи]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — орыс және кеңестік минералогия маманы, кристаллография мен геохимия салаларының ғалымы, профессор, РҒА академигі (1919) және КСРО ҒА вице-президенті (1926–1929). «Природа» журналының негізі қаланған кезден (1912) бастап редакторы. Ғылыми еңбектері үшін [[В. И. Ленин атындағы сыйлықтың лауреаттары|В. И. Ленин атындағы сыйлық]] лауреаты (1929), I дәрежелі [[Сталин премиясы|Сталиндік сыйлықтың]] лауреаты (1942). == Өмірбаяны == Орыстың геохимия саласын зерттеушілердің бірі А. Е. Ферсман. Қажымас саяхатшы, дарынды минеролог, геохимик жаратылыстану саласында мол еңбек сіңірген академик – Александр Евгеньевич Ферсман 1883 жылы Петербург қаласында дүниеге келді. Бастапқыда Одесса, одан кейін Мәскеу мемлекеттік университетін бітіріп, шетелдердің мамандарымен біраз жыл қызмет атқарды. Ұлы қазанның жеңісінен кейін оның еңбегіне даңғыл жол ашылып, еліміздің қазба байлықтарын зерттеп, ашуда мол еңбек сіңіреді. Ол Орал мен Алтайдың, Забайкалье мен Тянь-Шаньның, Памир мен Орта Азияның шикізат базасын зеріттеді. Қола түбегінің апетитін, Ферғананың радийін, Қарақұмның күкіртін, Забайкальенің вольфрамын тапты. Оның ашқан кен орындарының жанынан Мончегорск, Апатит, Кировск қалалары бой көтерді.Көптеген ғылыми еңбектері арқылы қазба байлықтарын айыра білетін дарындылығымен әлемге әйгілі болған А. Ферсман «Минерология», «Тас үшін саяхат», «Тастардың түрлері» деген ғылыми—көркем еңбектер жазды. Минералдар мен тастардың қасиеттері, олардың пайда болуын осы кітаптар арқылы оқып білген жастар кейін геолог, минеролог, геохимик маманын меңгерді. Олар еліміздің шикізат базасын нығайтуға лайықты үлестерін қосып жүр. Шығыс Қазақстандағы пегматит кен орнының ашылуы — А. Ферсман идеясының жарқын көрінісі. Республикамызда тұңғыш Асубұлақ геология—минерология қорығы құрылды. Мұз сияқты тау, тасын, көгілдір күлгін, сарғыш, жасыл, қызғылт түсті апатит кристалдарын, күміс түстес слюданы, шымқай ақ альбитті кездестіресің. Бұлардың барлығы жаңа техникада, медицинада кеңінен қолданылады. Ол 1945 жылы қайтыс болады.[[Санат:Александр Евгеньевич Ферсман]] 7pu6w76a698xa6zmzynohggthwcltey Ұлақшы хан 0 514503 3653199 3490301 2026-09-10T17:58:31Z Қатысушы Апельсин 121973 «[[Санат:Бату әулеті|Бату әулеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653199 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Ұлақшы хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 3-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Басқара бастады = [[1256]] | Басқаруын аяқтады = [[1258]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Сартақ хан]] | Ізбасары = [[Берке хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[Тәңіршілдік]] | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1258 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Сартақ (кейбір деректе Бату) | Анасы = [[Барақшын хатұн]] | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ұлақшы хан''' — [[1256]]–[[1257|1258]]-ші жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның ханы. Сартақтың, кейбір деректерде Бату ханның ұлы. == Басқаруы == Әл-Жуайни "Әлем жаулаушысының тарихы" атты еңбекте былай деп жазады: "Сартақтың өлімінен соң, Мөңке қаған Алтын Ордаға әмірлерді аттандырады, Бату ханның әйелі мен бала-шағасына, бауырларына көңіл бөледі. Бату ханның үлкен әйелі Буракчин хатунға Сартақтың ұлы Ұлақшыны кәмелетке толып, әкесінің тағын иеленгенше тәрбиелеуін және билікті қолына алуын тапсырады. Бірақ тағдырдың жазуы басқаша болып, Ұлақшы сол жылы қайтыс болады". Кей жазба деректерде Ұлақшының есімі 1257-ші жылы аталатынын естен шығармаған жөн. Басқаша айтқанда,ол кезде Ұлақшы тірі, ал Берке әлі билік басына келмеген кезі. Беркенің Алтын Орда ханы болып тағайындалуы кезіндегі жағдай беймәлім күйінде қалып келеді. Тек оның таққа оп-оңай келіп отыра салмағанын аңғартатын көмескі мәліметтер ғана сақталған. Оның өзі аз. Ең әуелі Беркеге Бату ханның үлкен әйелі Буракчин хатунның қолындағы билікті алуға тура келді. Ол Сартақтың шешесі әрі тақ мұрагері Ұлақшының әжесі болды. Немересінің жасы жеткенше бүкіл билік соның қолына тапсырылған. Сартақтың шешесінің Алтын Ордада беделі күшті еді. Немересі Ұлақшы өлгеннен кейін де Буракчин хатун билік тізгінін оңайлықпен жібере қоймады, біраз уақыт қолында ұстады. Ол заң негізінде билік етті, мұнда тосын немесе жасырын ештеңе болған жоқ. Моңғол империясында әйелдер саясатқа белсене араласқан, құрылтайларға қатысты және олардың пікірлерімен де санасты. Мұның дәйектері ортағасырлық қолжазба деректерінде сақталған. Мысалы үшін, XIV ғасырдың 30-шы жылдарында Дешті Қыпшақ жеріне келген арабтың белгілі саяхатшысы ибн Баттутаның қолжазбаларында мынадай жолдар кездеседі: "Бұл аймақтан мен бір ғажап көрдім-әйел затына құрмет ерекше. Олар тіпті еркектерден де сыйлы". Мұсылман қағидаларына үйренген ибн Баттута үшін мұндай жағдай мүлде өзгеше, көз үйренбеген құбылыс. Ал Алтын Орда халқына мұның тосын ештеңесі де жоқ болатын.Жалпы, Моңғол империясында әйелдің әлеуметтік сатысы биік болғанын XV ғасырда өмір сүрген араб тарихшысы әл-Макризидің еңбегінен, бүгінге жеткен Жасақ үзіндісінен де көреміз: "Шыңғыс хан соғысқа жарамды әйелдер, еркектер жорыққа кеткенде, солардың міндетін атқаруға тиіс деп бұйырды". Қоғамның ең биік сатысында да әйелдің алар орны олқы болмады. Алтын Орда жайлы әл-Омари былай деді: "Бұл мемлекеттің халқы халиф белгілеген заңдармен жүрмейді, әйелдері билікке еркектерінен кем араласпайды. Осы елдің әміршілерінің қолынан шыққан талай қағазды көрдім. "Хатундар мен әмірлердің пікірлері осыған саяды" деген секілді сөздер бәрінде кездеседі". Сөздің қысқасы, Буракчин хатун немересі Ұлақшы қайтыс болғанына көп болмаса да, Алтын Орда билігін ұстады. Бірақ, Жошының үшінші ұлы, Бату ханның інісі Берке бастаған үлкен қарсылыққа ұшырайды. Беркенің көрсеткен қысымынан қорқып,ол елден қашпақ болады. Сөйтіп, Құлағудан көмек сұрайды. Құлағу қол ұшын созып, пана болуға келісімін береді. Алайда Берке Буракчин хатунды ұстап алып, өлтіруді бұйырады. Билік басына да содан соң келеді.<ref>Бегалин Қайрат.Алтын Орда хандары.-Алматы:"Аруна"баспасы,2011.-272 бет("Оқушылар энциклопедиясы "топтамасы)</ref> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == {{Алтын Орда хандары}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Бату әулеті]] ij5v3h35i9n3t351w0sllsxkiwwr22p Серджио Маттарелла 0 531375 3653415 2970679 2026-09-11T11:14:06Z Aldogarov 95591 3653415 wikitext text/x-wiki '''Серджио Маттарелла''' — ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2015 жылдан бастап Италияның президенті. 1987-1990 және 1998-2001 жылдардағы Италияның үкіметінің мүшесі, Италия конституциялық кеңесінің мүшесі (2011-2015), == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:Италия президенттері]] hgf158nktstairn59937imudceavnm0 3653418 3653415 2026-09-11T11:21:08Z Aldogarov 95591 3653418 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Франческо и Бернардо-Джорджо | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Италияның президенті | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 2 ақпан 2015 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 23.06.1941 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Италия}} | Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Католицизм]] | Әкесі = Бернардо Маттарелла | Анасы = Мария Буччеллато | Жұбайы = Мариса Кьядзесе | Балалары = Франческо и Бернардо-Джорджо | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994) | Білімі = {{Unbulleted list |[[Римский университет Ла Сапиенца]] |[[Университет Палермо]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Серджио Маттарелла''' — ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2015 жылдан бастап Италияның президенті. 1987-1990 және 1998-2001 жылдардағы Италияның үкіметінің мүшесі, Италия конституциялық кеңесінің мүшесі (2011-2015), == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:Италия президенттері]] 4umuqqftfugvtcn17ammkcpn5xpmd2u 3653419 3653418 2026-09-11T11:24:28Z Aldogarov 95591 3653419 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Серджио Маттарелла | Шынайы есімі = Sergio Mattarella | Суреті = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Италияның президенті | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 2 ақпан 2015 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Джорджо Наполитано]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 23.06.1941 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Италия}} | Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Католицизм]] | Әкесі = Бернардо Маттарелла | Анасы = Мария Буччеллато | Жұбайы = Мариса Кьядзесе | Балалары = Франческо и Бернардо-Джорджо | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994) | Білімі = {{Unbulleted list |[[Римский университет Ла Сапиенца]] |[[Университет Палермо]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Серджио Маттарелла''' — ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2 ақпан 2015 жылдан бастап Италияның президенті. 1987-1990 және 1998-2001 жылдардағы Италияның үкіметінің мүшесі, Италия конституциялық кеңесінің мүшесі (2011-2015), == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:Италия президенттері]] 5gdm3meq7exba4zgljh9r449pq5fmew 3653420 3653419 2026-09-11T11:29:09Z Aldogarov 95591 3653420 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Серджио Маттарелла | Шынайы есімі = Sergio Mattarella | Суреті = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Италияның президенті | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 2 ақпан 2015 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Джорджо Наполитано]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 23.06.1941 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Италия}} | Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Католицизм]] | Әкесі = Бернардо Маттарелла | Анасы = Мария Буччеллато | Жұбайы = Мариса Кьядзесе | Балалары = Франческо и Бернардо-Джорджо | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994) | Білімі = {{Unbulleted list |[[Римский университет Ла Сапиенца]] |[[Университет Палермо]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Серджио Маттарелла''' — ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2 ақпан 2015 жылдан бастап Италияның президенті. Италияның конституциялық сотының мүшесі (2011-2015), Депутат палатасының депутаты (1983-2008), Италияның қорғаныс министрі (2000-2001) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:Италия президенттері]] czkh7xn0bfmstb9e8tag5ik4jojs3fm 3653430 3653420 2026-09-11T11:47:05Z Aldogarov 95591 3653430 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Серджио Маттарелла | Шынайы есімі = {{lang-it|Sergio Mattarella}} | Суреті = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Италияның президенті | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 2 ақпан 2015 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Джорджо Наполитано]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 23.06.1941 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Италия}} | Қызмет еткен жылдары = 2015 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Католицизм]] | Әкесі = Бернардо Маттарелла | Анасы = Мария Буччеллато | Жұбайы = Мариса Кьядзесе | Балалары = Франческо и Бернардо-Джорджо | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] (1983—1994) | Білімі = {{Unbulleted list |[[Римский университет Ла Сапиенца]] |[[Университет Палермо]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Серджио Маттарелла''' — ({{lang-it|Sergio Mattarella}}; [[23 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Палермо]], [[Сицилия]]) — [[италия|итальяндық]] саясаткер, заңгер, 2 ақпан 2015 жылдан бастап Италияның президенті. Италияның конституциялық сотының мүшесі (2011-2015), Депутат палатасының депутаты (1983-2008), Италияның қорғаныс министрі (2000-2001) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://news.nur.kz/kk/352565.html 73 жастағы Серджио Маттарелла Италияның жаңа президенті болып сайланды]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:Италия президенттері]] l0bcbis29uxo35atobdsl0ikwx316q0 Орман-Қос 0 533735 3653156 3652637 2026-09-10T16:09:47Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653156 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі =Тау шыңы |Атауы = Орман-Қос |Шынайы атауы = {{lang-crh|Orman Qoş}},<br /> {{lang-uk|Роман-Кош}} |Сурет = Roman-Kosh (Crimea) top2.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N |lat_deg =44 |lat_min =36|lat_sec = 46 |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =14 |lon_sec =12 |region = |CoordScale = |Орналасуы = Ресей/Украина |Тау жүйесі = Қырым таулары |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 1545 |Позициялық карта 1 = Украина |Ортаққордағы санаты = Roman-Kosh }} '''Орман-Қос''' ({{lang-crh|Orman Qoş, Орман Къош}}, {{lang-uk|Роман-Кош}}) — Қырым түбегіндегі ең биік шың. Қырым тауларының оңтүстік бөлігіндегі Бабуган-Яйла тау массивінде орналасқан. Негізінен әк тастардан түзілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым таулы шыңдары]] 06ssy3kj987iy5mpi0ujgmzmpgkxgy4 3653157 3653156 2026-09-10T16:14:00Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653157 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Орман Қос |Шынайы атауы = {{lang-crh|Orman Qoş}},<br /> {{lang-uk|Роман-Кош}} |Сурет = Roman-Kosh (Crimea) top2.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N |lat_deg =44 |lat_min =36|lat_sec = 46 |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =14 |lon_sec =12 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{байрақ|Ресей}}<br /> {{байрақ|Украина}} |Тау жүйесі = [[Қырым таулары]] |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 1545 |Позициялық карта 1 = Қырым |Ортаққордағы санаты = Roman-Kosh }} '''Орман Қос''' ({{lang-crh|Orman Qoş, Орман Къош}}, {{lang-uk|Роман-Кош}}) — [[Қырым таулары|Қырым тауларының]] ең биік нүктесі, Қырым тауларының Басты тізбектегі [[Бабыған яйла]] сілемінде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым таулы шыңдары]] jbnybiolxnqhwk0hdekbyx89jdicf8c 3653158 3653157 2026-09-10T16:15:04Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653158 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Орман Қос |Шынайы атауы = {{lang-crh|Orman Qoş}},<br /> {{lang-uk|Роман-Кош}} |Сурет = Roman-Kosh (Crimea) top2.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N |lat_deg =44 |lat_min =36|lat_sec = 46 |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =14 |lon_sec =12 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}} |Тау жүйесі = [[Қырым таулары]] |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 1545 |Позициялық карта 1 = Қырым |Ортаққордағы санаты = Roman-Kosh }} '''Орман Қос''' ({{lang-crh|Orman Qoş, Орман Къош}}, {{lang-uk|Роман-Кош}}) — [[Қырым таулары|Қырым тауларының]] ең биік нүктесі, Қырым тауларының Басты тізбектегі [[Бабыған яйла]] сілемінде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым таулы шыңдары]] pk5r8sbczbhi0rf0gbm3g32abal2h2c 3653161 3653158 2026-09-10T16:17:25Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653161 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Орман Қос |Шынайы атауы = {{lang-crh|Orman Qoş}},<br /> {{lang-uk|Роман-Кош}} |Сурет = Roman-Kosh (Crimea) top2.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N |lat_deg =44 |lat_min =36|lat_sec = 46 |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =14 |lon_sec =12 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}} |Тау жүйесі = [[Қырым таулары]] |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 1545 |Позициялық карта 1 = Қырым |Ортаққордағы санаты = Roman-Kosh }} '''Орман Қос''' ({{lang-crh|Orman Qoş, Орман Къош}}, {{lang-uk|Роман-Кош}}) — [[Қырым таулары|Қырым тауларының]] ең биік нүктесі, Қырым тауларының [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбектегі]] [[Бабыған яйла]] сілемінде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым таулы шыңдары]] q8blejpkdtlz3mhx5paz8w816u3w0kf 3653163 3653161 2026-09-10T16:17:52Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3653163 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Орман Қос |Шынайы атауы = {{lang-crh|Orman Qoş}},<br /> {{lang-uk|Роман-Кош}} |Сурет = Roman-Kosh (Crimea) top2.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N |lat_deg =44 |lat_min =36|lat_sec = 46 |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =14 |lon_sec =12 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}} |Тау жүйесі = [[Қырым таулары]] |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 1545 |Позициялық карта 1 = Қырым |Ортаққордағы санаты = Roman-Kosh }} '''Орман Қос''' ({{lang-crh|Orman Qoş, Орман Къош}}, {{lang-uk|Роман-Кош}}) — [[Қырым таулары|Қырым тауларының]] ең биік нүктесі, Қырым тауларының [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбектегі]] [[Бабыған яйла]] сілемінде орналасқан. == Этимологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым таулы шыңдары]] ln2ty9u6dkuqqhjwcj67rusu0gz6b8f 3653168 3653163 2026-09-10T16:21:22Z Орел Карл 81620 /* Этимологиясы */ 3653168 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Орман Қос |Шынайы атауы = {{lang-crh|Orman Qoş}},<br /> {{lang-uk|Роман-Кош}} |Сурет = Roman-Kosh (Crimea) top2.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N |lat_deg =44 |lat_min =36|lat_sec = 46 |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =14 |lon_sec =12 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}} |Тау жүйесі = [[Қырым таулары]] |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 1545 |Позициялық карта 1 = Қырым |Ортаққордағы санаты = Roman-Kosh }} '''Орман Қос''' ({{lang-crh|Orman Qoş, Орман Къош}}, {{lang-uk|Роман-Кош}}) — [[Қырым таулары|Қырым тауларының]] ең биік нүктесі, Қырым тауларының [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбектегі]] [[Бабыған яйла]] сілемінде орналасқан. == Этимологиясы == Атауы түркі тілдеріндегі ''orman'' және ''qoş'' сөздерінен шыққан. Orman — «орман», ал qoş сөзі «бақташының уақытша баспанасы» немесе «қой қорасы» деген мағыналарды білдіреді. [[Олег Николаевич Трубачев|О. Трубачев]] бірінші сөзді үндіарий тілдеріндегі ''raman'' («тұрақ, аялдама») реконструкциясы арқылы түсіндіруді ұсынған. «Роман-Кош» атауы [[Николай Алексеевич Головкинский|Н. Головкинскийдің]] 1894 жылы жарық көрген жолсілтемесінде де кездеседі. == Сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым таулы шыңдары]] pehytsofq34g3jl7bzjzu3140d5a2ku Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3653270 3652864 2026-09-11T05:00:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653270 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96859" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 859] | data-sort-value="1109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1109] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="87551" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 551] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84060" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 060] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55567" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49484" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 484] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="36809" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 36 809] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="23605" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 23 605] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23031" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 031] | data-sort-value="230" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 230] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20400" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 400] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17262" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 262] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11624" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 624] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10190" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 190] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8394" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8394] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8240" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8240] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8018" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8018] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4525" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4525] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4458" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3782" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3782] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3332" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3332] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2936" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2936] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2153" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2153] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2011" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2011] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1612" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1612] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1559" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1559] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1181" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1181] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1097" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1097] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1025" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1025] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 734] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="696" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 696] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="628" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 628] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="609" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 609] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="556" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 556] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 2nyal2mkhwjpsp0r2jt1yid9d6ahojh Marvel кинематографиялық әлемі 0 540007 3653110 3652883 2026-09-10T13:46:54Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Aidar basqarma|Aidar basqarma]] ([[User talk:Aidar basqarma|т]]) өңдемелерінен [[User:Arnold1506g|Arnold1506g]] соңғы нұсқасына қайтарды 3161139 wikitext text/x-wiki {{Медиафраншиза | Атауы = Marvel кинематографиялық әлемі | Шынайы атауы = Marvel Cinematic Universe | Суреті = [[Сурет:Marvel_Cinematic_Universe_logo.png]] | Сурет тақырыбы = | құрушысы = [[Marvel Studios]] | алғашқы туындысы = [[Темір адам (фильм)|Темір адам]] (2008) | кітаптар = | романдар = | комикстер = | журналдар = | фильмдер = ; '''Толықметражды''': * [[Темір адам (фильм)|Темір адам]] (2008) * [[Таңғажайып Халк (фильм)|Таңғажайып Халк]] (2008) * [[Темір адам 2]] (2010) * [[Тор (фильм)|Тор]] (2011) * [[Капитан Америка: Бірінші кек алушы]] (2011) * [[Кек алушылар (фильм, 2012)|Кек алушылар]] (2012) * [[Темір адам 3]] (2013) * [[Тор: Түнек әлемі]] (2013) * [[Капитан Америка: Қысқы жауынгер]] (2014) * [[Галактика сақшылары (фильм)|Галактика сақшылары]] (2014) * [[Кек алушылар: Альтрон дәуірі]] (2015) * [[Құмырсқа-адам (фильм)|Құмырсқа-адам]] (2015) * [[Капитан Америка: Азамат соғысы]] (2016) ; '''Қысқаметражды''': * [[Marvel One-Shots#The Consultant|The Consultant]] * [[Marvel One-Shots#A Funny Thing Happened on the Way to Thor’s Hammer|A Funny Thing Happened on the Way to Thor’s Hammer]] * [[Marvel One-Shots#Item 47|Item 47]] * [[Marvel One-Shots#Agent Carter|Agent Carter]] * [[Marvel One-Shots#All Hail the King|All Hail the King]] | телесериалдар = * [[С.А.У.Ы.Т. агенттері]] (2013 — о.у. * [[Агент Картер]] (2015) * [[Жанкешті (телесериал)|Жанкешті]] (2015) * [[Джессика Джонс (телесериал)|Джессика Джонс]] (2015) | мультипликация = | театр = | мюзиклдер = | компьютерлік = *[[Iron Man (ойын)|Iron Man]] *[[The Incredible Hulk (ойын, 2008)|The Incredible Hulk]] *[[Iron Man 2 (ойын)|Iron Man 2]] *[[Thor: God of Thunder]] *[[Captain America: Super Soldier]] *[[Marvel Avengers: Battle for Earth]] *[[Iron Man 3: The Official Game]] | үстел ойыны = | ролдік ойын = | радио = | саундтректер = | түпнұсқа музыка = | ойыншықтар = | назар аударарлық орындар = | тақырыптық парктер = }} '''«Marvel кинематографиялық әлемі»''' ({{lang-en|Marvel Cinematic Universe}}; қысқ. '''''МКӘ''''') — [[Marvel Comics|Marvel компаниясы]] комикстеріне негізделген және Marvel Studios компаниясы жасап шығарған суперқаһармандар туралы фильмдер сериясы, қияли әлем. Әлем ортақ сюжеттік желіге бірнеше фильмді актерлері және кейіпкерлерімен бірге біріктіру арқылы жаратылған. Сюжет біріктіруімен он бір фильм шыққан, бірақ қаһармандары сирек кездесіп тұрады: «[[Темір адам (фильм)|Темір адам]]», «[[Таңғажайып Халк (фильм)|Таңғажайып Халк]]», «[[Темір адам 2]]», «[[Тор (фильм)|Тор]]», «[[Капитан Америка: Бірінші кек алушы]]», «[[Кек алушылар (фильм, 2012)|Кек алушылар]]», «[[Темір адам 3]]», «[[Тор: Түнек әлемі]]», «[[Капитан Америка: Қысқы жауынгер]]», «[[Галактика сақшылары (фильм)|Галактика сақшылары]]», «[[Кек алушылар: Альтрон дәуірі]]», «[[Құмырсқа-адам (фильм)|Құмырсқа-адам]]» және «[[Капитан Америка: Азамат соғысы]]». Сонымен қатар 2016 жылдың 3 қарашасында «[[Доктор Стрэндж (фильм, 2016)|Доктор Стрэндж]]» шығады. «[[Қ.А.Л.Қ.А.Н. агенттері]]», «[[Агент Картер]]», «[[Жанкешті (телесериал)|Жанкешті]]», «[[Джессика Джонс (телесериал)|Джессика Джонс]]» және Marvel One-Shots қысқаметражды фильмдер сериясы да осы әлемнің құрамына кіреді. «Галактика сақшылары»<ref>[http://www.nur.kz/324147.html Галактика сақшылары» қазақша сөйледі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417193621/http://www.nur.kz/324147.html |date=2015-04-17 }}</ref>, «Галактика сақшылары 2», «Кек алушылар: Альтрон дәуірі»<ref>[http://kinostan.kz/news/view?id=1109 Екінші "Кек алушылар" қазақша дубляждалды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417204536/http://kinostan.kz/news/view?id=1109 |date=2015-04-17 }}</ref>, «Кек алушылар: Шексіздік соғысы», «Құмырсқа-адам мен Сона», «Өрмекші-адам: Қайта оралу», «Қара қабылан» және «Қара қабылан: Ваканда жасасын» — қазақ тіліне дубляждалған. Marvel кинематографиялық әлемі [[ең табысты фильмдер тізімі]]нде $9,07 млрд сомамен бірінші орында, ал «Кек алушылар» және «Кек алушылар: Альтрон дәуірі» кинокартинасы кинематография тарихындағы ең кассалы фильмдер тізімінде бесінші және жетінші орынды иеленеді. МКӘ әрбір фильмінде соңында оларды бір әлемге біріктіретін басқа фильмге сілтеме бар. Marvel комикстеріне негізделген барлық басқа фильмдер бұл серияға мүлдем қатысы жоқ, өйткені оларды басқа кинокомпаниялар түсірген және араларында еш ортақ сюжеттік желі жоқ бірақ та барлық бұл қаһармандар комикстерде бір қияли әлемде. == Фильмдер == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" border="1" width=99% ! width=25% | Фильм ! width="8%" | Тұсаукесері ! width=20% | Режиссер(лер)і ! width=25% | Сценарийші(лер)сі ! width=5% | Статусы |- | colspan="6" style=" background-color:#ccccff;" | '''Бірінші фаза: Кек алушылар, Жалпы түсім'''<ref name="Phase2"/> |- | scope="row" style="text-align:left" | [[Темір адам (фильм)|Темір адам]] | style="text-align:left" | 01.05.2008 | [[Джон Фавро]]<ref name=iron-man1_1 /> | Артур Маркам, Мэтт Холлоуэй, [[Марк Фергус]] және [[Хоук Остби]] | rowspan=6 | Шығарылған |- | scope="row" style="text-align:left" | [[Таңғажайып Халк (фильм)|Таңғажайып Халк]] | style="text-align:left" | 12.06.2008 | [[Луи Летерье]]<ref name=hulk1_1 /> | [[Зак Пенн]]<ref name=hulk1_2 /> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Темір адам 2]] | style="text-align:left" | 29.04.2010 | [[Джон Фавро]]<ref name=iron-man2_1 /> | [[Джастин Теру]]<ref name=iron-man2_2 /> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Тор (фильм)|Тор]] | style="text-align:left" | 28.04.2011 | [[Кеннет Брана]]<ref name=thor1_1 /> | [[Марк Протосевич]], [[Дон Пейн]], [[Эшли Миллер]], [[Зак Стенц]] және [[Джозеф Майкл Стражински|Дж. Майкл Стражински]]<ref name=thor1_1 /> |- | scope="row" style="text-align:left" | [[Капитан Америка: Бірінші кек алушы]] | style="text-align:left" | 28.06.2011 | [[Джо Джонстон]]<ref name=cap1_1 /> | Кристофер Маркус және Стивен Макфили<ref name=cap1_2 /> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Кек алушылар (фильм, 2012)|Кек алушылар]] | style="text-align:left" | 03.05.2012 | [[Джосс Уидон]]<ref name=avengers1_1 /> | [[Зак Пенн]] және [[Джосс Уидон]]<ref name=avengers1_1 /> |- | colspan="6" style=" background-color:#ccccff;" | '''Екінші фаза'''<ref name="Phase2">[http://www.empireonline.com/movies/news/marvel-boss-kevin-feige-phase-2/ Marvel Boss Kevin Feige On Phase 2]</ref> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Темір адам 3]] | style="text-align:left" | 02.05.2013 | [[Шейн Блэк]]<ref name=iron-man3_1 /> | [[Дрю Пирс]] және [[Шейн Блэк]]<ref name=iron-man3_1 /><ref name=iron-man3_2 /> | rowspan=6 | Шығарылған |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Тор: Түнек әлемі]] | style="text-align:left" | 07.11.2013 | [[Алан Тейлор]]<ref name=thor2_1 /> | [[Дон Пейн]], [[Роберт Родат]], [[Кристофер Йост]], Кристофер Маркус пен Стивен Макфили<ref name=thor2_2 /><ref name=thor2_3 /><ref name=thor2_4 /> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Капитан Америка: Қысқы жауынгер]] | style="text-align:left" | 03.04.2014 | [[Ағайынды Руссо|Энтони мен Джо Руссо]]<ref name=cap2_1 /> | Кристофер Маркус пен Стивен Макфили<ref name=cap2_2 /><ref name=cap2_3 /> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Галактика сақшылары (фильм)|Галактика сақшылары]] | style="text-align:left" | 31.07.2014 | [[Джеймс Ганн]] | [[Джеймс Ганн]] және [[Николь Перлман]]<ref name=guard1_2 /> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Кек алушылар: Альтрон дәуірі]] | style="text-align:left" | 23.04.2015 | colspan="2" |[[Джосс Уидон]]<ref name="avengers2_1" /><ref name="avengers2_2" /><ref name="avengers2_3" /> |- | scope="row" style="text-align:left"|[[Құмырсқа-адам (фильм)|Құмырсқа-адам]] | style="text-align:left" |16.07.2015 |[[Пейтон Рид]] |[[Адам Маккей]], [[Пол Радд]], [[Эдгар Райт]] және [[Джо Корниш]]<ref>{{Cite web|url = http://marvel.com/news/movies/22643/director_peyton_reed_and_writer_adam_mckay_join_marvels_ant-man|title = Director Peyton Reed and Writer Adam McKay Join Marvel's Ant-Man|author = |work = |date = |publisher = }}</ref> |- | colspan="6" style=" background-color:#ccccff;"| '''Үшінші фаза'''<ref>[http://www.slashfilm.com/marvel-phase-3-kevin-feige/ All Of Your Marvel Phase 3 Questions Answered By Marvel Head Kevin Feige]</ref> |- bgcolor="#bcd !important;" |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Капитан Америка: Азамат соғысы]] | style="text-align:left" | 05.05.2016 | [[Ағайынды Руссо|Энтони мен Джо Руссо]] | Кристофер Маркус және Стивен Макфили | Шығарылған |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Доктор Стрэндж (фильм, 2016)|Доктор Стрэндж]] | style="text-align:left" | 03.11.2016 | [[Скотт Дерриксон]] | Скотт Дерриксон, Джон Спэйтс және С. Роберт Каргилл | Пост-продакшн |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Галактика Сақшылары 2]] | style="text-align:left" | 04.05.2017 | colspan="2" |[[Джеймс Ганн]] | Түсірілу үстінде |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Өрмекші-адам: Қайта оралу]] | style="text-align:left" | 06.07.2017 | [[Джон Уоттс]]<ref name="SpiderActorDirector">[http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director Sony Pictures and Marvel Studios Find Their 'Spider-Man' Star and Director]</ref> | [[Джон Фрэнсис Дэйли]] және [[Джонатан М. Голдштейн]] | rowspan=11 | Жасалуда |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Тор: Рагнарёк]] | style="text-align:left" | 02.11.2017 |[[Тайка Вайтити]] | Стефани Фолсом, [[Кристофер Йост]] және [[Крэйг Кайл]]<ref name="octEvent" /><ref name="Feb2015Dates">{{cite web | last=Strom | first=Marc | date=February 10, 2015 |title=Marvel Studios Schedules New Release Dates for 4 Films | url=http://marvel.com/news/movies/24065/marvel_studios_schedules_new_release_dates_for_4_films | publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]] | accessdate=February 9, 2015 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6WEO5SAIT|archivedate=February 10, 2015|deadurl=no}}</ref> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Қара Қабылан]] | style="text-align:left" |15.02.2018 |[[Райан Куглер]]<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-01-12|title = Black Panther: Creed filmmaker Ryan Coogler to direct Marvel film {{!}} EW.com|url = http://www.ew.com/article/2016/01/11/marvel-black-panther-creed-ryan-coogler|publisher = www.ew.com}}</ref> |Марк Бэйли және Джо Роберт Коул |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Кек алушылар: Шексіздік соғысы]] | style="text-align:left" |03.05.2018 |[[Ағайнды Руссо|Энтони мен Джо Руссо]]<ref name="RussosIW">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/russo-brothers-direct-avengers-infinity-783685|title=Russo Brothers to Direct 'Avengers: Infinity War' Parts 1 and 2|last1=Kit|first1=Borys|last2=Siegemund-Broka|first2=Austin|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=March 23, 2015|accessdate=March 23, 2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6XFh6l7ys|archivedate=March 23, 2015|deadurl=no}}</ref> |Кристофер Маркус және Стивен Макфили<ref name="octEvent" /> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Құмырсқа-адам мен Ара[[ | style="text-align:left" |05.07.2018 |[[Пейтон Рид]] |Эндрю Баррер және Гэбриел Феррари, [[Адам МакКей]] және [[Пол Радд]] |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Капитан Марвел (фильм)|Капитан Марвел]] | style="text-align:left" | 07.03.2019 |colspan="1" {{n/a|TBD}} |[[Николь Перлман]] және [[Мэг ЛеФов]]<ref name="octEvent" /><ref name="Feb2015Dates" /> |- | scope="row" style="text-align:left"| [[Кек алушылар: Финал]] | style="text-align:left" | 02.05.2019 |[[Ағайнды Руссо|Энтони мен Джо Руссо]]<ref name="RussosIW" /> |Кристофер Маркус және Стивен Макфили<ref name="octEvent" /> |- | scope="row" style="text-align:left"| Сұмпайылар |colspan="1" {{n/a|TBD}}<ref name=":0">{{Cite web|url=http://deadline.com/2016/04/inhumans-undated-disney-schedule-1201742544/|title=Disney Officially Pulls Marvel’s ‘Inhumans’ Off 2019 Release Schedule|accessdate=2016-04-23}}</ref> |colspan="1" {{n/a|TBD}} | [[Джо Роберт Коул]]<ref name=octEvent /><ref name="Feb2015Dates" /> |- | scope="row" style="text-align:left"|Белгісіз жоба<ref name=":1">{{Cite web|url=http://marvel.com/news/movies/25244/marvel_studios_phase_3_update|title=Marvel Studios Phase 3 Update {{!}} News {{!}} Marvel.com|publisher=marvel.com|accessdate=2016-04-21}}</ref> | style="text-align:left" |30.04.2020 |colspan="1" {{n/a|TBD}} |colspan="1" {{n/a|TBD}} |- | scope="row" style="text-align:left"|Белгісіз жоба<ref name=":1" /> | style="text-align:left" |09.07.2020 |colspan="1" {{n/a|TBD}} |colspan="1" {{n/a|TBD}} |- | scope="row" style="text-align:left"|Белгісіз жоба<ref name=":1" /> | style="text-align:left" |05.11.2020 |colspan="1" {{n/a|TBD}} |colspan="1" {{n/a|TBD}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2|refs= <ref name=iron-man1_1>{{cite news|date=April 27, 2006|first=Pamela|last=McClintock|title=Marvel Making Deals for Title Wave|url=http://www.variety.com/article/VR1117942193|work=[[Variety]]|accessdate=March 1, 2008|archivedate=мамыр 1, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/5yMj0t8bu|deadurl=yes}}</ref> <ref name=hulk1_1>{{cite news|date=қазан 3, 2011|first=Bryan|last=Cairns|title=Director Louis Leterrier Talks Incredible Hulk|publisher=[[Newsarama.com]]|url=http://www.newsarama.com/film/080602-hulk-leterrier.html|accessdate=February 23, 2013|archivedate=February 23, 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EdlkxSd8|deadurl=no}}</ref> <ref name=hulk1_2>{{cite news|date=шілде 26, 2008|title=Comic-Con: 'Incredible Hulk' screenwriter Zak Penn discusses strife with Edward Norton|first=Vanessa|last=Juarez|url=http://popwatch.ew.com/2008/07/26/comic-con-adapt/|work=[[Entertainment Weekly]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EbOuxqJr|archivedate=February 21, 2013|deadurl=no}}</ref> <ref name=iron-man2_1>{{cite news|date=шілде 9, 2008|first=Nikki|last=Finke|title=So What Was All The Fuss About? Marvel Locks In Jon Favreau For 'Iron Man 2′|url=http://www.deadline.com/2008/07/marvel-locks-in-jon-favreau-for-iron-man-2/|publisher=[[Deadline.com]]|accessdate=тамыз 3, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6A5U1OGPy|archivedate=тамыз 21, 2012|deadurl=no}}</ref> <ref name=iron-man2_2>{{cite news|date=шілде 15, 2008|first=Marc|last=Graser|title=Theroux to write 'Iron Man' sequel|work=[[Variety]]|url=http://www.variety.com/article/VR1117989003.html|accessdate=шілде 16, 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AADQ49Gu|archivedate=тамыз 21, 2012|deadurl=no}}</ref> <ref name=thor1_1>{{cite news|date=September 28, 2008|first=Michael|last=Fleming|title=Branagh in talks to direct ’''Thor''’|url=http://www.variety.com/article/VR1117993032.html|work=[[Variety]]|accessdate=September 29, 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/5zxs9bFYL|archivedate =шілде 5, 2011|deadurl=yes}}</ref> <ref name=cap1_1>{{cite news|date=қараша 9, 2008|first=Borys|last=Kit|title='Captain America' recruits director|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/captain-america-recruits-director-122606|accessdate=қараша 10, 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/5zsl3VRxw|archivedate=шілде 22, 2011|deadurl=no}}</ref> <ref name=cap1_2>{{cite news|date=қараша 18, 2008|first1=Borys|last1=Kit|first2=Jay A.|last2=Fernandez|title='Captain America' enlists two scribes|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/captain-america-enlists-two-scribes-123195|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=қараша 19, 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/5zxs4qFXf|archivedate=шілде 5, 2011|deadurl=no}}. (First paragraph; subscription required for full story.)</ref> <ref name=avengers1_1>{{cite news|date=April 13, 2010|first=Marc|last=Graser|title=Whedon to head Avengers|url=http://www.variety.com/article/VR1118017689.html|work=[[Variety]]|accessdate=April 14, 2010|archivedate=April 14, 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/5yDehLvaA|deadurl=no}}</ref> <ref name=iron-man3_1>{{cite web| date=March 7, 2011|url=http://www.aintitcool.com/node/48768|title=Shane Black talks direction of Iron Man 3 and whether or not to expect more Marvel cameos!|publisher=[[Ain't It Cool News]]|accessdate=September 3, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6APIn23Bo|archivedate=September 3, 2012|deadurl=no}}</ref> <ref name=iron-man3_2>{{cite web|date=March 31, 2011|url=http://www.deadline.com/2011/03/marvel-taps-its-runaways-scribe-drew-pearce-to-write-iron-man-3-script/|title=Marvel Taps Its 'Runaways' Scribe Drew Pearce To Write 'Iron Man 3′ Script|first=Mike|last=Fleming|publisher=[[Deadline.com]]|accessdate=September 3, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6APILhOof|archivedate=September 3, 2012|deadurl=no}}</ref> <ref name=thor2_1>{{cite web|last=Masters|first=Kim|date=2011-10-13|title=Official: Disney's 'Lone Ranger' Sets мамыр 31, 2013 Release Date|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/disneys-lone-ranger-sets-may-31-release-date-248191|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=2011-10-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/69nLkPvZf|archivedate=2012-08-09}}</ref> <ref name=thor2_2>{{cite web|last=Belloni|first=Matthew|date=2011-12-24|title='Game of Thrones' Director Alan Taylor Chosen for 'Thor 2'|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/thor-2-director-alan-taylor-276302|work=[[The Hollywood Reporter]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/64DkLU59V|archivedate=2011-12-26|accessdate=2011-12-26}}</ref> <ref name=thor2_3>{{cite web|first=Mike|last=Fleming|url=http://www.deadline.com/2011/07/thor-2-to-be-scripted-by-don-payne/|title='Thor 2' To Be Scripted By Don Payne|date=2011-07-01|publisher=[[Deadline.com]]|accessdate=2011-07-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/69nLmK3Qs|archivedate=2012-08-09}}</ref> <ref name=thor2_4>{{cite web|last=Fleming|first=Mike|date=2012-01-10|title=Robert Rodat To Rewrite ‘Thor 2′|url=http://www.deadline.com/2012/01/robert-rodat-to-rewrite-thor-2/|work=[[Deadline.com]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/64c6SI1ZJ|archivedate=2012-01-11|accessdate=2012-01-11}}</ref> <ref name=cap2_1>{{cite web|last=Kilday|first=Gregg|date=2012-04-05|title='Captain America: First Avenger' Sequel Release Date Set|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/captain-america-first-avenger-sequel-release-date-308715|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=2012-04-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/67GClBgKC|archivedate=2012-04-28}}</ref> <ref name=cap2_2>{{cite web|date=2012-06-06|title=Russo brothers tapped for 'Captain America 2': Disney and Marvel in final negotiations with 'Community' producers to helm pic|url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/sns-201206061417reedbusivarietynvr1118055101-20120606,0,569718.story|work=[[Chicago Tribune]]|accessdate=2012-06-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/68V3S9hOg|archivedate=2012-06-18}}</ref> <ref name=cap2_3>{{cite web|url=http://splashpage.mtv.com/2011/04/14/captain-america-movie-sequel-avengers|title='Captain America' Writers Talk Sequel, Post-'Avengers' Plans, And The Marvel Movie-Verse|first=Rick|last=Marshall|publisher=MTV Splash Page|date=April 14, 2011| accessdate=2011-04-14| archiveurl = http://www.webcitation.org/5zxsAqHPq| archivedate = 2011-07-05| deadurl=no}}</ref> <ref name=guard1_2>[http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/james-gunn-marvel-guardians-of-the-galaxy-363928 James Gunn In Talks to Direct Marvel’s 'Guardians of the Galaxy' (Exclusive) — Hollywood Reporter]</ref> <ref name=avengers2_1>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/disney-avengers-2-bob-iger-iron-man-thor-captain-america-321670|title=Disney's Robert Iger Says 'Avengers Age of Ultron' in the Works|last=Bond|first=Paul|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|date=2012-05-08|accessdate=2012-05-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/69nLrkB22|archivedate=2012-08-09}}</ref> <ref name=avengers2_2>[http://www.kinopsis.ru/disnejmarvel-anonsirovala-datu-vyxoda-mstitelej-2/ «Мстители: Эра Альтрона» 2015 ж.]</ref> <ref name=avengers2_3>{{cite web|date=тамыз 7, 2012|first=Marc|last=Graser|url=http://www.variety.com/article/VR1118057576|title=Joss Whedon will return for 'The Avengers 2'|work=[[Variety]]|accessdate=тамыз 7, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/69kUk8dbj|archivedate=тамыз 7, 2012|deadurl=no}}</ref> <ref name=octEvent>{{cite web|url=http://www.newsarama.com/22573-marvel-announces-black-panther-captain-marvel-inhumans-avengers-infinity-war-films-cap-thor-3-subtitles.html|title=Marvel Announces Black Panther, Captain Marvel, Inhumans, Avengers: Infinity War Films, Cap & Thor 3 Subtitles|last=Siegel|first=Lucas|publisher=[[Newsarama]]|date=қазан 28, 2014|accessdate=қазан 28, 2014|archiveurl=http://www.webcitation.org/6TfU8mLIr|archivedate=қазан 28, 2014|deadurl=no}}</ref> }} == Сыртқы сілтемелер == * [http://i.annihil.us/u/prod/marvel/i/mg/5/40/4fbaad4f8d5ea.jpg A Marvel Cinematic Universe Timeline] * [http://marvelcinematicuniverse.wikia.com/wiki/Marvel_Cinematic_Universe_Wiki Marvel Cinematic Universe Wiki] {{Marvel кинематографиялық әлемі}} [[Санат:Marvel Comics]] [[Санат:Marvel кинематографиялық әлемі]] takjd8ntjl9tg0atn6jwp6vzx6tatmr Қазақстан тарихы (ғылым) 0 549945 3653066 3653006 2026-09-10T13:25:04Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-21277-57|~2026-21277-57]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578050 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан тарихы ғылымы''' – дүние жүзі халықтары тарихының бір саласы. Бүгінде [[Қазақстан]] өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін бастан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егемен мемлекетке айналды. Жаңа азаматтық қоғам дүниеге келді. Жаңа әлеуметтік саяси және экономикалық шындықтар Қазақ халқының сана сезімін өзгертуде. Дүниеге, қоғамға, халықтың тарихына көзқарас өзгеріп келеді. Ұлттық сана-сезім, сонымен бірге Отанымыздың шыншыл да ақиқатты ғана айтатын тарихына деген ынта-ықалас та қауырт өсті. Болып жатқан өзгерістерге өткен кездерден ұқсастық іздестіріліп, қазіргі заманның күрделі проблемаларын шешу жолын табуға талпыныс жасалуда. Қазақстан тарихының міндеті өзін түркі халқының қара шаңырағы – Қазақстанды өзінің отаны, елі, сол мемлекеттің патриоты боламын деген адамға осы жерде кімдердің мекен еткенін, олардың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, солардың салт-дәстүрін, рухани және материалдық байлығын, біздің ата-бабаларымыз, батырларымыз, билеріміз тарихи тамырымыз жайылған кең байтақ өлкені бүгінгі ұрпаққа көзінің қарашығындай етіп сақтап жеткізгені, осы күнгі жастардың осы ата-баба ізін жалғастырып, оны қорғауға, дінін, тілін қорғауға тарихи әділдік беретін бір-бірден құрал.<ref name="Reference1">Қазақстан тарихы ғылым және пән ретінде https://studfile.net/preview/6421225/page:3/ </ref> Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялауы және осыған байланысты жаңа тарихи үрдістер - азаматтардың сана сезімінде елеулі өзгерістер туғызды. Әлемге, халыққа және оның тарихына деген көзқарас түбегейлі өзгерді. Егер бұрын Қазақстан тарихы - Совет Одағының бір құрамдас бөлігі ретінде қарастырылса, енді оны әлемдік тарих, Еуразия тарихы, көшпенділер өркениеті, түркі халықтарының; Орта Азия халықтарының тарихы тұрғысында қарастыру сезімі туып отыр.<ref>“Қазақстан тарихы” тарихы http://testent.ru/publ/studenty/kazakhstan_tarikhy/aza_stan_tarikhy_tarikhy_p_nine_kirispe/38-1-0-1222</ref> == Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдері == Қазақстан тарихы үлкен төрт кезеңге бөлінеді. *Ежелгі Қазақстан (б.з. V ғ. дейін); *Орта ғасырлардағы Қазақстан (VI – XVII ғғ.); *Жаңа замандағы Қазақстан (XVII – XIX ғғ.); *Қазіргі заманғы Қазақстан (XX ғ.).<ref>BARINBIL.KZ https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240413225140/https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ |date=2024-04-13 }}</ref> === Ежелгі Қазақстан тарихы === Ең ұзақ кезең – Ежелгі Қазақстан тарихы, ол бір миллион жылға жуық уақытты қамтиды. Өз бастауларын алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі жартастар мен үңгірлерде салынған суреттерден, кейінгі құлиеленушілік қоғам тұсындағы тасқа жазылған сына жазулардан алады ([[Есік обасы]]). Авестада, Ахемен әулеті тұсындағы парсы деректерінде («Бехистун жазуы», т.б.), Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың («Тарих»), т.б. ежелгі дәуір авторларының еңбектерінде қазақ жерін мекендеген сақтар, турлар, дайлар, исседондар, т.б. тайпалар жөнінде, олардың [[Ассирия]]мен, [[Мидия]]мен, [[Иран]]мен байланыстары және Кир, І-Дарий, А.Македонский әскерлерімен соғыстары жайында аса құнды жазба деректер бар. Б.з.б. 2 ғ-дағы Қытай деректері (елшілерден, саудагерлерден, миссионерлерден алынған) Қазақстан тарихын зерттеуде үлкен рөл атқарды. Әсіресе, Сыма Цянның (б.з.б. 145–86) [[«Тарихи жазбалар»]] еңбегі аса құнды. Онда ғұндардың, үйсіндер мен қаңлылардың тұрмыс-тіршілігі, саяси құрылымдары және Батысқа қоныс аударуы жөнінде көптеген мәліметтер берілген. Осы кезде басталған (б.з.б. 2 ғ.) Қытайдан Орталық [[Азия]] арқылы [[Жерорта]] теңізі елдеріне жеткізетін Ұлы Жібек жолының гүлденуі Қытайда Тан әулеті билік құрған тұсқа (618–907) сай келеді. Бұл тұстағы Қытай тарихшылары жазған жылнамаларда түркі қағандықтары, олардың тұрмыс жағдайы, әскери күш-қуаты мен жүргізген соғыстары, түргештер, қарлұқтар, т.б. ұлыстар мен тайпалық одақтар туралы деректер көп. Қытай деректері көбіне сыңаржақты жазылғандығына қарамастан, Қазақстан тарихы мен мәдениетін зерттеуде аса құнды деп бағаланады. 6–8 ғасырларда тасқа басылған көне түркі жазба ескерткіштері түркі қағандықтары (Күлтегін жазуы, Білге қаған ескерткіші, т.б.), [[түргештер]], [[қарлұқтар]], [[оғыздар]],[[қыпшақтар]], [[ұйғырлар]], [[қырғыздар]], [[Басмыл|басмылдар]], т.б. жөнінде нақты мәліметтер көп. Ежелгі түркі ескерткіштері, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның тарихи географиясын анықтауда да шешуші рөл атқарады. === Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы === Ислам дінінің таралуы мен Араб халифатының күшеюі нәтижесінде 9–14 ғ-ларда араб саяхатшылары мен ғалымдары Қазақстан мен Орталық Азияны мекендеген түркі ұлыстары жөнінде толып жатқан жазба деректерін қалдырды. Атап айтқанда, ат-Табари (9 ғ.) Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан, Тамим ибн Бахр (9 ғ.) Ертіс аңғарындағы қимақтар, ибн Хордадбех (9 ғ.) Жібек жолы бойындағы қалалар мен қоныстар жөнінде құнды деректер береді. 10 ғасырда өмір сүрген әл-Якуди, ибн әл-Факих, әл-Истахри, ибн Хаукал, ибн Фадлан, т.б. еңбектерінде Қазақстанның тарихы мен географиясына қатысты мол деректер кездеседі. 13–14 ғасырларда араб ғалымдары Якут, ибн әл-Асир, ибн Баттута, ибн Халдун, т.б. қарахан әулеті, қарлұқтар, оғыздар, қыпшақтар, хорезмдіктер, қарақытайлар, Дешті Қыпшақ, Шыңғыс ханның жорықтары, Алтын Орда, т.б. ұлыстар мен тайпалар, олардың саяси-экономикалық жағдайы жөнінде жазды. 13–14 ғасырлардағы А.Жуайни, [[Жамал Қарши]], Рашид әд-Дин, т.б. авторлардың және Батыс Еуропалық саяхатшылар П.Карпини, В.Рубрук, М.Полоның шығармаларында 12–13 ғасырлардағы Қазақстанды мекендеген ұлыстардың этникалық құрамы мен саяси тарихы, Орда Ежен ұлысы тарихы, Жошы ұрпақтарының генеалогиясы, Шағатай ұлысында болған қырқысулар, Сыр бойы қалаларының қиратылуы жайында, т.б. деректер беріледі. 14–15 ғасырларда бір топ авторлардың (Шараф әд-Дин Йезди, Му’ин әд-Дин Натанзи, т.б.) шығармаларын Әмір Темір ұрпақтарының тапсырмасымен парсы тілінде жазды. Бұл еңбектерде [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Моғолстан]] мемлекеттері және олардың Әмір Темір мемлекетімен қарым-қатынастары жөнінде жан-жақты мәлімет берілген. 16 ғ-да шығармаларын парсы тілінде жазған, түркі тектес тарихшылар М.Х.Дулат («Тарих-и Рашиди»), Бабыр («Бабырнаме»), т.б. өз еңбектерінде Әбілхайыр хандығы, Орыс хан ұрпақтары, Қазақ хандығының қалай құрылғандығы, алғашқы қазақ хандары (Керей, Жәнібек, Бұрындық, Қасым, т.б.), олардың саяси-әскери қызметтері жөнінде егжей-тегжейлі мәлімет береді. 15–16 ғасырларда Орта Азия мен Шығыс Түркістанда шағатай (түркі) тілінде жазылған тарихи шығармалар жарық көре бастады («Шыңғыснама», «Шайбанинама», т.б.). Ораз Мұхаммед сұлтанмен бірге орыс әскерлерінің тұтқынында болып, кейін Борис Годунов патшаға қызмет еткен Қ.Жалайыри 15–16 ғ-лардағы Қазақ хандығы жөнінде аса құнды деректер қалдырды ([[Жамиғ Ат-Тауарих|«Жамиғ ат-Тауарих»]]). 15–17 ғ-ларда қазақ халқы, билеушілері, батырлары мен билері жөніндегі деректер ауыз әдебиетінде де көптеп кездеседі. === Жаңа замандағы Қазақстан тарихы === [[Қазақ хандығы]] [[Ресей]] бодандығына өте бастағаннан кейін, 18 ғасырда ағылшын кескіндемешісі Джон Кэстль, 18–19 ғасырларда Ресей тарихшылары (П.С.Паллас, А.И.Левшин, Н.Я.Бичурин, т.б.) өлке тарихын жан-жақты зерттей бастады. Қазақстанда тарих ғылымының жандануы 19 ғ-дың 2-жартысынан бастау алады. Ол еуропаша білім алған қазақтың тұңғыш тарихшы-ғалымы, шығыстанушысы, географы Ш.Ш.Уәлиханов есімімен тығыз байланысты. Ол қазақ, қырғыз, ұйғыр басқа да түркі тектес халықтардың тарихын зерттеді. Орыс тарихшылары мен шығыстанушылары [[Николай Михайлович Карамзин|Н.М.Карамзин]], [[Е.М.Соловьев]], В.В.Вельяминов-Зернов, әскери тарихшы М.И.Иванин, т.б. ресей елінің неліктен 250 жыл моңғол-татар езгісінде болғанын саяси-әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру мақсатымен Орталық Азия халықтарын жан-жақты зерттеуге кірісті. 19–20 ғасырларда Абай Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, С.Бабажанов, М.Шорманов, Құрбанғали Халид, Т.Сейдалин, А.Жантөрин, С.Нұрмұхамедов, М.Ж.Көпеев, т.б. қазақ халқының тарихы мен мәдениетін зерттеуге үлес қосты. Олардың жазғандары қазақ тарихнамасында өлкетану еңбектері ретінде бағаланады. Сондай-ақ осы кезеңде жарық көрген (1911 ж. Орынборда) [[Шәкерім Құдайбердіұлы]]ның [[«Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі»]] қазақ халқының құрылу тарихын ғылыми негізде зерделеген еңбек болатын. 19 ғ-дың 2-жартысында Қазақстан тарихымен орыс ғалымдары Л.Мейер, М.Красовский, М.И.Венюков, т.б., этнографиясымен Радлов, Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, А.Е.Алекторов, т.б. шұғылданды. 19 ғ-дың соңында [[Верный]]да (қазіргі [[Алматы]]), Семей мен Орынборда тарихи-табиғат мұражайлары ашылды. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғасырдың басында академик В.В.Бартольд, П.И.Лерх, т.б. осы өлкеде археологиялық зерттеу жұмыстарын бастады. === Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы === 20 ғасырдың бас кезі қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің рухани өркендеген дәуірі болды. [[Баспасөз]] беттеріне қазақ зиялылары ([[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]], [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С.Аспандияров]], Ә.Н.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, т.б.) Отан тарихына байланысты жиі-жиі мақалалар жазды. 1925 ж. Тынышбаевтың «Қазақ (қырғыз-кайсак) халқының тарихы жөніндегі материалдар» деген еңбегі орыс тілінде жарық көріп, онда қазақтардың негізін құрайтын ру-тайпалар, олардың таңбалары мен ұрандары, қазақтардың шыққан тегі туралы аңыз-әңгімелер, қазақ жүздерінің пайда болуы, этн. құрамы, қазақ хандығының құрылуы сияқты өзекті мәселелер ғылыми тұрғыдан талдауға алынған. Сондай-ақ Аспандияровтың 1935 ж. жарық көрген «Көне заманнан бергі Қазақстан тарихы» деп аталатын еңбегі де (орыс тілінде) 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстан тарихына арналды. Аспандияров Ресейдің басқыншылық саясатын жүйелеп көрсете отырып, қазақ жерінің Ресейге өз еркімен қосылмағандығын дәлелдеді, бұл процестің прогрестік жол еместігін анықтап берді. [[Телжан Шонанов|Т.Шонановтың]] 1926 ж. [[Ташкент]]те жарық көрген «Қазақ жер мәселесінің тарихы» деген еңбегі қазақтардың бұрынғы жер иелену тарихын, жерге деген көзқарасын, патшалық отарлау саясатының салдарынан қазақтардың жерден тапшылық көргендігін мол фактілік материалдар негізінде көрсеткен зерттеу болды. 1921 ж. архив бас басқармасы құрылып, тарихи құжаттарды жинастыру, өңдеу және ғылымға пайдалану ісі басталды. Мәскеу, Ленинград, Омбы, Орынбор ғалымдары (Бартольд, [[Александр Юрьевич Якубовский|А.Ю.Якубовский]], [[Александр Николаевич Самойлович|А.К.Самойлович]], М.Е.Массон, т.б.) Қазақстан тарихы мәселелерімен шұғылданды. 20 ғ-дың 20-жылдары республикада КСРО ҒА мен География қоғамның археологиялық-этнографиялық экспедициялары (Ә.А.Диваев, А.В.Затаевич, Ж.Т.Шанин, С.И.Руденко) жұмыс істеді. Қазақстан тарихы мен Қазақстан Компартиясының тарихы, ұлт-азаттық қозғалысының тарихы туралы еңбектер шығару жөнінде алғашқы шаралар жүзеге асырылды, тарихшы мамандарын даярлау басталды. 18–19 ғасырлардағы Қазақ тарихы, әсіресе, Қазақстанның Ресейге қосылу мәселелері Ә.Бөкейхановтың «Қазақ (Қырғыз) өлкесінің тарихи тағдыры және оның мәдени табыстары» деген еңбегінде жан-жақты қаралды. Досмұхамедов, Рысқұлов, Жандосов, П.Г.Галузо зерттеулерінде де Қазақстанның Ресей құрамына кіру мәселелері қарастырылды. 1934 ж. Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты құрылды, оның тарих-археолеологиялық секторы 1917 ж. Қазан төңкерісінен бұрынғы және төңкеріс кезіндегі бірқатар жұмыстарды қорытындылады. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында бір топ мәскеулік тарихшылар (А.М.Панкратова, С.В.Бахрушин, Н.М.Дружинин, М.П.Вяткин, т.б.) Қазақстанға көшіп келіп, қазақ ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істеді. Нәтижесінде 1943 ж. орыс тілінде «Қазақ КСР-і тарихы» (ерте заманнан осы күнге дейін) жарық көрді. Бұл Қазақстан тарихы жөнінде жүйелі түрде жазылған тұңғыш еңбек болды. 1945 ж. ҚазМУ (қазіргі ҚазҰУ) мен педагогикалық жоғары оқу орындарында тарих факультеттері, Қазақстан ғылым академиясының тарих, археология және этнол. институты ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары тарихи, археологиялық, этнографиялық зерттеулердің көлемі едәуір кеңейді. Екі томдық «Қазақ КСР тарихы» шықты (2-бас., 1949). Қазақстан тарихын кезеңге бөлу мәселелері талданды. Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы бастаған 1783–97 жылдардағы көтерілісін, Бөкей Ордасындағы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған 1836–37 жылдардағы көтерілісті және қазақ халқының патша өкіметіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысының басқа да мәселелерін зерттеуге елеулі үлес (Вяткин, В.Ф.Шахматов еңбектері) қосылды. Қазақтардың материалдық мәдениеті, тұрмысы, ою-өрнек өнері жөнінде этнографиялық материалдар (Н.Сәбитов, т.б.) жиналып, зерттелді. 40-жылдардың соңынан бастап археологиялық экспедициялар Қазақстан жерін түгел дерлік қамтыды: Оңтүстікте үйсін, қаңлы, Батыс Түрік қағандығы ескерткіштерін, шығыста қола дәуірі мен ежелгі көшпелі тайпалар мәдениетін, орталықта көне заман мәдениетінің жұрнағын қазу жүзеге асырылды (Ә.Марғұлан, А.Н.Бернштам, С.С.Черников). КСРО ғылым академиясының Хорезм археол.-этногр. экспедиициясы (С.П.Толстов) Жетіасар және Алтыасар қалаларының орнына зерттеу жүргізіп, көшпелі және отырықшы мәдениеттердің қарым-қатынасы мен өзара байланысы жөніндегі аса іргелі мәселе жаңа археологиялық материал негізінде баяндалды. 50-жылдары республика тарих ғылымының алдына қойған мәселелерінің бірі – жазбаша деректемелер базасын кеңейту, шығыстанушы мамандар даярлау болды. Қазақстан ҒА-да шығыстану секторы құрылды. Түркі дәуірі, қыпшақ, қаңлы, қарлұқтар туралы еңбектерінде М.Ақынжанов, Б.Е.[[Болат Ешмұхамбетұлы Көмеков|Көмеков]], А.Ш.Қадырбаев, С.М.Сыздықов, т.б. араб, түркі деректері негізінде зерттеулер жүргізді. Қазақстанның соңғы орта ғасырлардағы тарихына қатысты шығыс деректерін аударып, осы кезеңді зерттеуде С.Ибрагимов, Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин көп еңбек сіңірді. Ертедегі көшпелі тайпалар, сақ, үйсін мекендері мен «патша» қорғандарын зерттеу жалғастырылды. «Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті» атты күрделі еңбек (1966), Ортағасырлық Тараз туралы кітаптар шықты. Ежелгі Отырар мен оның төңірегінде, Орталық Қазақстанда кең көлемді қазба жұмыстары өріс алды. 20 ғ-дың 50-жылдарынан бастап Қазақстан қоғамы шетелдік ғылыми-зерттеу орталықтарының назарына ілікті. Қазіргі кезде ондай орталықтар Еуропа ([[Германия]], [[Франция]], т.б.), АҚШ, [[Жапония]], [[Қытай]], кейбір мұсылман елдерінде орналасқан. Бұл орталықтар, әсіресе, КСРО тұсында көбінесе бір жақты еңбектер (антикоммунистік бағытта) жазды. Дегенмен, олар өз еңбектерінде Кеңес Одағында пайдалануға тыйым салынған авторлар мен олардың шығармаларын кеңінен қолданды әрі Қазақстанды Ресейдің отарлауы, Азамат соғысының шындығы, 1930–32 ж. ашаршылық, 1937–38 ж. қуғын-сүргін, ұжымдастыру, фашизмге қарсы соғыс, тың игеру, т.б. тақырыптарда неғұрлым өнімді еңбек етті. 20 ғ-дың 60–80-жылдарында жарық көрген Е.[[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Ділмұхамедов]], Е.Бекмұхамедов, М.Асылбеков еңбектерінде, сол сияқты кейінгі кезде жарияланған Б.Аяған, С.Игібаев, В.Ғалиев, т.б. шығармаларында 19–20 ғасырлардағы Қазақстанның инфрақұрылымдары және қоғамдық-саяси, мәдени жүйесінің даму эволюциясы зерттелді. Қозыбаев өзінің 20 ғ-дың 80-жылдарының соңынан бастап жариялаған топтама еңбектерінде Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» мәселелерінің, жабық тақырыптардың зерттелуіне, өз бағаларын алуларына күш салды. Әсіресе, ұлт-азаттық қозғалыстар, кеңестік дәуірдегі Қазақстан тарихының шындығы Қозыбаев зерттеулерінің басты нысандарына айналды. Алаш қозғалысының мәселелері 1990–2000 ж. М.Қойгелдиев, К.Нұрпейіс, Д.Аманжолова монографияларында жан-жақты сөз болды. Мыс., Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» атты еңбегінде 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басындағы Қазақстанның тарихи дамуына байланысты мәселелер кең ауқымда қарастырылған. Патша өкіметінің отаршылдық саясаты, ұлттық езгіге қарсы наразылықтың күшеюі, қазақ зиялыларының жан-жақты қоғамдық-саяси қызметі, Алашорда өкіметінің құрылуы талданды. Нұрпейістің «Алаш һәм Алашорда» еңбегі алаш қозғалысының бастауларына, монархия құлатылғаннан кейінгі, Кеңес өкіметі және Азамат соғысы жылдарындағы Алашорда өкіметінің жағдайына, оның Кеңес өкіметімен қарым-қатынасына қатысты мәселелерді қамтыды. Ресейлік түркілердің, туған халқының тәуелсіздігі үшін шет елде жүргізген қоғамдық-саяси қызметіне арналған Шоқайдың шығармашылық мұрасын насихаттауға Б.Садықова, Б.[[Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет|Дәрімбет]], С.Шілдебай, Д.Қамзабекұлы, А.Нүсіпхан зерттеулер жазды. 20 ғ-дың 20–30-жылдарындағы қазақтардың дәстүрлі өмір сүру салтының бұзылуы, ұжымдастыру, түрлі көтерілістер, ауа көшушілік, диаспора мәселелері Ж.Абылхожин, Т.Омарбеков, Қ.Алдажұманов, Г.Меңдіқұлова, З.Қинаятұлы еңбектерінде жан-жақты қарастырылды. Қазақ халқы тарихының түпнұсқа деректерін ғылыми айналымға енгізіп, оларды негізгі дерек көздерінің қатарына қосу мәселесі Қ.Атабаев, Ж.Артықбаев, Ж.Қадыртаева еңбектерінде зерттелді. Қазақстандық археологтар (К.Байпақов, З.Самашев, М.Елеуов, С.Жолдасбаев,Ж.Таймағанбетов, С.Әжіғали, т.б.) республиканың түпкір-түпкірінде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін оның әскери тарихы да кеңінен зерттеле бастады. Әскери тарих саласында Белан, К.Аманжолов, А.Тасболатов, т.б. көп зерттеулер жүргізді. Көптеген тарихшылар шет елдердегі архивтерде (Ресей, АҚШ, Қытай, Еуропа және кейбір мұсылман елдері) жұмыс істеп қайтты. АҚШ-тағы Стэнфорд университетінің архивінде Аяған, Қытай архивтерінде Хафизова, Қ.Салғарин зерттеулер жүргізді. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты, 1991 ж. одан бөлініп шыққан Археология институтының ғалымдары Қазақстанды археологиялық тұрғыдан кешенді зерттеу жұмыстарын жалғастырды. 1996 жылдан бастап ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты мен археология институтының ұжымдары, республиканың кейбір жоғары оқу орындарының қоғамтанушы ғалымдарымен бірлесе отырып дайындаған Қазақстанның көне заманнан бүгінге дейінгі академиялық бес томдық тарихы қазақ және орыс тілінде жарық көрді. Жекелеген тарихшылар тәуелсіздік жағдайына орайластырып, орта мектептер мен жоғары оқу орындары үшін оқулықтар дайындап, жариялады. == Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдерінің хронологиясы == *Қазақстанда ең алғашқы адамдар бір миллион жылдай бұрын пайда болған. Мұндай жаңалықты ашқан археолог Хасен Алпысбаев. Ол 1957 жылы Жамбыл облысының Талас ауданындағы Қаратаудағы Тәңірқазған, Бөріқазған деген үңгірлерден ең ежелгі өмір сүрген адамдар тұрағын тапты. *Алғашқы адамдарға жеке-жеке жүріп өмір сүру қиын болғандықтан топтасып жүретін болды. Осыдан бірте-бірте ру пайда болды. Көп уақыт өткеннен кейін бірнеше ру тайпаға бірікті. *Біздің жыл санауымызға дейін-ақ Қазақстан жерінде сақтардың, ғұндардың, сарматтардың ірі-ірі тайпалары болды. *Біздің жыл санауымыздың бас кезінде қазіргі Қазақстан жерінде үйсін, қаңлы, ғұн және басқа да ірі тайпалардың мемлекеттері болған. *Біздің жыл санауымыздың бас кезінде-ақ Қазақстан жеріндегі халықтардың сол заманға лайық шаруашылығы, кәсібі болды. *Оларда мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, қолөнер кәсібі, металл қорыту, аң аулау т.б. дамыды. *Шаруашылықтың арасында мал шаруашылығы басым дамыды. Бұған Қазақстан жері қолайлы болды. Қой, жылқы өсіруге көп көңіл бөлінді. Олардан кейін көп өсірілген түйе. Сиыр аз өсірілді. *1960-жылдардың аяқ кезінде археолог ғалымдар Есік қаласына (Алматыға таяу) жақын жердегі обадан «Алтын киімді адамды» тапты. Ол мұнан 2500 жылдай бұрын жерленген жас жігіт екен. *Біздің заманымызға дейін II ғасыр мен б.з. XV ғасыры аралығында Еуропа мен Азияны байланыстыратын «Ұлы Жібек жолы» қызмет істеді. Ол Қазақстан жерімен өтті. *ІХ ғасырда арабтар Орта Азия мен Қазақстанның біраз жерін басып алды. Осыдан бастап Қазақстанға ислам діні тарай бастады. *1218 жылы Қазақстан жеріне моңғол шапқыншылығы басталды. *1219 жылғы қыркүйекте моңғол жаулаушылары Отырар қаласын қоршады. Ұлы Отырар шайқасы басталды. Қаланы қоршауға қала басшысы Қадырхан басшылық етті. *XV ғасырда қазақ халқы қалыптасып болды. Оның негізін құраған Үйсін, Қоңырат, Керейт, Маңғыт, Қыпшақ, Найман, Арғын, Байұлы, Әлімұлы, Дулат және басқа да көптеген рулар мен тайпалар. *XV ғасырдың 50-60-жылдарында Қазақ хандығы құрылды. Оған ұйтқы болған, алғашқы қазақ хандары деген жоғары атаққа ие болған Жәнібек пен Керей. *Қазақ хандығы тез ұлғайды. XVI ғасырдың басында оның жер көлемі едәуір кеңейіп, халқының саны бір миллионнан асты. Қазақ хандығының – мемлекетінің XVI – XVII ғасырларда ұлғайып, нығаюына үлес қосқан: Қасым хан (1511-1523), Ақназар хан (1538-1580), Есім хан (1598-1628), Тәуке хан (1680-1718). *Орта ғасырлардағы Қазақстанның атақты қалалары: Түркістан, Отырар, Тараз, Сауран, Сайрам (Испиджаб) т.б. *Орта ғасырлардағы белгілі тарихи-мәдени ескерткіштер: Ахмет Иассауи мазары (Түркістанда), Айша-Бибі мазары (Тараз қаласының жанында), Бабаджа қатын (бұл да сонда), Жошы Хан күмбезі, Алаша хан күмбезі (Орталық Қазақстанда). *Қазақстан жеріндегі ортағасырлық ғалымдар: Әбу Насыр әл-Фараби (870-950 жж.), Жүсіп Баласағұн (ХІ ғасыр), Махмұд Қашқари (ХІ ғасыр), Ахмед Иассауи (ХІІ ғасыр), Өтейбойдақ Тілейқабылұлы, Мұхамммед Хайдар Дулати, Жалайри Қосынұлы (ХV-ХVI ғғ.) *XVI ғасырдың соңынан бастап 1755 жылға дейін қазақ халқы жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық, тәуелсіздік үшін шайқасты. 1755-жылы Жоңғар мемлекеті біржола жеңілді, тарихтан аты өшті. *Жоңғарларға қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылар: хандар – Тәуке, Әбілқайыр (Кіші жүз ханы), Абылай; билер – Төле, Қазыбек, Әйтеке; батырлар – Қабанбай, Бөгенбай, шапырашты Наурызбай. *1731-1917 жылдар аралығында Қазақстан Ресей империясы қол астында болды. Кіші жүз «еркімен» қосылды, қалған жердің бәрін жаулап алды. *Ресей империясы Қазақстанда екі жүз жылдай отарлау саясатының барлық қитұрқы әдіс, тәсілдерін қолданды, қазақ халқының ұлттық мәдениетінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің дамуына барынша кедергі жасады. *Қазақ халқы Ресей отаршылдарына қарсы, азаттық алу үшін үш жүздей рет қозғалыстар, көтерілістер, наразылықтар ұйымдастырды. Олардың ең ірілері ХІХ – ХХ ғасырларда болды. *Патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы 1836-1838 жылдары Исатай мен Махамбет, 1837-1847 жылдары Кенесары хан, 1916 жылы А. Иманов, Ә. Жангелдин, Ә. Жанбосынов т.б. басшылық еткен, ұлт азаттық қозғалыстар болды. *ХІХ ғасырдағы қазақтың белгілі ағартушы ғалымдары: Шоқан Уәлиханов (1835-1865), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889), Абай Құнанбаев (1845-1904) *1917 жылы Қазанда Қазақстанда Кеңес Өкіметі орнады, ол өкімет 1990 жылға дейін өмір сүрді. *ХІХ ғасырдың аяғында ХХ ғасырдың басында қазақ халқының бақытты келешегі, ұлттық тәуелсіздігі үшін күресуші үлкен зиялы топ қалыптасты. Олардың басшылары: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқаев, Міржақып Дулатов, Тұрар Рұсқылов, Мұхамеджан Тынышбаев т.б. болды. *1920-жылы Қазақ Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы, ал 1936-жылы Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы құрылды. *1941-1945 жылдардағы Отан соғысында асқан ерлік көрсеткені үшін 500-дей Қазақстан Кеңес Одағының батыры атағын алды. *1990 жылы 25 қазанда Қазақстан өзін Егеменді Республика деп жариялады. *1991 жылы 1 желтоқсанда Қазақстанда Президент сайлауы болды. Президент болып Н.Ә.Назарбаев сайланды. *1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өзін тәуелсіз Республика деп жариялады. *1992 жылы Алматыда дүние жүзі қазақтарының тұңғыш Құрылтайы өтті. *1995 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Конституциясы қабылданды.<ref name="Reference1"/> {{Уикилендірілсін|мақаланың оқылуы қиын болғанына байланысты}} ==Сыртқы сілтемелер== [http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002074648/http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 |date=2015-10-02 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Ғылым]] m48qh37q29cs3tw2y8czdmf94bkpq3y Жанат Ескендірұлы Жақиянов 0 551474 3653309 2545188 2026-09-11T07:30:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653309 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Жанат Жақиянов |Шынайы есімі = |Суреті = |Толық есімі = Жанат Ескендірұлы Жақиянов |Лақап аты = ZZ |Азаматтығы = {{KAZ}} |Туған күні = 4.11.1983 |Туған жері = Петропавл |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = Петропавл |Салмағы = Аса жеңіл салмақ |Тұрысы = Оңқай |Бойы = 170 см |Қолдың қарқыны = 170 см |Стилі = |Бапкері = [[Рикки Хаттон]] |Команда = Hatton promotions |Алғашқы айқасы = [[3 тамыз]] [[2007]] |Соңғы айқасы = [[7 қараша]] [[2015]] |Чемпион белдігі = EBU, WBA interim |Айқастар = 26 |Жеңістер саны = 25 |Нокаут = 18 |Жеңілгені = 1 |Тең түскендері = 0 |Болмағандары = 0 |Әуесқой айқастары = |Әуесқой айқастарда жеңгені = |Әуесқой айқастарда жеңілгені = |Әуесқой айқастарда нокауты = |Әуесқой айқастарда тең түскендері = |Рейтинг1 = |Позиция1 = |Үздік позициясы1 = |Рейтинг2 = |boxrec_id = |Сайты = }} '''Жанат Ескендірұлы Жақиянов''' (4 қараша 1983 жыл, Петропавл, [[Қазақстан]]) — қазақстандық кәсіпқой боксшы, EBU тұжырымы бойынша Еуропа чемпионы, аса жеңіл салмақта (53,5 кг) өнер көрсетеді. Онымен қоса WBA тұжырымы бойынша уақытша чемпион (2015—қ.у.), Петропавл қаласында тұрады, әрі бірінші жартылай орта салмақтағы IBF, WBO және IBO тұжырымы бойынша бұрынғы чемпион [[Рикки Хаттон]]ның қарамағында жаттығады. == Кәсіпқой мансабы == Жанат 2006 жылы Ғалым Жарлығапов атындағы халықаралық турнирдің чемпионы атанып, Серік Қонақбаевтың арнайы сыйлығына ие болады. 2007 жылы әуесқой бокстағы соңғы кездесуін Копейск (Ресей) қаласындағы халықаралық турнирдің финалында өткізді. Содан кейін жаттықтырушысы және Азаматтың қолдауымен кәсіби боксқа көшеді. Жанат кәсіпқой рингтегі дебютін 2007 жылы 3 тамызда жасады. Оның алғашқы қарсыласы отандасы Нәби Қадыров болды, айқас Жақияновтың жеңісімен аяқталды. Кәсіпқой рингтегі алғашқы жеңіліс дәмін Жанат 2008 жылы 4 қазанда ресейлік Сахиба Усаровқа қарсы айқаста татты. 2014 жылы 26 сәуірде Жақиянов EBU тұжырымы бойынша Еуропа чемпионы атағын жеңіп алды. Осы жолы ол француз Карим Гуэрфиды 5 раундта нокаутпен жеңді. 2015 жылы 7 қарашада Йонфрез Парехоны жеңіп аса жеңіл салмақтағы WBA тұжырымы бойынша уақытша чемпион атағын жеңіп алды. Кәсіби бокста Жанат 27 кездесу өткізіп, оның 26-сін жеңіспен аяқтады. Соңғы кездесуі Йонфрез Парехомен Монте-Карло қаласында өткізіп, жеңіске жетті. <ref>[http://boxrec.com Боксрек сайтындағы Жанат Жақиянов жайлы мәлімет]</ref><ref>[http://allboxing.ru Жанат Жақиянов чемпион атанды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211152012/http://www.allboxing.ru/ |date=2012-02-11 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Қазақ кәсіпқой боксшылары]] aegjzmvfk97awk7ogue2uaute2ovj8o Ырғай 0 560042 3653314 3652865 2026-09-11T07:33:24Z Орел Карл 81620 /* Түрлері */ 3653314 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Ырғай |суреті = P1070065-Cotoneaster-bullatus.JPG |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = Туысы |латын = Cotoneaster |автор = [[Фридрих Казимир Медикус|Medik.]], 1789 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Гүлді өсімдіктер |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Раушангүлділер |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Раушангүлділер |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Ырғай |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cotoneaster |commons = Cotoneaster |ictv = |itis = 25151 |ncbi = 36607 |eol = 29938 |grin = g:2994 |ipni = 103261-1 |tpl = |mycobank = }} '''Ырғай''' ({{lang-la|Cotoneáster}}) — тікенексіз бұталар, сирек жағдайда шағын ағаштардан тұратын Раушангүлділер (Rosaceae) тұқымдасының туысы. Атауы гректің ''cotonea'' — «айва» және ''aster'' — «ұқсас, түрі бар» деген сөздерінен шыққан. Бұл атау айва жапырақтары мен ырғайдың бір түрінің жапырақтарының ұқсастығына байланысты қойылған. Туыс өкілдері [[Еуразия|Еуразияда]], [[Солтүстік Африка|Солтүстік Африкада]] және [[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкада]] өседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Бұлардың биіктігі 0,3 — 2 м, сабағы тік не жайқала біткен, ағашқа айналған бұтақтары бар. Жапырақтарының пішіні сопақша не дөңгелек, жиектері бүтін, үстіңгі беті ашық жасыл, астыңғы беті сұрғылт көк түсті, кезектесіп орналасады. Гүлі дара, ұсақ, ақ немесе қызғылт түсті, олар шашақ не қалқанша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан, қолдан өсіргенде сұлама бұтағынан және қалемшесінен көбейеді. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жемісі піседі. [[Жеміс|Жемісі]] 2 — 4 сүйегі бар ұсақ, жалған алма. Жарық сүйгіш, ыстыққа, құрғақшылыққа және суыққа төзімді ағаш. Өсімдік әсіресе көктемде гүлдегенде және күзде жемісі піскенде өте әдемі.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=Ырғай (Cotoneaster) |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан|шынайы атауы=Қазақстан: ұлттық энциклопедия |сілтеме= https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=429573&simple=true#|уикитека= |жауапты=Б. Аяған (бас редактор) |басылым=Ұлттық энциклопедия |орны=Алматы |баспасы=Қазақ энциклопедиясы |жыл=2007|томы=9-том. Ұ–І |беттері=638|барлық беті=685, [1]|сериясы=|isbn=9965-893-10-1|тиражы=10000 дана}}</ref><ref>{{cite web |url= http://ecosystema.ru/08nature/fruits/p085.htm |title= Род Кизильник — Cotoneaster |website= Экологический центр «Экосистема» |access-date= 2020-09-08 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200925003550/http://ecosystema.ru/08nature/fruits/p085.htm |archive-date= 2020-09-25 }}</ref>. == Таралуы және экологиясы == Ырғай [[Еуропа|Еуропада]], [[Азия|Азияда]] ([[Жапония|Жапониядан]] басқа), [[Солтүстік Африка|Солтүстік Африкада]] және [[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкада]] таралған. Ол жазық жерлерде де, таулы аймақтарда да — тау бөктерінен альпілік белдеуге дейін, тасты беткейлерде, жартастарда, қорымдарда, өзен жарқабақтарында және орман жиектерінде өседі. Қазақстанда оның 20 түрі кездеседі. Олар [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Қостанай облысы|Қостанай]] облыстарында, [[Іле Алатауы|Іле]], [[Күнгей Алатау|Күнгей]], [[Кетпен Алатау|Кетпен]], [[Жетісу Алатауы|Жетісу (Жоңғар)]] Алатауларында, жазық жерлерде және тауларда — тау етегінен альпілік белдеуге дейін таралған. Сондай-ақ жартастарда, тау шөгінділерінде, өзен бойындағы жарларда және орман шеттерінде өседі. == Шаруашылық маңызы және қолданылуы == Ырғай құмды беткейлерді бекіту үшін, бұталы шарбақ ретінде және сәндік өсімдік ретінде пайдаланылады. Ботаникалық бақтардың жинақтамаларында ырғай 1864 жылдан бері белгілі. Ырғайдың артықшылықтарына топырақ пен ылғалға талғамсыздығы, аязға, түтін мен газға төзімділігі жатады. Өсімдіктер отырғызуға және бұтақтарын қырқуға жақсы бейімделеді. Кәрі бұталарды жасарту үшін түбегейлі қырқу әдісі қолданылады: түспежапырақты түрлері — ақпанда, мәңгі жасыл түрлері — қазанда қырқылады. Ырғай тұқым арқылы және вегетативті жолмен көбейтіледі. Жасыл қалемшелер жоғары ылғалдылық жағдайында, яғни үлдір астында, тезірек тамырланады. Қалемшелеудің ең қолайлы мерзімі — шілденің екінші жартысы. Өсімдік өсірілетін субстрат [[Шымтезек|шымтезек]] пен құмның тең мөлшердегі қоспасынан тұрады. Қазақстандағы 1 түрі — [[Қаратау ырғайы]] (''Cotoneaster karatavicus'') өте сирек кездесетін эндемик түр. Биікт. 1,5 м-дей, жапырақтары ұзынша, төңкерілген жұмыртқа пішінді. Гүлшоғыры — 3 — 6 ұсақ гүлден тұратын қалқанша. Тек Қаратаудың оңтүстік және орталық бөліктерінде кездеседі, жойылып бара жатқан өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы|Қазақстанның «Қызыл кітабына»]] енгізілген. [[Алауын ырғайы]] және [[Жылтыр ырғай|жылтыр ырғай]] түрлері Ресейдің Қызыл кітабына енгізілген. == Жіктелуі == === Таксономиялық орны === * '''''Cotoneaster''''' [[Фридрих Казимир Медикус|Medik.]], 1789, Philos. Bot. 1: 155 '''Ырғай''' туысы Раушангүлділер (Rosaceae) тұқымдасына, Раушангүлділер (Rosales) қатарына жатады. Раушангүлділер қатары бірізді түрде [[Фабидтер]] → [[Розидтер]] → [[Суперрозидтер]] → [[Эвдикоттар]] → [[Гүлді өсімдіктер]] ірі кладтарының құрамына кіреді. [[APG IV жүйесі|APG IV жүйесіне]] сәйкес таксономиялық жіктелуі 2024 жылғы маусымдағы жағдай бойынша төмендегідей: {{12221кесте |a=[[Гүлді өсімдіктер]] кладасы |b1=[[Раушангүлділер]] қатары |b2=тағы 63 гүлді өсімдіктер қатары |c1=тағы 8 тұқымдас |c2=[[Раушангүлділер]] тұқымдасы |d1=[[Ырғай]] туысы |d2=тағы 166 туыс |e=расталған 270 түр және 170 түрдің расталуы күтілуде |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} == Түрлері == {{main|Ырғай туысының түрлері}} Олардың ішіндегі біразы: {{columns-list|2| * ''Cotoneaster acutifolius'' [[Николай Степанович Турчанинов|Turcz.]] — [[Үшкіржапырақты ырғай|үшкіржапырақты ырғай]] * ''Cotoneaster adpressus'' [[Дезире Буа|Boiss]] — [[Жатаған ырғай|жатаған ырғай]] * ''Cotoneaster alaunicus'' [[Сергей Владимирович Голицын|Golitsin]] — [[Алауындық ырғай|алауындық ырғай]] * ''Cotoneaster apiculatus'' [[Альфред Редер|Rehder]] & [[Эрнест Генри Вильсон|E.H.Wilson]] — [[Үшкірұшты ырғай|үшкірұшты ырғай]] * ''Cotoneaster bullatus'' [[Дезире Буа|Boiss]] — [[Көпіршікті ырғай|көпіршікті ырғай]] * ''Cotoneaster dammeri'' [[Камилло Карл Шнайдер|C.K.Schneid.]] — [[Даммер ырғағы]] * ''Cotoneaster divaricatus'' [[Альфред Редер|Rehder]] & [[Эрнест Генри Вильсон|E.H.Wilson]] — [[Жайылған ырғай|жайылған ырғай]] * ''Cotoneaster franchetii'' [[Дезире Буа|Boiss]] — [[Франше ырғайы]] * ''Cotoneaster horizontalis'' [[Жозеф Декен|Decne.]] — [[Көлденең ырғай|көлденең ырғай]] * ''Cotoneaster integerrimus'' [[Фридрих Казимир Медикус|Medik.]] — [[Бүтінжиекті ырғай|бүтінжиекті ырғай]] немесе [[Кәдімгі ырғай|кәдімгі ырғай]] * ''Cotoneaster lucidus'' [[Дидерих Франц Леонард фон Шлехтендаль|Schltdl.]] — [[Жылтыр ырғай|жылтыр ырғай]] * ''Cotoneaster melanocarpus'' [[Федор Богданович фон Фишер|Fisch.]] ex [[Аксель Гудбранн Блютт|A.Blytt]] — [[Қаражемісті ырғай|қаражемісті ырғай]] * ''Cotoneaster microphyllus'' [[Натаниэл Валлих|Wall.]] ex [[Джон Линдли|Lindl.]] — [[Ұсақжапырақты ырғай|ұсақжапырақты ырғай]] * ''Cotoneaster mongolicus'' [[Антонина Ивановна Пояркова|Pojark.]] — [[Моңғол ырғайы|моңғол ырғайы]] * ''Cotoneaster neopopovii'' [[Сергей Кириллович Черепанов|Czerep.]] — [[Поповтың жаңа ырғайы]] * ''Cotoneaster pannosus'' [[Адриен Рене Франше|Franch.]] — [[Үлпекті ырғай|үлпекті ырғай]] * ''Cotoneaster salicifolius'' [[Адриен Рене Франше|Franch.]] — [[Талжапырақты ырғай|талжапырақты ырғай]] * ''Cotoneaster tenuipes'' [[Альфред Редер|Rehder]] & [[Эрнест Генри Вильсон|E.H.Wilson]] — [[Ши ырғай|ши ырғай]] }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Алмалылар]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Африка флорасы]] lwlvsgzz7i3j00ebrl7mjda8fh2h0qw Елизавета Боуз-Лайон 0 560529 3653436 3647530 2026-09-11T11:53:53Z Aldogarov 95591 3653436 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|түс=монарх|Қазақша есімі=Елизавета Боуз-Лайон|Шынайы есімі={{lang-en|Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon}}|Суреті=Queen Elizabeth the Queen Mother portrait.jpg|Титулы=Ханшайым|Лақап аты=Елизавета І|Басқарған кезеңі=11 желтоқсан 1936 жыл - 26 қаңтар 1950 жыл|Ізашары=Мария Текская|Ізбасары=Елизавета ІІ|Азаматтығы=Ұлыбритания|Туған күні=4.08.1900|Туған жері={{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, Англия, Британ империясы|Қайтыс болған күні=30.03.2002|Қайтыс болған жері=:Ұлыбритания ,Виндзор, Беркшир,|Династия=Виндзоры|Туған кездегі есімі=Елизавета Анджела Маргарет Боуз-Лайон|Әкесі=Клод Джордж Боуз-Лайон|Анасы=Сесилия Нина Кавендиш-Бентинк|Жұбайы=([[Георг 6-шы]]|Балалары=1. ([[ІІ Елизавета]] ( 1926) 2. ([[Маргарет Роуз]] (1930—2002)|Марапаттары=Медаль Альберта (Королевское общество искусств) (1974)}} '''Елизавета Боуз-Лайон''' ({{lang-en|Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon}}) 1900 жылы 4 тамызда туған, 2002 жылы 30 наурызда [[Лондон]]да дүниеден өткен. Елизабета Боуз - Лайон король [[6 Георг]] корольдің жұбайысы - патшайым [[ІІ Елизавета]] ханшайымның анасы. Ирландия құрама Корольдігі 1936-1952 жылдары патшайымы. [[Ұлыбритания]] монархиясындағы ең ұзақ уақыт өмір сүрген патшайымдардың бірі 101 жасқа келіп қайтыс болды. Кіші қызы [[Маргарет Роуз]] қайтыс болған соң арада бір апта өткен соң Елизавета Боуз-Лайон [[2002 жыл]] 30 [[наурызда]] дүниеден өтті. == Өмірбаяны == Елизавета Боуз-Лайон 1900 жылы шотландық Клод Джордж Боуз-Лайон дворянның отбасында дүниеге келген. Ол отбасындағы ең кіші қызы болды. 1904 жылы Елизавета Боуз-Лайон ханым атағын алды. 1923 жылы ([[Георг VI]] тұрмысқа шығады. 1926 жылы үлкен қызы Елизавета дүниеге келеді. 1930 жылы кіші қызы Маргарет-Роуз дүниеге келеді. Елизавета Боуз-Лайон 11 желтоқсан 1936 жылдан бастап - 6 ақпан 1952 жылға дейін Ұлыбританияның ханшайымы болды. == Балалық шағы == Елизавета Боуз-Лайон 4 ағасыда әскерде өз борышын өтеген. Үлкен ағасы Фергус 1915 жылы Лоосе шайқасында көз жұмады. 28 сәуір 1917 жылы тағы бір ағасы Майкл із - түзсіз жоғалып кетеді. == Ханзада Альберт (VI Георг) үйленуі == Ханзада Альберт, кейінгі ([[VI Георг]] , герцог Йоркск , Георга V екінші ұлы болды. Ханзада [[Альберт]] 1921 жылы [[Елизавета Боуз-Лайон]] тұрмысқа шығу туралы ұсыныс жасайды. == Өлімі == Елизавета Боуз-Лайон 30 наурыз 2002 жылы сағат 15:15 ханшайым -ана өзінің қызы Елизаветаның қолында қаза табады. Үш күн ішінде патшайымда жерлеуге 200 мыңнан аса адам келді. Патшайымның табыты [[Вестминстерск қамалынан]] шығарылды. Әскери кавалерия патшайымның табытын катафалкке көтеріп салды. 9 сәуір күні патшайым - ананы жер қойнына тапсырды. == Титулы == *4 шілде 1900 — 16 ақпан 1904: Достопочтенная [[Елизавета Боуз-Лайон]] *16 ақпан 1904 — 26 наурыз 1923: [[Елизавета Боуз-Лайон Ханым]] *26 сәуір 1923 — 11 желтоқсан 1936: Оның Корольдік Мәртебесі[[ Герцогиня]] [[Йорк]] *1 желтоқсанда 1936 — 6 ақпан 1952: ұлы Мәртебелі Патшайым *1 желтоқсанда 1936 — 14 тамыз 1947 : [[Үндістан]] Патшайымы *6 ақпан 1952 — 30 наурыз 2002: Ұлы Мәртебелі Патшайым-ана == Әдебиет == * "Наталия Кулишенко". Елизаветаның өмірбаяны . Сталинград ағылшын патшайымның тарихы — Ғылыми-кітап, 2011. — 200 с. ISBN 978-5-91393-091-0 == Сілтемелер == {{Навигация |Тақырыбы = Елизавета Боуз-Лайон |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = en:Elizabeth Bowes-Lyon |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Жоба = }} * [http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/The%20House%20of%20Windsor%20from%201952/QueenElizabethTheQueenMother/Biography.aspx Official site] * [http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/obituaries/queen_mother/funeral_procession/poet.stm Remember This—An Elegy on the death of HM Queen Elizabeth, The Queen Mother] by [[Andrew Motion]], [[Poet Laureate]], at the [[BBC]] * [http://www.gg.ca/media/doc.asp?lang=e&DocID=320 Order of Canada Citation]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930030515/http://www.gg.ca/media/doc.asp?lang=e&DocID=320 |date=2007-09-30 }} * [http://archives.cbc.ca/society/monarchy/topics/2367/ CBC Digital Archives — Their Majesties in Canada: The 1939 Royal Tour] * [http://youtube.com/watch?v=tvglWKl6b1A The Queen Mother's Wedding] on The Royal Channel on YouTube.com [[Санат:Подвязки орденінің кавалерлері]] [[Санат:Ұлыбритания ханшайымдары]] qssawy7z9pws5vtvvtkrxt03khhcxn4 Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары 0 561462 3653121 3653020 2026-09-10T14:48:35Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Джуро Мацут Яков Милатович 3653121 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor=lightblue|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 3h7fz0eadw2zq1u6ckcsjuyuh3smdto 3653180 3653121 2026-09-10T16:44:36Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Хун Манет Лаура Фернандес 3653180 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] l0qbax7xda71k6ex1es4sbxfvc4z2rx 3653192 3653180 2026-09-10T17:17:15Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Яманду Орси 3653192 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] sg92e7iaf9gk5ej7cjidiykigszsrqh 3653202 3653192 2026-09-10T18:15:50Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Тайе Ацке-Селассие Марк Кани 3653202 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Марк Кани]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мазер]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] ivenilrmedh35xdg4anzjwtq4w61qg5 3653204 3653202 2026-09-10T18:23:36Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Канада премьер-министрі 3653204 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 16pw17llm9dyalmr6mtc27kxshpi7lg 3653205 3653204 2026-09-10T18:29:56Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Юлле Мадизе Жоржиа Мелони 3653205 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 6jerz9qi3p0cugh03ruztmwssxmnm9l 3653215 3653205 2026-09-10T23:07:35Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Прабово Субианто 3653215 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 7cmx4fvj0sqp9tsvskbt2d7czld2sei 3653218 3653215 2026-09-10T23:19:50Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Бассиру Диомай Фай 3653218 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightblue |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі Бассиру Диомай Фай |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 5kk6mcu9v4djt27xfn25bs9jll2s8qf 3653219 3653218 2026-09-10T23:22:50Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Ахмаду Аль Амину Ло 3653219 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | |bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] lut0okn13ldf94uoulgk71xvenhulrl 3653220 3653219 2026-09-10T23:41:27Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Мирза Фахрул Ислам Аламгир Тарық Рахман 3653220 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | |bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] rmfcd8fdmiyo5syofsg5cjrvctnip3h 3653221 3653220 2026-09-10T23:51:58Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Эдгар Ринкевич 3653221 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | |bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 4es4pcbjp3gj5w6f4uy436ref5ttl9z 3653339 3653221 2026-09-11T08:08:01Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Мириам Спитери Дебоно 3653339 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | |bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] ja3doulrzf9rjylt9ayqnf39h1eo78m 3653350 3653339 2026-09-11T08:40:51Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ То Лам 3653350 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] tgqgcm8iiu0amy1hnn2r0sfw5orcz5o 3653352 3653350 2026-09-11T08:44:10Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Ле Минь Хынг 3653352 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 93o93j7if31oi0u8wrar4suk483l9z5 3653360 3653352 2026-09-11T09:23:02Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Кэтрин Коннолли 3653360 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] fh61cqm89qhu4a1oj1gvh9c7lb7zjkd 3653362 3653360 2026-09-11T09:30:01Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Әли әз-Зейди 3653362 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] e33ls3yvhuaqm6po2u3074fru769d60 3653410 3653362 2026-09-11T11:03:52Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Фредеих Роси 3653410 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Фредеих Роси]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] aa4a2latxa5hwzminl8oq9jxf1fyf6m 3653411 3653410 2026-09-11T11:05:15Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ 3653411 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] chdudavagknosyzraggjk99racnxhqg 3653421 3653411 2026-09-11T11:31:29Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ 3653421 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} | [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]'' | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 4bbiekkaut4g1wf1fb5zo6flywltau5 Тереза Мэй 0 565146 3653422 3425502 2026-09-11T11:31:47Z Aldogarov 95591 «[[Санат:Әйел саясаткер|Әйел саясаткер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653422 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = үкімет басшысы | Қазақша есімі = Тереза Мэй | Шынайы есімі = Theresa May | Суреті = Official portrait of Baroness May of Maidenhead crop 2.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ұлыбритания премьер-министрі]] | Ту = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg | Ту2 = Flag of the United Kingdom.svg | Реті = 76 | Басқара бастады = [[13 шілде]] [[2016]] | Басқаруын аяқтады = [[24 шілде]] [[2019]] | Ізашары = [[Дэвид Кэмерон]] | Ізбасары = [[Борис Джонсон]] | Монарх= [[Елизавета II]] | Титулы_2 = [[Ұлыбританияның консервативті партиясы]]ның көшбасшысы | Ту_2 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[11 шілде]] [[2016]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[23 шілде]] [[2019]] | Ізашары_2 = [[Дэвид Кэмерон]] | Ізбасары_2 = [[Борис Джонсон]] | Титулы_3 = [[Ұлыбританияның ішкі істер министрі]] | Ту_3 = Flag of UK.svg | Ту3_3 = | Басқара бастады_3 = [[2010 жыл]], [[12 мамыр]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[13 шілде]] [[2016]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары_3 = [[Алан Джонсон]] | Ізбасары_3 = [[Эмбер Радд]] | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_4 = Ұлыбританияның әйелдер және тең құқықтық істер министрі | Ту_4 = Flag of UK.svg | Ту4_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 12 мамыр 2010 жыл | Басқаруын аяқтады_4 = 4 қыркүйек 2012 жыл | Ізашары_4 = [[Гарриет Гарман]] | Ізбасары_4 = [[Мария Миллер]] | Титулы_5 = [[Қауымдар палатасы (Ұлыбритания)|Қауымдар палатасының]] мүшесі | Ту_5 = Crowned Portcullis.svg | Ту5_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = [[1997 жыл]], [[1 мамыр]] | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Англикандық]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1.10.1956 | Туған жері = [[Истборн]], [[Шығыс Суссекс]], [[Англия]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = | Туған кездегі есімі = Тереза Мэри Брейзер ({{lang-en|Theresa Mary Brasier}}) | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Филип Мэй | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Консервативті партия (Ұлыбритания)|Консервативті партия]] | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = [[Оксфорд университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Тереза Мэй''' ({{lang-en|Theresa Mary May}}, бикештік кезінде ''Брейзер'' (Brasier); [[1 қазан]] [[1956]], [[Истборн]], [[Шығыс Суссекс]], [[Ұлыбритания]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] саясаткер, [[Ұлыбританияның ішкі істер министрі|ішкі істер министрі]] (2010—б.к.), әйелдер және тең құқықтық істер министрі (2010—2012), [[Ұлыбританияның қауымдар палатасы|Қауымдар палатасының]] мүшесі (1997—б.к.), [[Ұлыбританияның консервативті партиясы|Консервативті партиясының]] мүшесі. == Өмірбаяны == География бакалавры дәрежесінде [[Оксфорд университеті]]н тәмамдаді. [[Англия банкі|Англия банкінде]] және [[Лондон]]ның өзін-өзі басқару органдарында жұмыс атқарды. === Саяси мансабы === ''North West Durham'' округінде [[Ұлыбританиядағы парламенттік сайлау (1992)|1992 жылдың парламенттік сайлауына]] және ''Barking'' округінде 1994 жылдың кезектен тыс сайлауына қатысқан, бірақ сәтсіз. [[Ұлыбританиядағы парламенттік сайлау (1997)|1997 жылдың сайлауында]] [[Беркшир]]дегі ''Мэйденхэд'' жаңа сайлау округінен Британ парламентіне катысты [[Ұлыбританияның қауымдар палатасы|Қауымдар палатасының]] мүшесі ретінде бірінші рет сайланып, сол жылдан бастап үнемі қайта сайланады. 1997—2002 жылдар аралығында консерваторлардың көлеңкелі үкіметінде екінші дәрежедегі қызметтер атқарған. 2002 жылы [[Ұлыбританияның консервативті партиясы|Консервативті партияның]] алғашқы<ref>[http://www.tmay.co.uk/biography Ресми сайтындағы өмірбаяны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704011930/http://www.tmay.co.uk/biography |date=2016-07-04 }}</ref> әйел-төрағасы ретінде сайланды және партия көшбасшынымен салыстырғанда, консерваторлардың жұмыс атқаруын қамтамасыз ететін техникалық мәселелермен айналысты. 2003—2005 жылдар аралығында көлеңкелі транспорт министрінің және көлеңкелі азық-түлік және экология министрінің міндеттерін орындаған. 2005 жылдың мамырынан желтоқсан айына дейін мәдениет, БАҚ және спорт көлеңкелі министрі болған. көлеңкелі. 2005 жылдың 6 желтоқсанында Қауымдар палатасының көлеңкелі көшбасшысы ретінде тағайындалды. 2009—2010 жылдар аралығында еңбек және зейнетақы көлеңкелі министрі қызметінде болған. 2016 жылдың 5 шілдесінде, Консервативті партияның парламентарий-консерваторлар көшбасшылары сайлаындағы бірінші кезеңнен кейін Тереза Мэй 165 дауыс жинап, жеңіске алғашқы үміткер ретінде атанды.<ref>[http://ria.ru/world/20160705/1459306710.html Мэй назвала себя лучшим кандидатом на пост премьера Британии.] // [[РИА Новости]].</ref>. Ал 7 шілдеде, британ консерваторларының басшысы және ел премьер-министрі орынын иеленуге ұйымдастырылған бәйгенің финалына екі әйел шықты  — Тереза Мэй, 199 парламентарийдің қолдауына ие болды, және 84 дауыс жинаған энергетика министрінің орынбасары [[Андреа Ледсом]]. 2016 жылдың 11 шілдесінде Ледсом өз кампаниясын аяқтағаннан кейін, Ұлыбританияның премьер-министрі [[Дэвид Кэмерон]] Тереза Мэйді өзінің ізбасары ретінде жариялап, өз өкілеттілігін 13 шілде күні Мэйге тапысратынын айтты. Осылайша, Тереза Мэй Ұлыбритания тарихындағы [[Маргарет Тэтчер]]ден кейінгі премьер-министр қызметін атқаратын екінші әйел. == Жеке өмірі == Тұрмыста 1980-ші жылдан бастап, жұбайы — Филип Джон Мэй, 2016 жылдан бастап [[Capital Group Companies]] компаниясының қызметкері. Балалары жоқ. 2012 жылдың қарашасында Тереза Мэй [[қант диабеті]]нің 1-ші типімен ауыратыны анықталды. Ол [[инсулин]] инъекцияларымен емделіп жүр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.tmay.co.uk/ Ресми сайт.] * [http://www.conservatives.com/People/Members_of_Parliament/May_Theresa.aspx Консервативті партияның сайтындағы өмірбаяны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216161058/http://www.conservatives.com/People/Members_of_Parliament/May_Theresa.aspx |date=2010-02-16 }} * [http://www.homeoffice.gov.uk/about-us/ministers11/home-secretary/ ''Home Office'' (ішкі істер министірлігі) саытндағы өмірбаяны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516185837/http://www.homeoffice.gov.uk/about-us/ministers11/home-secretary/ |date=2010-05-16 }} {{minister-stub}} {{UK-politic-bio-stub}} [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания саясаты]] [[Санат:Әйел саясаткер]] plsti8kfxwa28i9kp8blt8f9ud4v72v Дональд Трамп (кіші) 0 574491 3653284 3608115 2026-09-11T06:14:55Z Nurken 111493 3653284 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = кіші Дональд Трамп |Шынайы есімі = |Сурет = Donald Trump, Jr. (55021618832) (cropped 2).jpg |ені = 220px |Сурет атауы = Трамп, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = кіші Дональд Джон Трамп |Туған күні = 31.12.1977 |Туған жері = [[Манхэттен]], {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[The Trump Organization|Трамп ұйымы]]ндағы жетекшілігі<br>[[Кандидат (реалити-шоу)|Кандидат]] шоуындағы алқа судьясы |Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]<ref>{{cite news|author= Struyk, Ryan |title= Trump Kids Eric and Ivanka Miss Deadline to Vote in NY GOP Primary |url= https://abcnews.go.com/Politics/donald-trumps-kids-eric-ivanka-miss-deadline-vote/story?id=38303943 |accessdate= 2016-12-11 |publisher= ABC News |date= 2016-04-11 |quote= Donald Trump Jr., 38, as well as Donald and Melania Trump, are registered Republicans, the records show.}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161202022358/https://abcnews.go.com/Politics/donald-trumps-kids-eric-ivanka-miss-deadline-vote/story?id=38303943 |date= 2016-12-02}}</ref> |Әкесі = [[Дональд Трамп]] |Анасы = [[Ивана Трамп]] |Жұбайы = {{ublist |{{marriage|[[Ванесса Трамп|Ванесса Хейден Трамп]]|2005|2018|end=divorced}} |{{marriage|Беттина Андерсон|2026}} }} |Балалары = 5 |Отбасы = [[Дональд Трамп отбасы|Трамптар]] |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = {{URL|https://donjr.com/}} |Басқалары = |Commons = Donald Trump Jr. }} '''кіші Дональд Джон Трамп''' (көбіне '''кіші Дон''' делінеді; [[31 желтоқсан]] [[1977 жыл]], [[Нью-Йорк]]) — америкалық кәсіпкер, қазіргі [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] пен әйелі [[Ивана Трамп]]тың үлкен ұлы. Трамп — әкесінің [[The Trump Organization]] ұйымындағы лауазымды қызмет иесі және [[Эрик Трамп]]пен бірге атқарушы вице-президенті.<ref>{{cite web|url= https://www.forbes.com/profile/donald-trump/ |title= Donald Trump profile |publisher= [[Forbes]] |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2017-12-06 |url= https://web.archive.org/web/20171206115608/https://www.forbes.com/profile/donald-trump/}}</ref> Олай істемейміз дегеніне қарамастан, екі ағайынды әкесінің президенттігі кезінде шетелде бизнес пен инвестиция жасап және шетелдік үкіметтерден АҚШ-тағы мүліктеріндегі төлемдерін жинап жүрді.<ref name="deals" /> Кіші Трамп, оған қоса, [[Кандидат (реалити-шоу)|Кандидат]] реалити-шоуындағы рөлі үшін белгілі. Трамп әкесінің [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы президенттік науқаны]]нда белсенді болды. Ол [[2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы|2016 жылғы АҚШ сайлауына Ресеймен араласып]], ресейлік заңгермен кездесіп жүрді, сайлануға барған [[Хиллари Клинтон]] туралы жалған ақпарат таратты.<ref> *{{cite web |url= https://www.foxnews.com/politics/trump-jr-burns-gop-defenders |first= Chris |last= Stirewalt |date= 2017-07-11 |title= Trump Jr. burns GOP defenders |publisher= [[Fox News]] |accessdate= 2017-07-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170711215052/http://www.foxnews.com/politics/2017/07/11/trump-jr-burns-gop-defenders.html |date= 2017-07-11}} *{{cite web |url= https://latimes.com/politics/washington/la-na-essential-washington-updates-russian-lawyer-an-unkown-in-u-s-and-1499780866-htmlstory.html |first= Sabra |last= Ayes |date= 2017-07-11 |title= The Russian lawyer who met with Donald Trump Jr. was unknown in the U.S. – until now |publisher= [[Los Angeles Times]] |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712002310/http://www.latimes.com/politics/washington/la-na-essential-washington-updates-russian-lawyer-an-unkown-in-u-s-and-1499780866-htmlstory.html |date= 2017-07-12}} *{{cite news |url= https://abcnews.go.com/Politics/trump-jr-emails-blasted-critics-trump-administration/story?id=48568590 |title= Trump Jr. Russia e-mails spark fierce criticism, support |publisher= ABC News |date= 2017-07-11 |first= Michael Edison |last= Hayden |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2019-09-29 |url= https://web.archive.org/web/20190929015819/https://abcnews.go.com/Politics/trump-jr-emails-blasted-critics-trump-administration/story?id=48568590}}</ref> Ол бірнеше [[Қастандық теориясы|қастандық теория]]ларын да алға тартты.<ref> *{{cite news |last= Zengerle |first= Jason |title= Donald Trump Jr. Is Ready. But for What, Exactly? |url= https://www.nytimes.com/2020/08/24/magazine/donald-trump-jr.html |publisher= [[The New York Times]] журналы |date= 2020-08-24 |quote= Trump Jr. has preserved his winking proximity to the far-right and conspiracist fringe |accessdate= 2021-01-09}} {{Wayback|date= 2021-01-26 |url= https://web.archive.org/web/20210126101852/https://www.nytimes.com/2020/08/24/magazine/donald-trump-jr.html}} *{{Cite book|last= Dagnes |first= Alison |title= Super Mad at Everything All the Time |chapter= Negative Objectives: The Right-Wing Media Circle and Everyone else |date= 2019 |pages= 172 |editor-last= Dagnes|editor-first= Alison |publisher= Springer International Publishing |location= Berlin |language= en |doi= 10.1007/978-3-030-06131-9_5 |isbn= 9783030061319 |s2cid= 156032120}} *{{cite news|url= https://www.kansascity.com/news/nation-world/article201199494.html |title= Florida shooting survivor, 17, calls out Donald Trump Jr. for liking conspiracy tweets |publisher= The Kansas City Star |date= 2018-02-20 |first= Cynthia |last= Billhartz Gregorian |accessdate= 2018-03-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180327142721/http://www.kansascity.com/news/nation-world/article201199494.html |date= 2018-03-27}} *{{Cite news |first= Christiano |last= Lima |url= https://www.politico.com/story/2018/04/08/trump-jr-conspiracy-theories-far-right-506795 |title= Trump Jr.: Dad's ambassador to the fringe |publisher= [[Politico]] |location= Arlington, Virginia |date= 2018-04-04 |accessdate= 2018-04-09 |quote=It was far from the first time President Donald Trump's eldest son dabbled in online conspiracy theories, using his 2.7&nbsp;million Twitter followers to promote questionable or outright false information that, in many cases, even his father had refrained from spreading.}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180408224211/https://www.politico.com/story/2018/04/08/trump-jr-conspiracy-theories-far-right-506795 |date= 2018-04-08}}</ref> Кіші Дон, оған қоса, әкесінің 2020 жылғы сайлауалды кампаниясына да белсенді қатысты, кейде дәлелсіз тұжырым жасағаны үшін де қоғам назарына ие болды.<ref name="britannica">{{Cite web |title= Donald Trump, Jr. |url= https://www.britannica.com/biography/Donald-Trump-Jr |accessdate= 2022-08-07 |publisher= [[Britannica]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-11-29 |url= https://web.archive.org/web/20211129074021/https://www.britannica.com/biography/Donald-Trump-Jr}}</ref> Сайлау кезінде әкесінің жеңіліске ұшырағанынан кейін ол нәтижелерді өзгертуге тырысты.<ref>{{cite news |title= 'Reckless' and 'stupid': Trump Jr calls for 'total war' over election results |url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-election-results-war-b1634841.html |accessdate= 2021-01-10 |publisher= [[The Independent]]}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193722/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-election-results-war-b1634841.html}}</ref><ref name="DallasMorningNews-2020-11-05">{{cite news |last= Gillman |first= Todd J. |title= Trump, on cusp of defeat to Biden, says 'they're trying to steal an election' after son calls for 'total war' |publisher= The Dallas Morning News |url= https://www.dallasnews.com/news/elections/2020/11/05/with-biden-one-state-from-presidency-trump-demands-stop-the-count/ |date= 2020-11-05 |accessdate= 2020-11-05}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193722/https://www.dallasnews.com/news/elections/2020/11/05/with-biden-one-state-from-presidency-trump-demands-stop-the-count/}}</ref> Ол кейін [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|АҚШ Капитолийінің басып алынуы]]на алып келген бір митингте де сөз сөйледі.<ref name="nytimes-2021">{{cite news |first= Maggie |last= Haberman |title= Trump Told Crowd 'You Will Never Take Back Our Country With Weakness' |url= https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/trump-speech-capitol.html |accessdate= 2021-01-09 |date= 2021-01-06 |publisher= [[The New York Times]]}} {{Wayback|date= 2021-01-09 |url= https://web.archive.org/web/20210109011609/https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/trump-speech-capitol.html}}</ref> [[Республикалық партияның ұлттық съезі (2024)|2024 жылғы Республикалық ұлттық конвенция]]да ол досы [[Джей Ди Вэнс]]ты таныстырды, Вэнс кейін бұрынғы президенттің [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы сайлау]]дағы серіктесі болып,<ref>{{Cite web |date= 2024-07-17 |title= Donald Trump Jr. to Speak Ahead of JD Vance Tonight |url= https://www.wsj.com/livecoverage/trump-biden-rnc-election-2024/card/donald-trump-jr-to-speak-ahead-of-jd-vance-tonight-Jv5R2esjyXSQyWAZmakZ?mod=mhp |accessdate= 2024-07-17 |work= WSJ.com}}</ref> [[АҚШ вице-президенті]] болып сайланды. == Ерте жылдары == Трамп 1977 жылғы 31 желтоқсанда, [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданында туған. Ата-аналары — [[Дональд Трамп|Дональд]] пен [[Ивана Трамп|Ивана]] Трамптар.<ref name="gq">{{cite news |title= The Real Story of Donald Trump Jr. |first= Julia |last= Ioffe |date= 2018-06-20 |publisher= [[GQ]] |url= https://www.gq.com/story/real-story-of-donald-trump-jr |accessdate= 2018-06-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180621141307/https://www.gq.com/story/real-story-of-donald-trump-jr |date= 2018-06-21}}</ref> Одан кіші тағы екі ағайындысы, [[Иванка Трамп|Иванка]] мен [[Эрик Трамп|Эрик]] бар. Трамптың, оған қоса, әкесінің [[Марла Мейплз]]бен некесінен [[Тиффани Трамп|Тиффани]] есімді бір қандас қарындасы және [[Меланья Трамп]]пен некесінен [[Дональд Трамп отбасы#Үшінші неке|Баррон]] есімді бір қандас інісі бар. Трамп — [[Фред Трамп]]тың немересі және The Trump Organization-нің негізін салған [[Элизабет Трамп]]тың шөбересі. Бала кезінде Трамп [[Прага]]ға жақын жерде үйі бар нағашы атасы Милош Зельничектен үлгі тапты, ол жазда лагерьде балық, аң аулаумен айналысып, одан [[чех тілі]]н үйренді.<ref>{{Cite news|url= https://www.nytimes.com/2017/03/18/style/donald-trump-jr-business-politics-hunting-twitter-vanessa-haydon.html |title= Donald Trump Jr. Is His Own Kind of Trump |last= Holson |first= Laura M. |date= 2017-03-18 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2017-03-18 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170318142400/https://www.nytimes.com/2017/03/18/style/donald-trump-jr-business-politics-hunting-twitter-vanessa-haydon.html |date= 2017-03-18}}</ref> Трамп 12 жаста болғанда оның ата-анасы ажырасқан еді. Бұл үлкен Трамптың әйеліне жасаған опасыздығынан орын алды; Трамп басқа бір әйелмен әдепсіз қатынаста болған.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/1990/12/12/nyregion/trumps-get-divorce-next-who-gets-what.html |title= Trumps Get Divorce; Next, Who Gets What? |publisher= [[The New York Times]] |date= 1990-12-12 |accessdate= 2024-05-02}}</ref> Кіші Трамп ажырасудан кейін бір жыл бойы әкесінен бөлек кетіп, отбасын бұзған әрекеттеріне ашуланған.<ref>{{Cite book|url= https://books.google.com/books?id=gQ5aDgAAQBAJ&q=divorce |title= Raising Trump |last= Trump |first= Ivana |date= 2017-10-10 |publisher= [[Simon & Schuster]] |location= New York City |isbn= 9781501177309 |accessdate= 2020-10-09}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193810/https://books.google.com/books?id=gQ5aDgAAQBAJ&q=divorce}}</ref> Мектеп бітіргенінен кейін кіші Трамп [[Пенсильвания университеті]]нің [[Уортон бизнес мектебі]]нде оқып, 2000 жылы экономика ғылымдарының бакалавры болды.<ref>{{cite news|url= https://latimes.com/nation/la-na-pol-trump-jr-profile-20170712-story.html |title= Donald Trump Jr.: The unapologetic son who courts controversy |publisher= [[Los Angeles Times]] |date= 2017-07-12 |first= Barbara |last= Demick |accessdate= 2018-07-06}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180706215120/http://www.latimes.com/nation/la-na-pol-trump-jr-profile-20170712-story.html |date= 2018-07-06}}</ref> == Мансабы == [[Сурет:Don Jr. headshot.jpg|нобай|оңға|кіші Трамп, 2009 жыл]] Оқуын бітіргелі кіші Трамп әкесінің бастамаларына көмектесіп жүрген. Ол бірнеше құрылыс жобаларын, соның ішінде [[Уолл-стрит, 40]], [[Трамп халықаралық қонақүйі және мұнарасы (Чикаго)|Трамп халықаралық қонақүйі және мұнарасы]], {{iw|Trump Park Avenue|Trump Park Avenue|en|Trump Park Avenue}} сияқты жобаларда үлес қосқан.<ref name="cohan201702">{{Cite magazine |last= Cohan |first= William D. |date= 2017-02 |title= Can Donald Jr. and Eric Trump Really Run the Family Business? |url= http://www.vanityfair.com/news/2016/12/can-donald-jr-and-eric-trump-run-the-family-business |magazine= Vanity Fair}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161225051836/http://www.vanityfair.com/news/2016/12/can-donald-jr-and-eric-trump-run-the-family-business |date= 2016-12-25}}</ref> 2006 жылы ол The Trump Mortgage ипотекалық брокерлігінің ұйымдастырылуына көмектесті. Бір жыл өтпей бұл компания сәтсіз болып, ыдырап қалды.<ref name="gq" /> 2010 жылы ол Cambridge Who's Who деген баспаның өкілі және «жаһандық брендингінің атқарушы директоры» болды, баспа жайлы кейін [[Better Business Bureau]]-ға жүздеген шағымдар жіберілген.<ref name="gq" /><ref>{{cite news |last= McIntire |first= Mike |url= https://www.nytimes.com/2016/06/26/us/politics/cambridge-whos-who-trump-brand.html |title= 'We're an Easy Target': Taken In by the Trump Brand |publisher= [[The New York Times]] |date= 2016-06-25 |accessdate= 2021-01-09}} {{Wayback|date= 2022-01-09 |url= https://web.archive.org/web/20220109100816/https://www.nytimes.com/2016/06/26/us/politics/cambridge-whos-who-trump-brand.html}}</ref> === The Trump Organization === 2017 жылғы 11 қаңтарда кіші Трамп оның ағасы [[Эрик Трамп|Эрик]] екеуі әкесі президент болғанда мүдделер қақтығысын болдырмау үшін [[The Trump Organization|Трамп ұйымы]]ның активтерін қамтитын трастты қадағалайтынын хабарлады.<ref>{{cite web |url= https://www.nytimes.com/2017/01/11/us/politics/trump-organization-business-conflicts.html |title= Trump's Plans on Businesses May Fall Short |accessdate= 2017-01-14 |date= 2017-01-11 |publisher= [[The New York Times]] |author= Susanne Craig; Eric Lipton}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170112013704/https://www.nytimes.com/2017/01/11/us/politics/trump-organization-business-conflicts.html |date= 2017-01-12}}</ref> Трамп Украина президентінен [[Джо Байден]] мен оның ұлы [[Хантер Байден]]ді тергеуді сұраған Трамп-Украина жанжалы тұсында кіші Трамп Хантер Байденді [[непотизм]]ге және әкесін қаржылық пайда алу құралы ретінде пайдаланды деп айыптап, қатты сынға алды. Кіші Трамп: «Адам деген әке болса және ұлының бүкіл мансабы соған байланысты болса, бұл адам ұлына иелік етеді деген сөз», – деді. Бұл сөздері үшін кіші Трамп келекеленді. Кіші Трамп әкесінің бизнесінде жоғары деңгейдегі басшы болып табылады және берген уәдесіне қарамастан, Трамптың президенттігі кезінде бүкіл әлем бойынша отбасының бизнесін басқарып, алға жылжытуды жалғастыра береді.<ref>{{Cite news|url= https://www.thedailybeast.com/daily-shows-trevor-noah-exposes-eric-and-donald-trump-jrs-hunter-biden-nepotism-hypocrisy |title= Trevor Noah Exposes Eric and Don Jr.'s Nepotism Hypocrisy |last= Wilstein |first= Matt |date= 2019-10-17 |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193911/https://www.thedailybeast.com/daily-shows-trevor-noah-exposes-eric-and-donald-trump-jrs-hunter-biden-nepotism-hypocrisy}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gq.com/story/trump-kids-profit-presidency |first= Jay |last= Willis |title= How Donald Trump's Kids Have Profited Off Their Dad's Presidency |publisher= GQ |date= 2019-10-14 |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193724/https://www.gq.com/story/trump-kids-profit-presidency|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://nymag.com/intelligencer/2019/10/donald-trump-jr-attacks-hunter-and-joe-biden-for-nepotism.html |title= World's Least Self-Aware Person, Donald Trump Jr., Attacks Bidens for Nepotism |last= Raymond |first= Adam K. |date= 2019-10-17 |publisher= Intelligencer |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193726/https://nymag.com/intelligencer/2019/10/donald-trump-jr-attacks-hunter-and-joe-biden-for-nepotism.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |first= Kathryn |last= Krawczyk |url= https://theweek.com/speedreads/871837/donald-trump-jr-unironically-attacking-hunter-biden-profiting-fathers-name |title= Donald Trump Jr. is unironically attacking Hunter Biden for profiting off his father's name |date= 2019-10-15 |magazine= The Week |accessdate= 2019-10-17}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193828/https://theweek.com/speedreads/871837/donald-trump-jr-unironically-attacking-hunter-biden-profiting-fathers-name}}</ref> [[The Washington Post]] кіші Дональдтың Трамп президенттігі кезінде шетелмен бизнес жасамаймыз деген уәдесін жоққа шығарды.<ref name="deals">{{cite news |first= Salvador |last= Rizzo |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/11/01/trump-brothers-claims-that-they-no-longer-profit-foreign-deals/ |title= The Trump brothers' claims that they no longer profit from foreign deals |date= 2019-11-01 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2019-11-01}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193756/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/11/01/trump-brothers-claims-that-they-no-longer-profit-foreign-deals/}}</ref> Үлкен Дональд Трамптың бизнес кезінде алаяқтық жасады деген айыбымен байланысты 2024 жылғы 16 ақпанда судья кіші Трампқа Нью-Йорктегі кез келген корпорациясының немесе басқа заңды тұлғаның, соның ішінде The Trump Organization ұйымының офицері немесе директоры ретінде екі жыл бойы қызмет етуге тыйым салды.<ref>{{cite news |url= https://www.businessinsider.com/eric-donald-trump-jr-penalties-fraud-trial-verdict-2024-2 |title= What about Don Jr.? What about Eric? Why Judge Engoron gave them lighter penalties than dad. |author= Laura Italiano; Jacob Shamisan |publisher= Business Insider |date= 2024-02-16 |accessdate= 2024-02-17}} {{Wayback|date= 2024-02-16 |url= https://web.archive.org/web/20240216235435/https://www.businessinsider.com/eric-donald-trump-jr-penalties-fraud-trial-verdict-2024-2}}</ref> == Саяси мансабы == [[Сурет:Donald Trump Jr at rally in Iowa.jpg|нобай|оңға|кіші Трамптың әкесінің сайлауалды кампаниясы ретінде сөз сөйлеуі, [[Айова]], 2016 жылғы қараша]] === 2016 жылғы президент сайлануы === [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы президенттік сайлау]] алдында кіші Трамп әкесі науқанының орталық мүшесі болды,<ref>{{Cite web |url= http://www.cnn.com/2017/03/11/politics/donald-trump-son-texas-dinner/index.html |date= 2017-03-12 |title= Donald Trump Jr. says he misses campaign trail |first= Betsy |last= Klein |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2017-05-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170523035022/http://www.cnn.com/2017/03/11/politics/donald-trump-son-texas-dinner/index.html |date= 2017-05-23}}</ref> The New York Times оны «жақын саяси кеңесші» деп те сипаттады.<ref name="skittles">{{Cite news |url= https://www.nytimes.com/2016/09/21/us/politics/donald-trump-jr-skittles.html |title= Donald Trump Jr.'s Skittles Tweet Fits a Pattern |last= Horowitz |first= Jason |date= 2016-09-20 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2017-05-26 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170518085659/https://www.nytimes.com/2016/09/21/us/politics/donald-trump-jr-skittles.html |date= 2017-05-18}}</ref> Ол [[Республикалық партияның ұлттық съезі (2016)|Республикалық Ұлттық съез]]де ағайындылары Иванка, Эрик пен Тиффанимен бірге сөз сөйледі.<ref name="skittles" /> Әкесінің 2016 жылғы сайлаудағы жеңісінен бергі кіші Трампты The Washington Post газеті «оңшыл арандатушы және Трампизмнің жалынды қорғаушысы кейіпкерін ойнап жүр» деді.<ref>{{Cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/keep-coming-at-me-guys-donald-trump-jr-meets-russia-scrutiny-with-defiance/2017/11/23/f660456e-c000-11e7-959c-fe2b598d8c00_story.html |title= 'Keep coming at me guys!!!': Donald Trump Jr. meets Russia scrutiny with defiance |last= Harwell |first= Drew |date= 2017-11-23 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2017-11-23 |issn= 0190-8286}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171123224930/https://www.washingtonpost.com/politics/keep-coming-at-me-guys-donald-trump-jr-meets-russia-scrutiny-with-defiance/2017/11/23/f660456e-c000-11e7-959c-fe2b598d8c00_story.html |date= 2017-11-23}}</ref> The Atlantic 2019 жылы үлкен Трамп кіші Трампты 2017 жылы «тартпадағы ең өткір пышақ емес» деп сипаттағанын хабарлады.<ref name="successor">{{cite news |title= The Heir: Ivanka was always Trump's favorite. But Don Jr. is emerging as his natural successor. |url= https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/10/trump-dynasty/596674/ |accessdate= 2019-09-15 |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2019-10 |first= McKay |last= Coppins}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193730/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/10/trump-dynasty/596674/}}</ref> ==== Трамп мұнарасындағы кездесу ==== 2016 жылғы 9 маусымда кіші Трамп әзербайжан-ресейлік кәсіпкер [[Emin|Эмин Ағаларов]]тың атынан публицист Роб Голдстоун ұйымдастырған кездесуге қатысты.<ref name="npr071117">{{cite web |title= Donald Trump Jr.'s Emails About Meeting With Russian Lawyer, Annotated |url= https://www.npr.org/2017/07/11/536670194/donald-trump-jr-s-emails-about-meeting-with-russian-lawyer-annotated |publisher= NPR |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712001907/http://www.npr.org/2017/07/11/536670194/donald-trump-jr-s-emails-about-meeting-with-russian-lawyer-annotated |date= 2017-07-12}}</ref> Кездесу [[Манхэттен]]дегі [[Трамп мұнарасы]]нда болды және оған кіші Трамп, [[Джаред Кушнер]] мен [[Пол Манафорт]] және ресейлік заңгер Наталия Весельницкая, оның аудармашысы Анатолий Самочорнов, ресейлік-америкалық лоббист Ринат Ахметшин және [[Арас Ескендірұлы Ағаларов|Арас Ағаларов]] басқаратын жылжымайтын мүлікті дамыту компаниясының аға вице-президенті және грузин-америкалық Айк Кавеладзе қатысты.<ref name="npr071117" /> Шамамен бір жылдан кейін кіші Трамп БАҚ өкілдеріне кездесудің басты тақырыбының алдымен ресейлік балаларды асырап алу болғанын айтты.<ref>{{cite news |title= Trump Team Met With Lawyer Linked to Kremlin During Campaign |url= https://www.nytimes.com/2017/07/08/us/politics/trump-russia-kushner-manafort.html |author= Becker, Jo; Apuzzo, Matt; Goldman, Adam |publisher= [[The New York Times]] |date= 2017-07-08 |accessdate= 2017-08-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170711022210/https://www.nytimes.com/2017/07/08/us/politics/trump-russia-kushner-manafort.html |date= 2017-07-11}}</ref> 2017 жылғы 8 шілдеде кіші Трамп [[Twitter]]-де Голдстоунмен болған электрондық пошта әңгімесін жазды. Ол кіші Трамптың [[Хиллари Клинтон]]ға зиян келтіретін ақпаратты алатынын түсініп, кездесуге қатысуға келіскенін көрсетті.<ref name="read-the-emails">{{cite news |url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/07/donald-trumps-jrs-email-exchange/533244/ |title= Donald Trump Jr.'s Email Exchange With Rob Goldstone |author= Alvarez, Priscilla; Godfrey, Elaine |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-08-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170806062026/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/07/donald-trumps-jrs-email-exchange/533244/ |date= 2017-08-06}}</ref> Голдстоун сондай-ақ кіші Трамптың көпшілікке жария еткен электрондық пошталарының бірінде Ресей үкіметінің кездесуге қатысы болғанын айтты.<ref name="read-the-emails" /> Ресейге қатысты тергеуге жауапты Әділет департаментінің арнайы кеңесшісі [[Роберт Мюллер (ФТБ директоры)|Роберт Мюллер]] электрондық хаттар мен кездесуді зерттеді.<ref name="Prokupecz">{{cite news |author= Shimon Prokupecz; Evan Perez; Pamela Brown |title= Source: Justice Dept. probe will look at Trump Jr.'s disclosed emails, meeting |url= http://edition.cnn.com/2017/07/11/politics/donald-trump-jr-emails-special-counsel/index.html |publisher= [[CNN]] |date= 2017-07-11 |accessdate= 2017-07-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170712000753/http://edition.cnn.com/2017/07/11/politics/donald-trump-jr-emails-special-counsel/index.html |date = 2017-07-12}}</ref> Ақ үй кіші Трампты ашықтығы үшін мақтағанымен, ол электронды хаттарды The New York Times оларда бұл хаттар бар екенін және олар туралы мақала жарияламақшы болғанын хабарлаған соң ғана шығарды.<ref>{{Cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2017/07/12/the-trumps-claims-about-transparency-are-actually-quite-deceptive/ |title= Analysis {{!}} The Trumps' claims about transparency are actually quite deceptive |last= Blake |first= Aaron |date= 2017-07-12 |newspaper= [[The Washington Post]] |accessdate= 2018-01-25 |issn= 0190-8286}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180126012704/https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2017/07/12/the-trumps-claims-about-transparency-are-actually-quite-deceptive/ |date= 2018-01-26}}</ref> ==== WikiLeaks жанжалы ==== 2017 жылғы қарашада [[Джулиан Ассанж]] 2016 жылғы президенттік сайлау кезінде кіші Дональд Трамппен хат алмасу үшін [[WikiLeaks]] Twitter аккаунтын пайдаланғаны туралы хабар тарады. Кіші Трамп бұл хат-хабарды [[2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы|2016 жылғы сайлауға Ресейдің араласуы]]н зерттеген конгресс тергеушілеріне берген болатын.<ref name="secret">{{Cite news |url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/11/the-secret-correspondence-between-donald-trump-jr-and-wikileaks/545738/ |title= The Secret Correspondence Between Donald Trump Jr. and WikiLeaks |last= Ioffe |first= Julia |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2017-11-13 |accessdate= 2017-11-13}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171113222527/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/11/the-secret-correspondence-between-donald-trump-jr-and-wikileaks/545738/ |date= 2017-11-13}}</ref><ref name="wikileaks">{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/us-news/2017/nov/13/donald-trump-jr-communicated-with-wikileaks-during-final-stages-of-election |title= Donald Trump Jr communicated with WikiLeaks during final stages of election |last= Pilkington |first= Ed |date= 2017-11-14 |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2018-02-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180122075609/https://www.theguardian.com/us-news/2017/nov/13/donald-trump-jr-communicated-with-wikileaks-during-final-stages-of-election |date= 2018-01-22}}</ref><ref>{{Cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-41980359 |title= Donald Trump Jr releases Twitter exchanges with Wikileaks |date= 2017-11-14 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2018-02-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180213170813/http://www.bbc.com/news/world-us-canada-41980359 |date= 2018-02-13}}</ref> Трамптың 2016 жылғы президенттік сайлауда жеңілетіні белгілі болғанда WikiLeaks Трампты сайлау нәтижелерінен бас тартуға шақырды. WikiLeaks, оған қоса, Трамптың WikiLeaks басшысы Ассанжты өлтірмек болды деген жалған<ref>{{Cite web |last= Silverman |first= Craig |date= 2018-08-27 |title= Revealed: Notorious Pro-Trump Misinformation Site True Pundit Is Run By An Ex-Journalist With A Grudge Against The FBI |url= https://www.buzzfeednews.com/article/craigsilverman/revealed-notorious-pro-trump-misinformation-site-true |accessdate= 2023-11-14 |publisher= BuzzFeed News |lang= en}} {{Wayback|date= 2023-10-30 |url= https://web.archive.org/web/20231030002421/https://www.buzzfeednews.com/article/craigsilverman/revealed-notorious-pro-trump-misinformation-site-true}}</ref> тұжырымын алға тартқанын сұрады. WikiLeaks жария қылған Хиллари Клинтонның жұмыс эмейлдерін және оларды реттейтін сайтын кіші Трамп қолдады, өз әлеуметтік желісінде таратты да.<ref name="secret" /><ref name="wikileaks" /> [[Сурет:Donald Trump, Jr. (53423354205).jpg|нобай|оңға|кіші Трамп, 2024 жыл]] === Өзге ісі === 2007 жылы кіші Трамп сол кездегі сенатор [[Хиллари Клинтон]]ның [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]дан президенттікке кандидат болу науқанына 4,000 доллар берді.<ref>{{cite news |title=Celebrities ante up for Democratic campaigns |url=https://edition.cnn.com/2007/POLITICS/04/16/celebrity.contributions/index.html |access-date=October 5, 2020 |work=[[CNN]]|date=April 16, 2007 |archive-date=October 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010070513/https://edition.cnn.com/2007/POLITICS/04/16/celebrity.contributions/index.html |url-status=live}}</ref> Әкесі 2020 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырамас бұрын, кіші Трамп [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы президенттік сайлау]]ға түсе алады деген болжамдар болды.<ref>{{Cite news |last= Roche |first= Darragh |date= 2020-11-01 |title= Trump fights for last votes as speculation grows about Trump Jr. 2024 bid |url= https://www.newsweek.com/trump-jr-2024-1543851 |accessdate= 2020-11-04 |website= Newsweek |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193828/https://www.newsweek.com/trump-jr-2024-1543851}}</ref><ref>{{Cite news |last= Scher |first= Bill |title= Who's Winning 2024? |url= https://www.politico.com/news/magazine/2020/01/03/2024-presidential-election-candidates-091055 |accessdate= 2020-11-04 |date= 2020-01-03 |publisher= [[Politico]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193758/https://www.politico.com/news/magazine/2020/01/03/2024-presidential-election-candidates-091055}}</ref> 2020 жылғы қазанда ол [[Instagram]]-дағы аккаунтында «кіші Дон 2024» жалауының суретін жариялады.<ref>{{Cite news|last= Aratani |first= Lauren |date= 2020-10-25 |title= 'This will make lib heads explode': Donald Trump Jr posts 2024 picture |lang= en |work= [[The Guardian]] |url= https://www.theguardian.com/us-news/2020/oct/25/donald-trump-jr-2024-picture |accessdate= 2020-11-04 |issn= 0261-3077}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193803/https://www.theguardian.com/us-news/2020/oct/25/donald-trump-jr-2024-picture}}</ref><ref>{{Cite web|last= Solender |first= Andrew |title= Trump Sons Hint at 2024 Runs As President's Polling Looks Dire |url= https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/10/24/trump-sons-hint-at-future-runs-as-presidents-polling-looks-dire/ |date= 2020-10-24 |accessdate= 2020-11-04 |publisher= [[Forbes]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193852/https://www.forbes.com/sites/andrewsolender/2020/10/24/trump-sons-hint-at-future-runs-as-presidents-polling-looks-dire/}}</ref> АҚШ үкіметтік агенттіктерінен қаржыландыру іздейтін жобаға қатысуы мүдделердің тікелей қақтығысын туындататынына қарамастан, Трамп пен Эрик Трамп [[Қазақстан]]ның орталық бөлігіндегі құны 1,1 миллиард доллар болатын ірі [[вольфрам]] өндіру жобасында қаржылық үлеске ие.<ref>{{Cite web|url=https://eurasianet.org/american-tungsten-mining-operation-in-kazakhstan-looks-to-get-started-this-summer |title=American tungsten mining operation in Kazakhstan looks to get started this summer |language=en |work=eurasianet.org |last=Thompson |first=Alexander |date=2026-05-01 |accessdate=2026-09-11}}</ref> Бұл жобаның АҚШ-тың Экспорттық-импорттық банкі ({{lang-en|U.S. Export-Import Bank}}) мен Халықаралық даму қаржы корпорациясы ({{lang-en|International Development Finance Corporation}}) сияқты үкіметтік агенттіктерден қаржылық алатыны әбден мүмкін.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/d99f6f75-931a-42e5-9111-0dc0acc4368c?syn-25a6b1a6=1 |title=Trump's sons to take stake in Kazakh miner that won $1.6bn US backing |language=en |publisher=[[Financial Times]] |accessdate=2026-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.orda.kz/mafia-from-mar-a-lago-senator-accuses-trump-family-of-corruption-over-kazakhstan-tungsten-deal-10617/ |title=Trump's sons to take stake in Kazakh miner that won $1.6bn US backing |language=en |publisher=[[Financial Times]] |accessdate=2026-09-11}}</ref> == Саяси ұстанымы == === Нәсіл және иммиграция === Әкесінің президенттік науқаны кезінде кіші Трамп 2016 жылы сириялық босқындарды [[Skittles|Скиттлстер]]мен салыстырған суретін жариялап, дау тудырды: «Егер менде бір тостаған Скиттл болса және мен саған үшеуі ғана сені өлтіреді десем, бір уыс аласың ба? Біздің сириялық босқындар мәселесі осындай».<ref name="skittles" /><ref>{{Cite news |url= https://www.bbc.com/news/election-us-2016-37416457 |title= Donald Trump Jr compares Syrian refugees to Skittles |date= 2016-09-20 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2017-05-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170809053435/http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37416457 |date= 2017-08-09}}</ref><ref name="taste">{{Cite web |first= Scott |last= Detrow |date= 2016-09-20 |url= https://www.npr.org/2016/09/20/494700850/taste-the-outrage-donald-trump-jr-s-tweet-compares-refugees-to-skittles |title= Taste The Outrage: Donald Trump Jr.'s Tweet Compares Refugees To Skittles |publisher= NPR |accessdate= 2017-05-26}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170521094752/http://www.npr.org/2016/09/20/494700850/taste-the-outrage-donald-trump-jr-s-tweet-compares-refugees-to-skittles |date= 2017-05-21}}</ref> Skittles жасаушылар туиттерді айыптап, Скиттлдер — босқындар деп есептейміз деді. Като институты сол жылы «босқын жасаған лаңкестік шабуылда америкалықтың өлу мүмкіндігі жылына 3.64 миллиардтан бір болатын» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |last= Mattingly |first= Phil |title= Trump Jr. defends Skittles tweet: 'I don't deal in microaggression' |date= 2016-09-22 |url= https://edition.cnn.com/2016/09/22/politics/donald-trump-jr-skittles-tweet/index.html |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2018-09-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919214146/https://edition.cnn.com/2016/09/22/politics/donald-trump-jr-skittles-tweet/index.html |date= 2018-09-19}}</ref> 2016 жылғы ақпанда The Daily Stormer басылымының [[Неонацизм|неонацист]] редакторы Эндрю Англин кіші Трампты оның неонацистік көзқарастарына барынша жанашыр болған Трамп президенттік кампаниясының мүшесі деп санайтынын айтты. Ол: «Біз Трампты Құдай император ретінде [[интернет-мем|мем]] қылсақ та, кіші Дональд Трамптың нағыз Құдай император бола алатыны шын» деді.<ref>{{Cite web |url= https://www.splcenter.org/hatewatch/2020/08/24/donald-trump-jr-pictured-we-build-wall-event-neo-nazi-collaborator-jack-posobiec |title= Donald Trump Jr. Pictured at 'We Build the Wall' Event With Neo-Nazi Collaborator Jack Posobiec |publisher= Southern Poverty Law Center |accessdate= 2020-08-25}} {{Wayback|date= 2020-08-25 |url= https://web.archive.org/web/20200825040036/https://www.splcenter.org/hatewatch/2020/08/24/donald-trump-jr-pictured-we-build-wall-event-neo-nazi-collaborator-jack-posobiec}}</ref> 2016 жылғы 1 наурызда ақ [[Нәсілшілдік|нәсілшіл]] Джеймс Эдвардс пен кіші Трамп сұхбаты жарияланды. Сайлауалды кампания бастапқыда сұхбаттың болғанын жоққа шығарды; кейінірек кіші Трамп мұны әдейі емес деді.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/03/04/donald-trump-jr-stumbles-out-of-fathers-shadow-and-into-the-spotlight-with-white-nationalist-interview/ |title= Donald Trump Jr. stumbles out of father's shadow and into the spotlight with white nationalist interview |last= Miller |first= Michael E. |date= 2016-03-04 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2019-10-07}} {{Wayback|date= 2019-10-07 |url= https://web.archive.org/web/20191007172827/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2016/03/04/donald-trump-jr-stumbles-out-of-fathers-shadow-and-into-the-spotlight-with-white-nationalist-interview/}}</ref> Сұхбат нәтижесінде негізгі бұқаралық ақпарат құралдары кіші Трампты [[ақ геноцидтің геноциді]] қастандық теориясына сенуші болды,<ref>{{cite news|url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/donald-trump-jr-is-his-fathers-id/500762/ |title= Donald Trump Jr. Is His Father's Id |last= Graham |first= David |date= 2016-09-20 |publisher= [[The Atlantic]] |accessdate= 2018-07-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180730202624/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/donald-trump-jr-is-his-fathers-id/500762/ |date= 2018-07-30}}</ref> не саяси пайда үшін соның жақтаушысы болып көрінді деп айыптады.<ref>{{cite news|url= https://forward.com/news/350364/donald-trump-jr-emerges-as-alt-right-hero-even-as-dad-tones-down-rhetoric/ |title= Donald Trump Jr. Emerges as 'Alt-Right' Hero Even as Dad Tones Down Rhetoric |publisher= The Forward |last= Kestenbaum |first= Sam |date= 2016-09-20 |accessdate= 2018-07-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180730170931/https://forward.com/news/350364/donald-trump-jr-emerges-as-alt-right-hero-even-as-dad-tones-down-rhetoric/ |date= 2018-07-30}}</ref> === Қастандық теорияларын таратуы === [[Сурет:Donald Trump Jr. crop.jpg|нобай|оңға|кіші Трамптың сөз сөйлеуі, 2020 жыл]] 2018 жылғы мамырда кіші Трамп еврей-мажар-америкалық кәсіпкер және филантроп [[Джордж Сорос]]ты «неміс концлагерьлерінде өлтірілу үшін басқа еврейлерді тапсырып, олардың байлығын ұрлаған нацист» деген жалған және [[Антисемитизм|антисемиттік]] қастандық теориясын қолдаған бірнеше туит бөлісті.<ref name="barr">{{Cite news|url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/roseanne-barr-george-soros-tweet-nazi-jewish-holocaust-abc-cancelled-show-a8375006.html |title= George Soros responds to Roseanne Barr's claim that he is 'a Nazi' |last= Shugerman |first= Emily |date= 2018-05-29 |publisher= [[The Independent]] |accessdate= 2018-05-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180530003420/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/roseanne-barr-george-soros-tweet-nazi-jewish-holocaust-abc-cancelled-show-a8375006.html |date= 2018-05-30}}</ref><ref name="gq" /><ref name="roseanne">{{Cite news|url= https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/389766-donald-trump-jr-retweets-roseannes-conspiracy-theory-about/ |title= Trump Jr. retweets Roseanne's conspiracy theory about George Soros |last= Manchester |first= Julia |date= 2018-05-29 |publisher= [[The Hill]] |accessdate= 2018-05-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180530012506/http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/389766-donald-trump-jr-retweets-roseannes-conspiracy-theory-about |date= 2018-05-30}}</ref> Соростың баспасөз хатшысы туиттерге былай деп жауап берді: «Джордж Сорос 13 жасар бала кезінде Мажарстандағы нацистік оккупациядан өз отбасын және басқа да еврейлерді сақтап қала алған әкесінің көмегімен жасырынып, жалған есім қабылдап, аман қалды».<ref name="roseanne" /> 2018 жылғы маусымда кіші Трампқа Трамп әкімшілігінің [[Дональд Трамп#Шекарада отбасылар бөлгені|отбасыларды бөлу саясаты]]на байланысты ата-анасынан айырылған мигрант балалар іс жүзінде актер болғаны туралы туиттерге лүпіл қойды.<ref>{{Cite news|url= https://www.newsweek.com/donald-trump-jr-likes-tweet-suggesting-children-separated-parents-border-are-981126 |title= Donald Trump Jr. just liked a tweet suggesting children separated from their parents are crisis actors |last= Sinclair |first= Harriet |date= 2018-06-18 |publisher= Newsweek |accessdate= 2018-06-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180629235704/http://www.newsweek.com/donald-trump-jr-likes-tweet-suggesting-children-separated-parents-border-are-981126 |date= 2018-06-29}}</ref> 2018 жылғы тамызда кіші Трамп Instagram-да [[CNN]] президент Трампты мақұлдау рейтингін 50% деп хабарлады деген жалған, өңделген сурет бөлісті. CNN-нің шынайы есебінде Трамптың рейтингі 40%-ды құрады, бұл [[Барак Обама]]ның президенттігінің сол кезеңінде 45%-дан төмен. Кіші Трамп суретті екі күннен кейін жойды.<ref>{{cite web|url= https://www.sfgate.com/politics/article/Donald-Trump-Jr-Instagram-fake-approval-rating-13147751.php |title= Donald Trump Jr. deletes doctored image inflating his father's approval rating |last= Ting |first= Eric |date= 2018-08-11 |publisher= San Francisco Chronicle}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919171907/https://www.sfgate.com/politics/article/Donald-Trump-Jr-Instagram-fake-approval-rating-13147751.php |date= 2018-09-19 |accessdate= 2018-09-19}}</ref><ref>{{cite web|url= https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/401232-trump-jr-shares-fake-trump-approval-rating-on-instagram/ |title= Trump Jr. shares fake Trump approval rating on Instagram |last= Thomsen |first= Jacqueline |date= 2018-08-10 |publisher= [[The Hill]] |accessdate= 2018-09-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180919171901/https://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/401232-trump-jr-shares-fake-trump-approval-rating-on-instagram |date= 2018-09-19}}</ref> 2020 жылғы мамырда кіші Трамп [[Джо Байден]]ді [[Педофилия|педофил]] деп жалған айыптады.<ref>{{Cite news|last= Martin |first= Jonathan |date= 2020-05-16 |title= Donald Trump Jr. Smears Biden With Baseless Instagram Post |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2020/05/16/us/donald-trump-jr-biden-smear.html |accessdate= 2020-05-17 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|date= 2021-01-14 |url= https://web.archive.org/web/20210114193759/https://www.nytimes.com/2020/05/16/us/donald-trump-jr-biden-smear.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last= Pengelly |first= Martin |date= 2020-05-18 |title= Trump sons provoke outrage with baseless attacks on Biden and lockdown |url= http://www.theguardian.com/us-news/2020/may/18/donald-trump-jr-eric-joe-biden |accessdate= 2022-02-13 |publisher= [[The Guardian]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2022-02-13 |url= https://web.archive.org/web/20220213125032/https://www.theguardian.com/us-news/2020/may/18/donald-trump-jr-eric-joe-biden}}</ref> [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресей 2022 жылғы ақпанда Украинаға басып кірген]]де кіші Трамп АҚШ пен [[Украина]] [[биологиялық қару]] жасап жатыр деп мәлімдеген Ресей мемлекетінің негізсіз үгіт-насихатын қолдады.<ref>{{Cite news |last= Qiu |first= Linda |date= 2022-03-11 |title= Theory About U.S.-Funded Bioweapons Labs in Ukraine Is Unfounded |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2022/03/11/us/politics/us-bioweapons-ukraine-misinformation.html |accessdate= 2022-03-12 |issn= 0362-4331}} {{Wayback|date= 2022-03-11 |url= https://web.archive.org/web/20220311182815/https://www.nytimes.com/2022/03/11/us/politics/us-bioweapons-ukraine-misinformation.html |url-status=live}}</ref> === COVID-19 жайлы жалған ақпарат === 2020 жылғы 29 қазанда кіші Трамп БАҚ-тың өлімге емес, жаңа инфекцияларға назар аударуын сынап, [[Fox News]] арнасында: «Неге олар өлімдер туралы айтпайды? О, о, өйткені олардың саны дерлік емес. Өйткені біз мұны өз бақылаумызға алдық және оның қалай өзгеретінін біліп тұрмыз». Кіші Трамп бұл пікірді айтқан күні Америка Құрама Штаттарында шамамен 1,000 COVID-19 өлімі тіркелді.<ref name="Politico_20201030">{{cite news |last= Forgey |first= Quint |title= Don Jr. dismisses coronavirus deaths: 'The number is almost nothing' |url= https://www.politico.com/news/2020/10/30/trump-jr-coronavirus-deaths-nothing-433665 |publisher= [[Politico]] |date= 2020-10-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20201030122338/https://www.politico.com/news/2020/10/30/trump-jr-coronavirus-deaths-nothing-433665 |date= 2020-10-30}}</ref> === Басқалары === 2016 жылы кіші Трамп Instagram-да ақ нәсілді ұлтшылдар мен нәсілшілдер пайдаланатын [[бақа Пепе]]нің Трамп нұсқасы бар фотосуретін жариялады. Кіші Трамп бұл постын қорғап, оның айыпталғанын «күлкілі» деді.<ref name="britannica" /><ref>{{Cite web |last= Gass |first= Nick |date= 2016-09-16 |title= Trump Jr.: 'I've never even heard of Pepe the Frog' |url= https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-jr-pepe-the-frog-228268 |accessdate= 2022-08-07 |publisher= [[Politico]] |lang= en}} {{Wayback|date= 2017-11-15 |url= https://web.archive.org/web/20171115130102/https://www.politico.com/story/2016/09/donald-trump-jr-pepe-the-frog-228268}}</ref> 2017 жылғы 31 қазанда кіші Трамп Twitter-де өзінің үш жасар қызының [[Хэллоуин]] кәмпитінің жартысын алып кететінін жазып, «оған социализм туралы үйрету ешқашан да ерте емес» деп айтты.<ref>{{cite news |url= https://www.buzzfeed.com/stephaniemcneal/trick-or-treat |title= Donald Trump Jr. Turned Halloween into A "Socialism" Lesson For His 3-Year-Old And People Are Trolling |publisher= BuzzFeed News |date= 2017-11-01 |first= Stephanie |last= McNeal |accessdate= 2017-11-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171114183338/https://www.buzzfeed.com/stephaniemcneal/trick-or-treat |date= 2017-11-14}}</ref> == 2020 жылғы сайлауды жоққа шығару талпынысы == Трамптың әкесінің 2020 жылғы қарашадан бастап [[2020 АҚШ президент сайлауы]]н бұзу әрекетінде маңызды рөлі атқарып келді. Ол әкесіне сайлауды бұзуға көмектеспеген республикашыл заң шығарушыларды қорқытты.<ref>{{cite news |first= Graig |last= Graziosi |url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html |title=Trump's sons declare war on GOP |date= 2021-01-06 |publisher= [[The Independent]] |accessdate= 2021-01-07}} {{Wayback|date= 2021-01-06 |url= https://web.archive.org/web/20210106212530/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html}}</ref> 2020 жылғы қарашада ол АҚШ-тағы 2020 жылғы сайлауда дауыстарды санауды аяқтаудың орнына «толық соғысты» жақтады.<ref name="DallasMorningNews-2020-11-05" /> Сайлау нәтижесінде үлкен Трамп жеңілді де, ол АҚШ халқын наразылық ретінде [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]] ғимаратына шақыртты да, [[АҚШ Капитолйиінің басып алынуы (2020)|халық күштеп кіріп]], терезелерді сындырды да және [[вандализм]]мен айналысты. Бір әйел қаза тапты, полиция қызметкері мен тағы үш адам басып кіру кезінде немесе одан кейін көп ұзамай қайтыс болды.<ref>{{cite news |publisher= [[Politico]] |date= 2021-01-06 |title= 'I'm going to be in your backyard': Trump sons threaten primaries for GOP lawmakers |first= Quint |last= Forgey |url= https://www.politico.com/news/2021/01/06/trump-threat-primaries-gop-lawmakers-455366 |accessdate= 2021-01-21}} {{Wayback|date= 2021-02-08 |url= https://web.archive.org/web/20210208132138/https://www.politico.com/news/2021/01/06/trump-threat-primaries-gop-lawmakers-455366}}</ref> 2021 жылғы 11 қаңтарда Колумбия округінің бас прокуроры Карл Рэйсин кіші Дональд Трамптың [[Руди Джулиани]] мен [[Мо Брукс]]пен қатар АҚШ Капитолийіне жасалған шабуылға қатысты қылмыстық тергеуге алыну мүмкіндігі бар адам ретінде қарастырып жатқанын айтты.<ref name="cnbc-2021">{{cite news |title= DC attorney general considers riot incitement charges against Donald Trump Jr., Giuliani, GOP Rep. Brooks |url= https://www.cnbc.com/2021/01/11/capitol-riot-donald-trump-jr-rudy-giuliani-could-face-charges-in-dc.html |accessdate= 2021-01-12 |publisher= CNBC}} {{Wayback|date= 2021-01-13 |url= https://web.archive.org/web/20210113193353/https://www.cnbc.com/2021/01/11/capitol-riot-donald-trump-jr-rudy-giuliani-could-face-charges-in-dc.html}}</ref> == Өз өмірі == [[Сурет:Donald Trump, Jr. & Kimberly Guilfoyle (48513772081).jpg|нобай|оңға|кіші Трамп пен [[Кимберли Гилфойл]], 2019 жылғы шілде]] 2003 жылы кіші Трамп әкесінің ұсынысы бойынша модель [[Ванесса Трамп|Ванесса Кей Хэйдон]]мен жолығысатын болды.<ref name="gq" /> Ерлі-зайыптылар 2005 жылғы 12 қарашада [[Флорида]] штатының [[Палм-Бич (Флорида)|Палм-Бич]]індегі әкесінің [[Мар-а-Лаго]] үйінде үйленді.<ref>{{cite web |url= http://www.people.com/people/article/0,,661670_1129629,00.html |title= Donald Trump Jr. Marries Model Girlfriend |publisher= [[People]] |date= 2005-11-14 |last= Silverman |first= Stephen M. |accessdate= 2008-07-14}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160817150902/http://www.people.com/people/article/0,,661670_1129629,00.html |date= 2016-08-17}}</ref> Олардың бес баласы бар: қызы Кай Мэдисон (2007 жылғы мамырда туған), ұлы III Дональд Джон (2009 жылғы ақпанда туған), ұлы Тристан Милос (2011 жылғы қазанда туған), ұлы Спенсер Фредерик (2012 жылғы қазанда туған) және Хлоя София (2014 жылғы маусымда туған).<ref>{{cite magazine|title= Donald Trump Jr. Welcomes Son Donald John III |url= https://people.com/parents/donald-trump-jr-welcomes-son-donald-john-iii/ |date= 2009-02-18 |publisher= [[People]] |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2022-07-25 |url= https://web.archive.org/web/20220725194333/https://people.com/parents/donald-trump-jr-welcomes-son-donald-john-iii/}}</ref><ref>{{cite magazine|url= https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/vanessa-donald-trump-jr-welcome-baby-boy-tristan-2011310/ |title= Vanessa, Donald Trump Jr. Welcome Baby Boy Tristan Milos |date= 2011-10-03 |first= Justin |last= Ravitz |publisher= US Magazine |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2022-06-10 |url= https://web.archive.org/web/20220610221003/https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/vanessa-donald-trump-jr-welcome-baby-boy-tristan-2011310/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url= https://people.com/parents/donald-trump-vanessa-trump-welcome-daughter-chloe-sophia/ |title= Donald and Vanessa Trump Welcome Daughter Chloe Sophia |last= Michaud |first= Sarah |date= 2014-06-18 |publisher= [[People]] |accessdate= 2014-09-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20141021170703/http://celebritybabies.people.com/2014/06/18/donald-trump-vanessa-trump-welcome-daughter-chloe-sophia/ |date= 2014-10-21}}</ref> Олардың үлкен қызы, Кай, нағашы үлкен атасы Кай Эванс құрметіне аталған.<ref>{{cite news |first= Iver Houmark |last= Andersen |url= http://www.avisen.dk/loekke-om-trump-sejr-det-lykkes-sjaeldent-en-mand-at_414814.aspx |title= Løkke om Trump-sejr: Det lykkes sjældent én mand at rive det hele ned |lang= da |work= Avisen.dk |date= 2016-11-09 |accessdate= 2022-07-24}} {{Wayback|date= 2021-05-13 |url= https://web.archive.org/web/20210513114932/https://www.avisen.dk/loekke-om-trump-sejr-det-lykkes-sjaeldent-en-mand-at_414814.aspx |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |first= Freja |last= Wedenborg |url= http://www.avisen.dk/det-vidste-du-ikke-om-trump-her-er-hans-danske-jazz_414849.aspx |title= Vidtse du det? Her er Trumps danske forbindelse |work= Avisen.dk |date= 2016-03-30 |lang= da |accessdate= 2017-03-30}} {{Wayback|date= 2016-12-30 |url= https://web.archive.org/web/20161230085933/http://www.avisen.dk/det-vidste-du-ikke-om-trump-her-er-hans-danske-jazz_414849.aspx}}</ref> 2019 жылғы 15 наурызда жұптың жеке тұратыны және Ванесса Трамптың некені бұзатыны белгілі болды.<ref>{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2018/03/15/us/trump-jr-divorce-vanessa.html |title= Vanessa Trump, Donald Trump Jr.'s Wife, Files for Divorce |author= Matthew Haag; Jacey Fortin |date= 2018-03-15 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2018-03-16}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180316023452/https://www.nytimes.com/2018/03/15/us/trump-jr-divorce-vanessa.html |date= 2018-03-16}}</ref> 2019 жылғы 22 ақпанда олар ажырасқанын 2018 жылғы соңында шешкендерін хабарлады.<ref>{{cite news |last= Vulpo |first= Mike |title= Donald Trump Jr. and Vanessa Trump Finalize Their Divorce |url= https://www.eonline.com/news/1017355/donald-trump-jr-and-vanessa-trump-finalize-their-divorce |accessdate= 2023-06-23 |work= E! Online |date= 2019-02-22}} {{Wayback|date= 2023-06-23 |url= https://web.archive.org/web/20230623123741/https://www.eonline.com/news/1017355/donald-trump-jr-and-vanessa-trump-finalize-their-divorce}}</ref> 2018 жылдан бері кіші Трамп [[Кимберли Гилфойл]]мен бірге жүр.<ref name="successor" /><ref>{{cite web|first= Martha |last= Ross |url= https://www.mercurynews.com/2018/05/14/did-donald-trump-jr-leak-kimberly-guilfoyle-romance-story-for-this-petty-reason/ |title= Did Donald Trump Jr. leak Kimberly Guilfoyle romance story for this petty reason? |date= 2018-05-14 |publisher= The Mercury News |accessdate= 2018-09-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180620101215/https://www.mercurynews.com/2018/05/14/did-donald-trump-jr-leak-kimberly-guilfoyle-romance-story-for-this-petty-reason/ |date= 2018-06-20}}</ref> Гилфойл біраз жыл бойы Трамптар отбасымен дос еді.<ref>{{cite web|url= http://hollywoodlife.com/2018/05/16/vanessa-trump-upset-don-jr-kimberly-guilfoyle-dating-humiliated |title= Vanessa Trump 'Not Thrilled' Over Don Jr. & Kimberly Guilfoyle Romance: It's More 'Humiliation' For Her |first= Samantha |last= Wilson |date= 2018-05-16 |work= hollywoodlife.com |accessdate= 2018-09-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180801122404/https://hollywoodlife.com/2018/05/16/vanessa-trump-upset-don-jr-kimberly-guilfoyle-dating-humiliated/ |date= 2018-08-01}}</ref> Жұп 2020 жылғы 31 желтоқсанда атастырылды, алайда бұл ақпарат тек 2022 жылғы қаңтарда ғана белгілі болды.<ref>{{cite news |last= Papenfuss |first= Mary |title= Donald Trump Jr., Kimberly Guilfoyle Reportedly Engaged – For A Year |url= https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-jr-kimberly-guilfoyle-engaged_n_61d383e2e4b0bb04a63bc7f8 |accessdate= 2022-01-04 |publisher= HuffPost |date= 2022-01-03}} {{Wayback|date= 2022-01-05 |url= https://web.archive.org/web/20220105213335/https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-jr-kimberly-guilfoyle-engaged_n_61d383e2e4b0bb04a63bc7f8}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда кіші Трамп өзінің ресми резиденциясын Нью-Йорктен Флоридаға ауыстырды.<ref>{{cite news|url= https://www.forbes.com/sites/zacheverson/2022/07/20/eric-trump-joins-family-in-leaving-new-york-declaring-florida-his-official-residence/?sh=147a8c643d9a |title= Eric Trump Joins Family In Leaving New York, Declaring Florida His Official Residence |first= Zach |last= Everson |publisher= [[Forbes]] |date= 2022-07-20 |accessdate= 2022-12-01}} {{Wayback|date= 2022-12-01 |url= https://web.archive.org/web/20221201230604/https://www.forbes.com/sites/zacheverson/2022/07/20/eric-trump-joins-family-in-leaving-new-york-declaring-florida-his-official-residence/?sh=147a8c643d9a}}</ref> 2026 жылғы 23 мамырда Трамп Беттина Андерсонға үйленді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Дональд}} [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:АҚШ менеджерлері]] [[Санат:Дональд Трамп балалары]] [[Санат:Хилл мектебі түлектері]] [[Санат:Уортон бизнес мектебі түлектері]] [[Санат:Пенсильвания университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ Республикалық партиясының мүшелері]] [[Санат:The Trump Organization қызметкерлері]] lk5n9hcykkbwyu7qsamawzim1dd7nso Қатысушы талқылауы:ابن إبراهيم القرطبي 3 609025 3653376 2647715 2026-09-11T09:50:00Z Gerges 147213 Gerges [[Қатысушы талқылауы:א. א. אינסטלציה]] бетін [[Қатысушы талқылауы:ابن إبراهيم القرطبي]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/א. א. אינסטלציה|א. א. אינסטלציה]]" to "[[Special:CentralAuth/ابن إبراهيم القرطبي|ابن إبراهيم القرطبي]]" 2647715 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=א. א. אינסטלציה}} -- [[Қатысушы:Жүкен Аслан|Жүкен Аслан]] ([[Қатысушы талқылауы:Жүкен Аслан|талқылауы]]) 18:21, 2018 ж. қазанның 20 (+06) gzb75v9o2dcvyimecr3f9i7qfrl38oy 314-атқыштар дивизиясы 0 621798 3653285 3640588 2026-09-11T06:16:36Z АРАЙЛЫМ 184244 3653285 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''314-атқыштар дивизиясы''' — Кингисептік Кутузов дәрежесі КСРО-ның Ұлы Отан соғысына арналған әскери құрылымы. == Тарихы == 314 атқыштар дивизиясы Петропавлда құрылып, қалада құрылған ең ірі құрама ретінде тарихта орын алды. Дивизияның құрамына негізінен Петропавл қаласының өкілдері алынды. Өнеркәсіп пен транспорт орындары дивизияны материалдық ресурстармен, транспортпен, киім-кешекпен және тамақпен қамтамасыз етті. 1941 жылдың шілдесі мен тамыз аралығында Петропавл қаласында құрылып, бастапқы дивизия құрамына енушілердің 70 % Cолтүстік Қазақстан облысының аудандарының және Петропавл қаласының тұрғындары болатын. Онда 777 адам басшылыққа алынса, 1543 адам кiшi басшылыққа және 8611-i қатарға алынды. 1945 жылы 31 мамырда дивизия таратылды. == Құрамы == Дивизия құрамында Солтүстік Қазақстан облысының еңбекшілерінен басқа, Қостанай, Көкшетау, Ақмола, Павлодар облыстарының тұрғындары болды. Дивизия басшылығы мен саяси жетекшілер қалалық партия ұйымдарының көмегімен жауынгерлердің әскери жаттығуларына, саяси шыңдалып, патриоттық тәрбие алуына көп күш салды. Дивизия командирі генерал-майор А.Д.Шеменков еді. Дивизия штабын – полковник В.И.Кувшин, ал дивизия полктерін – А.А.Мироненко, В.П.Томашевич, Я.С.Скачков және П.Ф.Ивашко басқарды. Бұлар тәжірибиелері мол, өз кезіне сай әскери дайындықтан өткен жандар еді. Дивизияның әскери комиссары болып М.М.Мартыненко тағайындалды. Ал оның саяси бөлімінің бастығы И.Куценко болды. Құрама штабының саяси бөлімінде және басқада әскери бөлімдерде саяси-тәрбие жұмысын жолға қоюға облыстан партия ұйымдары жіберген коммунистер мен комсомолецтер ерекше рөл атқарды. Жергілікті партия ұйымдары жаңадан жасақталып жатқан құрамаға 1800 коммунист пен комсомолецті жіберді. Бұлар әскери тәртіпті нығайтып жауынгерлерді патриоттық және интернационалдық рухта тәрбиелеу жолында орасан зор жұмыстар жүргізді. Советтік Отанды қорғаудағы әр жауынгер мен командирдің міндеттерін терең түсіндіріп, оларды ауыр жылдарға төтеп беруге баулыды. === Командирлер === *Шеменков, Афанасий Дмитриевич (15.07.1941 — 14.10.1941), генерал-майор; *Ковалев, Иван Викторович (15.10.1941 — 27.11.1941), полковник; *Станкевский, Дмитрий Иванович (28.11.1941 — 04.05.1942), полковник; *Зайцев, Алексей Андреевич (05.05.1942 — 18.08.1942), подполковник; *Алиев, Иван Михайлович (19.08.1942 — 20.03.1944), полковник, 25.09.1943 бастап генерал-майор; *Елшинов, Михаил Сергеевич (21.03.1944 — 17.09.1944), полковник; *Гончарук, Николай Игнатьевич (18.09.1944 — 15.10.1944), полковник; *Ефименко, Пётр Филимонович (16.10.1944 — 11.05.1945), полковник. *Чудаков, Иван Иванович (26.08.1941 — 29.05.1945), майор; == Соғыстағы белсенділігі == 1941 жылы 26 тамызда оның бөлiмшелерi Харийная станциясына келiп, 52-шi Резервтi әскерiнiң қол астына енедi. 1941 жылы 6 қыркүйектен бастап 130 шақырымға созылған Плотничное-Подпоржье-Свирь-Лодейное Поле фронты бойынша шабуылға шығады. Дивизия 1941 жылдың тамызында қазіргі Новгородская облысына көшті. 1941 жылдың 2 кыркүйегінде дивизия қайта құрылған 54-ші әскердің құрамына кірді.1941 жылғы 4 тамызда дивизия жасақталып болып, ендігі жерде жауынгерлерді әскери өнерге үйрету, соғыс жағдайына жедел жаттықтыру жұмысы қызу қолға алынды. 1941 жылдың тамыз айының аяғында 314 атқыштар дивизиясы Солтүстік-Батыс майданға аттандырылды. Тамыз айының аяғында Тихвин қаласының маңынан бір-ақ шықты. 314-дивизияның бөлімдері Свирь өзенінің бойындағы Лодейное Поле қаласының маңына 7 қыркүйекте орналасып, генерал В.Д.Цветаевтің 7-армиясының құрамына қосылды. Бұл кезде жау Ленинградтың Ладога көлі маңындағы жалғыз ашық байланыс жолын кесіп тастауға ұмтылып, қауіп төндіріп тұр еді. Оңтүстік жақтан неміс әскерлері шабуыл жасаса, солтүстіктен, Онега-Ладога мойнағы тұсынан фин әскерлері шабуыл жасады. Финдер Гитлердің одақтасы ретінде Ресейдің көп жерін олжалағысы келіп еді. Бұл кезде финдер Лодейное Поле қаласының маңында Свирь өзенінен өтіп, Ладога көлінің оңтүстігінде шабуыл жасап келе жатқан өздерінің одақтасы- неміс әскерімен қосылғысы келді. Олардың бұл мақсатын жүзеге асырмау үшін совет командованиесі шұғыл шаралар қолданды. Қайғылы әрi батырлыққа толы Ленинградты қоршауға алу 1941 жылы 10 маусымда басталды. Қоршауда қалған 900 күн Ленинградты ерлiк, батырлық пен қайсарлықтың символына айналдырды. 1944 жылы 14 қаңтарда кеңес әскерi жауды тойтарып, ал 1944 жылы 27 қаңтарда блокада алынады, салтанатты түрде атылған салют әлемге Ленинградтың толығымен азат екендiгiн паш еттi. Қоршаудағы Синявино облысын қорғау үшін дивизия жойқын соққы берді. Шайқастың 2 күнінде дивизияның 3000 адамы қаза тауып, хабарсыз кетті. 2- ші соққы әскерінің құрамында дивизия бірнеше шайқастраға қатысты. Осы кезден 1943 жылға дейін сол жақтан соққы беретін жасақ болып шайқастарды жалғастырды. 1944 жылдың қаңтарында дивизия Ораниенбаумдық площдармына көшті. Сол жерде Ленинград-Новгородтық басқыншылық жоспарына қатысқан болатын. Дивизия шайқастың 2-ші бөліміне, кеңестік басқыншылыққа кірген болатын. Басқыншылық барысында дивизия 1944 жылдың 30 қаңтарында Пустомержу, Мануйлово, Веймарн жергілікті жерін босатты. 1945 жылдың 27 қаңтарында Соснавец қаласы дивизия көмегі арқылы босатылды. Дивизия Ұлы соғыстың ең соңғы шайқасына қатысты. Бұл шайқас Прагада өтті. == Марапаттары == Соғыстың бүкіл уақытында дивизияның 3832 жауынгері ордендармен, 4694 жауынгері медальдармен марапатталды.1944 жылы дивизия Кингисепптi босатады, және сол ерлiктерi үшiн «Кингисеп» құрметтi атағы берiледi. 1944 жылы 19 мамырда дивизия Выборг қаласын азат етедi. Мұнда да барлығына «Выборг» құрметтi атағы берiледi. Соғыс жылдары дивизия құрамындағы 3832 жауынгер орденмен марапатталып, 4694-i медальдармен құрметтелдi. == Соғыстан кейін == Тарих жадымызды жаңғырту мақсатында, ерлік көрсеткен ата-бабалар құрметіне орай ескерткіш қойылды. Ескерткіш Петропавл қаласында орналасқан. 314 атқыштар дивизиясының құрметіне 2008 жылы Ұлы отан соғысының 63 жыл мерейтойы қарсаңына орай орнатылды. == Сілтемелер == * http://samsv.narod.ru/Div/Sd/sd314/default.html * http://soldat.ru/ * http://www.soldat.ru/perechen{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://e-history.kz/kz/contents/view/1609 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527114248/https://e-history.kz/kz/contents/view/1609 |date=2019-05-27 }} d9xpcz8w7mye66xy5ja8xmdsz3xs7a4 Қазақстан елшілерінің тізімі 0 641607 3653346 3647936 2026-09-11T08:19:13Z Nurken 111493 сүгірбаев босатылды (малайз, бруней) 3653346 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Төменде тәуелсіздік алғаннан бергі '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның елшілерінің тізімі''' (үйлесімді елшілерді қоспағанда) берілген. УСӨ — Уақытша сенімді өкіл. ==[[Еуропа]]== === [[Албания]] === Қазақстанның Түркиядағы елшісі 2024 жылға дейін Албаниядағы елші қызметін қоса атқарды: # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2011—2016)<ref name="7qaz16">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/zhktuimebaevty-ontustik-kazakstan-oblysynyn-ekimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title= «Ж.Қ.Түймебаевты Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2016-10-07 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Абзал Сапарбекұлы]] (2017—2022)<ref name="8tam17" /><ref name="15naw22a">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522550 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (2022—2024)<ref name="9jel22" /> # [[Ескендір Жүсіпұлы Айсариев|Ескендір Айсариев]] (16 шілде 2024 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-iskander-zhusipuly-aysariev-kazakstan-respublikasynyn-albaniya-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1665025 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-07-16}}</ref> === [[Андорра]] === # [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (21 ақпан 2015 – 27 сәуір 2018)<ref name="21aqp15" /><ref name="27saw18" /> # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (8 қазан 2018 – 11 қаңтар 2023)<ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-ispaniya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-konstantin-vasilevich-zhi |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Испания Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Константин Васильевич Жигалов Қазақстан Республикасының Андорра Князьдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік турист ұйымы жанындағы Тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-10-08 |accessdate= 2024-11-28}}</ref><ref name="11qan23a" /> # [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (14 тамыз 2023 бастап)<ref name="14tam23">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1475332 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-11-28}}</ref> === [[Аустрия]] === {{columns-list|2| # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1996–2002) # [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2002–2005) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Куанышев]] (2005–2007) # [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2007) # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2007–2008) # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2008–2011) # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2011–2013) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (2014 – қыркүйек 2020) # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қазан 2022)<ref name="30qir20" /><ref name="6qaz22" /> # [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (21 қазан 2022 – 14 тамыз 2023)<ref name="21qaz22" /> # [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (14 тамыз 2023 бастап)<ref name="14tam23" /> }} === [[Бельгия]] === {{columns-list|2| # [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1993–1998) # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012) # [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012 – 22 мамыр 2018) # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (3 шілде 2018 – қаңтар 2021) # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 — 5 шілде 2025)<ref name="19saw21" /> # [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап) }} === [[Болгария]] === {{columns-list|2| # [[Тимур Бибіталыұлы Оразаев|Тимур Оразаев]]<ref name="orazaev">{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= Қазақстанның Литвадағы елшілігі |accessdate= 2024-06-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240624230012/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |date= 2024-06-24}}</ref> (2004–2008 – УСӨ) # [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2008–2009 – УСӨ) # [[Теміртай Рымтайұлы Ізбастин|Теміртай Ізбастин]] (2009 – 9 желтоқсан 2022) # [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)<ref name="9jel22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911248 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Босния және Герцеговина]] === # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (– 30 наурыз 2022)<ref name="30naw22" /> # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (31 қазан 2022 бастап)<ref name="31qaz22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--319735 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-31 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> === [[Ватикан]] === # [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (– 21 қазан 2022)<ref name="21qaz22" /> # [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)<ref name="18saw23" /> === [[Германия]] === {{columns-list|2| # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1993–1995) # [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (ақпан 1996 – шілде 2000) # [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2000–2003) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (2003–2007) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (14 қаңтар 2008 – 4 шілде 2014) # [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 қыркүйек 2014 – маусым 2019)<ref name="2qir14" /> # [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (6 маусым 2019 – 13 маусым 2022)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dauren-aytbayuly-karipov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1353746 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дәурен Айтбайұлы Кәріпов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (13 маусым 2022 бастап) }} === [[Грекия]] === {{columns-list|2| # [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2005 – 2007) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2007 – қыркүйек 2015) # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (сәуір 2016 – 2021) # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (31 мамыр 2021 – 12 желтоқсан 2024)<ref name="31mam21" /> # [[Тимур Шәмілұлы Сұлтанғожин|Тимур Сұлтанғожин]] (23 қаңтар 2025 бастап) }} === [[Дания]] === # [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (21 ақпан 2015 – 18 наурыз 2019)<ref name="21aqp15" /><ref name="18naw19">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192699 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-03-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2 шілде 2021–6 қыркүйек 2024)<ref name="2cil21">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--263653 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-07-02 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (21 сәуір 2025 бастап)<ref name="Мемлекет басшысының жарлықтарымен">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> === [[Ирландия]] === # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)<ref name="15aqp17" /> # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)<ref name="18saw23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1832321 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> === [[Исландия]] === # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)<ref name="15aqp17" /> # [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 – 17 тамыз 2022)<ref name="8tam17">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192695 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-08-08 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)<ref name="18saw23" /> === [[Испания]] === {{columns-list|2| # [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (1998–2004) # [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2004–2008) # [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2008–2012) # [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (2012 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /> # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (27 сәуір 2018 – 11 қаңтар 2023)<ref name="27saw18" /><ref name="11qan23a">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105558 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (11 қаңтар 2023 бастап)<ref name="11qan23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105112 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Италия]] === {{columns-list|2| # [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (1995–2001) # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2002–2004) # [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2004–2012) # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2012 – 10 тамыз 2015) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (қыркүйек 2015 – 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (26 ақпан 2021 бастап)<ref name="26aqp21">{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192721 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-26 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Кипр]] === # [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғәлиев]] (6 қаңтар 2012 — 9 қыркүйек 2014) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (9 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19b">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192710 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (12 қазан 2020 – 26 наурыз 2024)<ref name="12qaz20" /><ref name="26naw24">{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2622536 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-26 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Николай Владимирович Жұмақанов|Николай Жұмақанов]] (23 қаңтар 2025 бастап) === [[Латвия]] === {{columns-list|2| # [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2012) # [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (ақпан – қараша 2019) # [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (1 қараша 2019 – 23 қазан 2023)<ref name="pirimbetov">{{Cite web|url= https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-vladimiruly-pirimbetov-kazakstan-respublikasynyn-latviya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-el |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Владимирұлы Пірімбетов Қазақстан Республикасының Латвия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-11-01 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref name="23qaz23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2395022 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-10-23 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (23 қазан 2023 бастап)<ref name="23qaz23" /> }} === [[Литва]] === {{columns-list|2| # [[Саят Дүйсенбайұлы Бейсенов|Саят Бейсенов]] (1995–1997) # [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (1997–2002) # [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2002–2006) # [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] (2006–2008) # [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2008–2012) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2013 – 29 мамыр 2018) # [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (тамыз 2018 – 9 желтоқсан 2022)<ref name="9jel22" /> # [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Тимур Оразаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)<ref name="9jel22" /> }} === [[Лихтенштейн]] === # [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (– 21 қазан 2022)<ref name="21qaz22" /> # [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)<ref name="18saw23" /> === [[Люксембург]] === # [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994—1998) # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998—2001) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001—2003) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003—2009) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009—2012) # [[Алмаз Нәсіредденұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012—2018) # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (2018—2021) # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (21 қазан 2021 — 5 шілде 2025)<ref name="21qaz21" /> # [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (9 желтоқсан 2025 жылдан бастап) === [[Мажарстан]] === {{columns-list|2| # [[Сәлім Әлмағамбетұлы Құрманғожин|Сәлім Құрманғожин]] (1993–1996) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1996–2001) # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (2002–2006) # [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2006–2012) # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2013 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> # [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (30 қыркүйек 2019 – шілде 2024)<ref name="30qir19a" /> # [[Абзал Сапарбекұлы]] (16 шілде 2024 – 10 шілде 2026) # [[Анель Бақытбекқызы]] (10 шілде 2026 бастап) }} === [[Мальта]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 — 10 тамыз 2015) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (– 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)<ref name="21qaz21">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2193930 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> === [[Нидерланд]] === {{columns-list|2| # [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2004–2006 – УСӨ) # [[Майнюра Саветқызы Мырзамадиева|Майнюра Мырзамадиева]] (2007–2016) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (мамыр 2016 – 30 қыркүйек 2020)<ref name="30qir20">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192717 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қыркүйек 2024)<ref name="30qir20" /> # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (6 қыркүйек 2024 — 9 желтоқсан 2025) # [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (9 желтоқсан 2025 бастап) }} === [[Норвегия]] === {{columns-list|2| # [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2004–2006 – УСӨ) # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2006–2008 – УСӨ) # [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2008–2010 – УСӨ) # [[Нұрлан Орынбасарұлы Мусин|Нұрлан Мусин]] (2010–2013 – УСӨ) # [[Асқар Сағиұлы Тәжиев|Асқар Тәжиев]] (2013 – 17 қыркүйек 2014) # [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (қыркүйек 2014 – қазан 2018) # [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 сәуір 2019 – 11 қаңтар 2023) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (11 қаңтар 2023 бастап)<ref name="11qan23" /> }} === [[Польша]] === {{columns-list|2| # [[Игорь Николаевич Тутеволь|Игорь Тутеволь]] (1999–2000 – УСӨ) # [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмухамбетов]] (2000–2001 – УСӨ) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2000–2003) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2003–2005) # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (2005–2012) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2012–2016) # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (мамыр 2016 – ақпан 2017) # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (шілде 2017 – мамыр 2020) # [[Әлім Серікұлы Қирабаев|Әлім Қирабаев]] (5 наурыз 2020 — 7 сәуір 2025)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-serikuly-kirabaev-kazakstan-respublikasynyn-polsha-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-k |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Серікұлы Қирабаев Қазақстан Республикасының Польша Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-03-05 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (7 сәуір 2025 бастап)<ref name="7sau25" /> }} === [[Португалия]] === {{columns-list|2| # [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (– 30 қыркүйек 2019)<ref name="galiev">{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/intinf/about/structure/people/521?lang=kk |title= Ғалиев Жан Сержанұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ақпарат комитеті|Сыртқы істер министрлігі Халықаралық ақпарат комитеті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (30 қыркүйек 2019 – 5 қаңтар 2025)<ref name="30qir19a">{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192709 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5029 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2025-01-05 |accessdate= 2025-01-05}}</ref> }} === [[Румыния]] === {{columns-list|2| # [[Эрик Болатбекұлы Жүсіпов|Эрик Жүсіпов]] (2003–2005 – УСӨ) # [[Бақытжан Ордабаев]] (2005–2008 – УСӨ) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]? (2008–2012 – УСӨ) # [[Талғат Ғабдуллаұлы Калиев|Талғат Калиев]] (2012–2014 – УСӨ) # [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="2qir14">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16727-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2014-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref name="30qir19b" /> # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (30 қыркүйек 2019 –)<ref name="30qir19a" /> # [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (24 наурыз 2023 – 22 шілде 2026)<ref name="24naw23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2421217 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-24 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Амангелді Ғазезұлы Саинов|Амангелді Саинов]] (22 шілде 2026 бастап) }} === [[Сан-Марино]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 — 10 тамыз 2015) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (– 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)<ref name="21qaz21" /> === [[Сербия]] === {{columns-list|2| # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (– 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> # [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (30 қыркүйек 2019 – 2 шілде 2021)<ref name="30qir19a" /> # [[Мәди Бәкірұлы Атамқұлов|Мәди Атамқұлов]] (2 шілде 2021 — 10 шілде 2026)<ref name="2cil21" /> # [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (10 шілде 2026 бастап) }} === [[Словакия]] === {{columns-list|2| # [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (– 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> # [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (21 желтоқсан 2019 –)<ref>{{Cite web|url= https://turantimes.kz/politika/11935-zamestitel-ministra-inostrannyh-del-roman-vasilenko-naznachen-poslom.html |title= Заместитель министра иностранных дел Роман Василенко назначен послом |lang= ru |work= turantimes.kz |date= 2019-12-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191223073724/https://turantimes.kz/politika/11935-zamestitel-ministra-inostrannyh-del-roman-vasilenko-naznachen-poslom.html |date= 2019-12-23}}</ref> # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (30 наурыз 2022 – қараша 2024)<ref name="30naw22">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--302120 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-30 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Жанна Ниязбекқызы Сағынова|Жанна Сағынова]] (15 қараша 2024 бастап)<ref name="15qar24" /> }} === [[Словения]] === # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (21 қазан 2021 – 6 қазан 2022)<ref name="6qaz22" /><ref name="21qaz21" /> # [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (24 наурыз 2023 — 14 тамыз 2023)<ref name="24naw23" /> # [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (9 қыркүйек 2024 — 13 қазан 2025) # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (13 қазан 2025 бастап) === [[Солтүстік Македония]] === # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (– 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> # [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (2 қыркүйек 2020 –) # [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (26 наурыз 2024 – 27 тамыз 2026)<ref name="26naw24" /><ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-satybaldy-eresuly-burshakov-kazakstan-respublikasynyn-soltustik-makedoniya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-277720 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сатыбалды Ересұлы Бұршақов Қазақстан Республикасының Солтүстік Македония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}</ref> === [[Ұлыбритания]] === {{columns-list|2| # [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (1995–1996) # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1996–1999) # [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Әділ Ахметов]] (2000–2001) # [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (2002–2007) # [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (2008 – 17 қыркүйек 2014) # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (17 қыркүйек 2014 – 15 ақпан 2017)<ref name="15aqp17" /> # [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (15 ақпан 2017 – 17 тамыз 2022)<ref name="15aqp17">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192692 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-02-15 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (6 қазан 2022 – 20 қазан 2025)<ref name="6qaz22">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--69959 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-london/about/structure/people/28485?lang=kk |title= Ілиясов Мағжан Жанботаұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Ұлыбританиядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (22 шілде 2026 бастап) }} === [[Финляндия]] === {{columns-list|2| # [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2016) # [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (29 наурыз 2016 – 25 наурыз 2019) # [[Жанна Сәбитқызы Сартбаева|Жанна Сартбаева]] (18 мамыр 2019 – 20 маусым 2024)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanna-sabitkyzy-sartbaeva-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052539 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жанна Сәбитқызы Сартбаева Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Азамат Сәбитұлы Әбдіраимов|Азамат Әбдіраимов]] (20 маусым 2024 бастап) }} === [[Франция]] === {{columns-list|2| # [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1993–1996) # [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (1997–1999) # [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1999–2003) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2003–2005) # [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2005–2008) # [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (2008–2009) # [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2009 – қазан 2017) # [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (31 қазан 2017 – қыркүйек 2022)<ref name="galiev" /> # [[Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова|Гүлсара Арыстанқұлова]] (23 шілде 2022 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gulsara-mereykyzy-arystankulova-kazakstan-respublikasynyn-francuz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-2365642 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова Қазақстан Республикасының Француз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-07-23 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Хорватия]] === {{columns-list|2| # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (2008–2009 – УСӨ) # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (2012–2014 – УСӨ) # [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (2014 – 4 қаңтар 2017) # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (мамыр 2017 – 30 наурыз 2022)<ref name="30naw22" /> # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбиболлаев]] (30 наурыз 2022 – 24 наурыз 2023)<ref name="30naw22" /> # [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (16 маусым 2023 – 5 қаңтар 2025)<ref name="16maw23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1653134 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-16 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25" /> }} === [[Черногория]] === # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (– 30 наурыз 2022)<ref name="30naw22" /> === [[Чехия]] === {{columns-list|2| #[[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (1997–2001) #Дархан Әліұлы Бердәлиев (2001–2003) #Игорь Идеалұлы Мұсәлімов (2003–2004) #[[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (2004–2008) #[[Анарбек Бақтығазыұлы Қарашев|Анарбек Қарашев]] (қаңтар 2008 – шілде 2014) #[[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (наурыз 2015 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> #[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (қараша 2019 – 16 маусым 2023) #[[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (16 маусым 2023 — 9 желтоқсан 2025)<ref name="16maw23" /> # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (9 желтоқсан 2025 бастап) }} === [[Швейцария]] === {{columns-list|2| # [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] (1996–1999) # [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Дәненов]] (1999–2004) # [[Абусеитов, Кайрат Хуатович|К. Абусеитов]] (2004–2008) # [[Аманжол Қазбекович Жанқұлиев|Аманжол Жанкулиев]] (2008–2009) # [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2009 – наурыз 2016) # [[Жанар Сейдахметқызы Айтжанова|Жанар Айтжанова]] (11 мамыр 2016 – 4 қыркүйек 2019) # [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (4 қыркүйек 2019 – 21 қазан 2022)<ref name="21qaz22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2195722 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 қазан 2022 бастап)<ref name="21qaz22" /> }} === [[Швеция]] === {{columns-list|2| # [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (2013 – 18 наурыз 2019)<ref name="18naw19" /> # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (наурыз 2019 – 7 желтоқсан 2020) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (12 ақпан 2021 – 6 қыркүйек 2024)<ref name="12aqp21" /> # [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (6 қыркүйек 2024 бастап) }} === [[Эстония]] === {{columns-list|2| # [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2016) # [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (ақпан 2017 — наурыз 2019) # [[Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов|Нұрлан Сейтімов]] (21 желтоқсан 2019 – 27 наурыз 2024) # [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] (27 наурыз 2024 бастап) }} == [[Посткеңестік кеңістік]] == === [[Армения]] === {{columns-list|2| # [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (2010 – 6 наурыз 2015) # [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Темір Оразаев]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/t-orazaev-kazakstannyn-armeniyadagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy_a2886544/ |title= Т.Оразаев Қазақстанның Армениядағы Елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.inform.kz |date= 2016-03-29 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (12 ақпан 2021 – 10 шілде 2026)<ref name="12aqp21">{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192719 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-12 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-erevan/about/structure/people/7127?lang=ru#:~:text=%E2%80%93%20%D0%A7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BB%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8,%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F. |title= Иманбаев Болат Бариұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Армениядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Әзербайжан]] === {{columns-list|2| # [[Ибраһим Әжейұлы Аманғалиев|Ибраһим Аманғалиев]] (1993–1998) # [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1998–2002) # [[Андар Мәулешұлы Шоқпытов|Андар Шоқпытов]] (2002–2007) # [[Серік Дастанұлы Пірімбетов|Серік Пірімбетов]] (2008–2013) # [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2013–2015) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2015–2019) # [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2019–2023)<ref name="30qir19a" /> # [[Әлім Дәуренұлы Байел|Әлім Байел]] (18 сәуір 2023 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-daurenuly-bayel-kazakstan-respublikasynyn-azerbayzhan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1831827 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Дәуренұлы Байел Қазақстан Республикасының Әзербайжан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Беларусь]] === {{columns-list|2| # [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1994–1996) # [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998) # [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003) # [[Ғазиз Алдамжаров]] (2003–2006) # [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008) # [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012) # [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (12 тамыз 2019 – тамыз 2023) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (25 тамыз 2023 – маусым 2024)<ref name="25tam23" /> # [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)<ref name="jaqsylyqov24">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-mekeshuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasynyn-belarus-respublikasyndagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-451658 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Мекешұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасының Беларусь Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Тұрақты өкіл қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Грузия]] === {{columns-list|2| # [[Наурыз Ғұбайдуллаұлы Айдаров|Наурыз Айдаров]] (2003–2005 – УСӨ) # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2005–2006 – УСӨ) # [[Игорь Идеалұлы Мұсәлімов|Игорь Мұсәлімов]] (2006–2011 – УСӨ) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2012–2013 – УСӨ) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2013–2017) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2018–2022) # [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (9 желтоқсан 2022 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Қырғызстан]] === {{columns-list|2| # [[Мұхтар Шаханов]] (1993–2003) # [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (2003–2008) # [[Бақыт Сағындықұлы Оспанов|Бақыт Оспанов]] (2008–2009) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2009 – 16 наурыз 2015) # [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (16 наурыз 2015 – 7 ақпан 2018) # [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] (7 ақпан 2018 – 26 тамыз 2019) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (26 тамыз 2019 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934628 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев|Рәпіл Жошыбаев]] (19 сәуір 2021 — 10 шілде 2026)<ref name="19saw21">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934432 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Ысқақов|Әбілқайыр Сқақов]] (10 шілде 2026 бастап) }} === [[Молдова]] === # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 – 2022)<ref name="12qaz20" /> # [[Алмат Дәкібайұлы Айдарбеков|Алмат Айдарбеков]] (30 наурыз 2022 бастап)<ref name="30naw22" /> === [[Өзбекстан]] === {{columns-list|2| # [[Сайлау Батыршаұлы]] (1993-1994) # [[Нәжімеден Ихсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1994–1997) # [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (1997–2003) # [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (2003–2006) # [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] (2006–2007) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (2007–2009) # [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] (2010 – желтоқсан 2015) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2016 – 18 наурыз 2019)<ref name="18naw19" /> # [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2019–2022) # [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (31 қазан 2022 – 22 шілде 2026)<ref name="31qaz22" /> # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (22 шілде 2026 бастап) }} === [[Ресей]] === {{Толық мақала|Қазақстанның Ресейдегі елшілерінің тізімі}} {{columns-list|2| #[[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1992—1994) #[[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] (қаңтар 1994 – ақпан 2002) #[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (2002 – қараша 2003) #[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (қараша 2003 – 24 қаңтар 2006) #[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1 ақпан 2006 – 19 қаңтар 2007) #[[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (12 ақпан 2007 – 14 қазан 2008) #[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] (11 қараша 2008 – 24 маусым 2009) #[[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (14 тамыз 2009 – 25 сәуір 2012) #[[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (25 сәуір 2012 – 22 қаңтар 2014) #[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (11 ақпан 2014 – 12 қаңтар 2017) #[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (3 ақпан 2017 – 18 желтоқсан 2019) #[[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (29 қаңтар 2020 – 16 маусым 2023) #[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (3 шілде 2023 бастап) }} === [[Тәжікстан]] === {{columns-list|2| # [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999) # [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2001–2003) # [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2004–2008) # [[Әбутәліп Ібіжанұлы Ахметов|Әбутәліп Ахметов]] (2008–2010+) # [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (2011–2017) # [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (18 наурыз 2019 – 15 наурыз 2022)<ref name="15naw22b" /> # [[Уәлихан Әмірханұлы Төреханов|Уәлихан Төреханов]] (15 наурыз 2022 бастап)<ref name="15naw22b" /> }} === [[Түрікменстан]]=== {{columns-list|2| # [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1999–2004) # [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2004–2005) # [[Мұрат Марданұлы Атанов|Мұрат Атанов]] (2005–2008) # [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2008–2012) # [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (2012–2017) # [[Жандос Әнуарұлы Асанов|Жандос Асанов]] (13 шілде 2018 – тамыз 2019)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhandos-anuaruly-asanov-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жандос Әнуарұлы Асанов Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-07-13 |accessdate= 2024-09-11}}</ref> # [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (26 маусым 2019 – 15 наурыз 2022)<ref name="15naw22b" /> # [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (15 наурыз 2022 – 20 маусым 2024)<ref name="15naw22b" /><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-erlikuly-tazhibaev-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052143 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Ерлікұлы Тәжібаев Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] (20 маусым 2024 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2024/06/20/273172/ |title= Нұрлан Ноғаев Қазақстанның Түрікменстандағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[КТК (телеарна)|КТК]] |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} === [[Украина]] === {{columns-list|2| # [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1994–1996) # [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999) # [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев|Равиль Шырдабаев]] (1999–2003) # [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2003–2011) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (2012–2015) # [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (2016–2020) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 — 17 сәуір 2025)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |date=2020-10-12|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-darhan-amanuly-kaletaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1733555 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дархан Аманұлы Кәлетаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-17|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (17 сәуір 2025 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tolezhan-tursynuly-barlybaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1733617 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |date=2025-04-17|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> }} == [[Азия]] == === [[Ауғанстан]] === {{columns-list|2| # Мұхамедқали Бақбергенов (2003–2005 – УСӨ) # [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (2005–2011) # [[Өміртай Мақашұлы Бітімов|Өміртай Бітімов]] (2011 – сәуір 2018) # [[Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев|Әлімхан Есенгелдиев]] (2 сәуір 2018 – қыркүйек 2024)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alimhan-ongaruly-esengeldiev-kazakstan-respublikasynyn-auganstan-islam-respublikasyndagy-totenshe-zhane-oki |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев Қазақстан Республикасының Ауғанстан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-02 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Бангладеш]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)<ref name="26qan22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-01-26 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап) === [[Бахрейн]] === # [[Бақыт Батыршаев]] (– 18 наурыз 2019)<ref name="18naw19" /> # [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (30 қыркүйек 2019 — 18 сәуір 2024)<ref name="30qir19a" /> # [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (11 қараша 2025 бастап) === [[Бруней]] === # [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (21 ақпан 2015 –)<ref name="21aqp15" /> # [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (– 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2022 – 9 қыркүйек 2026)<ref name="26qan22" /><ref name="26qir11-sug" /> === [[Бутан]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)<ref name="26qan22" /> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап) === [[Біріккен Араб Әмірліктері]] === {{columns-list|2| # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2006–2013) # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2013 – ақпан 2019) # [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (ақпан 2019 – 18 сәуір 2024)<ref name="18saw24">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1835823 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нажмедин Мұхаметәліұлы]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="muhametaliuli">{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/appointment/nazhmedin-muhametaliuly |title= Нажмедин Мұхаметәліұлы |lang= kk |publisher= inbusiness.kz |date= 2024-04-18 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} === [[Вьетнам]] === {{columns-list|2| # [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (желтоқсан 2013 – мамыр 2019) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (мамыр 2019 – 25 тамыз 2023)<ref name="25tam23">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2574614 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-08-25 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (25 тамыз 2023 бастап)<ref name="25tam23" /> }} === [[Жапония]]=== {{columns-list|2| # [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (1995–1996 – УСӨ) # [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1996–2003) # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2003 – УСӨ) # [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (2003–2006) # [[Динара Бекенқызы Желдібаева|Динара Желдібаева]] (2006–2007 – УСӨ) # [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (2007–2016) # [[Алмас Ерікұлы Дисюков|Алмас Дисюков]] (2016 – УСӨ) # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Кожатаев]] (сәуір 2016 – 31 мамыр 2021)<ref name="31mam21">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3145323 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-05-31 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (мамыр 2021 – желтоқсан 2024)<ref name="31mam21" /> # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (12 желтоқсан 2024 бастап) }} === [[Израиль]] === {{columns-list|2| # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (1996–2002) # [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2002–2003 – УСӨ) # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Абдрахманов]] (2003–2006) # Талғат Орекенов (2006 – УСӨ) # [[Вадим Павлович Зверьков|Вадим Зверьков]] (2006–2008) # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (2008–2012) # [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (2012 – қыркүйек 2014) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (желтоқсан 2014 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19b" /> # [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (30 қыркүйек 2019 – 26 наурыз 2024)<ref name="26naw24" /><ref name="30qir19a" /> # [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> }} === [[Индонезия]] === {{columns-list|2| # [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010–2012) # [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2012 – қаңтар 2019) # [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (мамыр 2019 –) # [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (23 қазан 2023 бастап)<ref name="23qaz23" /> }} === [[Иордания]] === {{columns-list|2| # [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2007 – қазан 2014) # [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (қазан 2014 – маусым 2019) # [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (6 маусым 2019 – 18 сәуір 2024)<ref name="18saw24" /> # [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (4 маусым 2024 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-rahymkululy-shaldanbay-kazakstan-respublikasynyn-iordan-hashimit-koroldigindegi-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-452151 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай Қазақстан Республикасының Иордан Хашимит Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Ирак]] === # [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (– 18 сәуір 2024)<ref name="18saw24" /> # [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25" /> === [[Иран]] === {{columns-list|2| # [[Мырзатай Жолдасбекұлы Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (1993–1996) # [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Гиззатов]] (1996–2000) # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (2000–2003) # [[Сәбит Мұхтарұлы Таиров|Сәбит Таиров]] (2004–2006) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2006–2009) # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2009–2010) # [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2011 – қыркүйек 2018) # [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (қаңтар 2019 –) # [[Оңталап Серікбайұлы Оңалбаев|Оңталап Оңалбаев]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> }} === [[Камбоджа]] === # [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)<ref name="2qir14" /> # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (– 25 тамыз 2023)<ref name="25tam23" /> # [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> === [[Корея Республикасы]] === {{columns-list|2| # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1995–1996 – УСӨ) # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1995–2000) # [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (2000–2003) # [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2003–2006) # [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2006–2008) # [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2008–2012) # [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2012 – 27 сәуір 2018) # [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (27 сәуір 2018 – 16 наурыз 2023)<ref name="27saw18">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192696 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-27 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref name="16maw23" /> # [[Нұрғәлі Алмасбайұлы Арыстанов|Нұрғәлі Арыстанов]] (16 наурыз 2023 - 13 сәуір 2026)<ref name="16maw23" /> # [[Асет Жеңісұлы Исенали|Асет Исенали]] (13 сәуір 2026 бастап) }} === [[Кувейт]] === {{columns-list|2| # [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (28 маусым 2019 – 2 қыркүйек 2020)<ref name="20qir20" /> # [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (12 қазан 2020 — 5 шілде 2025)<ref name="12qaz20">{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-10-12 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Ержан Иракұлы Елекеев|Ержан Елекеев]] (5 шілде 2025 жылдан бастап) }} === [[Солтүстік Корея|КХДР]] === # [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="18saw24" /> === [[Қатар]] === {{columns-list|2| # [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2007 – қазан 2014) # [[Асқар Жеңісұлы Шоқыбаев|Асқар Шоқыбаев]] (қараша 2014 – 2 қыркүйек 2020) # [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 қыркүйек 2020 – 10 шілде 2026)<ref name="20qir20" /> # [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (10 шілде 2026 бастап) }} === [[Қытай]] === {{columns-list|2| #[[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]] (желтоқсан 1992 – 1995) #[[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (1995–2001) #[[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] (қараша 2001 – қаңтар 2007) #[[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (ақпан 2007 – 23 қараша 2011) #[[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (21 сәуір 2012 – 2014) #[[Шахрат Шәкізатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (21 ақпан 2015 – 1 қараша 2019)<ref name="21aqp15">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17810-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-11-28}}</ref> #[[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (1 қараша 2019 – 8 сәуір 2022)<ref name="8saw22" /> #[[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (8 сәуір 2022 бастап)<ref name="8saw22" /><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31792379.html |title= Шахрат Нұрышев Қазақстанның Қытайдағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} === [[Лаос]] === # [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)<ref name="2qir14" /> # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (– 25 тамыз 2023)<ref name="25tam23" /> # [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> === [[Ливан]] === {{columns-list|2| # [[Ербол Әбдісаттарұлы Дербісәлиев|Ербол Дербісәлиев]] (2004–2007 – УСӨ) # [[Ержан Жиенғалиұлы Қалекенов|Ержан Қалекенов]] (2008–2010 – УСӨ) # [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (2011–белгісіз – УСӨ) # [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (13 маусым 2022 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-rasul-bereketuly-zhumaly-kazakstan-respublikasynyn-livan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1353833 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Расул Берекетұлы Жұмалы Қазақстан Республикасының Ливан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Малайзия]] === {{columns-list|2| # [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1996–1999) # [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1999–2001) # [[Олжас Қабдешұлы Тоғызбаев|Олжас Тоғызбаев]] (2001–2002 – УСӨ) # [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2002–2004) # [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2004–2009) # [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010–2012) # [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2012–2013 – УСӨ) # [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2013 – мамыр 2019) # [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (мамыр 2019 – 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2021 – 9 қыркүйек 2026)<ref name="26aqp21" /><ref name="26qir11-sug">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-bolat-bolatuly-sugirbaev-kazakstan-respublikasynyn-malayziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kazakstan-respublikasynyn-bruney-darussalamdagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosaty |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Болат Болатұлы Сүгірбаев Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бруней-Даруссаламдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}</ref> }} === [[Мальдивтер]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)<ref name="26qan22" /> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап) === [[Моңғолия]] === {{columns-list|2| # [[Уәлихан Сиянбекұлы Қоңырбаев|Уәлихан Қоңырбаев]] (1997–1999 – УСӨ) # [[Қайрат Исағалиұлы Исағалиев|Қайрат Исағалиев]] (1999–2002 – УСӨ) # [[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (2002–2005 – УСӨ) # [[Асхат Өрістемұлы Сыздықов|Асхат Сыздықов]] (2005–2007 – УСӨ) # [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (2007–2012) # [[Қалыбек Ибраһимұлы Қобыландин|Қалыбек Қобыландин]] (2013 – 14 тамыз 2019) # [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (14 тамыз 2019–8 сәуір 2022) # [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (8 сәуір 2022—21 сәуір 2025)<ref name="8saw22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--832452 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gabit-beybituly-koyshybaev-kazakstan-respublikasynyn-mongoliyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2135256 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> # [[Алмас Сейтақынұлы Сейтақынов|Алмас Сейтақынов]] (21 сәуір 2025 бастап)<ref name="Мемлекет басшысының жарлықтарымен">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> }} === [[Мьянма]] === # [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (30 қыркүйек 2019 – 21 сәуір 2022)<ref name="30qir19a" /><ref name="21saw22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2133331 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (13 сәуір 2026 бастап) === [[Непал]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)<ref name="26qan22" /> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап) === [[Оман]] === {{columns-list|2| # [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2011–2014) # [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2014 – мамыр 2019) # [[Нәжмедин Мұхаметәліұлы]] (18 мамыр 2019 – 18 сәуір 2024)<ref name="muhametaliuli" /> # [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="18saw24" /> }} === [[Палестина]] === # [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (– 18 сәуір 2024)<ref name="18saw24" /> # [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25" /> === [[Пәкістан]] === {{columns-list|2| # [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмұхамбетов]] (1994–1999) # [[Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев|Бекжасар Нарбаев]] (1999–2003) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2003–2006) # [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2006 – қаңтар 2018) # [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (28 маусым 2019 – 5 сәуір 2021)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/hronika-53183 |title= Хроника |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Ержан Сансызбайұлы Қыстафин|Ержан Қыстафин]] (18 мамыр 2021—) }} === [[Сауд Арабиясы]] === {{columns-list|2| # [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (1996–2002) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2002–2006) # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2006–2011) # [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2011–2013) # [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2013–2019)<ref name="18naw19" /><ref name="18qar13">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2013-11-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024) # [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="18saw24" /> }} === [[Сингапур]] === {{columns-list|2| # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2003–2004 – УСӨ) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2004–2008 – УСӨ) # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2008 – сәуір 2016) # [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (маусым 2016 – маусым 2019) # [[Әркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Әркен Арыстанов]] (маусым 2019 –2022) # [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (21 қазан 2022 бастап)<ref name="21qaz22" /> }} === [[Тайланд]] === {{columns-list|2| # [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (1998–2000 – УСӨ) # [[Дудар Түсіпұлы Жәкенов|Дудар Жәкенов]] (2000–2002 – УСӨ) # [[Рашид Тауфикұлы Рақымбеков|Рашид Рақымбеков]] (2002–2003 – УСӨ) # [[Сәкен Спаханұлы Сейдуалиев|Сәкен Сейдуалиев]]<ref>{{Cite web|url= https://senate.parlam.kz/kk-KZ/history-convocation2 |title= Екінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының тізімі |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}</ref> (2003–2005 – УСӨ) # [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2005–2006 – УСӨ) # [[Әмір Болатұлы Мусин|Әмір Мусин]] (2007–2013 – УСӨ) # [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2013 – шілде 2017) # [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (3 шілде 2017 – 21 сәуір 2022)<ref name="21saw22" /> # [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]] (21 сәуір 2022 — 5 шілде 2025)<ref name="21saw22a">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2132955 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (7 тамыз 2025 бастап) }} === [[Түркия]] === {{columns-list|2| # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1992–1994, 1994–1996) # [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] (1996–1998) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1999–2003) # [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2003–2005) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2006–2008) # [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2008–2010) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2010 – 7 қазан 2016)<ref name="7qaz16" /> # [[Абзал Сапарбекұлы]] (5 сәуір 2017 – 15 наурыз 2022)<ref name="15naw22a" /> # [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (15 наурыз 2022 бастап)<ref name="15naw22b">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Үндістан]]=== {{columns-list|2| # [[Мұхамеджан Керейұлы Исаев|Мұхамеджан Исаев]] (1993–1994) # [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1995–1998) # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1998–2004) # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2004–2009) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2010 – қыркүйек 2014) # [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (6 қазан 2014 – 4 қыркүйек 2019) # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (4 қыркүйек 2019 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (19 сәуір 2021 — 7 сәуір 2025)<ref name="19saw21" /> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (7 сәуір 2025 бастап)<ref name="7sau25">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--735519 Мемлекет басшысының жарлықтарымен:]</ref> }} === [[Шри-Ланка]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022–21 сәуір 2025)<ref name="26qan22" /> # [[Сергей Александрович Викторов|Сергей Викторов]] (21 сәуір 2025 бастап)<ref name="Мемлекет басшысының жарлықтарымен">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> == [[Америка]] == === [[Америка Құрама Штаттары]] === {{columns-list|2| #[[Әлім Шәкірұлы Жамбыршин|Әлім Жамбыршин]] (1992–1994) #[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1994–1996) #[[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (1996–2000) #[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (желтоқсан 2000 – 15 мамыр 2007) #[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (4 шілде 2007 – 28 қыркүйек 2012) #[[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (4 қаңтар 2013 – 4 қаңтар 2017) #[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (15 ақпан 2017 – 6 сәуір 2021)<ref name="15aqp17" /> #[[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] (5 сәуір 2021 – 26 қыркүйек 2025)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/tagayyndaular-53955 |title= Тағайындаулар |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-05 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (20 қазан 2025 бастап) }} === [[Аргентина]] === # [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)<ref name="2cil21" /> === [[Бразилия]] === {{columns-list|2| # [[Бақытжан Ордабаев]] (2012 – желтоқсан 2015) # [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (29 наурыз 2016 –) # [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (12 ақпан 2021 бастап)<ref name="12aqp21" /> }} === [[Доминикан Республикасы]] === # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /><ref name="18qar13" /> # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)<ref name="26qir18" /><ref name="elemesov2020">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-08-07 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> === [[Канада]] === {{columns-list|2| # [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2008–2011) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2012 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /> # [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (27 сәуір 2018 – 16 маусым 2023)<ref name="27saw18" /><ref name="16maw23" /> # [[Дәулетбек Қайырбекұлы Құсайынов|Дәулетбек Құсайынов]] (4 шілде 2023 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/dauletbek-kusayyinov-jana-kyizmetke-tagayyindaldyi-352360/ |title= Дәулетбек Құсайынов жаңа қызметке тағайындалды |lang= kk |publisher= tengrinews |date= 2023-06-04 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} === [[Коста-Рика]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)<ref name="26qir18" /><ref name="elemesov2020" /> === [[Куба]] === # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /><ref name="18qar13" /> # [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (26 қыркүйек 2018 – 15 наурыз 2022)<ref name="15naw22a" /><ref name="26qir18">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192697 |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-09-26 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (15 наурыз 2022 бастап)<ref name="15naw22b" /> === [[Мексика]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2015 – 7 тамыз 2020)<ref name="elemesov2020" /> # [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (23 қазан 2023 – 15 қараша 2024)<ref name="23qaz23" /><ref name="15qar24">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--15102417 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-11-15 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Алмұрат Асылмұратұлы Тұрғанбеков|Алмұрат Тұрғанбеков]] (15 қараша 2024 бастап)<ref name="15qar24" /> === [[Панама]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)<ref name="26qir18" /><ref name="elemesov2020" /> === [[Чили]] === # [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)<ref name="2cil21" /> === [[Ямайка]] === # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /><ref name="18qar13" /> # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 –)<ref name="26qir18" /> == [[Африка]] == === [[Алжир]] === # [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (– 2 қыркүйек 2020)<ref name="20qir20" /> # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 –)<ref name="11qar21">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kayrat-kayyrbekuly-lama-sharif-kazakstan-tagayyndaldy-11104453 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-11-11 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (15 қараша 2024 бастап)<ref name="15qar24" /> === [[Кения]] === # [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (14 тамыз 2023 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--147029 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> === [[Конго Республикасы]] === # [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (11 қараша 2025 бастап) === [[Ливия]] === {{columns-list|2| # [[Бақыт Сәбитұлы Арыстан|Бақыт Арыстан]] (2003–2006 – УСӨ) # [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (2006–2007 – УСӨ) # [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2007–2009 – УСӨ) # [[Мұхит Советұлы Оразаев|Мұхит Оразаев]] (2009–2011 – УСӨ) }} === [[Мозамбик]] === # [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап) === [[Мысыр]] === {{columns-list|2| # [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1993–1999) # [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (1999–2002) # [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2002–2008) # [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2008–2011) # [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2011 – қазан 2016) # [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2017 – 20 қыркүйек 2020)<ref name="30qir19b" /> # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (20 қыркүйек 2020 – 5 қаңтар 2025) # [[Асқар Жеңісұлы Жеңіс|Асқар Жеңіс]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25" /> }} === [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]]=== {{columns-list|2| # [[Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев|Талғат Қалиев]] (2014–2019) # [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (12 шілде 2019 – 11 қаңтар 2023)<ref name="11qan23a" /> # [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (11 қаңтар 2023 бастап)<ref name="11qan23" /> }} === [[Кения]] === # [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (25 ақпан 2026 бастап) === [[Танзания]] === # [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап) === [[Того]] === # [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> === [[Тунис]] === # [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (– 2 қыркүйек 2020)<ref name="20qir20" /> # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 5 қаңтар 2025)<ref name="11qar21" /> === [[Эфиопия]] === {{columns-list|2| # [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Али]] (21 қазан 2014 – 19 шілде 2019)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erlik-shakiruly-ali-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy-totens |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ерлік Шәкірұлы Әли Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен қызметінен босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (19 шілде 2019 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-barlybai-karimuly-sadykov-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy- |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Барлыбай Кәрімұлы Садықов Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} == [[Океания]] == === [[Аустралия]] === [[Жаңа Зеландия]]дағы Төтенше және Өкілетті Елші қызметін қоса атқарады: # [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)<ref name="16maw23" /> == Халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкілдер == === [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] === # [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1992—1999) # [[Мәдина Бинешқызы Жарбосынова|Мәдина Жарбосынова]] (1999—2003) # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2003—2007) # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2007—2013) # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2013—2016) # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2017—2020) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2020–2022)<ref name="30qir20" /> # [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (2022–2024)<ref name="6qaz22" /> # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (16 мамыр 2024 бастап) === [[Еуропа одағы]], [[НАТО|Солтүстік Атлант шарты ұйымы]] === Қазақстанның Люксембургтегі елшісі 1994 жылдан бері Еуроодақ пен НАТО жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады: # [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994—1998) # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998—2001) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001—2003) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003—2009) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009—2012) # [[Алмаз Нәсіредденұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012—2018) # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (2018—2021) # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 — 5 шілде 2025)<ref name="19saw21" /> # [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап) === [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] === Қазақстанның Сауд Арабиясындағы елшісі 2013 жылдан бері ИЫҰ жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады: # [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2010—2019) # [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019—2024) # [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="18saw24" /> === [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] === Қазақстанның Беларусьтегі елшісі 1995 жылдан бері ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады: # [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1995–1996) # [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998) # [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003) # [[Ғазиз Алдамжаров]] (2003–2006) # [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008) # [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012) # [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2019–2023) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2023–2024)<ref name="25tam23" /> # [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)<ref name="jaqsylyqov24" /> === [[Еуразиялық экономикалық одақ]] === # [[Рүстем Сұлтанұлы Жиенбаев|Рүстем Жиенбаев]] (?—2008) # [[Бақытжан Ордабаев]] (2008—2012) # [[Фархат Шахафутдинұлы Әбдіхалықов|Фархат Әбдіхалықов]] (2012—2015) === [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] === # [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (2005—2017) # [[Жәнібек Абдуләкімұлы Иманалиев|Жәнібек Иманалиев]] (2017—2022)<ref name="21saw22" /> # [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] (21 сәуір 2022 бастап)<ref name="21saw22a" /> === [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] === # [[Жанар Сейдақметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (2022—2024)<ref name="6qaz22" /> # [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] (2024—2025) # [[Қайрат Қалмұқаметұлы Төребаев|Қайрат Төребаев]] (17 наурыз 2025 бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстан елшілері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан елшілерінің тізімдері]] g50bkz3mn7iktaycxi640ha5y758w4p 3653348 3653346 2026-09-11T08:23:04Z Nurken 111493 11 қыркүйек 2026 (малайз, грузия) 3653348 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Төменде тәуелсіздік алғаннан бергі '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның елшілерінің тізімі''' (үйлесімді елшілерді қоспағанда) берілген. УСӨ — Уақытша сенімді өкіл. ==[[Еуропа]]== === [[Албания]] === Қазақстанның Түркиядағы елшісі 2024 жылға дейін Албаниядағы елші қызметін қоса атқарды: # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2011—2016)<ref name="7qaz16">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/zhktuimebaevty-ontustik-kazakstan-oblysynyn-ekimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title= «Ж.Қ.Түймебаевты Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2016-10-07 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Абзал Сапарбекұлы]] (2017—2022)<ref name="8tam17" /><ref name="15naw22a">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522550 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (2022—2024)<ref name="9jel22" /> # [[Ескендір Жүсіпұлы Айсариев|Ескендір Айсариев]] (16 шілде 2024 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-iskander-zhusipuly-aysariev-kazakstan-respublikasynyn-albaniya-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1665025 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-07-16}}</ref> === [[Андорра]] === # [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (21 ақпан 2015 – 27 сәуір 2018)<ref name="21aqp15" /><ref name="27saw18" /> # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (8 қазан 2018 – 11 қаңтар 2023)<ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-ispaniya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-konstantin-vasilevich-zhi |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Испания Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Константин Васильевич Жигалов Қазақстан Республикасының Андорра Князьдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік турист ұйымы жанындағы Тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-10-08 |accessdate= 2024-11-28}}</ref><ref name="11qan23a" /> # [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (14 тамыз 2023 бастап)<ref name="14tam23">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1475332 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-11-28}}</ref> === [[Аустрия]] === {{columns-list|2| # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1996–2002) # [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2002–2005) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Куанышев]] (2005–2007) # [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2007) # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2007–2008) # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2008–2011) # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2011–2013) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (2014 – қыркүйек 2020) # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қазан 2022)<ref name="30qir20" /><ref name="6qaz22" /> # [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (21 қазан 2022 – 14 тамыз 2023)<ref name="21qaz22" /> # [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (14 тамыз 2023 бастап)<ref name="14tam23" /> }} === [[Бельгия]] === {{columns-list|2| # [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1993–1998) # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012) # [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012 – 22 мамыр 2018) # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (3 шілде 2018 – қаңтар 2021) # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 — 5 шілде 2025)<ref name="19saw21" /> # [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап) }} === [[Болгария]] === {{columns-list|2| # [[Тимур Бибіталыұлы Оразаев|Тимур Оразаев]]<ref name="orazaev">{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= Қазақстанның Литвадағы елшілігі |accessdate= 2024-06-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240624230012/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |date= 2024-06-24}}</ref> (2004–2008 – УСӨ) # [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2008–2009 – УСӨ) # [[Теміртай Рымтайұлы Ізбастин|Теміртай Ізбастин]] (2009 – 9 желтоқсан 2022) # [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)<ref name="9jel22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911248 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Босния және Герцеговина]] === # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (– 30 наурыз 2022)<ref name="30naw22" /> # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (31 қазан 2022 бастап)<ref name="31qaz22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--319735 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-31 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> === [[Ватикан]] === # [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (– 21 қазан 2022)<ref name="21qaz22" /> # [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)<ref name="18saw23" /> === [[Германия]] === {{columns-list|2| # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1993–1995) # [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (ақпан 1996 – шілде 2000) # [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2000–2003) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (2003–2007) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (14 қаңтар 2008 – 4 шілде 2014) # [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 қыркүйек 2014 – маусым 2019)<ref name="2qir14" /> # [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (6 маусым 2019 – 13 маусым 2022)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dauren-aytbayuly-karipov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1353746 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дәурен Айтбайұлы Кәріпов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (13 маусым 2022 бастап) }} === [[Грекия]] === {{columns-list|2| # [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2005 – 2007) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2007 – қыркүйек 2015) # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (сәуір 2016 – 2021) # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (31 мамыр 2021 – 12 желтоқсан 2024)<ref name="31mam21" /> # [[Тимур Шәмілұлы Сұлтанғожин|Тимур Сұлтанғожин]] (23 қаңтар 2025 бастап) }} === [[Дания]] === # [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (21 ақпан 2015 – 18 наурыз 2019)<ref name="21aqp15" /><ref name="18naw19">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192699 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-03-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2 шілде 2021–6 қыркүйек 2024)<ref name="2cil21">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--263653 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-07-02 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (21 сәуір 2025 бастап)<ref name="Мемлекет басшысының жарлықтарымен">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> === [[Ирландия]] === # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)<ref name="15aqp17" /> # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)<ref name="18saw23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1832321 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> === [[Исландия]] === # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)<ref name="15aqp17" /> # [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 – 17 тамыз 2022)<ref name="8tam17">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192695 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-08-08 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)<ref name="18saw23" /> === [[Испания]] === {{columns-list|2| # [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (1998–2004) # [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2004–2008) # [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2008–2012) # [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (2012 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /> # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (27 сәуір 2018 – 11 қаңтар 2023)<ref name="27saw18" /><ref name="11qan23a">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105558 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (11 қаңтар 2023 бастап)<ref name="11qan23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105112 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Италия]] === {{columns-list|2| # [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (1995–2001) # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2002–2004) # [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2004–2012) # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2012 – 10 тамыз 2015) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (қыркүйек 2015 – 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (26 ақпан 2021 бастап)<ref name="26aqp21">{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192721 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-26 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Кипр]] === # [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғәлиев]] (6 қаңтар 2012 — 9 қыркүйек 2014) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (9 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19b">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192710 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (12 қазан 2020 – 26 наурыз 2024)<ref name="12qaz20" /><ref name="26naw24">{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2622536 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-26 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Николай Владимирович Жұмақанов|Николай Жұмақанов]] (23 қаңтар 2025 бастап) === [[Латвия]] === {{columns-list|2| # [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2012) # [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (ақпан – қараша 2019) # [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (1 қараша 2019 – 23 қазан 2023)<ref name="pirimbetov">{{Cite web|url= https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-vladimiruly-pirimbetov-kazakstan-respublikasynyn-latviya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-el |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Владимирұлы Пірімбетов Қазақстан Республикасының Латвия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-11-01 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref name="23qaz23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2395022 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-10-23 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (23 қазан 2023 бастап)<ref name="23qaz23" /> }} === [[Литва]] === {{columns-list|2| # [[Саят Дүйсенбайұлы Бейсенов|Саят Бейсенов]] (1995–1997) # [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (1997–2002) # [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2002–2006) # [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] (2006–2008) # [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2008–2012) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2013 – 29 мамыр 2018) # [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (тамыз 2018 – 9 желтоқсан 2022)<ref name="9jel22" /> # [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Тимур Оразаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)<ref name="9jel22" /> }} === [[Лихтенштейн]] === # [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (– 21 қазан 2022)<ref name="21qaz22" /> # [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)<ref name="18saw23" /> === [[Люксембург]] === # [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994—1998) # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998—2001) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001—2003) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003—2009) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009—2012) # [[Алмаз Нәсіредденұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012—2018) # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (2018—2021) # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (21 қазан 2021 — 5 шілде 2025)<ref name="21qaz21" /> # [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (9 желтоқсан 2025 жылдан бастап) === [[Мажарстан]] === {{columns-list|2| # [[Сәлім Әлмағамбетұлы Құрманғожин|Сәлім Құрманғожин]] (1993–1996) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1996–2001) # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (2002–2006) # [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2006–2012) # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2013 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> # [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (30 қыркүйек 2019 – шілде 2024)<ref name="30qir19a" /> # [[Абзал Сапарбекұлы]] (16 шілде 2024 – 10 шілде 2026) # [[Анель Бақытбекқызы]] (10 шілде 2026 бастап) }} === [[Мальта]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 — 10 тамыз 2015) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (– 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)<ref name="21qaz21">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2193930 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> === [[Нидерланд]] === {{columns-list|2| # [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2004–2006 – УСӨ) # [[Майнюра Саветқызы Мырзамадиева|Майнюра Мырзамадиева]] (2007–2016) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (мамыр 2016 – 30 қыркүйек 2020)<ref name="30qir20">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192717 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қыркүйек 2024)<ref name="30qir20" /> # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (6 қыркүйек 2024 — 9 желтоқсан 2025) # [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (9 желтоқсан 2025 бастап) }} === [[Норвегия]] === {{columns-list|2| # [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2004–2006 – УСӨ) # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2006–2008 – УСӨ) # [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2008–2010 – УСӨ) # [[Нұрлан Орынбасарұлы Мусин|Нұрлан Мусин]] (2010–2013 – УСӨ) # [[Асқар Сағиұлы Тәжиев|Асқар Тәжиев]] (2013 – 17 қыркүйек 2014) # [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (қыркүйек 2014 – қазан 2018) # [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 сәуір 2019 – 11 қаңтар 2023) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (11 қаңтар 2023 бастап)<ref name="11qan23" /> }} === [[Польша]] === {{columns-list|2| # [[Игорь Николаевич Тутеволь|Игорь Тутеволь]] (1999–2000 – УСӨ) # [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмухамбетов]] (2000–2001 – УСӨ) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2000–2003) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2003–2005) # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (2005–2012) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2012–2016) # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (мамыр 2016 – ақпан 2017) # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (шілде 2017 – мамыр 2020) # [[Әлім Серікұлы Қирабаев|Әлім Қирабаев]] (5 наурыз 2020 — 7 сәуір 2025)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-serikuly-kirabaev-kazakstan-respublikasynyn-polsha-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-k |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Серікұлы Қирабаев Қазақстан Республикасының Польша Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-03-05 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (7 сәуір 2025 бастап)<ref name="7sau25" /> }} === [[Португалия]] === {{columns-list|2| # [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (– 30 қыркүйек 2019)<ref name="galiev">{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/intinf/about/structure/people/521?lang=kk |title= Ғалиев Жан Сержанұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ақпарат комитеті|Сыртқы істер министрлігі Халықаралық ақпарат комитеті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (30 қыркүйек 2019 – 5 қаңтар 2025)<ref name="30qir19a">{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192709 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5029 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2025-01-05 |accessdate= 2025-01-05}}</ref> }} === [[Румыния]] === {{columns-list|2| # [[Эрик Болатбекұлы Жүсіпов|Эрик Жүсіпов]] (2003–2005 – УСӨ) # [[Бақытжан Ордабаев]] (2005–2008 – УСӨ) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]? (2008–2012 – УСӨ) # [[Талғат Ғабдуллаұлы Калиев|Талғат Калиев]] (2012–2014 – УСӨ) # [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="2qir14">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16727-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2014-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref name="30qir19b" /> # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (30 қыркүйек 2019 –)<ref name="30qir19a" /> # [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (24 наурыз 2023 – 22 шілде 2026)<ref name="24naw23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2421217 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-24 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Амангелді Ғазезұлы Саинов|Амангелді Саинов]] (22 шілде 2026 бастап) }} === [[Сан-Марино]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 — 10 тамыз 2015) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (– 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)<ref name="21qaz21" /> === [[Сербия]] === {{columns-list|2| # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (– 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> # [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (30 қыркүйек 2019 – 2 шілде 2021)<ref name="30qir19a" /> # [[Мәди Бәкірұлы Атамқұлов|Мәди Атамқұлов]] (2 шілде 2021 — 10 шілде 2026)<ref name="2cil21" /> # [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (10 шілде 2026 бастап) }} === [[Словакия]] === {{columns-list|2| # [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (– 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> # [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (21 желтоқсан 2019 –)<ref>{{Cite web|url= https://turantimes.kz/politika/11935-zamestitel-ministra-inostrannyh-del-roman-vasilenko-naznachen-poslom.html |title= Заместитель министра иностранных дел Роман Василенко назначен послом |lang= ru |work= turantimes.kz |date= 2019-12-21}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191223073724/https://turantimes.kz/politika/11935-zamestitel-ministra-inostrannyh-del-roman-vasilenko-naznachen-poslom.html |date= 2019-12-23}}</ref> # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (30 наурыз 2022 – қараша 2024)<ref name="30naw22">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--302120 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-30 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Жанна Ниязбекқызы Сағынова|Жанна Сағынова]] (15 қараша 2024 бастап)<ref name="15qar24" /> }} === [[Словения]] === # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (21 қазан 2021 – 6 қазан 2022)<ref name="6qaz22" /><ref name="21qaz21" /> # [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (24 наурыз 2023 — 14 тамыз 2023)<ref name="24naw23" /> # [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (9 қыркүйек 2024 — 13 қазан 2025) # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (13 қазан 2025 бастап) === [[Солтүстік Македония]] === # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (– 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> # [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (2 қыркүйек 2020 –) # [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (26 наурыз 2024 – 27 тамыз 2026)<ref name="26naw24" /><ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-satybaldy-eresuly-burshakov-kazakstan-respublikasynyn-soltustik-makedoniya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-277720 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сатыбалды Ересұлы Бұршақов Қазақстан Республикасының Солтүстік Македония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}</ref> === [[Ұлыбритания]] === {{columns-list|2| # [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (1995–1996) # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1996–1999) # [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Әділ Ахметов]] (2000–2001) # [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (2002–2007) # [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (2008 – 17 қыркүйек 2014) # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (17 қыркүйек 2014 – 15 ақпан 2017)<ref name="15aqp17" /> # [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (15 ақпан 2017 – 17 тамыз 2022)<ref name="15aqp17">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192692 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-02-15 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (6 қазан 2022 – 20 қазан 2025)<ref name="6qaz22">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--69959 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-london/about/structure/people/28485?lang=kk |title= Ілиясов Мағжан Жанботаұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Ұлыбританиядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (22 шілде 2026 бастап) }} === [[Финляндия]] === {{columns-list|2| # [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2016) # [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (29 наурыз 2016 – 25 наурыз 2019) # [[Жанна Сәбитқызы Сартбаева|Жанна Сартбаева]] (18 мамыр 2019 – 20 маусым 2024)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanna-sabitkyzy-sartbaeva-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052539 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жанна Сәбитқызы Сартбаева Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Азамат Сәбитұлы Әбдіраимов|Азамат Әбдіраимов]] (20 маусым 2024 бастап) }} === [[Франция]] === {{columns-list|2| # [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1993–1996) # [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (1997–1999) # [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1999–2003) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2003–2005) # [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2005–2008) # [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (2008–2009) # [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2009 – қазан 2017) # [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (31 қазан 2017 – қыркүйек 2022)<ref name="galiev" /> # [[Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова|Гүлсара Арыстанқұлова]] (23 шілде 2022 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gulsara-mereykyzy-arystankulova-kazakstan-respublikasynyn-francuz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-2365642 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова Қазақстан Республикасының Француз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-07-23 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Хорватия]] === {{columns-list|2| # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (2008–2009 – УСӨ) # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (2012–2014 – УСӨ) # [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (2014 – 4 қаңтар 2017) # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (мамыр 2017 – 30 наурыз 2022)<ref name="30naw22" /> # [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбиболлаев]] (30 наурыз 2022 – 24 наурыз 2023)<ref name="30naw22" /> # [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (16 маусым 2023 – 5 қаңтар 2025)<ref name="16maw23">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1653134 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-16 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25" /> }} === [[Черногория]] === # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (– 30 наурыз 2022)<ref name="30naw22" /> === [[Чехия]] === {{columns-list|2| #[[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (1997–2001) #Дархан Әліұлы Бердәлиев (2001–2003) #Игорь Идеалұлы Мұсәлімов (2003–2004) #[[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (2004–2008) #[[Анарбек Бақтығазыұлы Қарашев|Анарбек Қарашев]] (қаңтар 2008 – шілде 2014) #[[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (наурыз 2015 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19a" /> #[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (қараша 2019 – 16 маусым 2023) #[[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (16 маусым 2023 — 9 желтоқсан 2025)<ref name="16maw23" /> # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (9 желтоқсан 2025 бастап) }} === [[Швейцария]] === {{columns-list|2| # [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] (1996–1999) # [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Дәненов]] (1999–2004) # [[Абусеитов, Кайрат Хуатович|К. Абусеитов]] (2004–2008) # [[Аманжол Қазбекович Жанқұлиев|Аманжол Жанкулиев]] (2008–2009) # [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2009 – наурыз 2016) # [[Жанар Сейдахметқызы Айтжанова|Жанар Айтжанова]] (11 мамыр 2016 – 4 қыркүйек 2019) # [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (4 қыркүйек 2019 – 21 қазан 2022)<ref name="21qaz22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2195722 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 қазан 2022 бастап)<ref name="21qaz22" /> }} === [[Швеция]] === {{columns-list|2| # [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (2013 – 18 наурыз 2019)<ref name="18naw19" /> # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (наурыз 2019 – 7 желтоқсан 2020) # [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (12 ақпан 2021 – 6 қыркүйек 2024)<ref name="12aqp21" /> # [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (6 қыркүйек 2024 бастап) }} === [[Эстония]] === {{columns-list|2| # [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2016) # [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (ақпан 2017 — наурыз 2019) # [[Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов|Нұрлан Сейтімов]] (21 желтоқсан 2019 – 27 наурыз 2024) # [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] (27 наурыз 2024 бастап) }} == [[Посткеңестік кеңістік]] == === [[Армения]] === {{columns-list|2| # [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (2010 – 6 наурыз 2015) # [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Темір Оразаев]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/t-orazaev-kazakstannyn-armeniyadagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy_a2886544/ |title= Т.Оразаев Қазақстанның Армениядағы Елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.inform.kz |date= 2016-03-29 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (12 ақпан 2021 – 10 шілде 2026)<ref name="12aqp21">{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192719 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-12 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-erevan/about/structure/people/7127?lang=ru#:~:text=%E2%80%93%20%D0%A7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BB%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8,%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F. |title= Иманбаев Болат Бариұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Армениядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Әзербайжан]] === {{columns-list|2| # [[Ибраһим Әжейұлы Аманғалиев|Ибраһим Аманғалиев]] (1993–1998) # [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1998–2002) # [[Андар Мәулешұлы Шоқпытов|Андар Шоқпытов]] (2002–2007) # [[Серік Дастанұлы Пірімбетов|Серік Пірімбетов]] (2008–2013) # [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2013–2015) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2015–2019) # [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2019–2023)<ref name="30qir19a" /> # [[Әлім Дәуренұлы Байел|Әлім Байел]] (18 сәуір 2023 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-daurenuly-bayel-kazakstan-respublikasynyn-azerbayzhan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1831827 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Дәуренұлы Байел Қазақстан Республикасының Әзербайжан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Беларусь]] === {{columns-list|2| # [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1994–1996) # [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998) # [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003) # [[Ғазиз Алдамжаров]] (2003–2006) # [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008) # [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012) # [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (12 тамыз 2019 – тамыз 2023) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (25 тамыз 2023 – маусым 2024)<ref name="25tam23" /> # [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)<ref name="jaqsylyqov24">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-mekeshuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasynyn-belarus-respublikasyndagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-451658 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Мекешұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасының Беларусь Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Тұрақты өкіл қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Грузия]] === {{columns-list|2| # [[Наурыз Ғұбайдуллаұлы Айдаров|Наурыз Айдаров]] (2003–2005 – УСӨ) # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2005–2006 – УСӨ) # [[Игорь Идеалұлы Мұсәлімов|Игорь Мұсәлімов]] (2006–2011 – УСӨ) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2012–2013 – УСӨ) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2013–2017) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2018–2022) # [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (9 желтоқсан 2022 – 11 қыркүйек 2026)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref name="26qir11" /> # [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] (11 қыркүйек 2026 бастап)<ref name="26qir11" /> }} === [[Қырғызстан]] === {{columns-list|2| # [[Мұхтар Шаханов]] (1993–2003) # [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (2003–2008) # [[Бақыт Сағындықұлы Оспанов|Бақыт Оспанов]] (2008–2009) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2009 – 16 наурыз 2015) # [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (16 наурыз 2015 – 7 ақпан 2018) # [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] (7 ақпан 2018 – 26 тамыз 2019) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (26 тамыз 2019 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934628 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев|Рәпіл Жошыбаев]] (19 сәуір 2021 — 10 шілде 2026)<ref name="19saw21">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934432 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Ысқақов|Әбілқайыр Сқақов]] (10 шілде 2026 бастап) }} === [[Молдова]] === # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 – 2022)<ref name="12qaz20" /> # [[Алмат Дәкібайұлы Айдарбеков|Алмат Айдарбеков]] (30 наурыз 2022 бастап)<ref name="30naw22" /> === [[Өзбекстан]] === {{columns-list|2| # [[Сайлау Батыршаұлы]] (1993-1994) # [[Нәжімеден Ихсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1994–1997) # [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (1997–2003) # [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (2003–2006) # [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] (2006–2007) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (2007–2009) # [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] (2010 – желтоқсан 2015) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2016 – 18 наурыз 2019)<ref name="18naw19" /> # [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2019–2022) # [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (31 қазан 2022 – 22 шілде 2026)<ref name="31qaz22" /> # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (22 шілде 2026 бастап) }} === [[Ресей]] === {{Толық мақала|Қазақстанның Ресейдегі елшілерінің тізімі}} {{columns-list|2| #[[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1992—1994) #[[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] (қаңтар 1994 – ақпан 2002) #[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (2002 – қараша 2003) #[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (қараша 2003 – 24 қаңтар 2006) #[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1 ақпан 2006 – 19 қаңтар 2007) #[[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (12 ақпан 2007 – 14 қазан 2008) #[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] (11 қараша 2008 – 24 маусым 2009) #[[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (14 тамыз 2009 – 25 сәуір 2012) #[[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (25 сәуір 2012 – 22 қаңтар 2014) #[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (11 ақпан 2014 – 12 қаңтар 2017) #[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (3 ақпан 2017 – 18 желтоқсан 2019) #[[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (29 қаңтар 2020 – 16 маусым 2023) #[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (3 шілде 2023 бастап) }} === [[Тәжікстан]] === {{columns-list|2| # [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999) # [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2001–2003) # [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2004–2008) # [[Әбутәліп Ібіжанұлы Ахметов|Әбутәліп Ахметов]] (2008–2010+) # [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (2011–2017) # [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (18 наурыз 2019 – 15 наурыз 2022)<ref name="15naw22b" /> # [[Уәлихан Әмірханұлы Төреханов|Уәлихан Төреханов]] (15 наурыз 2022 бастап)<ref name="15naw22b" /> }} === [[Түрікменстан]]=== {{columns-list|2| # [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1999–2004) # [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2004–2005) # [[Мұрат Марданұлы Атанов|Мұрат Атанов]] (2005–2008) # [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2008–2012) # [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (2012–2017) # [[Жандос Әнуарұлы Асанов|Жандос Асанов]] (13 шілде 2018 – тамыз 2019)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhandos-anuaruly-asanov-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жандос Әнуарұлы Асанов Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-07-13 |accessdate= 2024-09-11}}</ref> # [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (26 маусым 2019 – 15 наурыз 2022)<ref name="15naw22b" /> # [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (15 наурыз 2022 – 20 маусым 2024)<ref name="15naw22b" /><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-erlikuly-tazhibaev-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052143 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Ерлікұлы Тәжібаев Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] (20 маусым 2024 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2024/06/20/273172/ |title= Нұрлан Ноғаев Қазақстанның Түрікменстандағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[КТК (телеарна)|КТК]] |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} === [[Украина]] === {{columns-list|2| # [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1994–1996) # [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999) # [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев|Равиль Шырдабаев]] (1999–2003) # [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2003–2011) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (2012–2015) # [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (2016–2020) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 — 17 сәуір 2025)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |date=2020-10-12|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-darhan-amanuly-kaletaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1733555 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дархан Аманұлы Кәлетаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-17|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> # [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (17 сәуір 2025 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tolezhan-tursynuly-barlybaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1733617 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |date=2025-04-17|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> }} == [[Азия]] == === [[Ауғанстан]] === {{columns-list|2| # Мұхамедқали Бақбергенов (2003–2005 – УСӨ) # [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (2005–2011) # [[Өміртай Мақашұлы Бітімов|Өміртай Бітімов]] (2011 – сәуір 2018) # [[Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев|Әлімхан Есенгелдиев]] (2 сәуір 2018 – қыркүйек 2024)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alimhan-ongaruly-esengeldiev-kazakstan-respublikasynyn-auganstan-islam-respublikasyndagy-totenshe-zhane-oki |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев Қазақстан Республикасының Ауғанстан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-02 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Бангладеш]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)<ref name="26qan22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-01-26 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап) === [[Бахрейн]] === # [[Бақыт Батыршаев]] (– 18 наурыз 2019)<ref name="18naw19" /> # [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (30 қыркүйек 2019 — 18 сәуір 2024)<ref name="30qir19a" /> # [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (11 қараша 2025 бастап) === [[Бруней]] === # [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (21 ақпан 2015 –)<ref name="21aqp15" /> # [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (– 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2022 – 11 қыркүйек 2026)<ref name="26qan22" /><ref name="26qir11-sug" /> === [[Бутан]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)<ref name="26qan22" /> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап) === [[Біріккен Араб Әмірліктері]] === {{columns-list|2| # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2006–2013) # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2013 – ақпан 2019) # [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (ақпан 2019 – 18 сәуір 2024)<ref name="18saw24">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1835823 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Нажмедин Мұхаметәліұлы]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="muhametaliuli">{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/appointment/nazhmedin-muhametaliuly |title= Нажмедин Мұхаметәліұлы |lang= kk |publisher= inbusiness.kz |date= 2024-04-18 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} === [[Вьетнам]] === {{columns-list|2| # [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (желтоқсан 2013 – мамыр 2019) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (мамыр 2019 – 25 тамыз 2023)<ref name="25tam23">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2574614 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-08-25 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (25 тамыз 2023 бастап)<ref name="25tam23" /> }} === [[Жапония]]=== {{columns-list|2| # [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (1995–1996 – УСӨ) # [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1996–2003) # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2003 – УСӨ) # [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (2003–2006) # [[Динара Бекенқызы Желдібаева|Динара Желдібаева]] (2006–2007 – УСӨ) # [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (2007–2016) # [[Алмас Ерікұлы Дисюков|Алмас Дисюков]] (2016 – УСӨ) # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Кожатаев]] (сәуір 2016 – 31 мамыр 2021)<ref name="31mam21">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3145323 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-05-31 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (мамыр 2021 – желтоқсан 2024)<ref name="31mam21" /> # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (12 желтоқсан 2024 бастап) }} === [[Израиль]] === {{columns-list|2| # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (1996–2002) # [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2002–2003 – УСӨ) # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Абдрахманов]] (2003–2006) # Талғат Орекенов (2006 – УСӨ) # [[Вадим Павлович Зверьков|Вадим Зверьков]] (2006–2008) # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (2008–2012) # [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (2012 – қыркүйек 2014) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (желтоқсан 2014 – 30 қыркүйек 2019)<ref name="30qir19b" /> # [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (30 қыркүйек 2019 – 26 наурыз 2024)<ref name="26naw24" /><ref name="30qir19a" /> # [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> }} === [[Индонезия]] === {{columns-list|2| # [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010–2012) # [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2012 – қаңтар 2019) # [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (мамыр 2019 –) # [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (23 қазан 2023 бастап)<ref name="23qaz23" /> }} === [[Иордания]] === {{columns-list|2| # [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2007 – қазан 2014) # [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (қазан 2014 – маусым 2019) # [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (6 маусым 2019 – 18 сәуір 2024)<ref name="18saw24" /> # [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (4 маусым 2024 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-rahymkululy-shaldanbay-kazakstan-respublikasynyn-iordan-hashimit-koroldigindegi-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-452151 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай Қазақстан Республикасының Иордан Хашимит Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Ирак]] === # [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (– 18 сәуір 2024)<ref name="18saw24" /> # [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25" /> === [[Иран]] === {{columns-list|2| # [[Мырзатай Жолдасбекұлы Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (1993–1996) # [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Гиззатов]] (1996–2000) # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (2000–2003) # [[Сәбит Мұхтарұлы Таиров|Сәбит Таиров]] (2004–2006) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2006–2009) # [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2009–2010) # [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2011 – қыркүйек 2018) # [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (қаңтар 2019 –) # [[Оңталап Серікбайұлы Оңалбаев|Оңталап Оңалбаев]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> }} === [[Камбоджа]] === # [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)<ref name="2qir14" /> # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (– 25 тамыз 2023)<ref name="25tam23" /> # [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> === [[Корея Республикасы]] === {{columns-list|2| # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1995–1996 – УСӨ) # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1995–2000) # [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (2000–2003) # [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2003–2006) # [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2006–2008) # [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2008–2012) # [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2012 – 27 сәуір 2018) # [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (27 сәуір 2018 – 16 наурыз 2023)<ref name="27saw18">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192696 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-27 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref name="16maw23" /> # [[Нұрғәлі Алмасбайұлы Арыстанов|Нұрғәлі Арыстанов]] (16 наурыз 2023 - 13 сәуір 2026)<ref name="16maw23" /> # [[Асет Жеңісұлы Исенали|Асет Исенали]] (13 сәуір 2026 бастап) }} === [[Кувейт]] === {{columns-list|2| # [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (28 маусым 2019 – 2 қыркүйек 2020)<ref name="20qir20" /> # [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (12 қазан 2020 — 5 шілде 2025)<ref name="12qaz20">{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-10-12 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Ержан Иракұлы Елекеев|Ержан Елекеев]] (5 шілде 2025 жылдан бастап) }} === [[Солтүстік Корея|КХДР]] === # [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="18saw24" /> === [[Қатар]] === {{columns-list|2| # [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2007 – қазан 2014) # [[Асқар Жеңісұлы Шоқыбаев|Асқар Шоқыбаев]] (қараша 2014 – 2 қыркүйек 2020) # [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 қыркүйек 2020 – 10 шілде 2026)<ref name="20qir20" /> # [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (10 шілде 2026 бастап) }} === [[Қытай]] === {{columns-list|2| #[[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]] (желтоқсан 1992 – 1995) #[[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (1995–2001) #[[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] (қараша 2001 – қаңтар 2007) #[[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (ақпан 2007 – 23 қараша 2011) #[[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (21 сәуір 2012 – 2014) #[[Шахрат Шәкізатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (21 ақпан 2015 – 1 қараша 2019)<ref name="21aqp15">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17810-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-11-28}}</ref> #[[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (1 қараша 2019 – 8 сәуір 2022)<ref name="8saw22" /> #[[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (8 сәуір 2022 бастап)<ref name="8saw22" /><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31792379.html |title= Шахрат Нұрышев Қазақстанның Қытайдағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} === [[Лаос]] === # [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)<ref name="2qir14" /> # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (– 25 тамыз 2023)<ref name="25tam23" /> # [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> === [[Ливан]] === {{columns-list|2| # [[Ербол Әбдісаттарұлы Дербісәлиев|Ербол Дербісәлиев]] (2004–2007 – УСӨ) # [[Ержан Жиенғалиұлы Қалекенов|Ержан Қалекенов]] (2008–2010 – УСӨ) # [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (2011–белгісіз – УСӨ) # [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (13 маусым 2022 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-rasul-bereketuly-zhumaly-kazakstan-respublikasynyn-livan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1353833 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Расул Берекетұлы Жұмалы Қазақстан Республикасының Ливан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Малайзия]] === {{columns-list|2| # [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1996–1999) # [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1999–2001) # [[Олжас Қабдешұлы Тоғызбаев|Олжас Тоғызбаев]] (2001–2002 – УСӨ) # [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2002–2004) # [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2004–2009) # [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010–2012) # [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2012–2013 – УСӨ) # [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2013 – мамыр 2019) # [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (мамыр 2019 – 12 ақпан 2021)<ref name="12aqp21" /> # [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2021 – 11 қыркүйек 2026)<ref name="26aqp21" /><ref name="26qir11-sug">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-bolat-bolatuly-sugirbaev-kazakstan-respublikasynyn-malayziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kazakstan-respublikasynyn-bruney-darussalamdagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosaty |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Болат Болатұлы Сүгірбаев Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бруней-Даруссаламдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}</ref> # [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (11 қыркүйек 2026 бастап)<ref name="26qir11">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}</ref> }} === [[Мальдивтер]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)<ref name="26qan22" /> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап) === [[Моңғолия]] === {{columns-list|2| # [[Уәлихан Сиянбекұлы Қоңырбаев|Уәлихан Қоңырбаев]] (1997–1999 – УСӨ) # [[Қайрат Исағалиұлы Исағалиев|Қайрат Исағалиев]] (1999–2002 – УСӨ) # [[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (2002–2005 – УСӨ) # [[Асхат Өрістемұлы Сыздықов|Асхат Сыздықов]] (2005–2007 – УСӨ) # [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (2007–2012) # [[Қалыбек Ибраһимұлы Қобыландин|Қалыбек Қобыландин]] (2013 – 14 тамыз 2019) # [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (14 тамыз 2019–8 сәуір 2022) # [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (8 сәуір 2022—21 сәуір 2025)<ref name="8saw22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--832452 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gabit-beybituly-koyshybaev-kazakstan-respublikasynyn-mongoliyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2135256 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> # [[Алмас Сейтақынұлы Сейтақынов|Алмас Сейтақынов]] (21 сәуір 2025 бастап)<ref name="Мемлекет басшысының жарлықтарымен">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> }} === [[Мьянма]] === # [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (30 қыркүйек 2019 – 21 сәуір 2022)<ref name="30qir19a" /><ref name="21saw22">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2133331 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (13 сәуір 2026 бастап) === [[Непал]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)<ref name="26qan22" /> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 бастап) === [[Оман]] === {{columns-list|2| # [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2011–2014) # [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2014 – мамыр 2019) # [[Нәжмедин Мұхаметәліұлы]] (18 мамыр 2019 – 18 сәуір 2024)<ref name="muhametaliuli" /> # [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="18saw24" /> }} === [[Палестина]] === # [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (– 18 сәуір 2024)<ref name="18saw24" /> # [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25" /> === [[Пәкістан]] === {{columns-list|2| # [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмұхамбетов]] (1994–1999) # [[Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев|Бекжасар Нарбаев]] (1999–2003) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2003–2006) # [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2006 – қаңтар 2018) # [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (28 маусым 2019 – 5 сәуір 2021)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/hronika-53183 |title= Хроника |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Ержан Сансызбайұлы Қыстафин|Ержан Қыстафин]] (18 мамыр 2021—) }} === [[Сауд Арабиясы]] === {{columns-list|2| # [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (1996–2002) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2002–2006) # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2006–2011) # [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2011–2013) # [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2013–2019)<ref name="18naw19" /><ref name="18qar13">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2013-11-18 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024) # [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="18saw24" /> }} === [[Сингапур]] === {{columns-list|2| # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2003–2004 – УСӨ) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2004–2008 – УСӨ) # [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2008 – сәуір 2016) # [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (маусым 2016 – маусым 2019) # [[Әркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Әркен Арыстанов]] (маусым 2019 –2022) # [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (21 қазан 2022 бастап)<ref name="21qaz22" /> }} === [[Тайланд]] === {{columns-list|2| # [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (1998–2000 – УСӨ) # [[Дудар Түсіпұлы Жәкенов|Дудар Жәкенов]] (2000–2002 – УСӨ) # [[Рашид Тауфикұлы Рақымбеков|Рашид Рақымбеков]] (2002–2003 – УСӨ) # [[Сәкен Спаханұлы Сейдуалиев|Сәкен Сейдуалиев]]<ref>{{Cite web|url= https://senate.parlam.kz/kk-KZ/history-convocation2 |title= Екінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының тізімі |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}</ref> (2003–2005 – УСӨ) # [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2005–2006 – УСӨ) # [[Әмір Болатұлы Мусин|Әмір Мусин]] (2007–2013 – УСӨ) # [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2013 – шілде 2017) # [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (3 шілде 2017 – 21 сәуір 2022)<ref name="21saw22" /> # [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]] (21 сәуір 2022 — 5 шілде 2025)<ref name="21saw22a">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2132955 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (7 тамыз 2025 бастап) }} === [[Түркия]] === {{columns-list|2| # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1992–1994, 1994–1996) # [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] (1996–1998) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1999–2003) # [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2003–2005) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2006–2008) # [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2008–2010) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2010 – 7 қазан 2016)<ref name="7qaz16" /> # [[Абзал Сапарбекұлы]] (5 сәуір 2017 – 15 наурыз 2022)<ref name="15naw22a" /> # [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (15 наурыз 2022 бастап)<ref name="15naw22b">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> }} === [[Үндістан]]=== {{columns-list|2| # [[Мұхамеджан Керейұлы Исаев|Мұхамеджан Исаев]] (1993–1994) # [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1995–1998) # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1998–2004) # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2004–2009) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2010 – қыркүйек 2014) # [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (6 қазан 2014 – 4 қыркүйек 2019) # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (4 қыркүйек 2019 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (19 сәуір 2021 — 7 сәуір 2025)<ref name="19saw21" /> # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (7 сәуір 2025 бастап)<ref name="7sau25">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--735519 Мемлекет басшысының жарлықтарымен:]</ref> }} === [[Шри-Ланка]] === # [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (20 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)<ref name="19saw21a" /><ref name="20qir20" /> # [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022–21 сәуір 2025)<ref name="26qan22" /> # [[Сергей Александрович Викторов|Сергей Викторов]] (21 сәуір 2025 бастап)<ref name="Мемлекет басшысының жарлықтарымен">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}</ref> == [[Америка]] == === [[Америка Құрама Штаттары]] === {{columns-list|2| #[[Әлім Шәкірұлы Жамбыршин|Әлім Жамбыршин]] (1992–1994) #[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1994–1996) #[[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (1996–2000) #[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (желтоқсан 2000 – 15 мамыр 2007) #[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (4 шілде 2007 – 28 қыркүйек 2012) #[[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (4 қаңтар 2013 – 4 қаңтар 2017) #[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (15 ақпан 2017 – 6 сәуір 2021)<ref name="15aqp17" /> #[[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] (5 сәуір 2021 – 26 қыркүйек 2025)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/tagayyndaular-53955 |title= Тағайындаулар |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-05 |accessdate= 2024-06-24}}</ref> # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (20 қазан 2025 бастап) }} === [[Аргентина]] === # [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)<ref name="2cil21" /> === [[Бразилия]] === {{columns-list|2| # [[Бақытжан Ордабаев]] (2012 – желтоқсан 2015) # [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (29 наурыз 2016 –) # [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (12 ақпан 2021 бастап)<ref name="12aqp21" /> }} === [[Доминикан Республикасы]] === # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /><ref name="18qar13" /> # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)<ref name="26qir18" /><ref name="elemesov2020">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-08-07 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> === [[Канада]] === {{columns-list|2| # [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2008–2011) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2012 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /> # [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (27 сәуір 2018 – 16 маусым 2023)<ref name="27saw18" /><ref name="16maw23" /> # [[Дәулетбек Қайырбекұлы Құсайынов|Дәулетбек Құсайынов]] (4 шілде 2023 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/dauletbek-kusayyinov-jana-kyizmetke-tagayyindaldyi-352360/ |title= Дәулетбек Құсайынов жаңа қызметке тағайындалды |lang= kk |publisher= tengrinews |date= 2023-06-04 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} === [[Коста-Рика]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)<ref name="26qir18" /><ref name="elemesov2020" /> === [[Куба]] === # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /><ref name="18qar13" /> # [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (26 қыркүйек 2018 – 15 наурыз 2022)<ref name="15naw22a" /><ref name="26qir18">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192697 |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-09-26 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (15 наурыз 2022 бастап)<ref name="15naw22b" /> === [[Мексика]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2015 – 7 тамыз 2020)<ref name="elemesov2020" /> # [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (23 қазан 2023 – 15 қараша 2024)<ref name="23qaz23" /><ref name="15qar24">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--15102417 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-11-15 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Алмұрат Асылмұратұлы Тұрғанбеков|Алмұрат Тұрғанбеков]] (15 қараша 2024 бастап)<ref name="15qar24" /> === [[Панама]] === # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)<ref name="26qir18" /><ref name="elemesov2020" /> === [[Чили]] === # [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)<ref name="2cil21" /> === [[Ямайка]] === # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)<ref name="27saw18" /><ref name="18qar13" /> # [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 –)<ref name="26qir18" /> == [[Африка]] == === [[Алжир]] === # [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (– 2 қыркүйек 2020)<ref name="20qir20" /> # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 –)<ref name="11qar21">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kayrat-kayyrbekuly-lama-sharif-kazakstan-tagayyndaldy-11104453 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-11-11 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (15 қараша 2024 бастап)<ref name="15qar24" /> === [[Кения]] === # [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (14 тамыз 2023 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--147029 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> === [[Конго Республикасы]] === # [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (11 қараша 2025 бастап) === [[Ливия]] === {{columns-list|2| # [[Бақыт Сәбитұлы Арыстан|Бақыт Арыстан]] (2003–2006 – УСӨ) # [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (2006–2007 – УСӨ) # [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2007–2009 – УСӨ) # [[Мұхит Советұлы Оразаев|Мұхит Оразаев]] (2009–2011 – УСӨ) }} === [[Мозамбик]] === # [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап) === [[Мысыр]] === {{columns-list|2| # [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1993–1999) # [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (1999–2002) # [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2002–2008) # [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2008–2011) # [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2011 – қазан 2016) # [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2017 – 20 қыркүйек 2020)<ref name="30qir19b" /> # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (20 қыркүйек 2020 – 5 қаңтар 2025) # [[Асқар Жеңісұлы Жеңіс|Асқар Жеңіс]] (5 қаңтар 2025 бастап)<ref name="qrsim25" /> }} === [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]]=== {{columns-list|2| # [[Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев|Талғат Қалиев]] (2014–2019) # [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (12 шілде 2019 – 11 қаңтар 2023)<ref name="11qan23a" /> # [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (11 қаңтар 2023 бастап)<ref name="11qan23" /> }} === [[Кения]] === # [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (25 ақпан 2026 бастап) === [[Танзания]] === # [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап) === [[Того]] === # [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (26 наурыз 2024 бастап)<ref name="26naw24" /> === [[Тунис]] === # [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (– 2 қыркүйек 2020)<ref name="20qir20" /> # [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 5 қаңтар 2025)<ref name="11qar21" /> === [[Эфиопия]] === {{columns-list|2| # [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Али]] (21 қазан 2014 – 19 шілде 2019)<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erlik-shakiruly-ali-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy-totens |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ерлік Шәкірұлы Әли Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен қызметінен босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> # [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (19 шілде 2019 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-barlybai-karimuly-sadykov-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy- |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Барлыбай Кәрімұлы Садықов Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}</ref> }} == [[Океания]] == === [[Аустралия]] === [[Жаңа Зеландия]]дағы Төтенше және Өкілетті Елші қызметін қоса атқарады: # [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)<ref name="16maw23" /> == Халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкілдер == === [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] === # [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1992—1999) # [[Мәдина Бинешқызы Жарбосынова|Мәдина Жарбосынова]] (1999—2003) # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2003—2007) # [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2007—2013) # [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2013—2016) # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2017—2020) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2020–2022)<ref name="30qir20" /> # [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (2022–2024)<ref name="6qaz22" /> # [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (16 мамыр 2024 бастап) === [[Еуропа одағы]], [[НАТО|Солтүстік Атлант шарты ұйымы]] === Қазақстанның Люксембургтегі елшісі 1994 жылдан бері Еуроодақ пен НАТО жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады: # [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994—1998) # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998—2001) # [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001—2003) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003—2009) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009—2012) # [[Алмаз Нәсіредденұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012—2018) # [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (2018—2021) # [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 — 5 шілде 2025)<ref name="19saw21" /> # [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап) === [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] === Қазақстанның Сауд Арабиясындағы елшісі 2013 жылдан бері ИЫҰ жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады: # [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2010—2019) # [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019—2024) # [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)<ref name="18saw24" /> === [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] === Қазақстанның Беларусьтегі елшісі 1995 жылдан бері ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады: # [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1995–1996) # [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998) # [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003) # [[Ғазиз Алдамжаров]] (2003–2006) # [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008) # [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012) # [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2019–2023) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2023–2024)<ref name="25tam23" /> # [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)<ref name="jaqsylyqov24" /> === [[Еуразиялық экономикалық одақ]] === # [[Рүстем Сұлтанұлы Жиенбаев|Рүстем Жиенбаев]] (?—2008) # [[Бақытжан Ордабаев]] (2008—2012) # [[Фархат Шахафутдинұлы Әбдіхалықов|Фархат Әбдіхалықов]] (2012—2015) === [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] === # [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (2005—2017) # [[Жәнібек Абдуләкімұлы Иманалиев|Жәнібек Иманалиев]] (2017—2022)<ref name="21saw22" /> # [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] (21 сәуір 2022 бастап)<ref name="21saw22a" /> === [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] === # [[Жанар Сейдақметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (2022—2024)<ref name="6qaz22" /> # [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] (2024—2025) # [[Қайрат Қалмұқаметұлы Төребаев|Қайрат Төребаев]] (17 наурыз 2025 бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстан елшілері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан елшілерінің тізімдері]] cv3zntcxxykpon82pcua0nwd6tck7ue Ескер 0 652461 3653037 3621016 2026-09-10T12:22:58Z Unknown Alash 96268 /* Әдебиет */ 3653037 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Ескер |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы» |Мәртебесі = |Мемлекет = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]] |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]] |Қалануы = |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = 1367 жыл |Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы |Халық саны = |Қиралды = XVII ғасыр |Қиралу себебі = |Орналасуы = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, {{lang-ru|Кучюмово городище}}) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны. == Тарихы == Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі. Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті: * Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады. * Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б. * Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен. 1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді. == Зерттеу жұмыстары == Қалашықтың тұңғыш сипаттасы 1675 жылға сәйкес келеді. Ал 1703 жылы археологиялық ескерткіштің сұлбасы дайындалды. Қалашықтың аумағындағы бұйымдар мен заттарды тобылдық суретші әрі өлкетанушы М.С. Знаменкий жинақтай бастады. 1880-жылдардың ортасында жүргізілген қазба жұмыстарынң қорытындысы бойынша табылған заттар Знаменскийдің өлімінен кейін сатылып, Фин ұлттық мұражайына түскен. Ескерде табылған заттардың бір бөлігі Тобыл губернилық мұражайында жинақтала бастады. 1915 жылдың мамырында В.Н. Пигнатти бастаған қазба жұмыстарының нәтижесі бойынша мұражай 334 данамен толықты. Ескер туралы ғылыми түсінікті қалыптастырудың келесі кезеңі Б.Б. Овчинникованың 1968 жылғы және А.П. Зыковтың 1988, 1993 дылдары жүргізген қазба жұмыстарымен байланысты. Алайда, табылған заттардың саны ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы табылған заттармен салыстырғанда әлдеқайда аз болды. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]] |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]] |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]] |} == Әдебиет == * ''Адамов А. А.'' Кучумово городище – столичный город в Сибири или исторический миф (археологические факты и исторические предположения) // Золотоордынское обозрение. – 2021. – Т. 9, № 2. – C. 359–373. – DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.359-373. * ''Атласи Х.'' [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.] * Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В. Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. * Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. * ''Левашова В. П.'' О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351. * ''Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.'' Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. * ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. * ''Татауров С. Ф., Татауров Ф. С.'' Археологические коллекции с Искера: новый взгляд на памятник // Вестник археологии, антропологии и этнографии. – 2016. – № 2 (33). – С. 75–85. – DOI: 10.20874/2071-0437-2016-33-2-077-085. [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Сібір тарихы]] [[Санат:Түмен облысы]] nmoz9vpr06y4bt9qpkns98w2sfptq4h 3653038 3653037 2026-09-10T12:23:16Z Unknown Alash 96268 /* Әдебиет */ 3653038 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Ескер |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы» |Мәртебесі = |Мемлекет = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]] |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]] |Қалануы = |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = 1367 жыл |Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы |Халық саны = |Қиралды = XVII ғасыр |Қиралу себебі = |Орналасуы = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, {{lang-ru|Кучюмово городище}}) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны. == Тарихы == Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі. Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті: * Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады. * Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б. * Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен. 1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді. == Зерттеу жұмыстары == Қалашықтың тұңғыш сипаттасы 1675 жылға сәйкес келеді. Ал 1703 жылы археологиялық ескерткіштің сұлбасы дайындалды. Қалашықтың аумағындағы бұйымдар мен заттарды тобылдық суретші әрі өлкетанушы М.С. Знаменкий жинақтай бастады. 1880-жылдардың ортасында жүргізілген қазба жұмыстарынң қорытындысы бойынша табылған заттар Знаменскийдің өлімінен кейін сатылып, Фин ұлттық мұражайына түскен. Ескерде табылған заттардың бір бөлігі Тобыл губернилық мұражайында жинақтала бастады. 1915 жылдың мамырында В.Н. Пигнатти бастаған қазба жұмыстарының нәтижесі бойынша мұражай 334 данамен толықты. Ескер туралы ғылыми түсінікті қалыптастырудың келесі кезеңі Б.Б. Овчинникованың 1968 жылғы және А.П. Зыковтың 1988, 1993 дылдары жүргізген қазба жұмыстарымен байланысты. Алайда, табылған заттардың саны ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы табылған заттармен салыстырғанда әлдеқайда аз болды. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]] |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]] |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]] |} == Әдебиет == * ''Адамов А. А.'' Кучумово городище – столичный город в Сибири или исторический миф (археологические факты и исторические предположения) // Золотоордынское обозрение. – 2021. – Т. 9, № 2. – C. 359–373. – DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.359-373. * ''Атласи Х.'' [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.] * ''Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В.'' Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. * Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. * ''Левашова В. П.'' О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351. * ''Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.'' Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. * ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. * ''Татауров С. Ф., Татауров Ф. С.'' Археологические коллекции с Искера: новый взгляд на памятник // Вестник археологии, антропологии и этнографии. – 2016. – № 2 (33). – С. 75–85. – DOI: 10.20874/2071-0437-2016-33-2-077-085. [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Сібір тарихы]] [[Санат:Түмен облысы]] oses0mqaiu46dyylr3omlhrkzya2juf Қараменде Мұратұлы 0 652584 3653366 3652653 2026-09-11T09:37:13Z Tilaqtobe 183640 3653366 wikitext text/x-wiki [[]]{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = == Бөлім тақырыбы Қараменде Мұратұлы '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. Аңыздар Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйінен барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүнінде мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] 7li77i8coiv5apo10doahr71naq54qf 3653443 3653366 2026-09-11T11:58:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640462 wikitext text/x-wiki [[]]{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйінен барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүнінде мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] papsxjhtgha5lsa6tyz7o6ynkasx86q Ескі Жаңа Жыл 0 653066 3653361 3647408 2026-09-11T09:28:57Z Tilaqtobe 183640 3653361 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерде кең таралған. Тарихы Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне - жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. Салт-дәстүрлер Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. Наным-сенім мен ырымдар * Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. * Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. * Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. * Мерекенің тарихы Ертеде Ресей империясында және бірқатар басқа елдерде '''Юлиан күнтізбесі''' қолданылған. 1918 жылы Кеңес өкіметі Григориан күнтізбесіне көшті. Соның нәтижесінде күнтізбе '''13 күнге алға жылжып''', бұрынғы Жаңа жыл 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түнге сәйкес келді. Осылайша, халық арасында бұл күн «Ескі Жаңа жыл» деп атала бастады. 🎉 Қалай атап өтіледі? Ескі Жаңа жыл ресми мемлекеттік мереке болып саналмайды, бірақ кейбір отбасылар мен адамдар оны дәстүр ретінде атап өтеді. Әдетте: * дастархан жайылады; * туыстар мен достар бас қосады; * бір-біріне жақсы тілектер айтылады; * өткен жыл қорытындыланып, жаңа жылға жоспар жасалады; * көңілді кештер ұйымдастырылады. 🌍 Қай елдерде атап өтіледі? Ескі Жаңа жыл дәстүрі Қазақстанда, Ресейде, Қырғызстанда, Сербияда, Черногорияда, Солтүстік Македонияда және басқа да кейбір елдерде кездеседі. Қызықты дерек: Ескі Жаңа жыл — жаңа күнтізбе енгізілгеннен кейін қалыптасқан ерекше дәстүр. Сондықтан ол жеке жаңа жыл емес, ескі күнтізбе бойынша Жаңа жылды еске алу дәстүрі''' болып саналады. Қысқаша: 13 қаңтар → Ескі Жаңа жылды қарсы алу кеші 14 қаңтар → Ескі Жаңа жылдың бірінші күні Сыртқы сілтемелер * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] lmdvy15lghpiu0rhlaozcicxui21f88 3653445 3653361 2026-09-11T11:58:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642332 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне - жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. * Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. * Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] biujo49jbpvsdnxryfams2dbitbbnky Minecraft Bedrock Edition 0 653843 3653395 3244590 2026-09-11T10:22:05Z Tilaqtobe 183640 3653395 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}'''Minecraft Bedrock Edition''' (алдыңғы нұсқаларында [[Minecraft]] Pocket Edition немесе қысқаша [[Minecraft]] PE) — [[Minecraft]] ойынының екінші нұсқасы. Бұл телефон, гаджет, планшеттерге арналған Minecraft ойынының екіншісі. Бұл ойынды [[Mojang Studios]] және [[Xbox Game Studios]] [[компания]]лары 2011 [[жыл]]дың 16 [[тамыз]]ында шығарды. Minecraft Bedrock Edition ойынының интерфейсі Minecraft Java Edition ойынының интерфейсінен басқаша және олардың беттері әртүрлі. Олардың басты айырмашылығы-екеуі екі түрлі ойын және Minecraft Java Edition тек қана [[Windows]], [[Linux]] және [[Mac OS]]-та жұмыс істейді. Ал Bedrock Edition тек қана [[Android]], [[IOS]], [[Windows 10]], [[Xbox]], [[Nintendo Switch]], [[Gear VR]], [[Fire OS]] және [[fireTV]]-да қалыпты жұмыс істейді.<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5d643b0f04af1f00aeac2ad3/sravnenie-minecraft-bedrock-edition-ili-minecraft-java-edition-5d87641e3639e600ad6f9910#:~:text=Minecraft%3A%20Java%20Edition%20%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B5%D1%82%20%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE,VR%2C%20Fire%20OS%20%D0%B8%20fireTV.Minecraft Bedrock Edition және Minecraft Java Edition ойындарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары]</ref> 🎮 Minecraft Bedrock Edition туралы Minecraft Bedrock Edition — Minecraft ойынының әртүрлі құрылғыларда жұмыс істейтін нұсқасы. Ол компьютерде, смартфонда, планшетте және ойын консольдерінде ойнауға мүмкіндік береді. ''' == Жуан мәтін == == Негізгі ерекшеліктері== 🧱 '''Құрылғылар:''' Windows, Android, iOS/iPadOS, Xbox, PlayStation, Nintendo Switch және басқа қолдау көрсетілетін платформалар. '''Кросс-платформа:''' әртүрлі құрылғылардағы ойыншылар бір әлемде бірге ойнай алады. '''Survival режимі:''' ресурстар жинап, құрал-жабдық жасап, үй салып, жаулардан қорғану қажет. '''Creative режимі:''' шексіз ресурстар беріледі, сондықтан үлкен ғимараттар мен күрделі жобаларды еркін жасауға болады. '''Multiplayer:''' достармен бірге серверлерде немесе ортақ әлемде ойнауға болады. '''Marketplace:''' ойын ішінен әртүрлі карталар, кейіпкер киімдері, текстуралар және басқа да контент алуға болады. '''Add-ons:''' ойынның сыртқы түрін немесе мүмкіндіктерін өзгертетін қосымшаларды пайдалануға болады. '''Realms:''' жеке онлайн әлем құрып, достармен тұрақты түрде ойнауға мүмкіндік береді. === === 🌍 Ойынның мақсаты қандай? === Minecraft-та нақты бір ғана мақсат жоқ. Ойыншы әлемді '''зерттей алады, ресурстар жинайды, құрылыс жасайды, ауылдар мен үңгірлерді зерттейді, егіншілікпен айналысады немесе басқа ойыншылармен бірге жобалар жасайды.''' Survival режимінде ойынның маңызды кезеңдерінің бірі — '''Ender Dragon''' атты басты қарсыласты жеңу. Алайда оны жеңгеннен кейін де ойын жалғаса береді. 💡 Minecraft Bedrock пен Java Edition айырмашылығы '''Bedrock Edition''' көбіне кросс-платформалық ойнауға ыңғайлы. Ал '''Java Edition''' негізінен компьютерге арналған және модтар мен серверлерді кең көлемде баптау мүмкіндіктерімен танымал. Қысқаша айтқанда: '''Minecraft Bedrock Edition — зерттеу, құрылыс, шығармашылық және достармен бірге ойнауға мүмкіндік беретін ашық әлемдегі ойын.''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Mojang ойындары]] [[Санат:Xbox ойындары]] [[Санат:Minecraft]] [[Санат:Android ойындары]] [[Санат:IOS ойындары]] 3r3wqhqwlr5fhb0ifc358ynwp24ut4a 3653442 3653395 2026-09-11T11:58:22Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды 3244590 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}'''Minecraft Bedrock Edition''' (алдыңғы нұсқаларында [[Minecraft]] Pocket Edition немесе қысқаша [[Minecraft]] PE) — [[Minecraft]] ойынының екінші нұсқасы. Бұл телефон, гаджет, планшеттерге арналған Minecraft ойынының екіншісі. Бұл ойынды [[Mojang Studios]] және [[Xbox Game Studios]] [[компания]]лары 2011 [[жыл]]дың 16 [[тамыз]]ында шығарды. Minecraft Bedrock Edition ойынының интерфейсі Minecraft Java Edition ойынының интерфейсінен басқаша және олардың беттері әртүрлі. Олардың басты айырмашылығы-екеуі екі түрлі ойын және Minecraft Java Edition тек қана [[Windows]], [[Linux]] және [[Mac OS]]-та жұмыс істейді. Ал Bedrock Edition тек қана [[Android]], [[IOS]], [[Windows 10]], [[Xbox]], [[Nintendo Switch]], [[Gear VR]], [[Fire OS]] және [[fireTV]]-да қалыпты жұмыс істейді.<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5d643b0f04af1f00aeac2ad3/sravnenie-minecraft-bedrock-edition-ili-minecraft-java-edition-5d87641e3639e600ad6f9910#:~:text=Minecraft%3A%20Java%20Edition%20%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B5%D1%82%20%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE,VR%2C%20Fire%20OS%20%D0%B8%20fireTV.Minecraft Bedrock Edition және Minecraft Java Edition ойындарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Minecraft]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Mojang ойындары]] [[Санат:Xbox ойындары]] [[Санат:Minecraft]] [[Санат:Android ойындары]] [[Санат:IOS ойындары]] 6ut3kozhp89pc3wfnbfhch3grm9n5qi Жаушы жіберу 0 654712 3653364 3648184 2026-09-11T09:35:08Z Tilaqtobe 183640 3653364 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — салт-дәстүрдің бірі. Қазақ халқында келін түсіру дәстүрі. Сондықтан болашақ жарды таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарап, ата-аналар мен жақын туыстар ақылдаса отырып, «қыз көру», «жар таңдау» салтын ұстанған. Кей өңірлерде ежелден сақталған «жаушы жіберу» дәстүрі бар. Жаушы – жігіт жағының атынан қыздың ата-анасына барып, құда түсуге ұсыныс білдіретін сенімді адам. Ол қыздың ата-анасымен келіссөз жүргізіп, «қыз айттыру» рәсімін орындайды. Егер екі жақтың келісімі болса, құда түсу уақыты белгіленіп, екі әулет құдандалы болады. == Мысалдар == Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі бойынша жаушыны ерекше құрметпен қарсы алады. Арнайы дастарқан жайылып, мал сойылып, қонаққа табақ тартылады. Қыз бен оның ата-анасы келісімін берген жағдайда, жаушының ұсынысы қабылданып, екі жақ құдалыққа уағдаласады. «Құдалық берік болсын!» деген ізгі тілекпен жаушыға шапан жауып, сый-сияпат көрсетіп, ризашылықтарын білдіреді. Осыдан кейін жігіт жағы құда түсуге, ал қыз жағы қыз ұзату рәсіміне дайындық жұмыстарын бастайды. Кей жағдайларда қыз ата-анасының келісімінсіз сүйген жігітіне қосылып кетуі мүмкін. Мұндай кезде жігіт жағы арнайы жаушы немесе хабаршы жіберіп, болған жағдайды ресми түрде хабарлайды. Олар қыздың өз қолымен жазылған хатын, кешірім сұраған сәлемін және дәстүр бойынша берілетін кәде-сыйларын жеткізеді. Қыздың өз еркімен барғанына көз жеткізу үшін оның туған-туыстары арасынан қуғыншы жіберіледі. Көбіне бұл міндетті қыздың ағасы мен жеңгесі атқарады. Тарихы Қуғыншылар қыздың өз қалауымен барғанына толық көз жеткізген соң, оның шешімін құрметтеп, ата-анасына болған жағдайды жеткізеді. Өз кезегінде жігіт жағы қуғыншыларды құрметпен күтіп, сый-құрмет көрсетіп, қызға өз отбасындағы қызындай қамқорлық жасайтындарын білдіреді. Қуғыншылар елге оралғаннан кейін, олардың жеткізген хабарынан соң қыздың ата-анасы жаушыны құда ретінде қабылдап, кешірімін түсіністікпен қабылдайды. Бұл шешім жақын туыстарымен ақылдаса отырып қабылданып, кейін екі жақтың құдалық рәсімдері ресми түрде жалғасады. <ref>http://www.kuttybolsyn.kz/724-ylenu-toyynda-oryndalatyn-salt-dtrler.html</ref> 'Жаушы жіберу дәстүрі Құда түсуге қолайлы күндер ретінде сейсенбі, бейсенбі, сенбі және жексенбі күндері аталған. Ертеде бұл күндер кез келген істі бастауға жеңіл әрі сәтті күндер деп есептелген. Бұрын құда түсу кезінде әңгіме: '''«Сіздерде сатылатын торай бар ма?»''' деген сұрақтан басталған. Үй иелері '''«Жоқ»''' деп жауап берген. Сонда жаушылар: '''«Ал қыздарыңыз бар ма?»''' деп сұрап, осылайша әңгіме жалғасып, құда түсу рәсімі басталған. Қазіргі кезде әңгімені дәл осылай бастаудың қажеті жоқ. Жаушылар өздерінің қандай мақсатпен келгенін бірден ашық айта алады. Жаушыларды үйге сәнді киініп қарсы алып, алдын ала дастархан әзірлеген жөн. Жаушы ретінде күйеу жігіттің туыстары немесе ата-анасы келуі мүмкін. Алғашқы келіссөзден кейін жаушыларға көрсеткен ықыласы мен құрметі үшін алғыс айтып, алдын ала дайындалған дастарханға шақырады. Дастархан мол әрі мерекелік болуы керек. Тіпті құдалардың ұсынысын қабылдамау туралы шешім болса да, қонақжайлық сақталғаны дұрыс. Ежелгі дәстүр бойынша, '''қыз жаушы келген кезде бірге отырмаған'''. Некеге бірден келісім беру де дұрыс саналмаған. Бұл — қазақтың үйлену салтындағы әдеп нормаларының бірі. Қыздың ата-анасы, тіпті жігіттің көңілінен шыққан жағдайда да, ойлануға аз уақыт алған. Ал егер ата-ана жігіт туралы көбірек білгісі келсе немесе қандай да бір күмәні болса, шешім қабылдауға уақыт сұраған. Жаушыласу барысында болашақ тойға қатысты материалдық және басқа да мәселелер талқылануы мүмкін. Күйеу жігіттің жаушылармен бірге келуі міндетті емес, бірақ оның қатысқаны жөн. Егер күйеу жігіт жаушылармен бірге келсе, ол жақсы киініп, болашақ енесіне гүл шоғын әкеледі. Екінші гүл шоғын қалыңдығына сыйлайды. Егер қыздың ата-анасында шешілмеген сұрақтар немесе күмән болса, жаушылардан сыпайы түрде ойлануға уақыт сұрауға болады. Бұл шешімді жан-жақты саралап алу үшін қажет екенін түсіндіреді. Некеге келісім бермес бұрын, қыздың әкесі отбасы мүшелерінің пікірін сұрайды. Содан кейін қызды шақырып, оның да келісімін алады. Егер ата-ана қызын ұзатуға келісім берсе, жаушыларды тағы да қонаққа шақырады. Екінші рет келгенде қыз да болашақ тойға қатысты мәселелерді талқылауға қатысады. Бұл кезде күйеу жігіт екі гүл шоғын сыйлайды: бірін қалыңдығына, екіншісін оның анасына береді. Егер екі жақ та некеге келісім берсе, қыздың әкесі қызының қолын күйеу жігіттің қолына ұстатады. Ал күйеу жігіт қалыңдығына сыйлық береді. Жаушыласу рәсімінен кейін, егер күйеу жігіттің ата-анасы құда түсуге қатыспаған болса, қыздың ата-анасы мен қыздың өзі олардың үйіне қонаққа барады. '''Үйлену тойының күні мен оған дайындықтың негізгі кезеңдері құда түсу немесе келісім рәсімі барысында талқыланады.''' Дәстүр бойынша, қыздың ата-анасы оның жасауын дайындайды, ал күйеу жігіт қалыңдықтың '''той көйлегін, аяқ киімін және жүзігін''' алып береді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}}2. http://vibormoi.ru/svadba/512-kak-vstrechat-svatov-na-svadbe.html<nowiki/>{{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] 2mr8qi5evvdn9y09w3bu45002s53hyg 3653444 3653364 2026-09-11T11:58:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3648184 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — салт-дәстүрдің бірі. Қазақ халқында келін түсіру дәстүрі. Сондықтан болашақ жарды таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарап, ата-аналар мен жақын туыстар ақылдаса отырып, «қыз көру», «жар таңдау» салтын ұстанған. Кей өңірлерде ежелден сақталған «жаушы жіберу» дәстүрі бар. Жаушы – жігіт жағының атынан қыздың ата-анасына барып, құда түсуге ұсыныс білдіретін сенімді адам. Ол қыздың ата-анасымен келіссөз жүргізіп, «қыз айттыру» рәсімін орындайды. Егер екі жақтың келісімі болса, құда түсу уақыты белгіленіп, екі әулет құдандалы болады. == Мысалдар == Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі бойынша жаушыны ерекше құрметпен қарсы алады. Арнайы дастарқан жайылып, мал сойылып, қонаққа табақ тартылады. Қыз бен оның ата-анасы келісімін берген жағдайда, жаушының ұсынысы қабылданып, екі жақ құдалыққа уағдаласады. «Құдалық берік болсын!» деген ізгі тілекпен жаушыға шапан жауып, сый-сияпат көрсетіп, ризашылықтарын білдіреді. Осыдан кейін жігіт жағы құда түсуге, ал қыз жағы қыз ұзату рәсіміне дайындық жұмыстарын бастайды. Кей жағдайларда қыз ата-анасының келісімінсіз сүйген жігітіне қосылып кетуі мүмкін. Мұндай кезде жігіт жағы арнайы жаушы немесе хабаршы жіберіп, болған жағдайды ресми түрде хабарлайды. Олар қыздың өз қолымен жазылған хатын, кешірім сұраған сәлемін және дәстүр бойынша берілетін кәде-сыйларын жеткізеді. Қыздың өз еркімен барғанына көз жеткізу үшін оның туған-туыстары арасынан қуғыншы жіберіледі. Көбіне бұл міндетті қыздың ағасы мен жеңгесі атқарады. == Тарихы == Қуғыншылар қыздың өз қалауымен барғанына толық көз жеткізген соң, оның шешімін құрметтеп, ата-анасына болған жағдайды жеткізеді. Өз кезегінде жігіт жағы қуғыншыларды құрметпен күтіп, сый-құрмет көрсетіп, қызға өз отбасындағы қызындай қамқорлық жасайтындарын білдіреді. Қуғыншылар елге оралғаннан кейін, олардың жеткізген хабарынан соң қыздың ата-анасы жаушыны құда ретінде қабылдап, кешірімін түсіністікпен қабылдайды. Бұл шешім жақын туыстарымен ақылдаса отырып қабылданып, кейін екі жақтың құдалық рәсімдері ресми түрде жалғасады. <ref>http://www.kuttybolsyn.kz/724-ylenu-toyynda-oryndalatyn-salt-dtrler.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] j5w4yb5qw3634gwe6fq9etvey1yc9ua Пьер Луи Мария Шанель 0 654894 3653104 3653035 2026-09-10T13:45:12Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Aidar basqarma|Aidar basqarma]] ([[User talk:Aidar basqarma|т]]) өңдемелерінен [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] соңғы нұсқасына қайтарды 3647464 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Peter Chanel.jpg|нобай|Пьер Луи Мария Шанель]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} '''Пьер-Луи-Мари Шанель''' ({{lang-fr|Pierre-Louis-Marie Chanel}}, "Пьер-Луи-Мари Шанель"; 12 маусым, 1803, La Potiere, Belle коммуна, бөлімі Эн, [[Франция]] - 18 сәуір, 1841, Футуна ) - француздық католик діни қызметкер және миссионер. Католик шіркеуі қасиетті және шейіт ретінде құрметтейді. == Өмірбаяны == 1819 жылдан бастап, Пьер Шанель оқыған семинариясында бастап, 1823 коммунасының кіші семинариясында - Мексимьё және 1824 жылы Брусеминариясында кіші семинариясы болған. Семинарияны 24 басқа бітірушілермен бірге Пьер Шанель 1827 жылы 15 шілдеде епископ Дэви арқылы діни қызметкер болып тағайындалды. Содан кейін ол біраз уақыт Амберюде діни қызметкердің көмекшісі ретінде болды. Онда ол Клод Бретті кездестірді, ол оның досы және Мария қоғамының негізін қалаушылардың бірі болды. Пьер Шанель жас кезінен миссионер болуды армандады және бұл армандар Амберудағы бұрынғы викардың [[Үндістан]]да миссионер болған хаттарымен бекітілді. 1828 жылы Пьер Шанель епископ Беллиге хат жолдап, оны миссияға жіберуді өтінді. Епископ одан бас тартып, оны Кроцетке діни қызметкер етіп тағайындады. Сол уақытта ол жаңа миссияны ұйымдастырғалы жатқан епархиялық діни қызметкерлер тобымен кездесті. 1831 жылы ол шетелде миссионерлік қызметке бет бұрған Мэри қоғамының мүшесі болды. Қоғам оның таланттарын жергілікті жерде пайдалануға шешім қабылдады және бес жыл бойы ол Bell семинариясының рухани әкесі болды. 1833 жылы Шанель әкесі Жан-Клод Колинмен бірге Римге еріп барды, онда олар жаңадан құрылған қоғамға бата іздеу үшін саяхаттады. 1836 жылы Рим Папасы Григорий XVI миссионерлік қоғамды мақұлдады, ол бірден Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы аралдарға миссия жіберуді сұрады. 24 қыркүйекте Монашеской ант алды. Chanel бойынша 1836 жылы жүзіп миссионерлердің тобын басқарды. 1836 жылғы 24 желтоқсандағы Гавр туралы . Олармен бірге Папа Григорий XVI Батыс Океания епископын басқаруға бұйырған епископ Жан Батист Помпалье еріп жүрді. Ол 1838 жылы [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияд]] аяқталды, ал 1848 жылы Оклендтің алғашқы епископы болды. Жолда әкесі Клод Брет ауырып, 1837 жылы 20 наурызда қайтыс болды. Миссияның штаб-пәтері екі миссионерді тастап кеткен Увеа аралы болуы керек еді. Шанель өзі жақын саяхат Футуна олар бойынша іріктелген еді. Mary-Nizir Delorma және Томас Boag, сүйемелдеуімен, Тонга аралдарының. Олар сайтқа 1837 жылы 8 қарашада жетті. == Шейіт болу == Бастапқыда миссионерлер тобын король Ало Ниулики жақсы қабылдады, содан кейін ол бүкіл аралға иелік етті. Бірақ миссионерлер жергілікті тілді үйреніп, уағыз айта бастағанда, патша өзінің наразылығын білдіре бастады. Ол христиан діні оған бас діни қызметкер және патша ретінде кедергі болады деп сенді. Мейтела патшаның ұлы шомылдыру рәсімінен өтуді шешкенде, король бұған жол бермеу үшін өзінің ең жақсы жауынгері, күйеу баласы Мусумусуды жібереді. Мусумусу басында Мейтелаға барды және олар шайқасты. Ұрыста жараланған Мусумусу медициналық көмекке зәру болып, Шанельге барды. Пьер Шанель оған құрметтесіп жатқанда, Мусумусу Шанельдің басына балтамен ұрған. Қасиетті әкесі алған жарақатынан 1841 жылы 28 сәуірде қайтыс болды. Пьер Шанельдің өлімі туралы хабар бірнеше айдан кейін ғана сыртқы әлемге жеткен жоқ. Франциядағы Мэри қоғамының мүшелері бұл туралы білгенге дейін шамамен бір жыл өтті. Қастандық жасалғаннан кейін екі апта, Американдық сауда кемесі Уильям Гамильтон, басқарма Mary Nizir, Boaga және басқалар бойынша алып, аралында оларды әкелді Uwea (келді 18 мамыр, 1841 ). Содан кейін ол Морис -Низир Помпальердің өкілі Жан-Батист Эпальға Пьер Әулие, Петр Шанель, Марист діни қызметкер және шейіт. == Естеліктер == Шанельдің қайтыс болғанын білген епископ Помпальер әкесі Филипп Виармен бірге Санта-Мария шхунымен 1841 жылы 19 қарашада Валлис және Футуна аралдарына жүзіп кетті. Олар Увейге 1841 жылы 30 желтоқсанда келді. Жергілікті миссионерлік, Әке батальоны, аралында қалуға епископ үгіттеп, Филип Viard барды Футуна ол келді, 18 қаңтар, бойынша 1842. Жергілікті бас Агили Шанельдің денесін эксгумациялауға келісім берді. Виардтың өтініші бойынша кеме дәрігері денені тексеріп, Шанельдің Мэри-Низир айтқандай өлгенін растады. Әулиенің денесін бальзамдап, матаға орап, бөшкеге салған. Бұл формада ол 1842 жылы 3 мамырда Жаңа Зеландияға жеткізілді. Жаңа Зеландияда қалдықтар «сапалы ағаш» табытқа салынып, 1849 жылға дейін сол жерде болды. 1849 жылы 15 сәуірде олар Оклендтен Маукинге кетіп, 4 мамырда Сиднейге жетті. 1850 жылы 1 ақпанда әкесі Бернин сүйектерімен бірге Францияға кетті, олар 1850 жылы 1 маусымда келді. == Футунаға қайта келу == Пьер Шанель өзінің шейіт болғанына қарамастан, өз миссиясын орындады. Помпальер әкелерді Екатерина Сервант, Франсуа Рулло-Дубиньон және ағасы Мэри-Низирді аралға оралуға шақырды. Олар 1842 жылы 9 маусымда келді. Аралдың барлығы дерлік католик дінін қабылдады . Тіпті Мусумусу сенді. Пьер Шанельді құрметтеу үшін Поидегі шіркеуге барғандар оның қабірінің үстінен өтіп кетуі үшін оны жерлеуді өтінді. == Деректер мен болжамдар == Әулиенің агиографиясындағы маңызды мәселе - арал тұрғындары өте тез сенді. (Рас, Шанельдің қайтыс болуы мен діни қызметкерлердің келуі арасында аралдықтардың көтерілісі басталды, ол әскери күшпен басылды, сондықтан католик халқының көп пайызы католик еместерінің өлімінен де, халықтың репрессияны болдырмас үшін католицизмді қабылдауынан да туындауы мүмкін). Сондықтан, қазірдің өзінде 1889 жылы Шанель шейіт ретінде ұрып-соғылды және 1954 жылы Рим Папасы [[Пий XII]] канонизациялады (Океанияның қамқоршысы болды). Оның 3 дәптерінің 2-сі сақталған, оны миссионер ретіндегі жұмысын бағалауға болады. Көптеген адамдар Шанельдің шейіт болған жерін шатастырып, Футуна (Вануату) аралын Жаңа Гебридтер аралдар тобынан ( Вануату мемлекетіне тиесілі ) атайды. Өкініштің бір түрі ретінде футунандар Пьер Шанельге арнайы ән мен би арнады, ол Тонга аралдарында да орындалады. 28 сәуір - Уоллис және Футуна аралдарында ресми мереке. Әулие жәдігерлері 1977 жылы аралға қайтарылды. Сол кезден бастап олар Поидағы басты шіркеудің жанындағы сегіз бұрышты капеллада сақталады. Реликвиялар кіреберістің жанындағы шыны қорапқа, ал жақын күміс қорапқа әулиенің бас сүйегі салынған. Шіркеу еденіндегі тастар оның қай жерде өлтірілгенін белгілейді. Витринаның артындағы мұражайдың кішкентай бөлмесінде қасиетті әкенің заттары бар. == Дұға == «Святой Пьер Шанель, вы покинули родную страну, чтобы проповедовать Иисуса, Спасителя мира, народам Океании. Направляемый Божьим духом, благородной силой, вы несли любовь даже ценой своей жизни. Сделайте так, чтобы мы могли прожить свою жизнь в мире, радости и любви. Может ваши молитвы и ваш пример приблизят царство Божье на земле». == Сілтемелер == * Әулие Петр Шанель, Марист діни қызметкер және шейіт * Әулие Пьер Шанель {{Суретсіз мақала}} hgtjhuxvqerwwl4imsccvcu9ystrlnj Ивонн Фаррелл 0 656022 3653105 3653033 2026-09-10T13:45:16Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Aidar basqarma|Aidar basqarma]] ([[User talk:Aidar basqarma|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579535 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сәулетші|есімі=Ивонн Фаррелл|шынайы есімі=ағылш. Yvonne Farrell |суреті=Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|сурет тақырыбы=Ивонн Фаррелл 2015 жылы |азаматтығы=[[Ирландия]]|туған күні=1951|туған жері=[[Оффали (графтық)|Оффали]], [[Ленстер]], [[Ирландия]]|білімі=[[Дублин қалалық университеті|Дублин Университеті коледжі]]|басты құрылыстары=Боккони университетінің ғимараты, Universidad de Ingeniería y Tecnología,т.б.|ескерткіштерді жаңғырту=[[Дублиндегі Темпл Бар ауданы]]|марапаттары=[[Джейн Дрю премиясы]] (2015), [[Корольдік Алтын медалі]], [[Притцкер сыйлығы]] (2020)}} '''Ивонн Фаррелл''' ([[1951 жыл|1951 жылы]]) — ирландиялық [[сәулетші]] және ғалым. 2008 жылы [[Милан|Миландағы]] Боккони университетінің ғимараты үшін World Building of the Year марапатын иеленген Grafton Architects ұйымының бірлескен құрылтайшысы.<ref>[http://aosdana.artscouncil.ie/members/farrell/ Yvonne Farrell]</ref> 2016 жылы [[Лима]], [[Перу|Перудағы]] Universidad de Ingeniería y Tecnología ғимаратының жобасы бойынша бірінші халықаралық RIBA сыйлығын жеңіп алды<ref>[https://www.architecture.com/awards-and-competitions-landing-page/awards/riba-international-awards RIBA International Awards 2021]</ref> және 2020 жылы Корольдік "Алтын медалімен" марапатталды.<ref>[https://www.dezeen.com/2019/10/02/grafton-architects-wins-2020-riba-royal-gold-medal/ Grafton Architects wins 2020 RIBA Royal Gold Medal]</ref> 2017 жылы Шелли Макнамарамен бірге 16-шы Венециялық сәулет биенналесінің кураторы болып тағайындалды.<ref>[https://www.biennialfoundation.org/2017/01/13901/ Yvonne Farrell And Shelley McNamara Appointed Curators Of Venice Architecture Biennale]</ref> 2020 жылы Макнамарамен бірге [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығына]] ие болды. == Мансабы == Ивонн Фаррелл [[Дублин |Дублин университетінің]] колледжінде сәулет өнерін оқып, 1974 жылы бітірген. Ол 1977 жылы Шелли Макнамарамен бірге Дублинде Grafton Architects сәулетшілер ұйымының негізін қалады. Сонымен қатар Ивонн Фаррелл — 1990 жылдары Дублиндегі Темпл-Бар ауданын жаңғыртуға атсалысқан 91-ші сәулетшілер тобының мүшесі, негізін қалаушы. Графтон сәулетшілері 2002 жылы Венеция биенналесінде [[Ирландия|Ирландияның]] атынан шығып, 2008 жылы қайтадан көрмеге қатысуға ұсынылды. Олардың Миландағы Боккони университетінің жобасы 2008 жылы World Building of the Year сыйлығына әрі үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>[https://www.dezeen.com/2008/10/27/universita-luigi-bocconi-by-grafton-architects/ Universita Luigi Bocconi by Grafton Architects]</ref> 2009 жылы Дублин орталығындағы Қаржы министрлігінің ғимараты Civic Trust Award азаматтық сенім сыйлығын, сонымен қатар, Ирландия Сәулет қауымдастығының арнайы сыйлығын алды. Фаррелл 1976 жылдан бастап Дублин университетінің колледжінде сабақ берді және 2008 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцарияның]] Мендризио қаласындағы Сәулет академиясында арнайы шақырылған [[профессор]] қызметін атқарды. Ол 2010 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард]] жоғары дизайн мектебінде Кензо Танге кафедрасын басқарды және қазіргі уақытта [[Лозанна|Лозаннадағы]] Федералды политехникалық мектебінде сабақ береді. Ивонн Фаррелл [[Осло]], [[Стокгольм]], Берлаге, [[Йель университеті|Йель]], Буффало, Сент-Луис, [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] және Тампа сияқты Еуропалық және Американдық [[Сәулет|сәулет]] мектептерінде дәріс оқиды. Фаррелл — Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының мүшесі, Британдық сәулетшілер Корольдік институтының құрметті мүшесі және Ирландияның өнер ұйымы Aosdána-ның сайланған мүшесі. Ол Дублин университеті колледжінің адъюнкт-профессоры қызметін де атқарады.<ref>[https://www.ucd.ie/newsandopinion/news/2017/jan/19/venicearchitecturebiennaletobecuratedbyucdadjunctprofessors/ Venice Architecture Biennale to be curated by UCD adjunct professors]</ref> 2019 жылдың қараша айында Фаррелл және оның Grafton Architects ұйымындағы серіктесі Шелли Макнамара Nui Galway құрметті атағына ие болды, ал 2019 жылдың сәуірінде олар Дублиннің [[Тринита|Тринити]] колледжінің құрметті [[Докторантура|докторлық]] дәрежесін алды.<ref>[https://www.tcd.ie/registrar/honorary-degrees/2018-19/ Honorary Degrees 2018-19]</ref> Ивонн Фаррелл және Макнамара 2020 жылы [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығын]] жеңіп алып, осы марапатқа ие болған төртінші және бесінші әйел атанды.<ref>[https://edition.cnn.com/style/article/pritzker-prize-winner-2020/index.html Pritzker Prize 2020]</ref> == Сілтемелер == * [https://www.moma.org/artists/40354 Ивонн Фаррелл сәулет сызбалары] * [https://www.graftonarchitects.ie/ Grafton Architects веб-сайты] == Дереккөздер == [[Санат:Сәулет және құрылыс]] [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Ирландияда туғандар]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] c2d08u6bxbglqv4keetusbocbzndqtu Хан сарайы (Бақшасарай) 0 665874 3653194 3585832 2026-09-10T17:40:42Z ~2026-48888-55 185465 /* Тарихы */ 3653194 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Хан сарайы | шынайы аты = {{lang-crh|Han Saray}} | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = [[Сурет:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|20px]] Федерациялық маңызы бар Ресей Федерациясы халықтары мәдени мұрасының нысаны. <br /> [https://ru_monuments.toolforge.org/get_info.php?id=911520357970006 Рег.№911520357970006] <br /> ({{comment|ММНБМТ|Мәдени мұра нысандарының бірыңғай мемлекеттік тізілімі}}). [https://ru_monuments.toolforge.org/wikivoyage.php?id=8230070000 Нысана №8230070000] <br /> [[Сурет:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|20px]] Украинаның ұлттық маңызы бар мәдени мұра ескерткіші. [http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/KP630970.html Қор. №285] | суреті = Hansaray1.jpg | ені = | сурет атауы = Бақшасарайдағы Хан сарайы | позициялық карта = Қырым |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 55 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 52|lon_sec = 55 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = | сәулет стилі = [[Осман сәулет өнері]] | қолданылуы = | орналасуы = | мекен жайы = | қала = [[Бақшасарай]] | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = [[XVI ғасыр]] | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс материалы = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = https://handvorec.ru/ }} '''Хан сарайы''' ({{lang-crh|Han Saray}}, {{lang-uk|Ханський палац в Бахчисараї}})<ref>{{cite web |author = |url = https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9 |title = БСЭ1/Бақшасарай |lang = |website = |publisher = БСЭ 1-е издание Том V |date = 1927 |accessdate = 2020-01-07 }}</ref> — [[Қырым хандығы|Қырым хандарының]] бұрынғы резиденциясы, әлемдегі Қырым татар сарайының сәулет өнерінің бірден-бір үлгісі<ref name="r_index">{{cite web|author=Олекса Гайворонский|url=http://www.hansaray.org.ua/r_index.html|title=Бақшасарай — Хан Сарайы|website=Официальный сайт музея|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204095329/http://www.hansaray.org.ua/r_index.html|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}}</ref>. Қырымның даулы аумағын бақылайтын [[Ресей|Ресей Федерациясында]] бұл федералды маңызы бар мәдени мұра нысаны, [[Украина|Украинада]] даулы аумақ орналасқан халықаралық мойындалған шекарада ұлттық маңызы бар мәдени мұра ескерткіші болып есептеледі. == Сипаттамасы == Сарай Бақшасарай тарихи-мәдени қорығының құрамына кіреді. Сарайдың бөлмелерінде Қырым татарларының тарихы мен мәдениеті мұражайы, көркемсурет мұражайы<ref>О музее см. {{cite web|url=http://www.tourism.crimea.ua/dostoprim/otherobj/museums/baxch_xud_muz/index.html|title=Бақшасарай мемлекеттік тарихи-мәдени қорығының көркемөнер мұражайы|website = Туристік Қырым|publisher=Министерство курортов и туризма Крыма|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080512133007/http://www.tourism.crimea.ua/dostoprim/otherobj/museums/baxch_xud_muz/index.html|archivedate=2008-05-12}}</ref>, суық қару мен атыс қаруы көрмесі орналасқан. Сарай кешенінің аумағы 4,3 гектарды алып жатыр. Бұрын сарай кешенінің ауданы 18 гектар болатын<ref name="r_ist_palac">{{cite web|author=Олекса Гайворонский.|url=http://www.hansaray.org.ua/r_ist_palac.html|title=Хан сарайының тарихы туралы очерк|website=Мұражайдың ресми сайты|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213112154/http://www.hansaray.org.ua/r_ist_palac.html|archivedate=2012-02-13|deadlink=yes}}</ref>. Сарай [[Шіріксу]] өзенінің сол жағалауында орналасқан. Сарай кешеніне солтүстік және оңтүстік қақпалар, Свит ғимараты, сарай алаңы, негізгі ғимарат, гарем, ханның асханасы мен ат қоралары, кітапхана ғимараты, сұңқар мұнарасы, хан мешіті, парсы бағы, хан зираты, Диләра Бикеш моласы (дүрбесі), Солтүстік мен Оңтүстік дүрбе молалары, ротонда құлпытасы, «Сарыгүзел» моншасы, үш көпірі бар жағалау, бақшалар мен саябақ құрылымдары, Екатериналық миля және басқа да нысаналар кіреді. Сарайдың архитектуралық стилі XVI—XVII ғасырлардағы Осман сәулет өнерінің дәстүрлерін жалғастырады. Негізгі архитектуралық идея - мұсылмандық жердегі пейіш бағының идеясын нақтылы түрде көрсету. Сарайдың ішінде ағаштар, гүлдер мен субұрқақтар орналасқан көптеген аулалар бар. Құрылымдар жеңіл, суреттермен безендірілген, терезелері үлдірлі тормен қапталған. == Тарихы == Бақшасарайда сарай салынбай тұрып Қырым хандарының резиденциясы Ашламадере аңғарында орналасқан. Хан ордасы үшін аңғар тарыла бастағанда, жаңа жерде сарай салу туралы шешім қабылданды. Сарайдың құрылысы XVI ғасырдың басында [[I Сахиб Герей]] ханның тұсында басталды. Сарай құрылысымен бірге [[Бақшасарай]]дың өзі де салынды. Сарай кешеніндегі ең көне ғимараттар — 1532 жылы салынған Үлкен хан мешіті мен Сарыгүзел моншасы саналады. Демирқапы бетше босағасы 1503 жылы салынған, бірақ басқа жерде құрастырылып, содан кейін сарайға көшірілген. Сарай салынғаннан бастап қазіргі кезге дейін билеуші хандар тарапынан үздіксіз құрылыстар жүріп отырды. [[I Дәулет Герей]] тұсында хан дүрбесі, [[III Ислам Герей]] тұсында — мәжіліс залы және тағы бір дүрбе, [[I Баһадүр Герей]] — тұсында ресми қабылдаулар үшін қосымша бөлме, [[I Қабылан Герей|I Қабылан Герей]] тұсында — Алтын субұрқақ салынды. [[II Саламат Герей]] тұсында жазғы күрке, [[Арслан Герей]] тұсында — медресе, ең соңында [[Қырым Герей]] тұсында [[Диләра бикеш дүрбесі]] салынды (1764), «[[Көз жасы субұрқағы|Көз жасы субұрқағына]]» ауыстырылды, сондай-ақ, ирандық сәулетші Өмірдің күшімен ішкі бөлмелердің безендіру құрылысы да жасалды. 1736 жылы [[Түрік-орыс соғысы (1735—1739)|Қырым хандығы мен Ресей арасындағы соғыс]] кезінде Бақшасарайды фелдмаршал [[Бурхард Кристоф Миних|Кристоф Минихтың]] әскерлері басып алды. Миних ханның астанасы мен сарайын өртеуге бұйрық берді. Бірақ бұған дейін ол капитан Манштейнге сарайдың сипаттамасын жасауды тапсырады (бүгінгі күнге дейін сақталған), содан кейін ғана ханның резиденциясын өртеп жібереді. Өрт ағаш ғимараттардың көпшілігін жойып жіберді, содан кейін сарай толығымен дерлік қайта салынды. XIV ғасырдағы бастапқы ғимараттардан Кеңес және Сот залы, Кіші және Үлкен сарай мешіттері, Әлеуіз бетше босағасы ғана қалды. Сарайды қалпына келтіру жұмыстарын Селәмет Герей, одан кейін Қырым Герей жүргізді<ref>{{Cite web |url=http://www.onixtour.com.ua/books/91c2h16/part01_2.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2009-03-26 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518040641/http://www.onixtour.com.ua/books/91c2h16/part01_2.htm |deadlink=unfit}}</ref>. Ф. Брунның айтуынша, жөндеу жұмыстары көп жағынан ескі бөлмелердің сән-салтанатынан асып түсті, өйткені көп жағынан Константинопольдегі сарайлардың сәнді ішкі көрінісін көшірген «порто Константинопольден құрылыс материалдарды, сәулетшілер мен бояушыларды жіберді». [[Луи-Филипп Сегюр|Де Сегюр]] жаңа «Хан сарайы шағын көлемде болса да Константинополь үлгісінде салынғанын» атап өтті. Бір қызығы, Ыстанбұлдағы Османлы сарайларының арасында бұл кезеңдегі мұндай үлкен құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталмаған, өйткені мұндай ағаш құрылымдар уақытша ғимараттарға жататын. Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін сарай Ішкі істер министрлігінің құзырында болды. Кейінгі қайта құрулар Османлы ішкі көрінісін өзгертті және жаңа маңызды ескерткіштерді қосты. 1787 жылы 20 мамырда [[II Екатерина]] сарайға келді. Оның келуімен кінәз Потемкин сарайды жөндеуге жетекшілік етті, ол көптеген еуропалықтар сияқты, таптаурынға сәйкес, классикалық Османлы ішкі көрінісін императорлық тұлғалар үшін сәнді емес деп санады және эклектика стилінде бірнеше бөлмелерді ауқымды жөндеуден өткізіп, шығыс және еуропалық безендіруді араластырды. Осыған қарамастан, сарайдың ең танымал бірқатар ескерткіштері сарайды қайта құруға жатады, оның ішінде әйгілі «Көз жас субұрқағы» Диләра бикеш дүрбесінен субұрқақтар ауласына ауыстырылды және Шіріксу көпірінің жанында Екатерина милясы орнатылды. Императрица үшін эклектикалық стилінде бөлмелердің бірі қабылдау бөлмесіне, екіншісі жатын бөлмеге айналдырылды: бірнеше терезелер тесілген, төбесі алтын жалатылған, XVIII ғасырдағы орыс шеберлері жасаған таза шыныдан істелген аспашам ілініп, [[Әлқоба|әлқоба]] құрылды. Жиһаз [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтен]], [[Мәскеу|Мәскеуден]] және [[Ыстанбұл|Ыстанбұлдан]] әкелінді. Жиһаздың бір бөлігі жергілікті жерде жасалды. Мұражай қойылымында II Екатеринаның жол үстелі, ұйықтаған төсегі және басқа жиһаздары сақталған. Императрица келуіне байланысты сарайды жөндеумен 60-тан астам шеберлер мен 50-ден астам жұмысшы айналысты. Абаттандыруға 24 247 рубл бөлінді. II Екатерина сарайда үш күн болды. Сапарда онымен бірге Аустрия императоры [[II Иосиф]], Франция елшісі де Сегур, ағылшын және Аустрия елшілері, сондай-ақ ірі шенеуніктер болды. 1818 жылы Екатерина милясының екі жағында орыс және татар тілдерінде жазу жазылды: {{cquote|1787 жылы 14 мамырда императрица II Екатерина Бақшасарайға келуді қалағанына игі естелікке арналады.}} 1798 жылы сәулетші В.Гести сарайдың жоспарын жасады. 1820 жылы 7 қыркүйекте Александр Сергеевич Пушкин генерал Раевскийдің отбасымен сарайға келді. Делвигке жазған хатында сарайға бару туралы сипаттама бар: {{cquote|Бақшасарайға ауырып келдім. Ғашық ханның біртүрлі ескерткіші туралы бұрын естігенмін. К** оны маған la fontaine des larmes деп, поэтикалық түрде сипаттады. Сарайға кіріп, бұзылған субұрқақты көрдім; тот басқан темір құбырдан су тамшылап тұрды. Мен сарайдың қараусыздығынан шіріп бара жатқан және кейбір бөлмелердің жартылай еуропалық өзгертулеріне қатты өкінішпен қарап шықтым. NN мені тозығы жеткен баспалдақпен гаремнің қирандылары мен хан зиратына дейін зорға тасыды.}} [[Сурет:1906. Baye, En Crimee. RSL Страница 35 (26209125882).jpg|thumb|right|200px|Жозеф де Бай суретке түсірген Хан сарайы, 1906 жыл]] 1818 жылы [[I Александр]] сарайға келді. Оның келуімен гаремнің тозығы жеткен ғимараттары бұзылып, нәтижесінде тек үш бөлмелі қосалқы үй ғана қалды. 1822 жылы сәулетші [[Иван Федорович Колодин|И.Ф.Колодиннің]] жетекшілігімен сарай жөндеуден өтті. Михаил Кладо құрылыс бөлігінде, сержант Дорофеев кескіндемемен айналысты. Дорофеев сыртқы қабырғаларды геометриялық өрнектерін, гүл шоқтарын және әшекейленген гүл тізбегін бояды. Сондай-ақ, Өмер салған суретті бояды. Осы жөндеудің нәтижесінде сарайдың бастапқы келбеті өзгертілді. Колодиннің нұсқауымен, Қысқы сарай, монша кешені және басқа ғимараттар бұзылды. 1837 жылы 9 қыркүйекте [[II Александр (Ресей)|II Александр]] ұстазы [[Василий Андреевич Жуковский|Василий Андреевич Жуковскиймен]] бірге сарайға келді. 1854-1855 жылдардағы [[Қырым соғысы]] кезінде сарайда [[Николай Иванович Пирогов]] жиі баратын әскери шағын аурухана болды. 1908 жылы сарайда мұражай ашылды. 1912 жылы II Николай отбасымен бірге сарайға келді. 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін сарайда [[Қырым татарлары|Қырым татарларының]] тарихы мен мәдениетінің мұражайы ашылды. Бұл жылы, оған қоса, тұңғыш рет [[Қырымтатар халқының құрылтайы]] өтті. Оның директоры 1917-1934 жылдар аралығында кейін репрессияға ұшырап, атылған өнертанушы және этнограф Үсейін Әбдірефиоғлы Боданинский болды. 1955 жылдан бастап Бақшасарай тарихи-археологиялық мұражайы, 1979 жылдан бастап тарихи-сәулет мұражайы болды. 1930 жылдары сәулетші П.И.Голландскийдің жетекшілігімен сарай күрделі жөндеуден өтті. Бұл жөндеу кезінде сарайдың сыртынан бояуы әкпен әктелді. 1943 жылы сарай аумағында [[Шуцманшафттың 149-шы батальоны|Шуцманшафттың 149-шы батальонының]] бөлімдері орналасты. 1944 жылы қала азат етілгеннен кейін сарайда хирургиялық жылжымалы дала госпиталдары орналасты. 1961-1964 жылдары сарайдың қабырға суреттері мен архитектуралық бөлшектерін ғылыми қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, оны Украина КСР Мемқұрылысының ғылыми-қалпына келтіру бөлімі жүргізді. Бұл қалпына келтіру жұмыстары кезінде сарайдың сыртқы түрі түпнұсқаға жақындатылды. Демирқапы порталының бояу қабаттары алынды, кейінірек Үлкен Хан мешітінің қабырға суреттерінің қабаттары алынды, Жазғы күркедегі Өмердің қабырға суреттері тазартылды, Диван залының төбелері қалпына келтірілді. Сарай кешенін бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жалғасуда. 2015 жылдың қазан айынан бастап Хан сарайы федералдық маңызы бар мәдени мұра нысаны болып табылады. <gallery caption="Бақшасарайдағы Хан сарайы" class="center"> Сурет:WEBSTER(1830) 1.321 TOMBS OF THE KHANS OF THE CRIMEA.jpg|Хан сарайы. 1830 жыл Сурет:Bahchisaraj 1855.jpg|Бақшасарай бағы мен сарайының жоспары. 1855 жыл Сурет:Khans R.jpg|Сарайға арналған 10 гривен атаулы бағасы болатын Украина шақасы. 2001 жыл Сурет:1856. Дворец российского верховного главнокомандующего князя Меньшикова в Бахчисарае.jpg|1856 жылғы «Суретті Лондон жаңалықтары» газетінен литография Сурет:Карло Боссоли. Ханский дворец.jpg|[[Карло Боссоли]]. Хан сарайы. 1840-1842 жылдары Сурет:Carlo Bossoli Khanpalast von Bachcisaraj 1857.jpg|Карло Боссоли. Хан сарайы. 1857 жыл Сурет:1917. Кустодиев. Бахчисарай.jpg|[[Борис Михайлович Кустодиев|Борис Кустодиев]]. Бақшасарай. 1917 жылы </gallery> == Сарай кешенінің ғимараттары мен нысандары == <center> '''Сарай жоспары''' </center> [[Сурет:План Бахчисарайского дворца.svg|right|500px]] :'''0''' — [[#Сарай алаңы|Сарай алаңы]] :'''1''' — [[#Сарайдың солтүстік кіреберісі|Солтүстік қақпа]] және қақпа мұнарасы :'''2''' — [[#Сарайдың солтүстік кіреберісі|Нөкер ғимараты]] :'''3''' — [[#Үлкен Хан мешіті|Үлкен Хан мешіті]] :'''4''' — [[#Сарыгүзел моншасы|Сарыгүзел моншасы]] :'''5''' — [[#Мазарлық|Мазарлық]] :'''6''' — [[#Мазарлық|Солтүстік дүрбе]] :'''7''' — [[#Мазарлық|Оңтүстік дүрбе]] :'''8''' — [[#Мазарлық|II Меңлі Герей ротондасы]] :'''9''' — [[#Атқора ғимараты|Атқора ғимараты]] :'''10''' — Кітапхана ғимараты :'''11''' — Оңтүстік қақпалары :'''12''' — Бақша террасасы :'''13''' — [[#Диләра бикеш дүрбесі|Диләра бикеш дүрбесі]] :'''14''' — [[#Парсы бағы|Парсы бағы]] :'''15''' — [[#Сұңқар мұнарасы|Сұңқар мұнарасы]] :'''16''' — [[#Харем ғимараты|Харем ғимараты]] :'''17''' — Хауыз алаңшасы :'''18''' — [[#Жазғы күрке|Жазғы күрке]] (бірінші қабатта) және [[#Алтын бөлме|Алтын бөлме]] (екінші қабатта) :'''19''' — [[#Кіші Хан мешіті|Кіші Хан мешіті]] :'''20''' — [[#Алтын субұрқақ|Алтын субұрқақ]] :'''21''' — Субұрқақ алаңшасы :'''22''' — [[#Диуан залы|Диуан залы]] :'''23''' — [[#«Көз жасы субұрқағы»|«Көз жасы субұрқағы»]] :'''24''' — [[#Демирқапы|Демирқапы]] :'''25''' — Тұрғын үй-жайлары :'''26''' — Асхана ғимараты. === Сарай алаңы === Сарай алаңы – хан резиденциясының композициялық орталығы. Қақпа мұнарасы бар солтүстік қақпа, Нөкер ғимараты, Үлкен Хан мешіті, мазар, атқоралар, оңтүстік қақпа, сұңқар мұнарасы, тұрғын үй-жайлар, елшілік ауласының қақпасы алаңға қарайды. Сарай алаңының оңтүстігінде алаңнан жақсы көрінетін бақша террассалары орналасқан. Қазір бұл аумаққа тас төселіп, ағаштар отырғызылған. Қырым хандығы тұсында төсеу мен өсімдік жамылғысы болмады, алаңды құм басқан. Онда әскери жорық алдында бата алу үшін осында әскер жиналатын, салтанатты рәсімдер өткізілетін, сондай-ақ елшілер мен қонақтардың кездесуі өтетін. <gallery caption="Сарай алаңы" class="center"> Сурет:Hansaray Courtyard 2.jpg|Сарай алаңы Сурет:Hansaray Courtyard.jpg|Заманауи алаңдағы ағаштар Сурет:Bakhchysarai 04-14 img15 Palace Grand Mosque.jpg|Сарай алаңы Сурет:Hansaray Southern Gate.jpg|Оңтүстік қақпа </gallery> === Сарайдың солтүстік кіреберісі === Солтүстік қақпа ({{lang-crh|Darbehane Qapı}}) — сарайға кіретін төрт жердің бірі (қазіргі уақытта тек екеуі ғана сақталған). Сарай қақпасына Шіріксу өзені арқылы өтетін көпір апарады. Қақпалар ағаштан жасалып, соғылған темірмен қапталған. Олар екі тоғысқан жылан немесе айдаһар бейнесі бар аркада орналасқан. Аңыз бойынша, I Сахиб Герей өзен жағасында шайқасып жатқан екі жыланды кездестіреді және олардың біреуі өзен суында емделді, бұл осы жерде сарайдың іргетасын қалауға себеп болды. Бұл қақпа қазіргі уақытта сарайдың негізгі кіретін жері ретінде қызмет етеді. «Darbehane Qapı» — «ақша сарайы қақпасы» деп аударылады ({{lang-crh|darbehane}} — ақша сарайы, {{lang-crh|qapı}} — қақпа). Бұл атау ақша сарайының (дәрбехана) қақпаға қарама-қарсы орналасуына байланысты пайда болды. Қақпаның сол және оң жағынан Нөкер ғимараты жанасады. Қақпаның үстінде күзетші қызметін атқарған қақпа үсті мұнарасы бар. Қақпа үсті мұнарасының сыртқы қабырғалары ала-құла өрнектермен боялған, ал терезелеріне түрлі-түсті әйнек салынған. Қақпа, қақпа үсті мұнарасы және сарайдың айналасындағы қабырғалар тек 1611 жылы ғана салынған. Оған дейін сарайдың қорғаныс құрылыстары болмаған, өйткені ол бастапқыда бекініс ретінде қарастырылмаған, бекіністер Қырық Ер бекінісінде орналасқан. Қабырғаларды салу қажеттілігі Дон казактарының Қырым мен Таман түбегіндегі жиі әскери жорықтарынан кейін ғана пайда болды. Құрылысты Сүлеймен паша басқарды. Ханның нөкерлері мен сақшылары Нөкер ғимаратында орналасты. Қырым Ресей империясының құрамына енгеннен кейін Нөкер ғимаратына қонақтарды орналастыра бастады. Қазіргі уақытта Нөкер ғимаратының шығыс ғимаратында мұражай әкімшілігі, ал батыс ғимаратында — қойылымдар орналасқан. <gallery caption="Сарайдың солтүстік кіреберісі" class="center"> Сурет:Общий вид Бахчисарая XVII века.jpg|XVII ғасырдың бірінші жартысындағы нақыштан алынған суреттің үзіндісі. Әзірге қақпалар мен Нөкер ғимараты жоқ Сурет:Бахчисарайский дворец 3.JPG|Солтүстік қақпа, қақпа үсті мұнарасы және Нөкер ғимараты. Шіріксудан қарағандағы көрініс. Артқы жағында Үлкен Хан мешітінің мұнарасы көрінеді. Сурет:Бахчисарайский дворец 1.jpg|Сарай алаңынан қарағандағы солтүстік қақпа мен қақпа үсті мұнарасының көрінісі Сурет:Бахчисарайский дворец 2.JPG|Нөкер ғимараты және солтүстік қақпа </gallery> === Үлкен Хан мешіті === '''Үлкен Хан мешіті''' ({{lang-crh|Büyük Han Cami}}) — солтүстік қақпаның шығысындағы сарай алаңында орналасқан. Бұл Қырымдағы ең үлкен мешіттердің бірі және хан сарайы ғимараттарының алғашқысы. Мешітті 1532 жылы I Сахиб Герей салдырған және [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] оның есімімен аталған. Мешіт ғимараты үлкен, төменгі жағында үшкіл [[Аркада|аркадасы]] және қабырғаларында [[Майолика|майоликалы]] қыстырғылары бар. Мешіттің шатыры төрт жағынан сырғымалы және қызыл жабынқышпен жабылған. Бастапқыда шатыры күмбезбен жабылған болатын. Мешіттің ішінде биік тіреуіштері бар үлкен зал орналасқан. Оңтүстік қабырғасында түрлі-түсті әйнегі бар терезелер мен [[Михраб|михраб]] орнатылған. Ішінде мешіттің шығыс, оңтүстік және батыс қабырғаларының жоғарғы қабатының периметрі бойымен бағаналармен бекітілген кең балкон (хорлар) бар. Балконда сырланған, зерленген тақтайшалармен безендірілген және витраждармен әрленген әйнектелген хан бөлмесі бар. Балконға апаратын екі бұрадалы баспалдақ, сонымен қатар ауладан Хан бөлмесіне жеткізетін жеке кіретін жер бар. Мешіттің негізгі кіреберіс Шіріксу өзенінің жағасынан орналасқан. Бұл жағындағы қасбет бұрын [[Мәрмәр|мәрмәрмен]] өңделген. Мешіттің шығыс қабырғасында шадырваны (фонтан) бар абдестхана (салттық дәрет алатын орын – абдест) орналасқан. Қабырғаларда XVIII ғасырда пайда болған араб тіліндегі бірнеше көркем жазулар бейнеленген. Жазулар жасыл [[Картуш|картуштарда]] қара түспен жазылған және [[Құран|Құраннан]] алынған үзінділер болып келеді. Сондай-ақ, қабырғадағы көркем жазулардың арасында мешітті жөндеп, безендірген [[Қырым Герей|Қырым Герейдің]] есімі де кездеседі: {{cquote|Жоғары мәртебелі Қырым Герей ханның жөндеу жұмысы алғысты болсын}} Мешітте қола әлем (жарты ай) тағылған, шатыры үшкір келетін екі он қырлы мұнарасы бар. Мұнаралардың биіктігі 28 метр. Жоғарыға мұнаралардың ішіндегі тастан жасалған бұрандалы баспалдақтар апарады. Мұнаралар өзара қорғасын қыстырғылармен бекітілген жонып тегістелген тас тақталардан жасалған. 1736 жылы мешіт өрттен зардап шекті. Оны [[II Селәмет Герей|Селәмет Герей]] хан тұсында Өмер шебер қалпына келтірді. 1750 жылдары [[Арслан Герей]] мешіт ауласында бүгінге дейін сақталмаған [[Медресе|медресенің]] негізін қалады. Кеңес заманында мешіт жабық болды. Оның жоғарғы бөлігінде археологияның мұражай бөлімінің экспозициясы, ал төменгі бөлігінде [[Лапидарий|лапидарий]] (сәулет бөлшектері, қалдықтары, жазулары мен бейнелері бар тастар қоймасы) болды. Қазіргі уақытта діндарлар үшін қайтадан ашық. <gallery caption="Үлкен Хан мешіті" class="center"> Сурет:Bakhchysarai 04-14 img14 Palace Grand Mosque.jpg|Үлкен Хан мешіті Сурет:Hansaray Mosque.jpg|Мұнара Сурет:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 2.JPG|Мешіт қабырғасындағы көркем жазу Сурет:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 3.JPG|Мешіт қабырғасындағы көркем жазу Сурет:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray.JPG|Қырым Герейдің жөндеу жұмыстары құрметіне мешіт қабырғасындағы көркем жазу </gallery> === Сарыгүзел моншасы === [[Сурет:Баня Сары Гюзель 1532 г. Бахчисарай.JPG|thumb|left|300px|Сарыгүзел моншасы]] Сарыгүзел монша кешені — 1532 жылы [[I Сахиб Герей]] салдырған Хан сарайының ең ескі ғимараттарының бірі болып табылады. Қырым татар тілінен «Sarı Güzel» «сары сұлу» ({{lang-crh|sarı}} — сары, яғни ақшырайлы, ''güzel'' — әдемі, сұлу) деп аударылады. Моншалар Үлкен Хан мешітінің шығысында орналасқан. Монша түрік үлгісіне сай реттелген. Ыстық ауа жертөледегі оттықпен жылытыла, көтеріліп, қысқа бағандарға орнатылған еден тақталарын қыздырды. Ыстық және суық су моншаға қорғасын құбырлары арқылы берілді. Қабырғалардың бойына тас орындықтар қойылып<ref name="crimean.info">{{cite web|url=http://crimean.info/page-id-24.html|title=Бақшасарайдағы Хан сарайы|website = Қырым жағалауы|accessdate=2009-04-30|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, шұңғылшалар орнатылды. Әрқайсысы жеке күмбезбен жабылған және шыға берісінде субұрқағы бар жабық ауласы болған ерлер және әйелдер бөлімі болды. Желдету және жарықтандыру күмбездерінде жұлдыздар мен жарты айлар түріндегі тесіктер жасалған. Ерлер бөлімінің үстінде мына жазу бар: {{cquote|Бұл тамаша құрылысты Қажы Герей ханның ұлы Меңлі Герей ханның ұлы әділ сұлтан Сахиб Герей хан салдырған. 939 жылы. {{oq|crh| بو مقام اعلانی يصابتی سلطان عادل صاحب کرای خان بن منکلی کرای خان بن خاجی کرای خان تاريخ سنة ۹۳۹ Bu maqam-ı a'lânı yasabtı sultan-ı 'adil Sahib Geray han bin Mengli Geray han bin Hacı Geray han. Tarih sene-i 939.}}}} Монша кешені 1924 жылға дейін өз мақсатына сай жұмысын жалғастырды<ref name="r_obj_sgz">{{cite web|author=Олекса Гайворонский.|url=http://www.hansaray.org.ua/r_obj_sgz.html|deadlink=yes|title=Сарыгүзел моншасы|website=Мұражайдың ресми сайты|accessdate=2009-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090106122229/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_sgz.html|archivedate=2009-01-06}}</ref>, содан кейін үй-жай апатты жағдайда болды. Қазіргі уақытта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. === Мазарлық === {{main|Хан зираты (Бақшасарай)}} Мазарлық ({{lang-crh|Mezarlıq}}) Үлкен Хан мешітінің оңтүстігінде орналасқан. Зираттағы алғашқы жерлеу XVI ғасырға жатады. [[Мәрмәр]] мен [[Әктас|әктастан]] жасалған 98 ескерткіш<ref name="r_obj_mzr">{{cite web|author=Олекса Гайворонский.|url=http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|deadlink=yes|title=Хан зираты|website=Мұражайдың ресми сайты|accessdate=2009-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711154308/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|archivedate=2015-07-11}}</ref> сақталған. Зиратқа тоғыз хан жерленген: [[I Дәулет Герей]], [[II Ғазы Герей]], [[III Ислам Герей]], [[IV Мехмет Герей]], [[I Сәлім Герей|I Қажы Сәлім Герей]], [[II Меңлі Герей]], [[II Сәлім Герей]], [[Арслан Герей]], [[Қырым Герей]]. IV Мехмет Герей, II Меңлі Герей, II Сәлім Герей, Арслан Герей және Қырым Герейдің құлпытастары сақталған. Сонымен қатар, зиратта хан әулетінің 45 мүшесі, сондай-ақ сарай ақсүйектерінің жоғарғы өкілдері, барлығы 320-дан астам адам жерленген. Хан зиратының ескерткіштері де дәл осылай жасалған: бүйіржақтарында екі стеласы бар тас табыт. Бас стела ерлердің қабірінде сәлде, ал әйелдердің қабірінде фес тағылған. Көптеген ескерткіштер ою-өрнектермен безендірілген, сондай-ақ бас стелаларда эпитафиялар қашалған. II Меңлі Герей мазарының үстінде сегіз бағаналы және аркалы жабындары бар ротонда тұрғызылған, оның ортасында мәрмәрдан қашалған құлпытас орналасқан. I Дәулет Герей мен III Ислам Герейге арнап екі сегіз қырлы кесене ({{lang-crh|dürbe}}) тұрғызылды, олар ойылған әктастан жасалған және күмбезбен жабылған. Күмбездер шатыр темірмен жабылған, 1863 жылға дейін қорғасынмен жабылған болатын. Солтүстік дүрбе I Дәулет Герейге тиесілі. Онда алты адам жерленген<ref>{{cite web|author=Олекса Гайворонский.|url=http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|deadlink=yes|title=Хан зираты|website=Мұражайдың ресми сайты|accessdate=2009-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711154308/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|archivedate=2015-07-11}}, басқа дереккөзге сәйкес: {{cite web|author=В. Гарагуля.|url=http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html|title=Бақшасарай сарайы|website=Қырым маржаны|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190403175513/http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html|archivedate=2019-04-03|deadlink=yes}} — 11 адам</ref>. Оңтүстіктегісі - III Ислам Герейдікі, онда тоғыз адам<ref>{{cite web|author=Олекса Гайворонский|url=http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|deadlink=yes|title=Хан зираты|website=Официальный сайт музея|accessdate=2009-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711154308/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_mzr.html|archivedate=2015-07-11}}, басқа дереккөзге сәйкес: {{cite web|author=В. Гарагуля|url=http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html|title=Бақшасарай сарайы|website=Қырым маржаны|accessdate=2009-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190403175513/http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html|archivedate=2019-04-03|deadlink=yes}} — 15 адам</ref> жерленген. <gallery class="center" caption="Мазарлық"> Сурет:1891. Ханские гробницы при Бахчисарайском дворце.jpg|Бақшасарай сарайындағы хан бейіттері. 1891 жылғы сурет. Сурет:Бахчисарайский дворец 77.jpg|Солтүстік және оңтүстік дүрбе Сурет:Бахчисарайский дворец 78.jpg|Құлпытас Сурет:Бахчисарайский дворец 80.jpg|Құлпытас Сурет:Бахчисарайский дворец 79.jpg|Ескерткіштегі эпитафия Сурет:Могила Кирим Герая.jpg|[[Қырым Герей]] ханның бейіті (1717-1769) </gallery> === Атқора ғимараты === Атқора ғимараты бірнеше ғимараттан тұрады. Ол хан зираты мен кітапхана ғимаратының арасында орналасқан. Атқоралардың өзі бірінші қабатта орналасқан. Екінші қабат қамқоршыларға арналған. Ғимарат 1850 жылдары қайта салынды. XIX ғасырда мүгедектер тобының сарбаздары атқора ғимаратына орналастырылды<ref>{{мақала | авторы = В. Н. Борисов| тақырыбы = 1855 жылы 28-31 қазанда (9-12 қараша) император II Александрдың Бақшасарайға және Ақиар маңындағы Қырым әскерінің бөліктеріне сапары.|шынайы атауы = | сілтеме = http://www.commonuments.crimea-portal.gov.ua/rus/index.php?&v=1&tek=100&par=74&l=&art=534&dt=200810| тілі = ru| жауапты =| баспа авторы = | басылым = Историческое наследие Крыма| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006| томы = | нөмірі = 16| беттері =| isbn = | issn =}}</ref>. <gallery caption="Атқора ғимараты" class="center"> Сурет:Бахчисарайский дворец 107.jpg|Атқора ғимараты Сурет:Бахчисарайский дворец 108.jpg|Атқора ғимараты </gallery> === Диләра бикеш дүрбесі === [[Сурет:Карло Боссоли. Бахчисарай. 1820-е.jpg|thumb|right|200px|[[Карло Боссоли]]. Карло Боссоли. Бақшасарай. 1820 жж. Алдыңғы қатарда Диләра бикештің дүрбесі]] '''[[Диләра бикеш дүрбесі]]''' ({{lang-crh|Dilâra bikeç Dürbesı}}) — Аңыз бойынша Қырым Герей ханның сүйікті әйелі болған Диләра («бикеш» деп оның беделі жоғары екендігін көрсетеді, {{lang-crh|bikeç}} — ескіше ''қалыңдық'') кесенесі. Ғимарат 1764 жылы бақша террассаларының алыс бұрышында салынған. Бұған дейін кесененің кіреберісінің үстіне «Марқұм Диләра бикештің рухына дұға» деген жазуы бар тақта орналасқан болатын. «[[Көз жасы субұрқағы]]» бастапқыда дүрбеде болды, содан кейін 1783 жылы субұрқақ ауласына көшірілді. Дүрбе ғимараты сегіз қырлы және төбесінде жарты ай бейнеленген күмбезбен жабылған. 2007 жылы қалпына келтіруден кейін күмбезге түпнұсқасы сияқты қорғасын жабыны қайтарылды. Барлық қабырғалар екі қатарда орналасқан, ішінде терезелері бар саңылау-аркалармен бөлінеді. Үстінде және астында, сегіз жақты бүйірлерінде аркалар арқылы жасалған пішіндердің бөлшектік мүшелеуін баса көрсететін бедерлі тарқыштар бар. === Парсы бағы === Парсы бағы гаремнің оңтүстігінде орналасып, биік дуалмен қоршалған. Онда күркелер, субұрқақтар, моншалар болды. Гаремнен бақшаға қарай кішкене қақпа бар. Бақтың бұрышында Сұңқар мұнарасы тұр. === Сұңқар мұнарасы === [[Сурет:Бахчисарайский дворец 109.jpg|thumb|right|200px|Сұңқар мұнарасы]] Сұңқар мұнарасы ({{lang-crh|Toğan qullesi}}) гаремнің оңтүстігінде Парсы бағында орналасқан. Мұнара 1760 жылдары салынған. «Сұңқар» атауы мұнараның бірінші қабатында жыртқыш құстардың сақталуына байланысты. Мұнара екі қабатты және іші бос. Мұнараның бірінші қабаты шойтастың сазды ерітіндімен бекітіліп, сыланған текше түрінде салынған. Мұнараның үстіңгі қабаты алтыбұрышты пішінде жасалған, тақталармен қапталған және жабынқышпен жабылған. Мұнараның биіктігі 15 метрден асады. Жоғарғы жағында ағаш бұрандалы баспалдақ апаратын ағаш торлы терезелері бар бақылау алаңы бар. Сұңқар мұнарасы гарем ғимаратының бүйіржағына жалғанған. Одан гарем тұрғындары сарай алаңын тамашалай, ал [[Әтек|әтектер]] гаремді көре алатын. === Демирқапы === Демирқапы қақпасы {{lang-crh|Demir Qapı}} сарайдың ең көне бөлігі болып табылады. Қақпа сарайдың негізгі кіреберісі қызметін атқарды, ол арқылы елшілер Елшілік ауласынан Субұрқақ ауласына барды. Қақпа ханға 1503-1504 жылдары [[III Иван Васильевич|III Иванның]] шақыруымен Архангел соборын және басқа да бірқатар храмдарды салуға Мәскеуге барар жолында Қырымда жұмыс істеген сәулетші [[Алоизио Жаңа|Алоизио Жаңаның]] қолымен жасалған. Демирқапы қақпасы Бақшасарайда хан сарайы салынбай тұрып жасалған және, мүмкін, бұрынғы ханның [[Дәулет Сарай]] резиденциясында болған, содан кейін Бақшасарайға көшірілген. Қақпаның шомбал есігі соғылған темір жолақтармен қапталған. «Demir Qapı» атауы Қырым татар тілінен «темір есік» ({{lang-crh|demir}} — темір, {{lang-crh|qapı}} — есік, қақпа) деп аударылады Есік екі жақтан қоршап тұрған коринфілік [[Капител|капителдері]] бар [[Пилястра|терт қырлы ұстынды]] қоршайды. Терт қырлы ұстындардың үстінде [[Архитрав|архитрав]], әшекейлі [[Фриз|фриз]] және бұғат бар. Бұғаттың бұрыштарында — гүлді өрнекті [[Акротерий|шоқтық]], ал бұғаттың үстінде — жарты шеңберлі [[Тимпан|тимпан]] бар, оның үстінде де шоқтықтар орналасқан. Қақпа ломбард-венециялық [[Ренессанс|Ренессанс]] стилінде ойылған әктас блоктарынан жасалған. Онда емен жапырақтары, гүлдер, емен жаңғақтары, тиындар, інжу жіптері бейнеленген. Есіктің үстінде өсімдік шиыршықтарымен және гүлдермен безендірілген арка бар. Сондай-ақ қақпа тастан қашалып, алтын жалатылған араб тілінде жазылған екі жазумен безендірілген. Тимпанның ішіндегі шеңберге ойылған бірінші жазуда былай делінген: {{cquote|Осы сарайдың иесі әрі осы аймақтың билеушісі, ұлы падишаһ, ең мәртебелі, Қажы Герей ханның ұлы Меңлі Герей хан, оны және оның ата-анасын Тәңірі екі дүниеде де рахым етсін.}} Бұл жазудың ортасында Герейлер әулетінің рәмізі Тарақ таңба бейнеленген. Фриздегі екінші жазуда былай делінген: {{cquote|Бұл сәулетті босаға мен мынау биік есік екі құрлықтың падишаһы әрі екі теңіздің қағаны, падишаһ, падишаһтың ұлы, Қажы Герей ханның ұлы, Меңлі Герей ханның бұйрығымен салынған. 909 (1503).}} <gallery caption="Демирқапы қақпасы" class="center"> Сурет:Hansaray Iron Gate 1.jpg|Демирқапы қақпасы Сурет:Hansaray Iron Gate 2.jpg|Демирқапы қақпасы Сурет:Бахчисарайский дворец 4.jpg|Герейлердің таңбасы бар арка үстіндегі жазу Сурет:Бахчисарайский дворец 5.jpg|Күні жазылған жазу </gallery> === Диуан залы === Диуан залы ({{lang-crh|Divan hanesı}}) мемлекеттік кеңес (диуан) мәжілістерін өткізуге арналған. Хан үшін оңтүстік қабырғаның ортасына түрлі-түсті шұғамен жабылған және алтын кестемен әшекейленген тақ орнатылды. Тақтың оң және сол жағында хан серіктеріне арналған аласа дивандар болды. Диуанға кірген бейлер үшін қабырғалардың бойына ұзын орындықтар қойылды. Диуан залының кіреберісіндегі солтүстік қабырғада тар торлы балкон (хор) бар, оны аңыз бойынша хан өзі болмаған кезде диуанның отырыстарын тыңдау үшін пайдаланған. Дәл осындай балкон бұрын оңтүстік қабырғада да болған. Төбесі ағаш, құрама. Барлық қабырғаларда терезелер жасалды, олар екі қатар болып, [[Витраж|витраждармен]] безендірілген. Бүгінгі күнге дейін шығыс қабырғадағы терезелер сақталған. Фелдмаршал Миних сарайды өртеп жібергенге дейін Диуан залының едені мәрмәр тақталармен төселген, залдың ортасында субұрқағы бар төртбұрышты хауыз орналасқан, ал қабырғалары фарфор қыш тақташаларымен безендірілген. 1742 жылы Диуан залының үй-жайлары қалпына келтірілді. Бастапқыда қабырғаға және төбеге салынған суреттер мәрмәрге ұқсастырылып, жүзім шоқтарын бейнелеген. Қазіргі уақытта залды безендіретін қабырға суреттері XIX ғасырда жасалған. 1917 жылы Диуан залында Қырым татарларының құрылтайы тәуелсіз Қырым татар үкіметінің құрылғанын жариялады. <gallery caption="Диуан залы" class="center"> Сурет:Bakhchysarai 04-14 img09 Palace Divan Hall.jpg|Балконнан солтүстік қабырғаның көрінісі Сурет:Бахчисарайский дворец 41.jpg|Шығыс қабырғадағы терезелер Сурет:Throne in the Divan Chamber.JPG|Тақ Сурет:Бахчисарайский дворец 38.jpg|Диуан залының төбесі </gallery> === Жазғы күрке === Жазғы күрке хауыз ауласында демалу үшін салынды. Күркенің ортасында ақ мәрмәр субұрқағы бар төртбұрышты хауыз орналасқан. Қабырғалардың бойында дивандар бар. Бастапқыда күрке ашық және бір қабатты болды. Бағаналар [[Ағаш шырмауық|шырмауықпен]] жабылған. 1821-1831 жылдары оның бағаналары арасында ағаш төбелер жасалып, витраждармен әйнектелген. Соылай екінші қабатта Алтын бөлме де салынған болатын. Күркенің ойылған төбесін шеберлер Микаил Кладо мен Василий Дорофеев жасаған болатын. 1962 жылы жазғы күркені қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, осының барысында оның түпнұсқа кескіні табылды. Бұл кескінде мыналар бейнеленген: үйлер, әуе көпірлері, сауырағаш топтары, күркелер. <gallery caption="Жазғы күрке" class="center"> Сурет:Hansaray5.jpg|Күркенің ішкі көрінісі Сурет:Бахчисарайский дворец 45.jpg|Дивандар Сурет:Бахчисарайский дворец 47.jpg|Субұрқақтар Сурет:Бахчисарайский дворец 44.jpg|Күркенің төбесі </gallery> === Алтын бөлме === [[Сурет:Бахчисарайский дворец 104.jpg|thumb|right|200px|Алтын бөлменің сыртынан көрінісі]] Алтын бөлме жазғы күркенің үстінде екінші қабатта орналасқан. Оны даярлау ирандық сәулетші Өмердің жұмысының нәтижесі. Алтын бөлмеде мөлдір таза шынылы аспашам бекітілген ағаш төбесі ойылған. Бөлмеде түрлі-түсті әйнекпен әйнектелген және үш қабырғада екі қабатта орналасқан барлығы 24 терезе бар. Терезелердің астында [[Барқыт|барқытпен]] қапталған дивандар орналасқан. Қабырғалары жеміс-жидек вазалары бейнеленген [[Алебастр|алебастр]] жапсырылып мәнерленген. Үш қабырға бойымен [[Бұғат|бұғатта]] Қырым Герейдің құрметіне араб тілінде жазылған поэтикалық жазу бар. Қабырғалардың бірінде ыдыс-аяқ салынған шкафтар бар; алауошақ мен кіреберіс есігі осында жасалған. Кіреберіс есіктің үстінде, әйнектелген антресолде жасанды миниатюралы ағаштардан, гүлдер мен құстардан жасалған балауыздан жасалған қысқы бақ композициясы болды. Немістердің Қырымды басып алуы кезінде ол жоғалып кетті. === Кіші Хан мешіті === Кіші Хан мешіті ({{lang-crh|Kiçik Han Cami}}) бас ғимаратта орналасқан және хан әулетінің өкілдері мен маңғаздарға арналған. Шағын мешіттің құрылысы XVI ғасырға, ал қабырға суреттері XVII—XVIII ғасырларға жатады. Мешіт қабырғасында тек өсімдік және сәндік өрнектер қолданылады. Күмбез желкенді, сегіз қырлы-[[Барабан (сәулет)|барабанға]] негізделген, жалпақкірпіштен жасалған, XVIII ғасырдың аяғында Өмер шебер әшекейлеп салған болатын. Оңтүстік қабырғада [[Михраб|михраб]] бар, оның жоғарғы бөлігінде аспанның жеті деңгейін білдіретін жеті безекті белбеу ойып салынған. Михрабтың үстінде [[Сүлеймен патшаның мөрі|Сүлейменнің мөрі]] (алтыбұрыш) бейнеленген витражды терезе бар. Кіші мешіт қабырғасынан желкенді қайықтардың, аттар мен шабандоздардың сызылған суреттері табылған. <gallery caption="Кіші Хан мешіті" class="center"> Сурет:Бахчисарайский_дворец_6.jpg|Михраб Сурет:Бахчисарайский_дворец_7.jpg|Сүлейменнің мөрі Сурет:Бахчисарайский_дворец_8.jpg|Құран Сурет:Бахчисарайский_дворец_9.jpg|Құран сүйеуіші Сурет:Бахчисарайский дворец 53.jpg|Жайнамаз </gallery> === Алтын субұрқақ === Алтын субұрқақ [[Мәрмәр|мәрмәрдан]] жасалған және кіші Хан мешітінің кіреберісіндегі субұрқақ ауласында орналасқан. Ол [[Дәрет алу|дәрет алу]] рәсіміне қолданылған. Субұрқақ Жұмақтың бағын бейнелейтін алтын жалатылған ою-өрнекпен көмкерілгендіктен «алтын» деп аталады. Ою-өрнекте өсімдік мақамдар: гүлдер, жапырақтар, жемістер, жүзімнің сабағы қолданылады. Субұрқақтың ортасында мәңгілік өмірді бейнелейтін үлкен [[Гүлөрнек|гүлөрнек]] ойылған. 2001 жылы [[Украина Ұлттық банкі]] Бақшасарай сарайының құрметіне шығарған шақаның бет жағында Алтын субұрқақтың өрнегі қолданылған. Субұрқақ өрнектен басқа араб тіліндегі екі жазумен де безендірілген. Субұрқақтың жоғарғы жағындағы жазуда субұрқақтың 1733 жылы I Қабылан Герей ханның тұсында салынғандығы айтылады: {{cquote|Қабылан Герей хан, Ел Қажы Сәлім Герей ханның ұлы, Алла оны және оның ата-анасын рақымына бөлесін, 1146 жыл}} Төменгі жазуда Құраннан үзінді келтірілген (76:21): {{cquote|Сондай-ақ Раббылары, тап-таза ішімдік ішкізеді}} <gallery caption="Алтын субұрқақ" class="center"> Сурет:Bakhchysarai 04-14 img10 Palace Golden Fountain.jpg|Алтын субұрқақ Сурет:Бахчисарайский дворец 54.jpg|Алтын субұрқақ Сурет:Бахчисарайский дворец 115.jpg|Алтын субұрқақ Сурет:Khans A.jpg|Хан сарайының құрметіне арналған Украина шақасы </gallery> === «Көз жасы субұрқағы» === {{main|Көз жасы субұрқағы}} «Көз жасы субұрқағын» 1764 жылы ирандық сәулетші Өмер жасаған. Ол Диләра бикеш дүрбесінде орнатылған болатын. Уақыт өте келе субұрқақты суландырған бұрынғы жердегі бұлақ кеуіп қалды. [[II Екатерина]] Хан сарайына келген кезде субұрқақ Субұрқақ ауласына көшірілді, ол осы күнге дейін сол жерде тұр. Сарайдың хауыз ауласында да осындай субұрқақ бар. Аңыз бойынша, Диләра бақталасынан уланған Қырым Герейдің сүйікті әйелі болған. Әйелінің құрметіне жасалған субұрқақ ханның қайғысын бейнелеуі керек еді. Бұл аңыз [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Сергеевич Пушкиннің]] «[[Бақшасарай субұрқағы]]» поэмасының негізін қалады, соның арқасында субұрқақ кеңінен танымал болды. Субұрқақ сәлсәбил түріне сәйкес жасалған (Сәлсәбил – мұсылмандық сенім бойынша иман жолына түскен тақуалардың рухы су ішетін көктегі бұлақтардың бірі). Ортасында мәрмәр гүлі орналасқан, одан су үлкен үстіңгі ыдысқа тамшылатып, көз жасына ұқсайды. Үлкен ыдыстан су екі кішігірім ыдысқа түседі, одан - қайтадан үлкен ыдысқа және тағы солай бірнеше рет. Тостағанға су толтыру жүректің қайғыға толуын, ал ыдыстардың көлемінің өзгеруі қайғының не күшейетінін, не басылатынын білдіреді. Субұрқақтың етегінде мәңгілікті бейнелейтін шиыршық ойылған. Субұрқақтың жоғарғы жағында Қырым Герей ханның құрметіне Шайхия ақынның өлеңі, ал төменгі бөлігінде Құран Кәрімнің 76-[[Сүре|сүресінің]] 18-аяты қашалған: {{cquote|Ол пейіште “Сәлсәбил” деп аталатын бір бастау бар.}} <gallery caption="Көз жасы субұрқағы" class="center"> Сурет:Bakhchysarai 04-14 img11 Palace Fountain of Tears.jpg|«Көз жасы субұрқағы» Сурет:Бахчисарайский дворец 119.jpg|«Көз жасы субұрқағы» Сурет:Бахчисарайский дворец 57.jpg|Жоғарғы жағында Қырым Герейдің құрметіне арналған өлең Сурет:1837. Пушкин в Бахчисарайском дворце.jpg|Чернецов Григорий Григорьевич пен Чернецов Никанор Григорьевич. «Пушкин Бақшасарай сарайында», 1837 жыл Сурет:Титульный лист первого издания Бахчисарайского фонтана.jpg|А.С.Пушкин «Бақшасарай субұрқағы» бірінші басылымының негізгі беті </gallery> === Харем ғимараты === [[Гарем|Харем]] ({{lang-crh|Arem}}) төрт үлкен ғимаратта жайғастырылған. XVIII ғасырда онда 73 бөлме болды. 1818 жылы [[I Александр]] сарайға келген кезде тозығы жеткен үш ғимарат (70 бөлме) құлатылған болатын. Бүгінгі күнге дейін жеткен үш бөлмелі қосалқы үй мен күрке ғана сақталған болатын. Кейіннен қосалқы үй қалпына келтіріліп, оның кең террассасында туристердің тамашалауына балкондар қойылды. Қосалқы үйде XVII—XIX ғасырлардағы бай қырым татарлары үйінің ішкі көрінісі: қойма, тұрғын және қонақ бөлме қайта жасалды. Гарем биіктігі сегіз метрге жететін тастан жасалған қабырғалармен қоршалған. Сұңқар мұнарасы гарем тұрғындары сарай алаңын көре алатындай оңтүстік қабырғаға жанасады. Сондай-ақ оңтүстік қабырғада Парсы бағына апаратын кішкене қақпа жасалған. <gallery caption="Харем ғимараты" class="center"> Сурет:Hansaray10.jpg|Қойманың ішкі көрінісі Сурет:Hansaray9.jpg|Музыкалық аспаптар Сурет:Бахчисарайский дворец 74.jpg|Ішкі көрінісі Сурет:Бахчисарайский дворец 63.jpg|Балкон </gallery> === Тұрғын үй-жайлары === Тұрғын үй-жайлар бас ғимараттың екінші қабатын алып жатыр. Сондай-ақ екінші қабатта Елші залы, кофехана және Алтын бөлме орналасқан. Бөлмелерде ойылған төбелер мен витраждар бар, сонымен қатар алауошақтармен жабдықталған. Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін үй-жайлардың әрлемесі мен жайғасымы айтарлықтай өзгерді. Үй-жайлардың бөлмелерінде қырым татарларының тұрмыстық заттарының қойылымы қойылған. «Хан асханасы» мен «Хан жатын бөлмесі» бөлек көрсетіледі. Жатын бөлмеде [[Әлқоба|әлқоба]] бар. <gallery caption="Тұрғын үй-жайлар" class="center"> Сурет:Hansaray7.jpg|Тұрғын үй-жайлар Сурет:Бахчисарайский дворец 85.jpg|Шкаф пен алауошақ Сурет:Бахчисарайский дворец 86.jpg|Тұрғын үй-жайлар Сурет:Бахчисарайский дворец 91.jpg|Қалыңдықтың бөлмесі Сурет:Бахчисарайский дворец 94.jpg|Қойылым </gallery> === Елші ауласы === Елші ауласында елшілер қабылдауды күтіп тұрды. Олар сарай алаңындағы қақпалар арқылы аулаға кірді, одан кейін Диуан залына «елші» есіктері (Демирқапы қақпасы) және субұрқақтар ауласы арқылы кірді. Елші ауласында шамшат бұталары мен [[Терек|теректер]] егілген бақ бар. Сондай-ақ мұнда екі субұрқақ орнатылған: олардың бірі орталықта орналасқан, екіншісі ғимаратта қашалған тастан жасалған. Ауланың оңтүстігінде негізгі бөлмелер, ал солтүстікте хандардың жеке үй-жайлары орналасқан. == ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізу туралы өтініш == 2003 жылдан бастап мұражай ЮНЕСКО-ның мәдени мұра нысандарының тізіміне ену үшін жұмыс істейді, ең алдымен бұл мәртебе Украинаны нысананы қомақты қаржыландыруға және қорғауға міндеттейді деп күтеді<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/saharnii-diabet-shest-samih-stoikih-zablyjdenii-o-samoi-kovarnoi-bolezni-1683|title=Бақшасарай ЮНЕСКО-дан бір қадам жерде&#124; Информационное агентство|publisher=www.kianews.com.ua|accessdate=2017-03-03}}</ref>. 2015 жылы мұражай бұдан былай тізімге енгізу қарастырылмаған және Ресей Федерациясының бюджетінен қаржыландыру алады.<ref>{{cite web|title=Бақшасарайдағы Хан сарайы әлі ЮНЕСКО тізіміне енгізілмейді|url=http://news.allcrimea.net/news/2014/12/8/hanskii-dvorets-v-bahchisarae-poka-ne-vkljuchat-v-spisok-junesko-26893/|accessdate=2017-03-03}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Герейлердің тұт ағашы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресейдің мәдени мұраларының нысаналары]] [[Санат:Қырымдағы федералды мәдени мұра нысаналары]] [[Санат:Бақшасарайдың көрнекі жерлері]] d03uednas152t80fcg5ki12buj7cf68 Салғыр (өзен) 0 665909 3653349 3027825 2026-09-11T08:25:27Z ~2026-48888-55 185465 /* Фауна */ 3653349 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Салғыр |шынайы атауы = {{lang-crh|Salğır}}<br />{{lang-uk|Салгир}} |сурет = Simferopol 04-14 img11 Salgir River.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 232 |су алабының ауданы = 3750 |су алабы = [[Азов теңізі]] |өзендердің су алабы = |су шығыны = 1,20 |өлшеу орны = [[Рүс Би Ғазы]] а. |бастауы = [[Қызылқоба (өзен)|Қызылқоба]] мен [[Аңғара]] өзендердің бірігуі |бастауының орны = [[Шатырдақ]] бөктері |бастауының биіктігі = 390 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 44|s_lat_min = 51|s_lat_sec = 22 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 34|s_lon_min = 18|s_lon_sec = 04 |сағасы = [[Сываш]] |сағасының орны = |сағасының биіктігі = 0 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 45|m_lat_min = 38|m_lat_sec = 53 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 35|m_lon_min = 00|m_lon_sec = 21 |еңістігі = |ел = {{RUS}}\{{UKR}} |аймақ = Қырым |ортаққордағы санаты = Salgir River }} '''Салғыр''' ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}, {{lang-uk|Салгир}}) — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ұзын өзен, бірақ ең суы мол емес (осындай өзен [[Белбек]]). Өзен арнасының ұзындығы — 232 км, су жиналатын алабы — 3750 км² (басқа мәліметтер бойынша 4010 км² дейін). [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттен]] төмен жақта, жыл сайын үш айдан астам уақыт құрғап тұрады. Оның шаруашылықтық (суаруды қосқанда) және рекреациялық маңызы бар: өзен жағасында көптеген саябақтар мен жағалаулар бар. [[Рүс Би Ғазы]] ауылындағы су шығыны — 1,20 м³/с, жазыққа кіргенде — 2,5 м³/с. == Этимологиясы == Салғыр атауы үнді-арийлік *sal-gir(i) «Salā тауынан құлап жатқан» дегеннен этимологияланған. Екінші компонент көне үнд.-мен байланысты. girí- «тау», ү. е. *gṷer- «жалмау/ауыз арқылы шашу», ал бірінші компонент — су ағынын белгілеуден басқа, науа қызметін атқарған еңістің өзін белгілеуге де жарамды ү. е.-ден *sal- «ағынды, ағынды су», көне үнд. sal- «қозғалу, ағын» дегеннен алынған Қырым тауларының *Sal(a) қалпына келтірілген атауы. == Гидрографиясы == Ол теңіз деңгейінен 390 метр биіктікте [[Аңғара]] мен [[Қызылқоба (өзен)|Қызылқоба]] өзендері қосылатын [[Шатырдақ]] беткейлерінен басталады, [[Сываш]] шығанағына құяды. Жоғарғы ағысында ағынның 40% дейін беретін [[Аян (Салғыр тармағы)|Аянның]] сол жақ саласын қабылдайды. Ақмешіт қаласының жанында су қоймасын құрайды. [[Солтүстік Қырым арнасы|Солтүстік Қырым арнасымен]] қиылысады. Аңғар негізінен қорап тәрізді, төменгі ағысында айқын емес, сағалық бөлігінде жоқ. Алқаптың ені 300-600 метрден (жоғарғы ағысында) 2-3 км-ге дейін (төменгі ағысында) шамасында теңселеді. Арна ирек, ені 3-3,5 м-ден 8-15 м шегінде өзгереді; төменгі ағысы тураланған және жалданған. Қайраңдағы тереңдік 0,3-0,5 м-ге, иірімдерде — 1,6 м-ге дейін жетеді. Тау бөктері бөлігінің құлауы 6 м/км-ге, далада — 0,27 м/км жетеді. Төрттік кезеңнің басында ежелгі Салғыр молырақ болды, оның суы Ақмешіттен төмен, жылдам және басқа бағытта ағып жатты. Ежелгі төрт Салғыр артында жұмыртас пен құмның үлкен жолақтарын қалдырды. Олардың бірі Шатырлық сайының бойындағы [[Каркинит шығанағы|Каркинит шығанағына]], қалған үшеуі қазіргі Кезлевтың жанындағы [[Қара теңіз|Қара теңізге]] құйды. [[Тарханқұт түбегі]] біртіндеп көтеріле бастағаннан кейін Салғыр суы [[Сываш|Сывашқа]] қарай ағып кетті. ХХ ғасырдың 50-жылдарына дейін. Салғыр ағысы [[Биік Қарасу]] өзенінің суы мол саласы болып саналды, өйткені Салғыр әрқашан өз суларын онымен қосылатын жерге жеткізбеді. Жазда, жоғарғы ағысында (Ақмешіттен жоғары) өзен мезгіл-мезгіл, төменгі ағысында жыл сайын 3 айдан астам құрғайды. Максималды су тасқыны көктемде тауларда қардың еруіне байланысты байқалады, сонымен қатар жаңбыр мен қар жиі жауатын күзгі-қысқы кезеңде қайталанады. 1933 жылдың желтоқсанында Салғырда рекордтық жоғары су шығыны тіркелді — 118 м³/с (Пионерское ауылының маңындағы орташа жылдық ағыны небары 1,29 м³/с). Өзен қыста жыл сайын қатпайды. == Суару және сумен қамтамасыз ету == {{main|Ақмешіт бөгені|Аян бөгені}} Салғыр өзені [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешітті]] ауыз сумен, [[Ақмешіт ЖЭО]] керекті сумен қамтамасыз ететін, сондай-ақ Қырымның Ақмешіт және Красногвардейский аудандарының ауыл шаруашылық кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ететін Салғыр суландыру жүйесіне кіреді. Сумен қамтамасыз ету және суару үшін қолданылады. Оның негізгі нысаны - 1951-1956 жылдары салынған [[Ақмешіт бөгені]]<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/10228/42-Kantalinskaya.pdf?sequence=1|title=АҚМЕШІТ БӨГЕНІНІҢ ҚҰРЫЛЫС ТАРИХЫНАН (пайдалануға берілгеніне 50 жыл толуына орай)|author=|website=dspace.nbuv.gov.ua|date=|accessdate=2019-03-15|deadlink=no}}</ref>. [[Солтүстік Қырым арнасы]] салынғаннан кейін Қырымның жазықтағы өзендері өндіріс индекстеуін алды. Сағалық бөлігіндегі Салғыр ГК-22 (дренажды-қашыртқы жинауыш) деп аталады. [[Софиевка (Ақмешіт ауданы)|Софиевка]] ауылының жанында көлемі 100 мың м³ болатын бірінші су жинауыш тоғанының құрылысы жүргізілуде, оның қабырғалары мен түбі полиэтиленді үлдірмен қапталады<ref>{{cite web |url = http://rg.ru/2015/04/23/reg-kfo/agro.html |title = Сусыз егін жинау|author = Сергей Винник |date = 2015-04-23|publisher = Российская газета |accessdate = 2015-05-22}}</ref>. [[Сурет:Salgir valley panorama.jpg|thumb|centre|820x820px|Жоғарғы ағысындағы Салғыр аңғары (Қызылқоба құйылыстан [[Ақмешіт бөгені|Ақмешіт бөгеніне]] дейін). Алдыңғы қатарда [[Аян бөгені]] орналасқан.]] == Тармақтары == Оң жақтағы ең ірі саласы — [[Биік Қарасу]]. Басқа салалары: [[Жұма (өзен, Қырым)|Жұма]], [[Тауел]], [[Құршы]], [[Бала Салғыр]], [[Бестерек (өзен, Қырым)|Бестерек]], [[Зуиа]], [[Бұрылша]], [[Кіші Қарасу (өзен)|Кіші Қарасу]], [[Славәнка (Салғыр тармағы)|Славәнка]]. == Фауна == Балықтың кең тараған түрлері: бозша мөңке, майбалық, үкішабақ, сазан, калифорниялық күндік алабұға, Амур шабағы, бұзаубас, тасбас, [[Құсбас|құсбас]], [[Торта балық|торта]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]]; жоғарғы ағысында бақтақ мекендейді. == Экологиялық мәселелер == [[Сурет:Карло Боссоли. Река Салгир.jpg|200px|thumb|[[Карло Боссоли]] «Салғыр өзені», 1856 жылы]] 1837 жылы Қырымда саяхаттаған, Ресей ҒА мүшесі Анатолий Михайлович Демидов былай деп жазды: «Салғырдан су шелектермен алынып, бөшкелермен тасымалдайды». Салғырдың бір шелек суы сол кезде жарты тиын тұратын. Су мөлдір тазалығымен ерекшеленетін. Алайда, XIX ғасырдың аяғында өзендегі судың сапасы нашарлап, ішу мақсатда құдықтардың суын пайдаланды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым өзендері]] a0w7jp86ufsm41bbwfcywj74udun3t0 Джанни Ривера 0 670735 3653150 3605786 2026-09-10T15:48:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653150 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джанни Ривера |сурет = Gianni Rivera - AC Milan (San Siro, January 1971).jpg |туған жері = [[Алессандрия]], [[Италия]] |бойы = 175 |позиция = жартылай қорғаушы |туған күні = 18.8.1943 |азаматтығы = {{байрақ|Италия}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1958—1960|{{ту|Италия}} [[Алессандрия (футбол клубы)|Алессандрия]]|26 (6) |1960—1979|{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|501 (122)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1962—1974|{{Футбол|Италия}} |60 (14)|}} }} '''Джованни (Джанни) Ривера''' ({{lang-it|Giovanni (Gianni) Rivera}}; [[18 тамыз]] [[1943 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/145347</ref>, [[Алессандрия]]) — италиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 1968 жылғы Еуропа чемпионы. Бірнеше дүркін Италия чемпионы. 1969 жылғы "Алтын доп" иесі. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Милан» * Италия чемпионы (3): 1962, 1968, 1979 * Чемпиондар кубогы (2): 1963, 1969 * Италия кубогы (4): 1967, 1972, 1973, 1977 * Кубок иелері кубогы (2): 1968, 1973 * Құрлықаралық кубок (1): 1969 ; Италия * Еуропа чемпионы: 1968 * Әлем чемпиогнатының финалисі: 1970 === Жеке === * «Алтын доп» ([[France Football]]): 1969 * Италия кубогының үздік мергені (2): 1967 (7 гол), 1971 (7 гол) * Италия чемпионатының үздік мергені: 1973 (17 гол) * Италия жыл футболшысы: 1987 * ФИФА 100 * Golden Foot: 2003 == Қатысқан турнирлері == * [[1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындары 1960]] * Футболдан әлем чемпионаты: 1962, 1966, 1970, 1974 * [[Футболдан Еуропа чемпионаты]]: 1968 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.chas-daily.com/win/2000/05/13/s_64.html Сhas-daily.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814071013/https://chas-daily.com/win/2000/05/13/s_64.html |date=2022-08-14 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/rivera.html Me lo vinci, …papà?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116015411/http://www.storiedicalcio.altervista.org/rivera.html |date=2016-11-16 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_milan.html Gianni Rivera: la leggenda del Golden Boy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026104549/http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_milan.html |date=2011-10-26 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_sett_1980.html Lui, il Diavolo, le pentole e i coperchi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502035604/http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_sett_1980.html |date=2012-05-02 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_milan_2.html Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126080417/http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_milan_2.html |date=2010-11-26 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_3.html RIVERA: PER IL MILAN «TRASLOCAI» IN TRENO…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125035229/http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_3.html |date=2010-11-25 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/brera_rivera.html Rivera, rendimi il mio Abatino…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021050831/http://www.storiedicalcio.altervista.org/brera_rivera.html |date=2016-10-21 }} * [http://www.magliarossonera.it/protagonisti/Gioc-Rivera.html Мagliarossonera.it] {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] ljdbk6rcs1drcl6inknjqbt2a3qme33 Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3653295 3652919 2026-09-11T07:01:04Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653295 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88009||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96859||77140||11074||229||3392||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||87556||82338||960||642||37||388||0||2887||49 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84060||68788||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30515||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49484||40693||1780||109||632||17||11||4520||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38484||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||36809||33812||213||7||1386||72||0||1567||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||127||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||23605||22266||822||39||134||4||3||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23031||21616||436||44||276||11||0||333||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20406||10691||1436||41||7221||115||8||431||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17262||12283||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11624||7148||508||0||108||514||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10190||8016||1231||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8394||5815||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6512||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8240||5810||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8018||5477||980||137||628||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6249||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5042||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4525||3087||214||63||55||50||0||637||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3782||3725||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||67||{{u|ShadZ01}}||3332||2643||364||119||106||0||0||4||0 |- |60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2936||1896||318||0||91||55||0||445||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2153||1837||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2011||1948||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1612||1340||1||0||107||1||0||5||0 |- |107||95||{{u|Gliwi}}||1559||1553||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||117||{{u|Ziv}}||1181||1108||60||0||0||2||0||9||2 |- |126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||206||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||140||{{u|Wikuiser}}||1097||798||143||0||63||0||43||18||4 |- |134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1025||878||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |143||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||171||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||734||760||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||176||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |176||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |177||173||{{u|Marksscheider}}||696||592||10||0||91||0||0||0||0 |- |178||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||212||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |180||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |181||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |183||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||204||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |185||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||175||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |191||170||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |194||180||{{u|Bauyr03}}||628||559||0||1||0||0||0||36||0 |- |195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |199||169||{{u|Tuttiorchestra687}}||609||608||0||0||0||0||0||3||2 |- |200||174||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |201||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |207||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |208||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |209||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||209||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |212||205||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |213||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||207||{{u|Aldogarov}}||556||472||0||0||2||0||0||80||0 |- |215||208||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||211||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||210||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||213||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] s3bnehuumxgvuu3o1l21obrsjoh9j55 Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3653409 3653028 2026-09-11T11:00:38Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653409 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515616||380093||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145877||131252||957||0||13593||6||0||47||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132981||127389||849||15||62||17||10||2859||1755 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113946||1||0||0||0||0||0||113945||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105848||88192||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89389||89389||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79294||79279||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50440||50147||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26611||22829||42||0||3648||2||0||68||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14756||13734||468||1||0||84||0||390||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8038||5477||980||137||628||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||171||169||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 12da3hslt4rzgj3uaa5tpejdt2oz95c Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3653044 3652529 2026-09-10T13:07:15Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653044 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1156||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2703||42||0||60||33||600||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2612||103||14||200||91||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Орел Карл}}||1376||322||1||321||90||24||0||2||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||96||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||989||100||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||655||324||0||10||1134||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1629||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Nurken}}||546||535||3||657||4964||32||15||3||4 |- |47||{{u|Casserium}}||539||187||72||76||333||50||0||7||0 |- |48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||534||92||2||23||212||30||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||426||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|ShadZ01}}||213||23||0||34||82||66||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||75||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2979||521||93||0||38||4 |- |287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |386||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Yessentaikyzy}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |398||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Marksscheider}}||25||35||0||2||82||0||0||0||0 |- |480||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |482||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |486||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |489||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|PushkinVko}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |503||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |508||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |510||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |511||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |521||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |532||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |533||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |545||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |548||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |637||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Aldogarov}}||11||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |644||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |645||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |646||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |647||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |648||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |654||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |658||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Muzeologist}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |671||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |672||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |683||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |689||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |690||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |692||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |693||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |711||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |717||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |721||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |726||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |747||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |751||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |754||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |759||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |771||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |783||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |785||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Вилюс М}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |794||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |797||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |803||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |816||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |829||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |830||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |834||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |837||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |838||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |840||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |841||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |849||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |853||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |858||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |861||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |862||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |863||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |869||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |882||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |886||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |891||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |909||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |917||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |919||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |931||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |935||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |942||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |945||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |946||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |956||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |965||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |966||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |994||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |996||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1005||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1007||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1019||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1027||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1035||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1049||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1056||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1064||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1068||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1095||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1096||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1098||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1099||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1102||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1109||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1110||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1113||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1142||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1148||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1180||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1183||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1188||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1190||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1203||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1207||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1214||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1265||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1295||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1305||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1436||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1438||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1439||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1451||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1452||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1468||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1471||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1498||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1528||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1545||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1563||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1564||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1571||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Айткүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1697||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1711||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1717||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1722||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||333||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] m2tws01mhmenjv4bb5ncoduwdn94mfx Аяған Шәжімбаев 0 677353 3653282 3651657 2026-09-11T06:06:31Z АРАЙЛЫМ 184244 3653282 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аяған Қуандықұлы Шәжімбаев''' — актёр, режиссёр, сценарист. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай Елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> ==Өмір жолы== * 1952 жылы 25 қарашада Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы Қаратал ауылында дүниеге келген. * 1959 жылы Бірлік ауылында бастауыш сыныбын, кейін орта мектебін және 1970 жылы Петропавлдағы дарынды балаларға арналған №2 облыстық қазақ мектеп-интернатын (қазіргі Әбу Досмұханбетов) бітірген. * 1970 жылы «Ленинское знамя» (қазіргі Солтүстік Қазақстан) редакциясында жұмыс істеп, жаңа фильмдерге рецензия жаза бастады. * 1972-1974 жылдар аралығында Алматыда жұмыс істеді. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының екі жылдық актерлік студиясында актер және режиссер қызметін атқарды. * 1974-1976 жылдары Қазақстан Республикасының халық суретшісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері Р. Сейтметовтың шеберханасында оқыды. С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрында актер болып, сахналық өнерін жетілдірген. * Қазақ киносының дамуына ықпал еткен "Алжир" (1989), "Жансебіл" (1991) деректі фильмдерін түсірген. * "Қазақфильм" студиясында "Транссиберт Экспресс" (1977), А. Мәмбетовтың "Көлеңке" (1981), С. Пуинчиннің "Мадам Вонг", (1986), А. Қарсақбаевтың "Біздің Ғани" (1971), Серік Нарымбетовтың "Арман Атамен" (1967), Серік Ахметовтің (1982), Серік Аметовтың "Күш дәмі" (1982) жұмыс жасаған. * Қазіргі таңда, Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінде «Аяған Шәжімбаев» атындағы шаңырақ атауы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33276/works/ [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] hcyoan5sgx8wbimq3c4vxegpjpmis3s Абай облысы 0 683366 3653063 3653012 2026-09-10T13:25:00Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3582842 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Абай облысы |елтаңба = Abai oblysy eltanba.jpg |карта = Abai in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 80 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = [[Сурет:Semey Coat of Arms.jpg|25px]] [[Семей]] |құрылған уақыты = [[8 маусым]] [[2022 жыл]] |аудандар саны = 10 |ауылдық округтер саны = 134 |кенттік әкімдіктер саны = 2 |қалалық әкімдіктер саны = 4 |ауылдар саны = 322 |тұрғыны = 601 849<ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =15 |тығыздығы = 3,14 |тығыздығы бойынша орны =16 |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (78,78%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (16,00%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (1,84%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,39%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (0,53%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (0,18%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (1,28%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 185,5 мың |жер аумағы бойынша орны = 6-шы |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Шығыс Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Берік Уәли]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Семей қаласы, Мұхамедханов көшесі, №8 |ISO 3166-2 коды = |телефон коды = |пошта индекстері = |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay?lang=kk Абай облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = }} '''Абай облысы''' — 2022 жылы құрылған [[Шығыс Қазақстан|Қазақстанның шығысындағы]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облыс]]. Әкімшілік орталығы – [[Семей]] қаласы. Абай облысы оңтүстігінде [[Жетісу облысы|Жетісу]], солтүстік-батысында [[Павлодар облысы|Павлодар]], батысында [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]] облыстарымен, оңтүстік-шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], солтүстігінде [[Ресей|Ресей Федерациясымен]] шектеседі. == Тарихы == XIX ғасырда Абай өңірінде Орта жүздің Найман (бұра, тәуке, қаратай, қаракерей, матай, садыр, төртуыл, терістанбал, ақнайман, байжігіт, жұмық, қарауылжасақ, сыбан), Арғын (Бәсентиін, Қаракесек, Тобықты), Тарақты, Керей және Уақ рулары мекендеген. Абай облысының ізашары [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] 1939 жылғы 14 қазанда құрылды. Құрамына Семей қаласы мен [[Абыралы ауданы|Абыралы]], [[Ақсуат ауданы|Ақсуат]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Бородулиха ауданы|Белағаш]], [[Жаңасемей ауданы|Жаңасемей]], [[Жаңа Шүлбі ауданы|Жаңа Шүлбі]], [[Жарма ауданы|Жарма]], [[Көкпекті ауданы|Көкпекті]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Шыңғыстау]] аудандары кірді. [[1939 жыл]]ғы [[16 қазан]]да [[Шар ауданы]] құрылды. [[1940 жыл]]ы Шыңғыстау ауданы Абай ауданы болып өзгертілді. [[1944 жыл]]ы Белағаш ауданы Бородулиха болып өзгертіліп, [[Жаңа Покров ауданы]] құрылды. [[1955 жыл]]ы Абыралы, [[1957 жыл]]ы Жаңасемей аудандары таратылды. [[1959 жыл]]ы [[Бесқарағай ауданы]] [[Павлодар облысы]]нан Семей облысына берілді. [[1962 жыл]]ы Бородулиха ауданы таратылды. [[1963 жыл]]ы бұрынғы әкімшілік аудандардың орнына Абай, Аягөз, Бесқарағай, Бородулиха, Жарма, Көкпекті және Үржар ауылдық аудандары құрылды. Солармен бірге Шар өнеркәсіптік ауданы құрылды. Аягөз облыстық бағыныстағы қалаға айналды. [[1964 жыл]]дың соңында [[Шар (қала)|Шар]] өнеркәсіптік ауданы таратылып, Ақсуат және Шұбартау аудандары құрылды. [[1966 жыл]]ы Жаңасемей, [[1969 жыл]]ы Мақаншы, [[1970 жыл]]ы Жаңа Шүлбі, [[1972 жыл]]ы Шар, [[1980 жыл]]ы Таскескен, [[1990 жыл]]ы Абыралы аудандары құрылды. [[1996 жыл]]ы Жаңасемей және Таскескен аудандары таратылды. [[1997 жыл]]ғы [[23 қаңтар]]да Жаңа Шүлбі ауданы таратылды. [[1997 жыл]]ғы [[3 мамыр]]да Семей облысы таратылып, аумағы түгелдей Шығыс Қазақстан облысына берілді<ref>https://stat.gov.kz/region/abay/</ref>. [[2022 жыл]]ғы [[8 маусым]]да бұрынғы Семей облысының аумағында Абай облысы құрылды. Құрамына Шығыс Қазақстан облысынан [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Бесқарағай ауданы|Бесқарағай]], [[Бородулиха ауданы|Бородулиха]], [[Жарма ауданы|Жарма]], [[Көкпекті ауданы|Көкпекті]], [[Үржар ауданы|Үржар]] аудандары берілді. Сонымен бірге [[Тарбағатай ауданы]]нан [[Ақсуат ауданы]] бөлініп, бөлек аудан болып қайта құрылды. [[2024 жыл]]ғы [[1 қаңтар]]да жаңадан [[Жаңасемей ауданы|Жаңасемей]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]] аудандары құрылды. == Халық саны және көші-қоны == [[2024 жыл]]ғы [[1 қараша]]ға облыс халқының саны 603,8 мың адамды құрады, соның ішінде қала тұрғындары – 373,6 мың адам (61,9%), ауыл тұрғындары – 230,2 мың адам (38,1%).<ref>https://stat.gov.kz/region/abay/</ref> Халықтың табиғи өсімі [[2024 жыл]]ғы қаңтар-қазанда 3477 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 4002 адам). [[2024 жыл]]ғы қаңтар–қазан айларында туылғандар саны 8396 адамды құрады ([[2023 жыл]]ғы қаңтар-қазанға 4,9% кем), қайтыс болғандар саны 4560 адамды құрады ([[2023 жыл]]ғы қаңтар- қазанға сәйкес 3,8% көбейді). [[2024 жыл]]ғы қаңтар–қазан айларында көші-қонның айырмасы теріс қалыптасты және - 7274 адамды құрады ([[2023 жыл]]ғы қаңтар- қазанда - -5954 адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда – -401 адам (-336), ішкі көші қонда – -6873 адам (-5618). == Экономикасы == 2024 жылғы қаңтар–маусыммен жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 1299791,4 миллион теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,2% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 50,5%, қызметтер көрсету – 42,8% құрады. Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қарашасында 2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 108% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы 5,3%, азық-түлік емес тауарлардың–7,8%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы–12% өсті. 2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 24,3% қымбаттады. 2024 жылғы қаңтар-қарашасында бөлшек сауда көлемі 528349,1 миллион теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 12,2% көп. 2024 жылғы қаңтар–қарашада көтерме сауда көлемі 336501,3 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 112,6% құрады. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар–қазан ЕАЭО елдерімен өзара сауда 530251,1 мың АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар–қазанмен салыстырғанда 71,9% азайды, оның ішінде экспорт – 188730,0 мың АҚШ долларын (53,9% азайды), импорт – 341521,0 мың АҚШ долларын құрады (4,1% көбейді). == Еңбек және табыс == [[2024 жыл]]ғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 14,3 мың адамды құрады.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Семей облысының әкімшілік-аумақтық құрылымының тарихы бойынша анықтамалық|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Семей|баспасы=|жыл=2006|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады. [[2024 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]]да жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 18,7 мың адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 5,8% болып қалыптасты. [[2024 жыл]]ғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 334507 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 14,2% құрады. 2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 105,4% болып қалыптасты. 2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 176974 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,3% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 101,2% == Ішкі саясаты == === Әкімдігі === {{Толық мақала|Абай облыстық әкімдігі}} Абай облысы әкімінің аппараты облыс әкімдігі мен әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын орган.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/abay/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= [[Абай облыстық әкімдігі]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-01-06}}</ref> === Мәслихаты === {{Толық мақала|Абай облыстық мәслихаты}} [[Абай облыстық мәслихаты]] — Абай облысының жергілікті бірпалаталы заң шығарушы органы, сайланбалы орган.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-abay/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= [[Абай облыстық мәслихаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2025-01-06}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == [[Сурет:Abay Province (map) 2024.png|200px|нобай|Облыстың 2022 жылғы әкімшілік бөлінісі]] Абай облысы 2 облыстық маңызы бар қала мен 10 ауданға бөлінген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] || 15258 ||{{құлдырау}}14240 || 93,3 || 7600 || {{құлдырау}}7143 || 94 ||7658 || {{құлдырау}}7097 || 92,7 |- | [[Ақсуат ауданы]] || 21276 || {{құлдырау}}19916 || 93,6 || 10822 || {{құлдырау}}10209 || 94,3 || 10454 || {{құлдырау}}9707 || 92,9 |- | [[Аягөз ауданы]] || 74572 || {{құлдырау}}66956 || 89,8|| 36968 ||{{құлдырау}}33678 || 91,1 || 37604 ||{{құлдырау}}33278 || 88,5 |- | [[Бесқарағай ауданы]] || 22210 ||{{құлдырау}}18296 || 82,4 || 10873 ||{{құлдырау}}9056 || 83,3 || 11337 ||{{құлдырау}}9240 || 81,5 |- | [[Бородулиха ауданы]] || 40167 ||{{құлдырау}}33647 || 83,8 || 19601 ||{{құлдырау}}16495 || 84,2 || 20566 ||{{құлдырау}}17152 || 83,4 |- | [[Жаңасемей ауданы]] ||25228 ||{{құлдырау}}20868 ||82,7 ||12456 ||{{құлдырау}}10524 ||84,5 ||12772 ||{{құлдырау}}10344 ||81 |- | [[Жарма ауданы]] || 44770 ||{{құлдырау}}37460 || 83,7 || 22359 ||{{құлдырау}}18951 || 84,8 || 22411 ||{{құлдырау}}18509 || 82,6 |- | [[Көкпекті ауданы]] || 18375 ||{{құлдырау}}13932 || 75,8 || 9256 ||{{құлдырау}}7116 || 76,9 || 9119 ||{{құлдырау}}6816 || 74,8 |- | [[Мақаншы ауданы]] || 32135||{{құлдырау}}27467|| 85,5|| 16008||{{құлдырау}}13850|| 86,5|| 16127||{{құлдырау}}13617|| 84,4 |- | [[Үржар ауданы]] || 51039||{{құлдырау}}43643|| 85,5|| 25446||{{құлдырау}}21961|| 86,3|| 25593||{{құлдырау}}21682|| 84,7 |- | [[Курчатов]] қаласы || 10127 ||{{өсім}}10411 || 102,8 || 4817 ||{{өсім}}5084 || 105,5 || 5310 ||{{өсім}}5327 || 100,3 |- | '''[[Семей]]''' қаласы || 299264 ||{{өсім}}303210 || 101,3 || 137702 ||{{өсім}}144221 || 104,7 || 161562 ||{{құлдырау}}158989 || 98,4 |- | '''Жалпы''' || 629193 || {{құлдырау}}589358 || 93,7 || 301452 || {{құлдырау}}287764 || || 327741 || {{құлдырау}}301594 || 92 |} {{ПозКарта+|Қазақстан Абай облысы|width=380|float=right|caption=Абай облысының қалалары |places= {{ПозКарта~|Қазақстан Абай облысы |label = [[Семей]] |lat_deg = 50 |lat_min = 24 |lon_deg = 80 |lon_min = 13 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Абай облысы |label = [[Курчатов]] |lat_deg = 50 |lat_min = 45 |lon_deg = 78 |lon_min = 32 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Абай облысы |label = [[Аягөз]] |lat_deg = 47 |lat_min = 58 |lon_deg = 80 |lon_min = 26 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Абай облысы |label = [[Шар (қала)|Шар]] |lat_deg = 49 |lat_min = 35 |lon_deg = 81 |lon_min = 02 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} }} Абай облысының құрылу барысында [[Шығыс Қазақстан облысы]] құрамындағы екі аудан шағындалып, облыстар құрамдарына бөлінді: * [[Тарбағатай ауданы]]: әкімшілік орталығы [[Ақжар (Шығыс Қазақстан облысы)|Ақжар]] ауылы болып Тарбағатай ауданы [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның құрамында қалдырылды; әкімшілік орталығы [[Ақсуат (Абай облысы)|Ақсуат]] ауылы болып Ақсуат ауданы құрылып, Абай облысы құрамына енді. * [[Көкпекті ауданы]]: Шығыс Қазақстан облысы құрамына [[Самар (ауыл)|Самар]] ауылы орталығы болып Самар ауданы, орталығы [[Көкпекті (Абай облысы)|Көкпекті]] ауылы болған Көкпекті ауданы Абай облысы құрамына енді.<ref>https://sputnik.kz/20220408/shygys-qazaqstan-oblysy-qalay-bolinedi-24082717.html</ref> == Әкімдері == # [[Нұрлан Телманұлы Ұранхаев]] (11 маусым 2022 – 14 ақпан 2025) # [[Берік Уәли]] (14 ақпан 2025 бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Абай облысы}} [[Санат:Абай облысы]] lbo7d93rj0ykehhp8ahe7nxgfu6i0g9 Жетісу облысы 0 683398 3653053 3653026 2026-09-10T13:23:29Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Milenioscuro|Milenioscuro]] соңғы нұсқасына қайтарды 3575787 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Жетісу облысы |елтаңба = Jetisu Region Emblem.jpg |карта = Jetisu in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Талдықорған}} |құрылған уақыты = [[8 маусым]] [[2022 жыл]] |аудандар саны = 8 |ауылдық округтер саны = 113 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 6 |ауылдар саны = 352 |тұрғыны = 692 948 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =14 |тығыздығы =5.84 |тығыздығы бойынша орны =7 |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (76,21%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (11,91%)}}, {{nobr| [[ұйғырлар]] (6,30%)}}, {{nobr| [[корейлер]] (1,37%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (0,99%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (3,22%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 118 648 |жер аумағы бойынша орны = 12-ші |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = |ресми тілі = |әкімі = [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]]<ref>[https://egemen.kz/article/315059-zhetisu-oblysynynh-akimi-bolyp-beybit-isabaev-taghayyndaldy Жетісу облысының әкімі болып Бейбіт Исабаев тағайындалды]</ref> |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Талдықорған қаласы, Назарбаев даңғылы, №38 |ISO 3166-2 коды = |телефон коды = |пошта индекстері = |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhetysu-oblysy?lang=kk Жетісу облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = }} '''Жетісу облысы''' — [[2022 жыл|2022 жылдың]] [[8 маусым]]ында құрылған Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]].<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/1973095-toqaevtyn-us-zana-oblystyn-quru-turaly-zarlygy-kusine-endi/ Қазақстанда ресми түрде үш жаңа облыс құрылды]</ref> Әкімшілік орталығы – [[Талдықорған]] қаласы. Жетісу облысы оңтүстігінде [[Алматы облысы|Алматы]], солтүстік-батысында [[Балқаш|Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], солтүстігінде [[Абай облысы|Абай]] облыстарымен, шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]]мен шектеседі. == Тарихы == 2022 жылғы 16 наурызда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] палаталардың бірлескен отырысында Қазақстан халқына Жолдауын жеткізді. Ол [[Алматы|Алма-Ата]] қаласын агломерациялауға қатысты проблемалардың бар екеніне тоқталып, [[Алматы облысы|Алматы облысы]] Жетісу және Алматы облыстары болып екіге бөлуді ұсынды<ref>{{Cite web| url=https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane- poiaviatsia-abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html|title=Қазақстанда Абай, Ұлытау және Жетісу облыстары пайда болады|автор=Мадина Мамырханова| website=zakon.kz|date=2022-03-16|access-date=2022 -03-16|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/ 20220316105326/https://www.zakon.kz/6009478-v-kazakhstane-poiaviatsia -abaiskaia-ulytauskaia-i-zhetysuskaia-oblasti.html|deadlink=no}}</ref> Облыс 2022 жылғы 8 маусымда Қазақстан Президентінің 2022 жылғы 4 мамырдағы Жарлығына сәйкес құрылған. Оның орыс тіліне аударылған атауы «Жетісу» дегенді білдіреді және Ресей империясының [[Жетісу облысы|Жетісу облысы]]. Жетісу облысы өз шекарасында 1997 жылы таратылған бұрынғы [[Талдықорған облысы]] сәйкес келеді. == Еңбек және табыс == 2024 жылғы ІII тоқсанында жұмыссыздар саны 15070 адамды құрады. Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,8% құрады. 2024 жылдың 1 желтоқсанында жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 13668 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 4,4 % болып қалыптасты. 2024 жылғы IIІ тоқсанында қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 280464 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы IІI тоқсанға 8,0% құрады. 2024 жылғы IIІ тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты. 2024 жылғы IІ тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 135535 теңгені құрады. 2023 жылғы IІ тоқсанға қарағанда 9,1%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 100,2%. == Әкімшілік бөлінісі, халқының саны == [[File:Жетысуская область.png|200px|thumb|Облыстың әкімшілік бөлінісі (2022 жыл)]] 2024 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 695,6 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар 311,6 мың адам (44,8%) , ауылдықтар 384,0 мың адам (55,2%).<ref>https://stat.gov.kz/region/zhetisu/</ref> Халықтың табиғи өсімі 2024 жылғы қаңтар-қазанға 6222 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 7532 адам). 2024 жылғы қаңтар – қазанда туылғандар саны 10414 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар – қазанға сәйкес 8,3 % азайды), қайтыс болғандар саны 4192 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар - қазанға сәйкес 1,7 % көбейді). Теріс көші-қонның айырмасы қалыптасты және -8600 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар - қазанға -7380 адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда 17 адам (62), ішкі көші қонда -8617 (-7442). Облыс 8 аудан мен 2 облыстық бағыныстағы қаладан тұрады: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Ақсу ауданы]]||38839 ||{{құлдырау}}37473 ||96,5 ||19604 ||{{құлдырау}}19096 ||97,4 ||19235 ||{{құлдырау}}18377 ||95,5 |- | [[Алакөл ауданы]]||69398 ||{{өсім}}75554 ||108,9 ||34836 ||{{өсім}}38321 ||110 ||34562 ||{{өсім}}37233 ||107,7 |- | [[Ескелді ауданы]]||50082 ||{{өсім}}52362 ||104,6 ||24587 ||{{өсім}}26208 ||106,6 ||25495 ||{{өсім}}26154 ||102,6 |- | [[Кербұлақ ауданы]]||47992 ||{{құлдырау}}45336 ||94,5 ||23903 ||{{құлдырау}}23304 ||97,5 ||24089 ||{{құлдырау}}22032 ||91,5 |- | [[Көксу ауданы]]||38417 ||{{өсім}}41898 ||109,1 ||19008 ||{{өсім}}20909 ||110 ||19409 ||{{өсім}}20989 ||108,1 |- | [[Қаратал ауданы]]||47824 ||{{құлдырау}}40525 ||84,7 ||23338 ||{{құлдырау}}20680 ||88,6 ||24486 ||{{құлдырау}}19845 ||81 |- | [[Панфилов ауданы]]||113059 ||{{өсім}}132941 ||117,6 ||56266 ||{{өсім}}67229 ||119,5 ||56793 ||{{өсім}}65712 ||115,7 |- | [[Сарқан ауданы]]||41016 ||{{құлдырау}}40259 ||98,2 ||20463 ||{{құлдырау}}20271 ||99,1 ||20553 ||{{құлдырау}}19988 ||97,3 |- | [[Талдықорған қалалық әкімдігі]]||146844 ||{{өсім}}196181 ||133,6 ||68086 ||{{өсім}}92771 ||136,3 ||78758 ||{{өсім}}103410 ||131,3 |- | [[Текелі қалалық әкімдігі]]||27122 ||{{өсім}}30269 ||111,6 ||12793 ||{{өсім}}13832 ||108,1 ||14329 ||{{өсім}}16437 ||114,7 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||620593 ||{{өсім}}692798 ||111,6 ||302884 ||{{өсім}}342621||113,1 ||317709 ||{{өсім}}350177 ||110,2 |} == Экономика == 2024 жылғы қаңтар-маусымдағы жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 781 003,4 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 6,2 % өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 33,5%, қызметтер көрсету – 53,1% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/zhetisu/</ref> Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қарашасын 2023 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда 107,5% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы – 6,8%, азық-түлік емес тауарлардың – 4,7%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,8% өсті. 2024 жылдың қарашасын 2023 жылдың желтоқсанмен салыстырғанда өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 4,0%.-өсті. 2024 жылғы қаңтар- қарашада бөлшек сауда көлемі 257 344,0 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 20,4%-ға көп. 2024 жылғы қаңтар- қарашада көтерме сауда көлемі 525 308,9 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 34,8% көп. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар- қазанда ЕАЭО елдерімен өзара 111 648,8 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар- қазанмен салыстырғанда 11,9% азайды, оның ішінде экспорт – 63 953,7 млн. АҚШ долларын (22,2% аз), импорт – 47 695,1 млн. АҚШ долларын құрады (7,0% көп). 2025 жылғы қаңтар-маусымдағы жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 957421,0 млн. теңгені құрады. 2024 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 8,7% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 31,9%, қызметтер көрсету – 58,5% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/zhetisu/</ref> Тұтыну баға индексі 2025 жыл қарашаны 2024 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда 111,7% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/zhetisu/</ref> Азық-түлік тауарларының бағасы – 12,1%, азық-түлік емес тауарлардың – 12,4%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы –10,0% өсті.<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/zhetisu/</ref> 2025 жыл қарашаны   2024 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7,2%-өсті.<ref name=":0" /> 2025 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 293 844,9 млн. теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 4,5% -ға көп.<ref name=":0" /> 2025 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 570 411,5 млн. теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 0,4% -ға көп<ref name=":0" /> Алдын ала деректер бойынша 2025 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 107 893,6 мың АҚШ долларын құрап, 2024 жылғы қаңтар-қазанда салыстырғанда 5,1% азайды, оның ішінде экспорт – 54 256,8 мың АҚШ долларын (17,3% төмен), импорт – 53 636,8 мың АҚШ долларын құрады (10,3% төмен).<ref name=":0" /> == Әкімдері == # Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев (11.06.2022 бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Жетісу облысы}} [[Санат:Жетісу облысы]] 2z0xb47pkom77vurp2jzgawh3d5wlz3 Қатысушы талқылауы:Sqwuintsen 3 687724 3653189 3074924 2026-09-10T17:10:03Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Qvenqin]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Sqwuintsen]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Qvenqin|Qvenqin]]" to "[[Special:CentralAuth/Sqwuintsen|Sqwuintsen]]" 3074924 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Qvenqin}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 17:33, 2022 ж. қыркүйектің 11 (+06) n77x66ppx0iyhb9gyiav8cdv6d221m2 Лиз Трасс 0 687876 3653423 3396852 2026-09-11T11:32:41Z Aldogarov 95591 «[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері|Ұлыбритания премьер-министрлері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Әйел саясаткер|Әйел саясаткер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653423 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Үкімет басшысы | Қазақша есімі = Лиз Трасс | Шынайы есімі = {{lang-en|Liz Truss}} | Суреті = Liz Truss official portrait (cropped)2.jpg | Сурет ені = | Атауы = Трасстың ресми портреті, 2022 | Титулы = [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның Оңтүстік-Батыс Норфолктан мүшесі | Ту = Crowned Portcullis.svg | Ту2 = Coat of arms of the United Kingdom (2022, variant 2).svg | Басқара бастады = 6 мамыр 2010 | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Титулы_2 = [[Ұлыбритания]]ның 56-[[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министрі]] | Ту_2 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg | Ту2_2 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_2 = 6 қыркүйек 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 24 қазан 2022 | Монарх_2 = [[II Елизабет]]<br>[[III Чарльз]] | Ізашары_2 = [[Борис Джонсон]] | Ізбасары_2 = [[Риши Сунак]] | Титулы_3 = [[Ұлыбритания консервативті партиясы]]ның басшысы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 5 қыркүйек 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 24 қазан 2022 | Президент_3 = | Ізашары_3 = [[Борис Джонсон]] | Ізбасары_3 = [[Риши Сунак]] | Титулы_4 = [[Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] | Ту_4 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_4 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (St Edwards Crown).svg | Басқара бастады_4 = 15 қыркүйек 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 6 қыркүйек 2022 | Монарх_4 = [[II Елизабет]] | Премьер_4 = [[Борис Джонсон]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = [[Ұлыбритания Әйелдер және теңдік министрлігі|Әйелдер және теңдік министрі]] | Ту_5 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_5 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (St Edwards Crown).svg | Басқара бастады_5 = 10 қыркүйек 2019 | Басқаруын аяқтады_5 = 6 қыркүйек 2022 | Монарх_5 = [[II Елизабет]] | Премьер_5 = [[Борис Джонсон]] | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Ұлыбритания Сыртқы сауда министрлігі|Сыртқы сауда министрі]] | Ту_6 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_6 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (St Edwards Crown).svg | Басқара бастады_6 = 24 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 15 қыркүйек 2021 | Монарх_6 = [[II Елизабет]] | Премьер_6 = [[Борис Джонсон]] | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | Титулы_7 = [[Ұлы Мәртебелінің Қазынашылығы|Қазынашылықтың Бас хатшысы]] | Ту_7 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_7 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (St Edwards Crown).svg | Басқара бастады_7 = 11 маусым 2017 | Басқаруын аяқтады_7 = 24 шілде 2019 | Монарх_7 = [[II Елизабет]] | Премьер_7 = [[Тереза Мэй]] | Ізашары_7 = | Ізбасары_7 = | Титулы_8 = [[Ұлыбритания Әділет министрлігі|Әділет министрі]], [[Лорд-канцлер]] | Ту_8 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_8 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (St Edwards Crown).svg | Басқара бастады_8 = 14 маусым 2016 | Басқаруын аяқтады_8 = 11 маусым 2017 | Монарх_8 = [[II Елизабет]] | Премьер_8 = [[Тереза Мэй]] | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | Титулы_8 = Қоршаған орта, азық-түлік және ауыл шаруашылығы министрі | Ту_8 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_8 = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (St Edwards Crown).svg | Басқара бастады_8 = 15 маусым 2014 | Басқаруын аяқтады_8 = 14 маусым 2016 | Монарх_8 = [[II Елизабет]] | Премьер_8 = [[Дэвид Кэмерон]] | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | Туған күні = 26.7.1975 | Туған жері = {{туғанжері|Оксфорд|Оксфордта}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] | Туған кездегі есімі = Мэри Елизабет Трасс ({{lang-en|Mary Elizabeth Truss}}) | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Джон Трасс | Анасы = | Жұбайы = Хью О'Лири (2000 {{Comment|үйл.|2000 жылы үйленген}}) | Балалары = 2 | Партиясы = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]] (1996–)<br>[[Либералдық демократтар (Ұлыбритания)|Либералдық демократтар]] (–1996) | Білімі = [[Мертон-колледж (Оксфорд)|Мертон-колледж]] ([[Оксфорд университеті]]) | Мамандығы = өнер бакалавры | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = }} '''Мэри Елизабет "Лиз" Трасс''' ({{Lang-en|Mary Elizabeth "Liz" Truss}}; [[26 шілде]] [[1975 жыл]], [[Оксфорд]]) — [[Ұлыбритания|британдық]] саясаткер, [[2022 жыл]]дың [[6 қыркүйек|6 қыркүйегінен]]<ref>[https://egemen.kz/article/322342-ulybritaniyanynh-dganha-premer-ministri-saylandy Ұлыбританияның жаңа премьер-министрі сайланды] egemen.kz</ref> [[20 қазан]] күнгі отставкасына<ref>[https://www.azattyq.org/a/32093167.html Лиз Трасс отставкаға кетті. Ол билікте 44 күн ғана отырды] [[Азаттық радиосы]] 20.10.2022</ref> дейін [[Ұлыбритания Премьер-министрі]], 5 қыркүйектен бастап 20 қазанға дейін [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] басшысы және 2010 жылдан бері [[Ұлыбритания парламенті]]нің мүшесі. Ол патшайым [[II Елизабет]] тұсында қызмет еткен британдық 15 премьер-министрдің соңғысы, [[III Чарльз]] тұсындағы бірінші премьер және Ұлыбритания тарихындағы ең қысқа билік еткен премьер-министр. Лиз Трасс — Ұлыбритания тарихындағы үшінші әйел премьер-министр ([[Тереза Мэй]] және [[Маргарет Тэтчер]]ден кейін). Лиз Трасс саяси мансабын [[Оксфорд университеті]]нің [[Либерал Демократтар (Ұлыбритания)|Либерал Демократтар]] партиясы бөлімшесінің президенті болып бастады. 1996 жылы [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]]ның және 2010 жылы Парламенттің [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның мүшесі болды. Трасс 2012 жылдан 2014 жылға дейін Парламент Мемлекеттік хатшысының бала күтімі және білім беру мәселелері жөніндегі орынбасары қызметін атқарды, бұған дейін [[Дэвид Кэмерон|Кэмерон]] 2014 жылғы министрлер кабинетінің ауысуы кезінде Қоршаған орта, азық-түлік және ауыл істері жөніндегі мемлекеттік хатшы ретінде министрлер кабинетіне тағайындалды. Ол 2016 жылғы референдумда Ұлыбританияның [[Еуропа одағы|Еуропа Одағында]] қалуы үшін «Britain Stronger in Europe» науқанының жақтаушысы болғанымен, нәтижелердің жариялағанынан кейін ол «[[Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуы|Brexit]]<nowiki/>»-ті қолдады. 2016 жылдың шілдесінде Кэмерон отставкаға кеткеннен кейін Трасс мамыр айына дейін Әділет жөніндегі мемлекеттік хатшы және лорд-канцлер болып тағайындалды, ол лауазымның мың жылдық тарихындағы алғашқы әйел лорд-канцлер болды. 2017 жылғы Ұлыбритания жалпы сайлауынан кейін Трасс Қазынашылықтың бас хатшысы болып тағайындалды. [[Тереза Мэй|Мэй]] 2019 жылы отставкаға кеткеннен кейін, Трасс [[Борис Джонсон]]ның консерваторлардың көшбасшысы болу ұсынысын қолдады. Джонсон премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін ол Трассты халықаралық сауда жөніндегі мемлекеттік хатшы және сауда кеңесінің президенті етіп тағайындады. Кейінірек, 2021 жылы ол Халықаралық Қатынас жайлы хатшы қызметін бастады. 2022 жылғы Консервативті партия басшысы сайлауында жеңіске жеткен Лиз Трасстың премьер-министрлігі Ұлыбританияның тұрақсыз кездерінде басталды: тұрақты өмір сүру құны кризисі, энергиямен қамтамасыз ету дағдарыстары және бұрыңғы премьер [[Борис Джонсон]]ның отставкаға кетуі елді осы күйге әкелді. Енгізілуге жоспарланған салық реформасының сәтсіз бастамасы [[Фунт стерлинг|фунт-стерлинг]] валютасының төмендеуі және мүлік құны көтерілуі нәтижесінде қоғам және партиялас депутаттардың наразылығына әкелді.<ref>[https://www.npr.org/2022/10/20/1130146783/liz-truss-resigns British Prime Minister Liz Truss resigns after weeks of criticism and turmoil] npr.org. 20.10.2022</ref> Лиз Трасс премьер-министрлігі сынға алынды және ол премьер-министр мен партия басшысы лауазымдарынан отставкаға кетуге мәжбүр болды. Британ саясаткері, Ұлыбритания Қазынашылықтың Бас хатшысы (2019–2020) [[Риши Сунак]] Лиз Трасстың ізбасары болып таңдалды. ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] hi0xod7ro0wyt1n8tkmo7f37rc982wn Қазақ даласы 0 698022 3653054 3653023 2026-09-10T13:24:08Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Орел Карл|Орел Карл]] соңғы нұсқасына қайтарды 3143215 wikitext text/x-wiki {{Эко аудан |Атауы = Қазақ даласы |Төл атауы = |Сурет = AltynEmeil.jpg |Сурет атауы = Шығыс Қазақстандағы дала |Биіктігі = |Ауданы = 804,5 мың |Геология = |Теңіздер = Каспий теңізі |Өзендер = |Климаты = Қоңыржай күрт құбылмалы |Топырағы = |Жануарлар = |Құстар түрі = |Сүтқоректілер түрі = |Сақталуы = біркелкі тұрақты (зақымданбаған) |Global200 = PA0810 |Жоғалған ареалдары = |Қорғалған = |Экоаймақ = Палеарктика |Биом = қоңыржай дала, орманды дала, бұталы |Координаттары = 52/53/46/N/71/39/00/E |CoordScale = |Ел = Қазақстан/Ресей |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = }} [[Сурет:Ecoregion PA0810.svg|thumb|right|200px]] '''Қазақ даласы''' (сондай-ақ; «''Ұлы дала''»; «''Қазақтың кең-байтақ даласы''») — Батыста [[Понт-Каспий даласы|Понт-Каспий даласына]] дейін және шығыста бірге үлкен [[Еуразия даласы|Еуразия даласын]] құрайтын Еміл аңғарының даласына дейін созылатын, Қазақстанның солтүстігіндегі далаларды және Ресейдің іргелес аумақтарын қоса алғанда, Орталық Азиядағы үлкен аймақ. == Географиясы == === Орналасуы === Дала [[Каспий маңы ойпаты]] шығысындағы және [[Арал теңізі|Арал теңізінің]] солтүстігіндегі аумақтан [[Алтай таулары|Алтай тауларына]] дейін 2200 км-ден астамға созылып жатыр. Бұл шамамен 804 450 шаршы шақырымды құрайтын жер бетіндегі ең үлкен құрғақ дала аймағы<ref>{{cite web|title=Kazakh steppe|url=https://www.globalspecies.org/ecoregions/display/PA0810|publisher=GlobalSpecies.org|language=en|access-date=October 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019121911/https://www.globalspecies.org/ecoregions/display/PA0810|archive-date=October 19, 2018|url-status=dead}}</ref>. Қазақ даласы [[Еуропа]] мен [[Азия|Азияны]] бөліп тұрған дәстүрлі сызық болып табылатын [[Орал таулары|Орал тауларының]] оңтүстік шетінде орналасқан. Даланың көп бөлігі оңтүстікке қарай жылжыған сайын шөлге айнала бастайтын жартылай шөл болып саналады<ref>{{cite web|title=Kazakh steppe, Asia - Kazakhstan and Russia|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa0810|publisher=World Wildlife Federation|language=en|access-date=October 18, 2018}}</ref>. [[Тұран ойпаты]] даланың оңтүстік-батыс бөлігінде жатыр, бірақ кейбір ерекшеліктерді қоспағанда, шығысқа немесе даланың солтүстік бөліктеріне жылжыған сайын биіктік артады. [[Понт-Каспий даласы|Понт даласы]] батыс пен солтүстік-батыста жатыр. Қазақ даласының солтүстігі мен солтүстік-шығысында қазақ даласы мен Сібір ормандары арасындағы өткелді құрайтын шабындықтармен қиылысатын қарағайлы тоғайлардың экоауданы — [[Қазақ орманды даласы]] жатыр. Оңтүстігінде [[Қазақ шөлейтті]] және [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқаның]] экоаудандары орналасқан. Солтүстік-орталық Қазақстандағы Көкшетау тауы – аласа биіктікте қоршап тұрған Қазақ даласынан ерекшеленетін Сарыарқаның анклавы. === Климаты === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан далалары]] rluv826nvf5266uey24wlvxo7as3ekw Дагомба 0 699372 3653049 3378756 2026-09-10T13:21:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653049 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Дагомба |төл атауы = дагбамба, дагбома, дагбане |сурет = A Dagomba man dressed in his traditional regalia.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 785 000 |аймақ = {{Байрақ|Гана}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[дагомба (дагбани) тілі]] |діні = [[суннизм]], дәстүрлі нанымдар, [[католицизм]], [[протестантизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Дагомба''' (''дагбамба'' (өз атауы), ''дагбома'', ''дагбане'', ''нгвана'')<ref>Энциклопедический справочник "Африка" Источник: http://otpusk-info.ru/journey/encyclopedia/africa/fc/slovar-196-1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260109121557/https://otpusk-info.ru/journey/encyclopedia/africa/fc/slovar-196-1.htm |date=2026-01-09 }}</ref> — [[Гана]]ның солтүстік-шығысындағы гур тобының халқы (Солтүстік аймақтың шығысы). Олар Ақ Вольта мен Оти өзендерінің аралықтарында тұрады. Жалпы саны 785 мың адам. (2006, бағалау).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2627455</ref> == Тілі == Тілі - [[дагомба (дагбани) тілі]].<ref>ИЛЛЮСТРИРОВАННЫЙ ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ https://sanstv.ru/dict/%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B0</ref> Жазуы 20 ғасырдың басынан латын әліпбиіне негізделген жазу («Африка» әліпбиі). == Діні == Көпшілігі [[суннизм|сунниттік исламды]], сондай-ақ дәстүрлі нанымдарды, [[католицизм]]ді және [[протестантизм]]ді ұстанады.<ref>Дагомба https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/384091</ref> == Тарихы == XV ғасырда астанасы Енди қаласында жоғарғы көсем (яна) және ауыл қауымдарының басшыларынан құралған ақсақалдар кеңесі басқаратын дагомбаның (Дагбон) ерте саяси формациясы құрылды. 18 ғасырдың ортасына дейін Дагомба Батыс Суданның сауда жүйесінің бөлігі болды, Алтын жағалаудағы орман аймағы мен Манде және Хауса елдері арасындағы сауда жолдарын бақылау үшін Нгбанья федерациясымен бәсекелес болды. Ашанти конфедерациясына тәуелділік кезеңінде (1745-1874) Дагомба Ашанти саяси және рухани мәдениетінің көптеген элементтерін қабылдады.<ref>Главная / Буква "Д" / http://knowledge.su/d/dagomba-</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (ямс, тары, құмай, [[күріш]], [[жүгері]], фонио, жержаңғақ, бұршақ дақылдары), мал шаруашылығы, [[аңшылық]], [[балық аулау]], [[терушілік]], қолөнерден - ұсталық, керамика, тоқу, тоқымашылық, ағаш ою дамыған.<ref>Народы и культуры Д https://travel-journal.ru/ethno/32/273/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйым ауылдық қауымдастықтарға негізделген, көп балалы отбасылар мен [[патрилинейлік]] рулар сақталған. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]]. Дәстүрлі нанымдары сиқырмен, ата-бабалар культімен және жер культімен байланысты. Маңызды рөлді жер культінің діни қызметкерлері атқарады – тенгдана («жер сақшылары»). Музыкалық фольклор дамыған (сыбызғы, люталар, піл азуынан жасалған кернейлер, т.б.). Дәстүрлі үйлері төбесі конустық пішінді, сабанмен жабылған дөңгелек ағаш үйлер. Ерлердің дәстүрлі киімі – қысқа жеңді ұзын жолақты жейделер, әйелдер киімі – белдемше тәрізді жамбас киім, мерекелік киім ретінде ақан кентесі қолданылады. Негізгі тағам - сүт және өсімдік тектес азықтар (жарма, бәліштер, бұқтырылған және пісірілген бұршақтар және түйнектер).<ref>народы мира / Дагомба http://www.etnolog.ru/people.php?id=DAGM</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гана халықтары]] 1aokk1fxryqcu74r89m5g2wvga9siww Дәстүр (фильм) 0 723851 3653076 3652995 2026-09-10T13:28:25Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Madi Dos|Madi Dos]] соңғы нұсқасына қайтарды 3338240 wikitext text/x-wiki {{Кино|Қазақша атауы=Дәстүр|Жанры=[[Қорқынышты фильм|қорқыныш]], [[драма]]|Режиссёрі=Қуаныш Бейсек <br><i>Екінші режиссер: </i> <br> Ирина Субботина|Актерлер=Алдабек Шалбаев <br> Ермек Шынболатов<br> Нұрай Жеткерген<br> Нұржан Бексултанова<br> Алдияр Жапарханов<br> Ануар Баймухаев<br> Әсет Есжан<br>|Ұзақтығы=90 минут|Тілі=[[Қазақ тілі|қазақ]]|Жыл=2023|Сайты=[https://www.instagram.com/dastur.film/ Ресми инстаграм]|Мемлекет={{Байрақ|Қазақстан}}|Суреті=Дәстүр.png|Сценарист=Алдияр Жапархан<br> Қазыбек Оразбек|Продюсері=Алмас Жали|Операторы=Азамат Дулатов|Компания=Tartaria Films|Түсім=1 млрд теңге}} '''Дәстүр''' — қоғамдық пікір, ескіркен дәстүр, зорлық-зомбылық туралы түсірілген [[Қорқынышты фильм|қорқынышты]], [[Драма|драмалық]] фильм. Ұлттық дәстүрлерді деконструкциялайтын, мұсылмандық жын шығару рәсімі көрсетілген мистикалық триллер. == Сюжет == Отбасының әкесі, қоғамда беделді Нұрсұлтан Көпжасарұлы ауылдағы шаруа қожалығының барлығын иеленіп отырғандықтан, жалғыз ұлы Болаттың немқұрайлы, немқұрайлы өсуі бір емес, бірнеше рет мәселеге, тіпті қылмыстық жауапкершілікке де әкеліп соқтырады. Тағы бір ішімдік ішкен кеште Болат жергілікті мектеп бітіруші қызды зорлайды. Әкесі бұл мәселені тағы да жасырғысы келді, бірақ қыздың ата-анасы полицияға арыз жазып үлгерген. Бұл жағдайдан шығудың жалғыз жолы - үйлену тойы, бірақ отбасының өмірі нағыз қорқынышты арманға айналады.<ref>{{Cite web|title=Дәстүр фильмі туралы|url=https://kino.kz/kk/movie/10480|accessdate=29.12.2023|author=kino.kz}}</ref> == Саяси сілтемелер == Фильмде фронтальды метафоралар мен сілтемелер кездеседі: бүкіл округке әсер ететін екі басты ер кейіпкердің аты Нұрсұлтан мен Болат. Фильм топонимдері танымал атауларға сілтейді: Болашақ ауылы, «Хан Шатыр» тойханасы, «Бәйтерек» дүкені. == Фильмге дайындық == Кинорежиссерлер актерлерді іздеуге 4 айға жуық уақыт жұмсады және кейбір көріністерді жасау үшін 6 камераға дейін пайдаланды. Кейбір актерлер алты айға дейін түсірілімге дайындалды, әсіресе жынның төбеге, қабырғаға көтеріліп жатқан көріністерінде байқалады. Бұл нағыз актердің қатысуын және 12 каскадерлердің қатысуын талап етті. == Сыни пікір == Сыншылар «Дәстүр» отандық киноөндірушілердің комедияларының арасында ерекшеленетінін атап өтті. Фильм философиялық мәселелерді қозғайтын [[Зорлық-зомбылық|нағыз қасіретті]] білдіреді. Сонымен қатар, ол қазақстандық киноөндірушілердің [[Голливуд|голливудтық]] блокбастерлер деңгейінде графика жасауға қабілетті екенін көрсетеді. Көрермендер фильмді шындыққа жанасатын байсалды, шынайы, қорқынышты және жұмбақ деп сипаттайды. == Режиссер == Қуаныш Бейсек — «[[Ирина Кайратовна]]» YouTube-шоуының авторларының бірі. Біраз уақыт бұрын ол жобадан кетті. 2022 жылдың наурыз айында Бейсек пен ИК продюсері Алмас Жали Президент жанындағы жастар саясаты жөніндегі кеңеске кірді. Ал сәуір айында Алмас Жали Үкіметтің «креативті индустрия» жобасын басқарды. 2021 жылдың соңында қаңтар айындағы іс-шаралардың алдында ИК [[Тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік мерейтойына орай]] «Отыздан асып барамын» толықметражды фильмін таныстырды. Кескіндеме миллиондаған қаралымға ие болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [[YouTube]] платформасыдағы [https://www.youtube.com/watch?v=2WA2wxQY7Cc ресми трейлері] [[Санат:Қазақстан драма фильмдері]] [[Санат:Қазақ тіліндегі фильмдер]] cl85l75w9bt2hep2n15qlvzj42ylck8 Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі 0 733827 3653112 3650843 2026-09-10T14:03:49Z Casserium 68287 /* Қызылорда облысы */ 3653112 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Төтенше жағдайлар министрі болды. # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – ''бос орын'' # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Айдос Халилоллаұлы Бекетаев (2026–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ерлан Кәрімбекұлы Тұралиев (2026–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] bv5xxdlnw7rfwzdlufne0w9pvzejo37 Қазақстан вице-президенті 0 739120 3653223 3652818 2026-09-11T00:26:21Z Casserium 68287 /* Қазақстан вице-президенттері */ 3653223 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = Erlankarin.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 5 қыркүйек күні президент Вице-президенттің өкілеттіктерін айқындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Президенттің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * Президент жанындағы бірнеше консультативтік-кеңесші органның, атап айтқанда Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның; Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның; Мемлекеттік символдар мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалардың геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның; Шетелде кадрларды даярлау жөніндегі республикалық комиссияның; әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Абай атындағы әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін қамтамасыз етеді; * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР президентінің орынбасары''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | [[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | [[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|100px]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] jvopus51ax9wcfpoms1pimllb2l2ajf 3653273 3653223 2026-09-11T05:41:06Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Erlankarin.jpg|Erlankarin.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Erlankarin.jpg|жойған]], себебі: No permission since 3 September 2026. 3653273 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 5 қыркүйек күні президент Вице-президенттің өкілеттіктерін айқындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Президенттің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * Президент жанындағы бірнеше консультативтік-кеңесші органның, атап айтқанда Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның; Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның; Мемлекеттік символдар мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалардың геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның; Шетелде кадрларды даярлау жөніндегі республикалық комиссияның; әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Абай атындағы әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін қамтамасыз етеді; * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР президентінің орынбасары''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | [[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | [[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 | |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] dh3lwshaa1u8zwjd71o7861xm3dyfhf Тайбұға жұрты 0 740336 3653397 3621003 2026-09-11T10:39:44Z Unknown Alash 96268 /* Әдебиет */ 3653397 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}} '''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, XIII ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Ескер]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті. Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды. == Жұрт туралы алғашқы деректер == * Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.<ref>''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.</ref> * Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. <ref>''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.</ref> * Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. <ref>''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.</ref> == Тайбұға Мырзалары == Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді. * [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290) * Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі * Қожа (Кебек Қожа Бұркүт) * Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені * Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін * [[Гази бий|Ғази би]] (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428) * [[Муса бии|Мұса би]] (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы (1460-1495) * [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502) * Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы * [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы * [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530) * Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558) * [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563) * [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}} * ''Исхаков Д. М.'' Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.  *   {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}} * ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — <nowiki>ISBN 978-5-98245-048-7</nowiki>.  * ''Шашков А. Т.'' Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51. [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] 450c09i8qpsb4xnv1pyj60pdcif13pr 3653398 3653397 2026-09-11T10:40:02Z Unknown Alash 96268 /* Әдебиет */ 3653398 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}} '''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, XIII ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Ескер]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті. Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды. == Жұрт туралы алғашқы деректер == * Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.<ref>''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.</ref> * Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. <ref>''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.</ref> * Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. <ref>''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.</ref> == Тайбұға Мырзалары == Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді. * [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290) * Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі * Қожа (Кебек Қожа Бұркүт) * Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені * Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін * [[Гази бий|Ғази би]] (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428) * [[Муса бии|Мұса би]] (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы (1460-1495) * [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502) * Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы * [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы * [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530) * Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558) * [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563) * [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}} * ''Исхаков Д. М.'' Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.  * {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}} * ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — <nowiki>ISBN 978-5-98245-048-7</nowiki>.  * ''Шашков А. Т.'' Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51. [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] 7f6iqiv55s40cshod3yzis9nq1yexrq 3653399 3653398 2026-09-11T10:40:36Z Unknown Alash 96268 3653399 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}} '''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, XIII ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Ескер]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті. Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды. == Жұрт туралы алғашқы деректер == * Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.<ref>''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.</ref> * Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. <ref>''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.</ref> * Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. <ref>''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.</ref> == Тайбұға Мырзалары == Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді. * [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290) * Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі * Қожа (Кебек Қожа Бұркүт) * Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені * Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін * [[Гази бий|Ғази би]] (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428) * [[Муса бии|Мұса би]] (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы (1460-1495) * [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502) * Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы * [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы * [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530) * Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558) * [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563) * [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588) == Әдебиет == * {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}} * ''Исхаков Д. М.'' Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.  * {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}} * ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — <nowiki>ISBN 978-5-98245-048-7</nowiki>.  * ''Шашков А. Т.'' Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] s6ufd6pmgg8yq1spir4a0xzh4jbxhs7 3653400 3653399 2026-09-11T10:41:10Z Unknown Alash 96268 /* Тайбұға Мырзалары */ 3653400 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}} '''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, XIII ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Ескер]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті. Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды. == Жұрт туралы алғашқы деректер == * Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.<ref>''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.</ref> * Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. <ref>''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.</ref> * Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. <ref>''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.</ref> == Тайбұға мырзалары == Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді. * [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290) * Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі * Қожа (Кебек Қожа Бұркүт) * Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені * Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін * Ғази би (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428) * Мұса би (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы (1460-1495) * [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502) * Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы * [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы * [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530) * Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558) * [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563) * [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588) == Әдебиет == * {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}} * ''Исхаков Д. М.'' Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.  * {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}} * ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — <nowiki>ISBN 978-5-98245-048-7</nowiki>.  * ''Шашков А. Т.'' Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] 3rorefr6rpu23jh78h50aifcguyjk0m 3653401 3653400 2026-09-11T10:42:08Z Unknown Alash 96268 3653401 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}} '''Тайбұға жұрты''', кейде '''Сібір жұрты, Тайбұға елі''' — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, XIII ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Ескер]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті. Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды. == Жұрт туралы алғашқы деректер == * Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.<ref>''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.</ref> * Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. <ref>''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.</ref> * Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. <ref>''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.</ref> == Тайбұға мырзалары == Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді. * [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290) * Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі * Қожа (Кебек Қожа Бұркүт) * Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені * Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін * Ғази би (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428) * Мұса би (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы (1460-1495) * [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502) * Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы * [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы * [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530) * Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558) * [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563) * [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588) == Әдебиет == * {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}} * ''Исхаков Д. М.'' Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.  * {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}} * ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — <nowiki>ISBN 978-5-98245-048-7</nowiki>.  * ''Шашков А. Т.'' Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] 2wj2px9gobrb3q6fw7hfdfxsi35bbtf Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов 0 751200 3653343 3649476 2026-09-11T08:14:35Z Nurken 111493 3653343 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов | Суреті = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің 21-хатшысы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Басқара бастады = 25 ақпан 2022 | Басқаруын аяқтады = 31 тамыз 2026 | Ізашары = [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]] | Ізбасары = лауазым жойылды;<br>Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары ретінде [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] | Титулы_2 = [[Қазақстан президенті]]нің көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 25 ақпан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Қазақстанның 10-Бас прокуроры]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = General prosecutor Kazakhstan emblem.png | Басқара бастады_3 = 18 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 25 ақпан 2022 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] <br> [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]] | Ізбасары_3 = [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокурор]]дың бірінші орынбасары | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = General prosecutor Kazakhstan emblem.png | Басқара бастады_4 = 12 шілде 2017 | Басқаруын аяқтады_4 = 18 наурыз 2019 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | тақырыпша1_4 = Бас прокурор | мәтін1_4 = [[Жақып Қажманұлы Асанов|Жақып Асанов]]<br> [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]] | Ізашары_4 = [[Иоган Давидович Меркель|Иоган Меркель]] | Ізбасары_4 = [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] | Туған күні = 11.06.1964 | Туған жері = [[Қарақастек]], {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Даңқ ордені}} |{{2 дәрежелі Айбын ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстан Президентінің Алғысы|түрі=Тоқаев}} }} | Атағы = {{ublist |Ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры (2013) |1-сыныпты әділет кеңесшісі (2022) }} }} '''Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов''' ([[11 маусым]] [[1964 жыл|1964]], [[Қарақастек]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және заңгер, 2022–2026 жылдары [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] хатшысы, Бұрынғы [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокурор]] (2019–2022), ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры, 1-сыныпты әділет кеңесшісі. == Өмірбаяны == 1964 жылғы 11 маусымда [[Алматы облысы]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Қарақастек|Қарақастек ауылында]] дүниеге келді. [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Шапырашты|Шапырашты руынан]] шыққан. === Білімі === 1986 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]]н [[заңгер]] мамандығы бойынша тәмамдады. === Мансабы === Еңбек жолын 1987–1990 жылдары колхоз заңгері болып бастады. 1990–1996 жылдары прокуратура органдарында қызмет етті: Алматы облысы Жамбыл аудандық прокуратурасының тергеушісі, кейін сол аудан прокурорының орынбасары болды. 1996–1997 жылдары Қазақстан Мемлекеттік тергеу комитетінің органдарында қызмет етті: аудандық бөлім бастығының орынбасары, Алматы облыстық департаментінің ұйымдастыру-кадрлық басқармасы бастығының орынбасары болды. 1997–2017 жылдары [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінде]] қызмет етті: Алматы қалалық департаменті тергеу басқармасының бастығы, кейін сол департамент бастығының орынбасары болды, Алматы облыстық және Оңтүстік Қазақстан облыстық департаменттерін, сондай-ақ Ұлттық қауіпсіздік комитетінің тергеу департаментін басқарды. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрметті қызметкері.<ref>[https://kapital.kz/dossier/nurdauletov-gizat Нурдаулетов Гизат Дауренбекович]</ref> 2017–2019 жылдары [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Қазақстан Бас прокурорының]] бірінші орынбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-gizat-daurenbekuly-nurdauletov-kazakstan-respublikasy-bas-prokurorynyn-birinshi-orynbasary-kyzmetine-tagaiynda|title=Мемлекет басшысының Өкімімен Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов Қазақстан Республикасы Бас прокурорының бірінші орынбасары қызметіне тағайындалды|date=2017-07-12|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-gizat-daurenbekuly-nurdauletov-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasy-bas-prokurorynyn-biri|title=Мемлекет басшысының Өкімімен Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының бірінші орынбасары қызметінен босатылды|date=2019-03-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref> 2019–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Қазақстан Бас прокуроры]] болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/gd-nurdauletovti-kazakstan-respublikasynyn-bas-prokurory-kyzmetine-tagaiyndau-turaly|title=Ғ.Д. Нұрдәулетовті Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры қызметіне тағайындау туралы|date=2019-03-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/gd-nurdauletov-turaly-251720|title=Ғ.Д. Нұрдәулетов туралы|date=2022-05-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref> 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің көмекшісі — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] хатшысы болса, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] хатшысы болып қызмет атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/gd-nurdauletov-turaly-251720|title=Ғ.Д. Нұрдәулетов туралы|date=2022-02-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/gd-nurdauletov-turaly-185257|title=Ғ.Д. Нұрдәулетов туралы|date=2023-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref> 2026 жылғы 31 тамызда лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gizat-daurenbekuly-nurdauletov-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesinin-hatshysy-lauazymynan-bosatyldy-317431 Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы лауазымынан босатылды]</ref> === Жеке өмірі === Нұрдәулетов үйленген, 3 баласы бар. == Марапаттары мен атақтары == * Ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры (2013); * I сыныпты әділет кеңесшісі (2019); * II сыныпты әділет кеңесшісі (2022); * II дәрежелі [[Айбын ордені]]; * I дәрежелі [[Даңқ ордені]]; * [[Қазақстан Президентінің алғыс хаты]] (2026).<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/prezident-tabysty-ari-adal-qyzmeti-ushin-gizat-nurdauletovke-algys-aytty |title=Президент табысты әрі адал қызметі үшін Ғизат Нұрдәулетовке алғыс айтты |language=kk |first=Маржан |last=Тілеубек |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Нұрдәулетов, Ғизат Дәуренбекұлы}} [[Санат:Қазақстан Бас Прокурорлары]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] peozn97o92e2duh8ogub3bza7nzji27 3653344 3653343 2026-09-11T08:15:00Z Nurken 111493 /* Марапаттары мен атақтары */ 3653344 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов | Суреті = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің 21-хатшысы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Басқара бастады = 25 ақпан 2022 | Басқаруын аяқтады = 31 тамыз 2026 | Ізашары = [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]] | Ізбасары = лауазым жойылды;<br>Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары ретінде [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] | Титулы_2 = [[Қазақстан президенті]]нің көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 25 ақпан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Қазақстанның 10-Бас прокуроры]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = General prosecutor Kazakhstan emblem.png | Басқара бастады_3 = 18 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 25 ақпан 2022 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] <br> [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]] | Ізбасары_3 = [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокурор]]дың бірінші орынбасары | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = General prosecutor Kazakhstan emblem.png | Басқара бастады_4 = 12 шілде 2017 | Басқаруын аяқтады_4 = 18 наурыз 2019 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | тақырыпша1_4 = Бас прокурор | мәтін1_4 = [[Жақып Қажманұлы Асанов|Жақып Асанов]]<br> [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]] | Ізашары_4 = [[Иоган Давидович Меркель|Иоган Меркель]] | Ізбасары_4 = [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] | Туған күні = 11.06.1964 | Туған жері = [[Қарақастек]], {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Даңқ ордені}} |{{2 дәрежелі Айбын ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстан Президентінің Алғысы|түрі=Тоқаев}} }} | Атағы = {{ublist |Ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры (2013) |1-сыныпты әділет кеңесшісі (2022) }} }} '''Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов''' ([[11 маусым]] [[1964 жыл|1964]], [[Қарақастек]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және заңгер, 2022–2026 жылдары [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] хатшысы, Бұрынғы [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокурор]] (2019–2022), ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры, 1-сыныпты әділет кеңесшісі. == Өмірбаяны == 1964 жылғы 11 маусымда [[Алматы облысы]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Қарақастек|Қарақастек ауылында]] дүниеге келді. [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Шапырашты|Шапырашты руынан]] шыққан. === Білімі === 1986 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]]н [[заңгер]] мамандығы бойынша тәмамдады. === Мансабы === Еңбек жолын 1987–1990 жылдары колхоз заңгері болып бастады. 1990–1996 жылдары прокуратура органдарында қызмет етті: Алматы облысы Жамбыл аудандық прокуратурасының тергеушісі, кейін сол аудан прокурорының орынбасары болды. 1996–1997 жылдары Қазақстан Мемлекеттік тергеу комитетінің органдарында қызмет етті: аудандық бөлім бастығының орынбасары, Алматы облыстық департаментінің ұйымдастыру-кадрлық басқармасы бастығының орынбасары болды. 1997–2017 жылдары [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінде]] қызмет етті: Алматы қалалық департаменті тергеу басқармасының бастығы, кейін сол департамент бастығының орынбасары болды, Алматы облыстық және Оңтүстік Қазақстан облыстық департаменттерін, сондай-ақ Ұлттық қауіпсіздік комитетінің тергеу департаментін басқарды. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрметті қызметкері.<ref>[https://kapital.kz/dossier/nurdauletov-gizat Нурдаулетов Гизат Дауренбекович]</ref> 2017–2019 жылдары [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Қазақстан Бас прокурорының]] бірінші орынбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-gizat-daurenbekuly-nurdauletov-kazakstan-respublikasy-bas-prokurorynyn-birinshi-orynbasary-kyzmetine-tagaiynda|title=Мемлекет басшысының Өкімімен Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов Қазақстан Республикасы Бас прокурорының бірінші орынбасары қызметіне тағайындалды|date=2017-07-12|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-gizat-daurenbekuly-nurdauletov-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasy-bas-prokurorynyn-biri|title=Мемлекет басшысының Өкімімен Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының бірінші орынбасары қызметінен босатылды|date=2019-03-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref> 2019–2022 жылдары [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Қазақстан Бас прокуроры]] болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/gd-nurdauletovti-kazakstan-respublikasynyn-bas-prokurory-kyzmetine-tagaiyndau-turaly|title=Ғ.Д. Нұрдәулетовті Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры қызметіне тағайындау туралы|date=2019-03-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/gd-nurdauletov-turaly-251720|title=Ғ.Д. Нұрдәулетов туралы|date=2022-05-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref> 2022–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің көмекшісі — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] хатшысы болса, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] хатшысы болып қызмет атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/gd-nurdauletov-turaly-251720|title=Ғ.Д. Нұрдәулетов туралы|date=2022-02-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/gd-nurdauletov-turaly-185257|title=Ғ.Д. Нұрдәулетов туралы|date=2023-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-04}}</ref> 2026 жылғы 31 тамызда лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gizat-daurenbekuly-nurdauletov-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesinin-hatshysy-lauazymynan-bosatyldy-317431 Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы лауазымынан босатылды]</ref> === Жеке өмірі === Нұрдәулетов үйленген, 3 баласы бар. == Марапаттары мен атақтары == * Ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры (2013); * I сыныпты әділет кеңесшісі (2019); * II сыныпты әділет кеңесшісі (2022); * II дәрежелі [[Айбын ордені]]; * I дәрежелі [[Даңқ ордені]]; * [[Қазақстан Президентінің алғыс хаты]] (2026).<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/prezident-tabysty-ari-adal-qyzmeti-ushin-gizat-nurdauletovke-algys-aytty |title=Президент табысты әрі адал қызметі үшін Ғизат Нұрдәулетовке алғыс айтты |language=kk |first=Маржан |last=Тілеубек |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Нұрдәулетов, Ғизат Дәуренбекұлы}} [[Санат:Қазақстан Бас Прокурорлары]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] q0btuw939seuv5eiym0panymemfx4j9 Алма Танабайқызы Ақдәулетова 0 752068 3653269 3647542 2026-09-11T04:56:49Z АРАЙЛЫМ 184244 3653269 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2025}} '''Ақдәулетова Алма Танабайқызы''' ([[8 наурыз]] [[1933 жыл|1933 жылы]] туған, [[Алматы қаласы]]) – еңбек ардагері, биология ғылымдарының кандидаты (1972). Кеңестер Одағы деңгейіндегі Әйелдер съезінің делегаты (1987), Қызылорда облысының Құрметті азаматы (2011).<ref>Сыр елі. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023.</ref> ---- === Өмірбаяны === 1954 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетін]]) тәмамдаған. Еңбек жолын осы институтта бастап, оқытушы, аға оқытушы және зоология кафедрасының меңгерушісі міндетін атқарушы ретінде қызмет етті (1954–1969). 1969 жылы Қызылорда облыстық атқару комитетінде ғылым және білім бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. Кейіннен облыстық атқару комитетінің хатшысы (1973–1978) және төрағаның орынбасары (1978–1988) лауазымдарын атқарды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін облыстық әйелдер қоғамының төрайымы болып қоғамдық жұмыстарға белсенді араласты. Алма Танабайқызы 1973–1988 жылдары облыстық кеңестің бірнеше мәрте депутаты болып сайланды. ---- === Марапаттары === * [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет белгісі» ордені]] * [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Ерен еңбегі үшін» медалі]] * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталары * Облыс әкімінің Құрмет грамоталары * ҚР Президентінің Алғыс хаты 2011 жылы [[Қызылорда облысының құрметті азаматтарының тізімі|Қызылорда облысының Құрметті азаматы]] атағына ие болды. kwsfl2novtdqwcyley5j5uhpwwq9ftc Элен Джонсон-Серлиф 0 752884 3653426 3428931 2026-09-11T11:40:25Z Aldogarov 95591 «[[Санат:Әйел саясаткер|Әйел саясаткер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653426 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Элен Джонсон-Серлиф |Шынайы есімі = Ellen Johnson-Sirleaf |Сурет = Ellen Johnson Sirleaf February 2015.jpg |ені = |Сурет атауы = |Толық есімі = |Туған күні = 29.10.1938 |Туған жері = [[Монровия]], [[Либерия]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = Саясаткер, банкир |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = Бірлік |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Отбасы = |Марапаттары = {{Нобель медалі}} [[Нобель сыйлығы]] (2011) |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Элен Джонсон-Серлиф''' — [[Либерия]]ның 24-ші президенті. [[Африка]] елдеріндегі [[президент]] атағын алған алғашқы әйел.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Lory |title=Ellen Johnson Sirleaf: From HKS to the campaign trail |url=https://www.hks.harvard.edu/research-insights/policy-topics/public-leadership-management/ellen-johnson-sirleaf |access-date=7 September 2024 |work=[[Harvard Kennedy School]] |date=September 10, 2006}}</ref> Саясаттағы танытқан мінезі үшін оны «темір леди» деп жиі атайды. 2011 жылы [[Тавакуль Карман]] мен [[Лейма Гбови]]мен бірге [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]н иеленді. [[Сурет:Tawakkul_Karman_Leymah_Gbowee_Ellen_Johnson_Sirleaf_Nobel_Peace_Prize_2011_Harry_Wad.jpg|thumb|left|220px|Нобель сыйлығын алу кезінде.]] 2012 жылы оған Индира Ганди атындағы сыйлық берілді. Элен Джонсон-Серлифтің төрт ұлы мен алты немересі бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/africa/4395978.stm Profile: Liberia's 'Iron Lady] * [https://www.nobelprize.org/laureate/869 Ellen Johnson Sirleaf on Nobelprize.org] * [https://www.theguardian.com/world/2011/mar/08/ellen-johnson-sirleaf-100-women Top 100 Women in Politics: Ellen Johnson-Sirleaf] {{Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|state=collapsed}} [[Санат:Президент әйелдер]] [[Санат:Нобель сыйлығын иеленген әйелдер]] [[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] pc5v0f6uufjbdwmqhyv4rorsb6zq3vf Қатысушы:Aldogarov 2 753164 3653427 3652330 2026-09-11T11:41:54Z Aldogarov 95591 3653427 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|11}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |} Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 11 мақала жазып, 500-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын. == Менім жазған мақаларым == 1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]<br>8. [[Бразилия империясы]]<br>9. [[Португалия отарлық империясы]]<br>10. [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]]<br>11. [[Урсула фон дер Ляйен]] 8sp3fa9jc2hfjc5rjprmo7na058i56z Берік Уәли 0 753668 3653107 3652971 2026-09-10T13:45:25Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Aidar basqarma|Aidar basqarma]] ([[User talk:Aidar basqarma|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3650785 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Берік Уәли | Суреті = Berik Uali (cropped).jpg | Атауы = Уәли, 2025 жыл | Титулы = [[Абай облысы]]ның 2-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Абай облысы|әкімі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 17 ақпан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Нұрлан Телманұлы Ұранхаев|Нұрлан Ұранхаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 17 ақпан 2025 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] 15 және 18-[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|баспасөз хатшысы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 12 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 17 ақпан 2025 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Нұрмұхамед Исманұлы Байғараев|Нұрмұхамед Байғараев]] | Ізбасары_3 = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Басқара бастады_4 = 22 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 29 наурыз 2022 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] | Ізбасары_4 = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_5 = [[Хабар (агенттік)|«Хабар»]] агенттігінің Басқарма төрағасы | Ту_5 = Khabar gold2.png | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 29 наурыз 2022 | Басқаруын аяқтады_5 = 12 қыркүйек 2023 | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_5 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_5 = [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] | Ізбасары_5 = [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] | Туған кездегі есімі = Берік Уәлиұлы Құрманғали<ref name="baqkz" /> | Туған күні = 04.01.1977 | Туған жері = [[Ойшілік]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Уәли Құрманғалиұлы (1949–2024) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 5 | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2008–)<ref name="berikuali">[https://abai.kz/post/17029 Берік Уәли: «Кеше ғана менімен әріптес болып жүрген журналисттердің өзі сынағанда, таңғалдым»]</ref> | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты]] (1997) |[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (2007) |[[Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университеті]] (2014) }} | Мамандығы = {{hlist|кинотанушы|журналист|заңгер}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Berik Uali | Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Берік Уәли''' (туған кездегі есімі — '''Берік Уәлиұлы Құрманғали''';<ref name="baqkz">{{Cite web|url=https://baq.kz/persons_directory/-rman-ali-berik-u-li-ly/ |title=Құрманғали Берік Уәлиұлы |language=kk |work=baq.kz |accessdate=2025-02-17}}</ref> [[4 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Ақсуат ауданы]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, журналист, тележүргізуші, 2025 жылдан бастап [[Абай облысы]]ның әкімі. Бұрын Уәли [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] (2023–2025; 2019–2022), Президент кеңесшісі (2023–2025) және [[Хабар (агенттік)|Хабар]] агенттігінің Басқарма төрағасы (2022–2023) лауазымдарының иесі еді. == Ерте жылдары және білімі == Берік Уәлиұлы Құрманғали 1977 жылғы 4 қаңтарда, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]ндағы [[Ақсуат ауданы]]ның [[Ойшілік]] ауылында дүниеге келген.<ref name="baqkz" /> [[Найман]]ның [[Төртуыл]] руынан шыққан.<ref name="berikuali" /> [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты]]н «Кинотанушы», [[Қазақ ұлттық университеті]]н «Журналистика» (магистратура), сондай-ақ Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университетін «Құқықтану» мамандықтары бойынша бітірген. == Еңбек жолы == Еңбек жолын 1997 жылы [[TAN (телеарна)|«Таң»]] телекомпаниясында «Алматы жаңалықтары» ақпараттық бағдарламасының тілшісі болып бастаған. 1998 жылдан 1999 жылға Уәли [[НТК (телеарна)|«НТК»]] телеарнасында «Жаңалықтар» ақпараттық бағдарламасының шығарушы редакторы еді. 2000–2007 жылдары аралығында [[31 арна (Қазақстан)|«31 арна»]] телерадиокомпаниясында» «Информбюро» ақпараттық бағдарламасының бас редакторы, «Еркін сөз» бағдарламасының авторы әрі жүргізушісі, «Дода» саяси ток-шоуының бас редакторы әрі жүргізушісі болған. 2007–2012 жылдары Уәли — «[[Хабар (агенттік)|Хабар]]<nowiki></nowiki>» Агенттігі» АҚ Ақпараттық бағдарламалар дирекциясы жаңалықтар қызметінің тілшісі, [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасынан шыққан «Бетпе-бет» ақпараттық-сараптамалық бағдарламасының жүргізушісі. 2009 жылдан 2012 жылға дейін ол [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы «Нұр-Медиа» ЖШС Жемқорлыққа қарсы медиа-орталығының басшысы еді. 2012 жылдан 2015 жылға дейін ол [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] әкімі аппараты басшысының орынбасары — баспасөз қызметінің жетекшісі, Ішкі саясат және дін істері басқармасының басшысы болды да, 2015 және 2016 жылдары Нұр Отан партиясы төрағасының бірінші орынбасары [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметовтің]] кеңесшісі қызметін атқарды. Уәли 2016–2018 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрі]] [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбектің]] кеңесшісі, Инвестициялар және даму министрлігі Ақпараттық қамтамасыз ету департаментінің директоры болып жүріп 2017 жылдан 2018 жылға дейін «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]» ұлттық телеарнасында «1-студия» қоғамдық-саяси ток-шоуын жүргізді. 2018 жылдан 2019 жылға дейін ол [[Жамбыл облысы]] әкімдігі Ішкі саясат басқармасының басшысы болды да, кейін 2022 жылға дейін [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] болған. 2022 және 2023 жылдары Уәли [[Хабар (агенттік)|«Хабар» Агенттігі» АҚ]] басқарма төрағасы лауазымын атқарды, сонымен қатар 2022—2023 жылдары [[24KZ|«Хабар 24»]] арнасында «Бетпе-бет» бағдарламасын жүргізді. 2023–2025 жылдары ол — Қазақстан Президентінің Кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Баспасөз хатшысы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-isekeshev-aset-orentayuly-251346|title=Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы Берік Уәли|date=|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2025-02-17}}</ref> 2025 жылы 17 ақпанда Президент Жарлығымен [[Абай облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/b-uali-turaly-171755|title=Б. Уәли туралы|date=2025-02-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2025-02-17}}</ref> Бұл шешімді түрлі тұлғалар, соның ішінде [[Асхат Сергеевич Ниязов|Асхат Ниязов]] сынға алды.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/obozhau1/1417 |title=Надеюсь, что это шутка такая |language=ru |author=[[Асхат Сергеевич Ниязов|Ниязов, Асхат]] |date=2025-02-15 |accessdate=2025-02-17}}</ref> == Қосымша лауазымдары == * [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|«ҚР Президентінің телерадиокешені» КеАҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2019—2022) * [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК» АҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2022)<ref>[https://rtrk.kz/kz/press-releases/110/ Берік Уәли «Қазақстан» РТРК» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы болып сайланды]</ref> * [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі» АҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2023—2025) * Республикалық құсбегілік федерациясының президенті (2022 жылдан бастап)<ref>[https://qusbegilik.kz/?page_id=37 Басшылық]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Марапаттары == Уәли — «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының (2011), [[Парасат ордені|Парасат]] (2024), [[Құрмет ордені|Құрмет]] (2019) ордендерінің, Қазақстан Президенті Алғысының (2021), Президенті Әкімшілігінің «Мінсіз қызметі үшін» төсбелгісінің (2022) және 5 мерекелік медальдің иегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{DEFAULTSORT:Уәли, Берік}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]] [[Санат:Қазақстан құқықтанушылары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары]] [[Санат:Қазақстан президентінің кеңесшілері]] [[Санат:Абай облысының әкімдері]] 6wn2f0uqyp490pzmpj6lcrjjgu7fqs6 Анна Джейн 0 754110 3653280 3648566 2026-09-11T05:57:48Z АРАЙЛЫМ 184244 3653280 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2025}} {{Жазушы |Есімі = Анна Джейн |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = Анна Николаевна Потапкина |Лақап аты = |Туған күні = 14.01.1988 |Туған жері = [[Красноярск]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 1.02.2023 |Қайтыс болған жері = [[Красноярск]], [[Ресей]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ресей}} |Ұлты = |Мансабы = [[прозаик]] |Шығармашылық жылдары= |Бағыты = [[романтика]] |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[орыс тілі]] |Дебюті = «Қарындас күнделігі» |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Анна Джейн''' (Туылған есімі '''Анна Николаевна Потапкина''') - 14 қаңтар1988 жылы, [[Красноярск]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] - 1 ақпан 2023 жыл, [[Красноярск]], [[Ресей|Ресей Федерациясы]]. Өздерінің көптеген жасөспірімдерге арналған [[махаббат]] [[Роман|романдары]] арқылы танымал орыс [[Жазушы|жазушысы]]. Сонымен қатар, ол 2023 және 2024 жылдары Ресейдегі ең көп басылған көркем әдебиет авторы. <ref>https://www.rsl.ru/photo/!_ORS/7-RKP/1%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B5%202023/11.1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207232122/https://www.rsl.ru/photo/!_ORS/7-RKP/1%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B5%202023/11.1.pdf |date=2023-12-07 }}</ref><ref>''Анастасия Кейзерова.'' Самый издаваемый автор последних лет: Кто такая Анна Джейн https://rg.ru/2024/02/17/samyj-izdavaemyj-avtor-poslednih-let-kto-takaia-anna-dzhejn.html</ref><ref>https://www.rbc.ru/technology_and_media/12/02/2025/67ac9a8a9a794759d0560d05</ref> == Өмірбаяны == === Жастық шағы === Анна Потапкина (немесе Анна Джейн) 1988 жылдың 14 қаңтарында Красноярск қаласында дүниеге келген. Ол [[Сібір федералды университеті|Сібір федералды университетінде]] [[филология]] және [[психология]] факультеттерін бітіргені белгілі. Редактор және балалар психологы болып жұмыс істеген. Кішкентай кезінен жазушы болуды армандап, 2010 жылдан бастап өз шығармаларын интернет алаңдарында жариялай бастады. === Шығармашылық қызметі === 2014 жылы оның хоббиі кәсіби қызметке айналды, өйткені оның шығармасын бір оқырманы АСТ баспасына жіберіп, баспамен ынтымақтастық ұсынысы түсті. 2015-2017 жылдары Анна Джейннің кітаптары «Звезда Рунета» сериясында шықты, ол әлеуметтік желілерде танымал авторлар үшін арналған болатын. 2017 жылы АСТ баспасы Анна үшін «Анна Джейн. Ең үздік кітаптар» атты жеке сериясын шығарды. 2023 жылдың ақпанында оның өлімінен кейін баспа 16 кітапты «Джейн Анна: махаббат әлемі» сериясында қайта басып шығарды. Осылайша, Анна ең көп кітап шығарған авторлар қатарына енді. 2024 жылы оның кітаптарының жалпы тиражы 2,2 миллион дананы құрады.<ref>https://www.rsl.ru/photo/!_ORS/7-RKP/3statistics/2024/knigi/god/11.1_2024_god.pdf </ref> === Өлімі === Анна Джейн 2023 жылдың 1 ақпанында қайтыс болды. Оның өлімін әлеуметтік желілерді басқаруға көмектескен көмекшісі хабарлады. Өлім себебі айталмағынмен, бірақ жақындары денсаулыққа байланысты екенін айтты. Жазушының қабірі Красноярск қаласындағы жаңа «Бадалык» [[Зират|зиратында]], 92 секторда орналасқан. == Кітаптары == === '''Циклдері''' === ==== '''Музыкальный приворот''' ==== * 2013 — ''Музыкальный приворот'' * 2014 — ''Музыкальный приворот. Новое отражение'' * 2017 — ''Музыкальный приворот. На волнах оригами'' * 2017 — ''Музыкальный приворот. На крыльях'' * 2018 — ''Я хочу тебя'' (қосымша) * 2018 — ''Red Lords. Странные кумиры'' (қосымша) * 2019 — ''Мы же семья'' (қосымша) * 2020 — ''Его фанатка'' (қосымша) ==== Мой идеальный смерч ==== * 2014 — ''Мой идеальный смерч'' * 2014 — ''Мой идеальный смерч. Часть 2. Игра с огнем'' * 2015 — ''Мой идеальный смерч. Часть 3. За руку с ветром'' ==== '''Северная Корона''' ==== * 2012 — ''Северная корона. По звёздам'' * 2012 — ''Северная корона. Против ветра'' ==== '''Мы — искры''' ==== * 2013 — ''Белые искры снега'' * 2017 — ''Красные искры света'' * 2019 — ''Волшебные искры солнца'' * Аяқталмаған — ''Горящие искры сердца'' ==== '''Притворись моей парой''' ==== * 2018 — ''#Любовь и ненависть'' * 2019 — ''#Любовь и ненависть'' * 2019 — ''Восхитительная ведьма'' * 2020 — ''Влюблённая ведьм'' ==== Небесная музыка ==== * 2018 — ''Небесная музыка. Луна'' * 2019 — ''Небесная музыка. Солнце'' === Басқа авторлармен кітаптары === * 2011 — ''Отстань от моей мечты'' (Екатериной Васинамен бірге) * 2015 — ''Нет, детка, это — фантастика!'' (Анна Селина псевдонимімен) === Жеке кітаптар === * 2016 — ''Кошмарных снов, любимая'' * 2019 — ''Поклонник'' * ''На подмостках волшебства'' === Әңгімелер === * ''Дневник Сестры'' * ''Школьные вампиры'' * ''Остается только любить'' * ''Недописанное'' * ''Их королевское величество'' * ''Моя утерянная звезда'' == Марапаттар == === '''Лауреат''' === * 2020 — Лайвлиб оқырмандарының таңдауы (Young adult, ''Восхитительная ведьма'') * 2020 — Rock&Book (Ең жақсы әйелдік дыбыстау, ''Восхитительная ведьма'') * 2019 — Лайвлиб оқырмандарының таңдауы (Young adult, ''Поклонник'') * 2019 — Лайвлиб оқырмандарының таңдауы (Махаббат романы, ''#Любовь и ненависть'') * 2019 — Лайвлиб оқырмандарының таңдауы (Суперфинал, ''Поклонник'') * 2019 — Лайвлиб оқырмандарының таңдауы (Суперфинал, ''#Любовь и ненависть'') * 2018 — Лайвлиб оқырмандарының таңдауы (Young adult, ''#Любовь и ненависть'') * 2018 — Лайвлиб оқырмандарының таңдауы (Махаббат романы, ''Небесная музыка. Луна'') * 2017 — Лайвлиб оқырмандарының таңдауы (Жан түршігерлік оқиғалар, ''Кошмарных снов, любимая'') == Сілтемелер == * ''Лада Гильмуллина.'' В чем феномен покойной Анны Джейн и почему её книги раскупают охотнее, чем сочинения Булгакова и Достоевского.<ref>https://www.novochag.ru/family_and_children/istorii-lyudey/v-chem-fenomen-anny-djein-i-pochemu-eeknigi-raskupayut-ohotnee-chem-sochineniya-bulgakova-i-dostoevskogo/ </ref> ''novochag.ru''. * ''Екатерина Иосифова.'' Самая издаваемая писательница России: кто такая Анна Джейн, которая написала более 50 романов и умерла в 35 лет.<ref>https://mel.fm/zhizn/razbor/4639870-samaya-izdavayemaya-pisatelnitsa-rossii-kto-takaya-anna-dzheyn-kotoraya-napisala-boleye-50-romanov-i </ref> ''mel.fm''. == Дереккөздер == n4ghiq3u718d09c0p9sld1tbl6sdp1f Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин 0 754458 3653351 3632053 2026-09-11T08:42:14Z Nurken 111493 3653351 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин | Шынайы есімі = | Суреті = Мурзалин Малик.jpg | Сурет ені = | Атауы = Мырзалин, 2016 жыл | Титулы = [[Қазақстан]]ның [[Малайзия]]дағы елшісі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of Malaysia.svg | Басқара бастады = 11 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан]]ның [[Грузия]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|елшісі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Georgia.svg | Басқара бастады_2 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 11 қыркүйек 2026 | Ізашары_2 = [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] | Ізбасары_2 = [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 желтоқсан 2022 | Ізашары_3 = [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] | Ізбасары_3 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] 11-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png | Басқара бастады_4 = 14 наурыз 2017 | Басқаруын аяқтады_4 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_4 = [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] | Ізбасары_4 = [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев|Ермек Маржықпаев]] | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 31.10.1971 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Жанар Мырзалина | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты]] |[[Йель университеті]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Саясаттану]] [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]] | Мамандығы = {{hlist | дипломат | саясаткер }} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}}} }} '''Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин''' ([[31 қазан]] [[1971 жыл|1971]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2026 жылғы 11 қыркүйектен бастап қызметтегі [[Малайзия]]дағы елші, одан бұрын [[Грузия]]дағы елші, [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] болған. == Өмірбаяны == Мырзалин 1971 жылғы 31 қазанда [[Ақтөбе]]де дүниеге келді. === Білімі === 1996 жылы Мырзалин [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын]] және 2006 жылы [[Йель университеті|Йель университетінің]] [[Йель менеджмент мектебі|менеджмент мектебін]] “халықаралық қатынастар маманы” мамандығы бойынша тәмамдады. Одан бөлек 2000-жылдары [[Ресей СІМ Дипломатиялық академиясы|Ресей Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясында]] аға дипломаттарға арналған халықаралық курстардан өтті. 2010 жылы саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]] атанды. === Мансабы === Еңбек жолын 1996 жылы [[Қазақстанның Ресейдегі Елшілігі|Қазақстанның Ресейдегі Елшілігінде]] референт, атташе, үшінші, екінші және бірінші хатшы болып бастады. Одан кейін [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысында]] жалғасты: 2004–2006 жылдары әкім аппаратының басшысы, 2006–2007 жылдары әкім орынбасары болса, 2006–2007 жылдары әкімнің бірінші орынбасары болды. Енді [[Астана]]ға көшіп ол жақта 2008–2009 жылдары [[Аманат (партия)|Нұр Отан ХДП]] Астана қаласы Орталық аппараты басшысының орынбасары, 2010 жылы 1 ай [[Қазақстан темір жолы|Қазақстан темір жолы компаниясы]] президентінің кеңесшісі болды. 2010–2011 жылдары ол — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқармасының]] аппарат басшысы, 2011–2013 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Қазақстан Дін істері агенттігінің]] жауапты хатшысы, 2013–2017 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқарушысының]] орынбасары. 2017 жылы қаңтарда [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] өкімімен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқарушысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/public/index.php/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067615 |title=Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2016-12-30|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2017 жылы наурызда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] № 445 жарлығымен [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/mk-myrzalindi-akmola-oblysynyn-akimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= М.К. Мырзалинді Ақмола облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы |date=2017-03-14|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://sputnik.kz/amp/20190319/aqmola-oblysy-akimi-9612629.html |title= Ақмола облысының әкімі қызметінен босатылды |date=2019-03-19|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2019 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] № 881 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысының]] орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/mk-myrzalindi-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= М.К. Мырзалинді Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары қызметіне тағайындау туралы |date=2019-03-19|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2022 жылы [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Грузия|Грузиядағы]] [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |date=2022-12-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2026 жылғы 11 қыркүйекте ол лауазымынан босатылып, Малайзияға Төтенше және Өкілетті Елші атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}</ref> === Жеке өмірі === Үйленген, жұбайы Жанар Жақсылыққызы Мырзалина (1974 туған). Балалары: қызы — Динара (1996 туған) және ұлдары — Нұртай (2002 туған) мен Санжар (2009 туған). == Марапаттары мен атақтары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2005); * [[Құрмет ордені]] (2014); * [[Парасат ордені]] (2021); * Қазақстан Республикасының құрметті спорт қайраткері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Мырзалин, Мәлік Кеңесбайұлы}} [[Санат:Қазақстанның Малайзиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Грузиядағы елшілері]] [[Санат:Ақмола облысының әкімдері]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты түлектері]] [[Санат:Йель университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] qbas02jvzwmw9ed9i5i0qqqykzghxwl 3653353 3653351 2026-09-11T08:49:42Z KiranBOT 168555 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1-current 3653353 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин | Шынайы есімі = | Суреті = Мурзалин Малик.jpg | Сурет ені = | Атауы = Мырзалин, 2016 жыл | Титулы = [[Қазақстан]]ның [[Малайзия]]дағы елшісі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of Malaysia.svg | Басқара бастады = 11 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан]]ның [[Грузия]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|елшісі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Georgia.svg | Басқара бастады_2 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 11 қыркүйек 2026 | Ізашары_2 = [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] | Ізбасары_2 = [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 желтоқсан 2022 | Ізашары_3 = [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] | Ізбасары_3 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] 11-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png | Басқара бастады_4 = 14 наурыз 2017 | Басқаруын аяқтады_4 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_4 = [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] | Ізбасары_4 = [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев|Ермек Маржықпаев]] | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 31.10.1971 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Жанар Мырзалина | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты]] |[[Йель университеті]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Саясаттану]] [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]] | Мамандығы = {{hlist | дипломат | саясаткер }} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}}} }} '''Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин''' ([[31 қазан]] [[1971 жыл|1971]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2026 жылғы 11 қыркүйектен бастап қызметтегі [[Малайзия]]дағы елші, одан бұрын [[Грузия]]дағы елші, [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] болған. == Өмірбаяны == Мырзалин 1971 жылғы 31 қазанда [[Ақтөбе]]де дүниеге келді. === Білімі === 1996 жылы Мырзалин [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын]] және 2006 жылы [[Йель университеті|Йель университетінің]] [[Йель менеджмент мектебі|менеджмент мектебін]] “халықаралық қатынастар маманы” мамандығы бойынша тәмамдады. Одан бөлек 2000-жылдары [[Ресей СІМ Дипломатиялық академиясы|Ресей Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясында]] аға дипломаттарға арналған халықаралық курстардан өтті. 2010 жылы саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]] атанды. === Мансабы === Еңбек жолын 1996 жылы [[Қазақстанның Ресейдегі Елшілігі|Қазақстанның Ресейдегі Елшілігінде]] референт, атташе, үшінші, екінші және бірінші хатшы болып бастады. Одан кейін [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысында]] жалғасты: 2004–2006 жылдары әкім аппаратының басшысы, 2006–2007 жылдары әкім орынбасары болса, 2006–2007 жылдары әкімнің бірінші орынбасары болды. Енді [[Астана]]ға көшіп ол жақта 2008–2009 жылдары [[Аманат (партия)|Нұр Отан ХДП]] Астана қаласы Орталық аппараты басшысының орынбасары, 2010 жылы 1 ай [[Қазақстан темір жолы|Қазақстан темір жолы компаниясы]] президентінің кеңесшісі болды. 2010–2011 жылдары ол — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқармасының]] аппарат басшысы, 2011–2013 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Қазақстан Дін істері агенттігінің]] жауапты хатшысы, 2013–2017 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқарушысының]] орынбасары. 2017 жылы қаңтарда [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] өкімімен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқарушысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/public/index.php/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067615 |title=Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2016-12-30|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2017 жылы наурызда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] № 445 жарлығымен [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/mk-myrzalindi-akmola-oblysynyn-akimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= М.К. Мырзалинді Ақмола облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы |date=2017-03-14|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://sputnik.kz/20190319/aqmola-oblysy-akimi-9612629.html |title= Ақмола облысының әкімі қызметінен босатылды |date=2019-03-19|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2019 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] № 881 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысының]] орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/mk-myrzalindi-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= М.К. Мырзалинді Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары қызметіне тағайындау туралы |date=2019-03-19|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2022 жылы [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Грузия|Грузиядағы]] [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |date=2022-12-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2026 жылғы 11 қыркүйекте ол лауазымынан босатылып, Малайзияға Төтенше және Өкілетті Елші атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}</ref> === Жеке өмірі === Үйленген, жұбайы Жанар Жақсылыққызы Мырзалина (1974 туған). Балалары: қызы — Динара (1996 туған) және ұлдары — Нұртай (2002 туған) мен Санжар (2009 туған). == Марапаттары мен атақтары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2005); * [[Құрмет ордені]] (2014); * [[Парасат ордені]] (2021); * Қазақстан Республикасының құрметті спорт қайраткері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Мырзалин, Мәлік Кеңесбайұлы}} [[Санат:Қазақстанның Малайзиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Грузиядағы елшілері]] [[Санат:Ақмола облысының әкімдері]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты түлектері]] [[Санат:Йель университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] 7soxhsjyk9h868dri54tk3x0lkzupss Қатысушы талқылауы:Nicsmolol 3 754831 3653213 3442881 2026-09-10T20:11:58Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Cosmic Nicolas]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Nicsmolol]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Cosmic Nicolas|Cosmic Nicolas]]" to "[[Special:CentralAuth/Nicsmolol|Nicsmolol]]" 3442881 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Cosmic Nicolas}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 22:22, 2025 ж. наурыздың 15 (+05) flf117nyteqy3cvm5jxtd6oijnj918w Андре риу 0 759366 3653108 3652994 2026-09-10T13:45:26Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Aidar basqarma|Aidar basqarma]] ([[User talk:Aidar basqarma|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626814 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Andre Rieu 2009.jpg|нобай|Андре Риу]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Андре Леон Мари Николя Риу''' (голландша: [ˈɑndreː riˈjøː], французша: [ɑ̃dʁe ʁjø]; 1949 жылы 1 қазанда туған) — [[Вальс|вальс]] орындайтын Иоганн Штраус [[Оркестр|оркестрінің]] негізін қалаушы ретінде танымал [[Голландия|голландиялық]] скрипкашы және [[дирижер]]. Риу мен оның оркестрі әлем бойынша гастрольдік сапарға шығады, көбінесе стадиондарда өнер көрсетеді.<ref>[https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8488851/touring-charts-year-ed-sheeran-tops-taylor-swift-beyonce "The Year in Touring Charts"]</ref>. Ол туған қаласы Маастрихтте тұрады және сол жерде, Врейтхоф алаңында жиі [[Концерт|концерт]] береді.<ref>[https://www.andrerieu.com/en/about-andre/my-biography "André Rieu Biography" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250504053741/https://www.andrerieu.com/en/about-andre/my-biography |date=2025-05-04 }}</ref> == Ерте өмірі мен отбасы == Риу тегі [[Француздар|француз]] гугеноттарынан шыққан, дегенмен Андренің екі ата-анасы да рим-[[Католик шіркеуі|католик]] [[Дін|дінін]] ұстанған.<ref>[http://www.andrerieutranslations.com/translations/Beckman-interview.html "Interview on German TV"]</ref> Андре Андрис Антони Риудің отбасында дүниеге келген және алты баланың үшіншісі болған.<ref>[http://www.andrerieutranslations.com/JSO/Andre/family.html "Andre Rieu and his family"]</ref> Риудің әкесі Маастрихт симфониялық оркестрінің дирижері болған. Андре ерте жастан музыкалық қабілетін көрсетіп, бес жасында скрипкада ойнауды үйрене бастаған. Ол өте кішкентай кезінен оркестрге қызығушылық танытқан, дегенмен ата-анасын қатал деп есептеп, ересек шағында әкесінің музыкалық стилінен алыстап кеткен.<ref>[https://www.nytimes.com/2016/12/21/arts/andre-rieu-dutch-violinist-dazzles.html "A Maestro for the Masses, if Not the Critics".]</ref> Ол Льеждегі Корольдік консерваторияда және Маастрихт консерваториясында (1968–1973 жж.) скрипкадан білім алып, Жо Юда және Герман Кребберс сынды ұстаздардың шәкірті болған.<ref>[https://www.andrerieu.com/pt/novidades/my-former-violin-teacher-herman-krebbers "André Rieu"]</ref><ref>[https://press.andrerieu.com/biography "Biography – André Rieu Press Room"]/</ref> 1974 жылдан 1977 жылға дейін ол Брюссельдегі Музыка академиясында оқып, Андре Герлерден сабақ алған. Ол оқуын Брюссельдегі Корольдік консерваториядан «Premier Prix» (бірінші жүлде) атағымен тәмамдаған. <ref>[http://www.classicfm.co.uk/music/artists/p-s/andre-rieu "André Rieu"]</ref> Ол 1975 жылы Маржори Кохманға үйленді. <ref>[http://www.classicfm.com/artists/andre-rieu/pictures/andre-rieu-facts "André Rieu: ten things you never knew"]</ref> Маржори — тіл пәнінің мұғалімі әрі музыкалық шығармалар жазған. Олардың екі ұлы бар, соның ішінде Пьер атты ұлы — продюсер, ол жиі Иоганн Штраус оркестрімен жұмыс істейді. <ref>[http://www.andrerieutranslations.com/JSO/Andre/family.html "Andre Rieu and his family"]</ref> Ол Маастрихттегі шағын қамалда тұрады, ол қамалды бір кездері Шарль де Батц Кастельмор д'Артаньян мекендеген деп айтады. <ref>[https://www.andrerieutranslations.com/news%20and%20Misc/Torentjes.html "Andre rieu Castle de Torentjes"]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Андре алты тілде сөйлейді: голланд, ағылшын, неміс, француз, итальян және испан тілдерінде. <ref>[http://www.classicfm.com/artists/andre-rieu/pictures/andre-rieu-facts/ "André Rieu: ten things you never knew"]</ref> 2016 жылы оның байлығы шамамен 25 миллион еуро деп бағаланған.<ref>[https://www.nytimes.com/2016/12/21/arts/andre-rieu-dutch-violinist-dazzles.html "A Maestro for the Masses, if Not the Critics"]</ref> == Мансабы == === '''Иоганн Штраус оркестрі''' === ''Негізгі мақала: [[Иоганн Штраус оркестрі]]'' Риу 1987 жылы Иоганн Штраус оркестрін құрды және бастапқыда 12 музыкантпен жұмысын бастады. Оркестр алғашқы концертін 1988 жылы 1 қаңтарда өткізді.<ref>[https://www.classicfm.com/composers/strauss-i/guides/facts-gallery/andre-rieu-and-johann-strauss-orchestra/ "Still going strong - the Johann Strauss Orchestra"]</ref> 2020 жылғы жағдай бойынша ол 50-60 музыкантпен бірге өнер көрсетеді. Риу 1667 жылы жасалған Страдивариус скрипкасында ойнайды. Риу мен оның оркестрі Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Жапония, Аустралия және Жаңа Зеландияда өнер көрсетті. 2008 жылы Риудың гастрольдік турына Императрица Сисидің сарайының нақты өлшемдегі көшірмесі кірді — ол сол уақыттағы ең үлкен гастрольдік сахна болды.<ref>[http://press.andrerieu.com/andre-rieu-is-top-10-touring-act/ "Andre Rieu is top 10 Touring act"]</ref> {| class="wikitable" |+ Соңғы әлемдік турлар нәтижелері Billboard / Pollstar жыл сайынғы әлемдік ең танымал турлар тізімдерінде |- ! Жыл !! Орны !! Көрсетілім саны !! Қаражат !! Ақпарат көзі |- | 2010 || #16 || 86 || $39,992,285 || Billboard Top 25 Tours 2010<ref>http://www.billboard.com/articles/news/949535/top-25-tours-of-2010</ref> |- | 2011 || #9 || 102 || $67,104,756 || Billboard Top 25 Tours 2011<ref>http://www.billboard.com/articles/news/42159/top-25-tours-of-2011</ref> |- | 2012 || #10 || 99 || $46,785,710 || Billboard Top 25 Tours 2012<ref>http://www.billboard.com/articles/news/1481408/top-25-tours-of-2012</ref> |- | 2013 || #20 || 70 || $49,881,605 || Billboard Top 25 Tours 2013<ref>http://www.billboard.com/articles/list/5820092/top-25-tours-of-2013</ref> |- | 2014 || #17 || 70 || $42,983,266 || Billboard Top 25 Tours 2014<ref>http://www.billboard.com/biz/articles/news/touring/6406036/live-musics-20-billion-year-rolling-stones-one-direction-live</ref> |- | 2015 || #20 || 101 || $51,151,367 || Billboard Top 25 Tours 2015<ref>http://www.billboard.com/biz/articles/news/touring/6805618/live-musics-20-billion-year-the-grateful-deads-fare-thee-well</ref> |- | 2016 || #23 || 71 || $40,169,471 || Billboard Top 25 Tours 2016<ref>http://www.billboard.com/biz/charts/year-end</ref><ref>http://www.billboard.com/files/charts/year-end/TOP_25_TOURS.pdf</ref> |- | 2017 || #42 || 89 || $47,700,000 || Pollstar Top 100 Worldwide Tours<ref>https://www.pollstar.com/Chart/2018/01/2017YearEndTop100WorldwideTours_621.pdf</ref> |- | 2018 || #21 || 71 || $55,933,149 || Billboard Top 25 Tours 2018<ref>[https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2018/8488851/touring-charts-year-ed-sheeran-tops-taylor-swift-beyonce "The Year in Touring Charts"]</ref> |} == Қабылдануы == === Австралия === Австралия – Риенің ең үлкен жанкүйерлері бар елдердің бірі. Мельбурн қаласындағы Herald Sun газетінің сыншысы Крис Бойд Риенің орындау шеберлігін сынға алмағанымен, оның сахнадағы басты рөлін «жұмсақ сөйлеу мен өкілеттіктерді беру» деп сипаттады. <ref>[https://books.google.com/books?id=dRsjuwEACAAJ Andre Rieu Coloring Book: King of Waltz and Classical Music, Johan Strauss Orchestra and Violinist Prodigy Inspired Adult Coloring Book.]</ref> The Australian газетінде Эймон Келли былай деп жазды: «Риені сынға алғандарды арзан әрі дәл емес стереотиптер арқылы жоққа шығаруға тырысатын кәсіби журналистерді көру көңіл қынжылтады».<ref>[https://archive.today/20121231015713/http://www.theaustralian.com.au/arts/musics-great-polariser/story-e6frg8n6-1111118052071 "Music's Great Polariser".]</ref> Ол сонымен қатар: «Риені үстіртін түрде жоққа шығаратындар да қателеседі. Оның тірі және жазылған концерттері миллиондаған адамға қуаныш сыйлады. Оның тыңдармандарының көбісі классикалық музыка концерттеріне жиі бармайды, бірақ Рие арқылы олар классикалық музыканың танымал шығармаларымен танысып жатыр деуге болады. Риенің қолжетімді әрі ләззат сыйлайтын репертуарға көңіл бөлуі – оның музыкалық деңгейіне қарсы дәлел емес» деді.<ref>[https://archive.today/20121231015713/http://www.theaustralian.com.au/arts/musics-great-polariser/story-e6frg8n6-1111118052071 "Music's Great Polariser".]</ref> 2008 жылдың желтоқсан айында Рие Австралияда өзінің 100-інші платина сертификациясын алды,<ref>[https://www.auspop.com.au/2008/12/the-rieu-records-tumble/ "The Rieu Records Tumble"]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ал 2011 жылдың мамырында оның CD және DVD дисктерінің көтерме сатылымы 50 миллион австралиялық доллардан асты. 2006–2011 жылдар аралығында Рие Австралия нарығында ең көп сатылған музыкалық орындаушы болды.<ref>[https://www.auspop.com.au/2011/05/andres-50m/ "Andre's $50M".]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Ұлы Британия === The Guardian басылымында Том Сервис Риенің Маастрихттегі концертінің фильмін шолу барысында (мақала жарияланған 2015 жылы бұл фильм Ұлыбритания тарихындағы ең табысты концерттік фильм болған) бұл қойылымды «тауарланған классикалық музыканың шарықтау шегі» деп сипаттап, Риенің «аңдаусыз шедеврлерді» «шектен тыс тәттілендірілген азыққа» айналдырып жібергенін айтты.<ref>[https://www.theguardian.com/music/tomserviceblog/2015/jul/23/andre-rieu-cinema-music-record "Take that, Take That! Violinist André Rieu sets new music-concert record at UK cinemas"]</ref> Сол басылымда Альфред Хиклинг Риемен жүргізілген сұхбатында сыншылардың «негізгі мәнді түсінбей отырғанын» айтып, Риенің шоумендік қабілеті мен кәсіпкерлік шеберлігін Иоганн Штраус II-мен салыстырды.<ref>[https://www.theguardian.com/music/2015/dec/20/andre-rieu-violin-superstar-king-of-waltz-interview "André Rieu: 'I spent £34m on fountains, ice rinks and gold carriages'"]</ref> == Әдебиет == * Rieu, Marjorie (2000). André Rieu: My Music, My Life. Naarden: Strengholt. ISBN 90-5860-0637. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.imdb.com/name/nm1035947/ André Rieu] [http://Internet%20Movie%20Database IMDb]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Ресми парақша) * [https://web.archive.org/web/20140103022144/http://www.andrerieuaustralia.com/ André Rieu's Аустралиялық ресми парақшасы] * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (C Music TV Biography) * [http://André%20Rieu André Rieu]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://en.wikipedia.org/wiki/AllMusic_(identifier) AllMusic] * [https://web.archive.org/web/20110604102406/http://www.deltamusic.co.uk/cd-product-details.php?delta_product_id=2105 The Magic of Andre Rieu] * [https://www.youtube.com/user/AndreRieuTV André Rieu] Ресми YouTube парақшасы pewee47u3gjj0qnz5oh6a4u2loe48lr Нәріков Дәрмен 0 760028 3653103 3653017 2026-09-10T13:44:45Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Aidar basqarma|Aidar basqarma]] ([[User talk:Aidar basqarma|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3615130 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дәрмен Нәріков ''' (1925, Жаңатілек ауылы, [[Созақ ауданы]], [[Түркістан облысы]] — 2003, Аққолтық ауылы) — Ұлы Отан соғысының ардагері, II дәрежелі «Отан соғысы» орденінің иегері, «Қызыл Жұлдыз» орденімен және «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған жауынгер. Соғыстан кейін ауыл шаруашылығы саласында еңбек еткен. == Өмірбаяны == Дәрмен Нәріков 1925 жылы қазіргі Түркістан облысы, Созақ ауданы, Жаңатілек ауылындағы Жаңатілек колхозында дүниеге келген. Әкесі ерте қайтыс болып, анасы — Бақтыбайқызы Күлайдың қолында тәрбиеленген. 1936 жылы Сталин атындағы жетіжылдық мектепке қабылданып, 1942 жылы оны тәмамдады. Сол жылы, небәрі 17 жасында, Қызыл Армия қатарына алынып, [[Ұлы Отан соғысы]]на аттанады. 1947 жылы Дөненбайқызы Мейіркүлмен отау құрып, 4 ұл және 5 қыз тәрбиелеп өсірген. Ұрпақтары қазіргі таңда Қазақстанның түрлі өңірлерінде еңбек етіп, өмір сүріп жатыр. === Соғыс жылдары === 1942 жылдың желтоқсанынан 1945 жылдың тамызына дейін майданда болды. Бірінші Украина майданының танк десанты құрамында Киев, Житомир, Львов қалаларын және Польша аумағын азат етуге қатысты. 1945 жылы 2 сәуірде Одер өзенінен өтіп, Берлинді алу шайқасына қатысқан. Архивтік деректер бойынша: — 1944 жылы 7 қаңтарда Разин стансасы маңында жаудың 4 солдатын жойған. — 1944 жылы 9 қаңтарда 9 фашисті саптан шығарғаны үшін «Ерлігі үшін» медаліне ұсынылған. — 1945 жылы 16 қаңтарда Рауловище маңындағы ұрыста 12 жауын жойғаны үшін «Қызыл Жұлдыз» орденіне ұсынылған. Оның әскери ерліктеріне қатысты түпнұсқа архив құжаттары табылып, ресми түрде расталды. == Марапаттары == * [[II дәрежелі «Отан соғысы»]] ордені * [[«Қызыл Жұлдыз»]] ордені * [[«Ерлігі үшін» медалі]] * [[«Соғыс ардагері», «Еңбек ардагері»]] медальдары q98xjf0ocdsmx6yf4jo2c6zjdn41npf Ішкі аурулар 0 760338 3653106 3653025 2026-09-10T13:45:23Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Aidar basqarma|Aidar basqarma]] ([[User talk:Aidar basqarma|т]]) өңдемелерінен [[User:Қызғалдақ 1986|Қызғалдақ 1986]] соңғы нұсқасына қайтарды 3607338 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ішкі аурулар''' ('''терапия''', '''ішкі медицина''') — [[Ішек-қарын|ішкі ағзалар]] [[ауру]]ларының [[этиология]]сы, [[патогенез]]і және клиникалық көріністері, оларды [[диагностика]]лау, хирургиялық емес емдеу, алдын алу және оңалту мәселелерімен айналысатын [[медицина]] саласы.<ref name="me3">{{Cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/|title=Медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=24 листопада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124003636/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|title=Медицинские науки|accessdate=10 грудня 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115201611/http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|archivedate=15 листопада 2017|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html|title=Краткая медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=28 грудня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228223417/http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html}}</ref> Ішкі ауруларды хирургиялық емес емдеумен айналысатын дәрігерлер [[терапевт]] (''интернист'') деп аталады. == Терапевтік тактика == Тиімді емдеу үшін пациентті жүйелі тексеруге, аурудың тарихын, шағымдарын және объективті аурудың [[Симптом|белгі]]лерін талдауға негізделген дұрыс диагноз қажет ([[Науқасты субъективті тексеру әдісі|физикалық тексеру]] кезінде анықталады — [[Медициналық тексеру|тексеру]], [[пальпация]], [[перкуссия]], [[аускультация]], сондай-ақ әдеттегі зертханалық-аспаптық әдістер). Терапевт аурудың анықталған белгілерін (белгілерін) синдромдарға біріктіреді (бірыңғай патогенезі бар белгілер жиынтығы), олардың негізінде болжамды ауру туралы қорытынды жасайды. Бар ауру туралы біржақты қорытынды жасау мүмкін болмаған жағдайда, қосымша зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізе отырып, бірнеше ұқсас аурулардың [[дифференциалды диагностикасы]] жүргізіледі. Диагностикалау қиын кейбір клиникалық жағдайларда {{Lang-lat|diagnosis ex juvantibus}} (жүргізілген емдеу нәтижелерін бағалауға негізделген диагноз) деп аталатын сынақ лечение тағайындалады. Диагноз қойылғаннан кейін терапевт емдеуді тағайындайды. Дәрілік емес емдеу әдістері (еңбек және тұрмыс режимін, тамақтануды сақтау), дәрілік және физиотерапиялық емдеу, санаторий-курорттық емдеу қолданылады. == Терапия бөлімдері мен оның интегративті қызметі == Қазіргі медицина ғылымында мамандану деңгейін жоғарылату және клиникалық медицинаны жоғары мамандандырылған (көбінесе орган принципі бойынша) бөлімдерге бөлу үрдісі бар. Ішкі аурулардың бөлімдері: * [[гастроэнтерология]] — [[ас қорыту жүйесі]]нің аурулары * [[пульмонология]] — [[өкпе]] аурулары * [[Гематология|гепатология]] — [[Бауыр (орган)|бауыр]] аурулары * [[нефрология]] — [[бүйрек]] аурулары * [[кардиология]] — [[қанайналым жүйесі]]нің аурулары * [[гематология]] — қан мен [[қантүзу мүшелері]]нің аурулары * [[ревматология]] — дәнекер тінінің аурулары жұқпалы аурулар-қоздырғыштар тудыратын аурулар * [[эндокринология]] — [[эндокриндік жүйе]]нің аурулары * [[гериатрия]] — егде жастағы науқастарға арналған * [[спорттық медицина]] — спортпен шұғылдану кезінде пайда болатын патологиялық өзгер Ішкі аурулар бойынша ғылыми білімді саралаумен қатар, ғылыми зерттеулерді дәрігердің жалпы терапевтік дайындығымен біріктірудегі медицинаның осы саласының рөлі артып келеді. Ғылыми білімді саралау және интеграциялау процестерінің параллельділігі бірқатар жаратылыстану және техникалық ғылымдармен ([[биология]], [[физиология]], [[физика]], [[химия]] және т. б.) тығыз байланыстардың қалыптасуына ықпал етеді. д.), бұл клиникалық тәжірибеге пациенттерді тексерудің ең жаңа жоғары технологиялық әдістерін енгізуге мүмкіндік береді ([[эндоскопия]], мониторингтік бақылау, [[Компьютерлік томография|компьютерлік]], [[Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография|позитронды-эмиссиялық]] және [[Магниттік-резонанстық томография|магнитті-резонанстық томография]] және т.б.).<ref name="me2">dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/ Медициналық энциклопедия</ref> == Терапия эмблемалары == Ғасырлар бойы терапия эмблемалары әртүрлі болды. Орта ғасырларда оның рөлінде алқаптың [[Лалагүл|лалагүлі]]нің гүлдері болды, олар сол кезде жүрек ауруымен емделді. Олардан басқа, оның эмблемалары [[Зәр шығару жүйесі|зәр шығару]], [[Пульс|импульсті]] сезінетін қол, [[Қораз|кораз]], [[флоренциялық нәресте]] және пеликан болды (ол кейіннен донорлықтың символына айналды). == Тағы қараңыз == * [[Емдеу]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ішкі аурулар]] qob7xa42yaobbog5gf8fkbdx9ezy1jp 3653109 3653106 2026-09-10T13:45:37Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Nurtenge|Nurtenge]] ([[User talk:Nurtenge|т]]) өңдемелерінен [[User:Aidar basqarma|Aidar basqarma]] соңғы нұсқасына қайтарды 3653025 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ішкі аурулар''' ('''терапия''', '''ішкі медицина''') — [[Ішек-қарын|ішкі ағзалар]] [[ауру]]ларының [[этиология]]сы, [[патогенез]]і және клиникалық көріністері, оларды [[диагностика]]лау, хирургиялық емес емдеу, алдын алу және оңалту мәселелерімен айналысатын [[медицина]] саласы.<ref name="me3">{{Cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/|title=Медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=24 листопада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124003636/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|title=Медицинские науки|accessdate=10 грудня 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115201611/http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|archivedate=15 листопада 2017|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html|title=Краткая медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=28 грудня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228223417/http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html}}</ref> Ішкі ауруларды хирургиялық емес емдеумен айналысатын дәрігерлер [[терапевт]] (''интернист'') деп аталады. == Терапевтік тактика == Тиімді емдеу үшін пациентті жүйелі тексеруге, аурудың тарихын, шағымдарын және объективті аурудың [[Симптом|белгі]]лерін талдауға негізделген дұрыс диагноз қажет ([[Науқасты субъективті тексеру әдісі|физикалық тексеру]] кезінде анықталады — [[Медициналық тексеру|тексеру]], [[пальпация]], [[перкуссия]], [[аускультация]], сондай-ақ әдеттегі зертханалық-аспаптық әдістер). Терапевт аурудың анықталған белгілерін (белгілерін) синдромдарға біріктіреді (бірыңғай патогенезі бар белгілер жиынтығы), олардың негізінде болжамды ауру туралы қорытынды жасайды. Бар ауру туралы біржақты қорытынды жасау мүмкін болмаған жағдайда, қосымша зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізе отырып, бірнеше ұқсас аурулардың [[дифференциалды диагностикасы]] жүргізіледі. Диагностикалау қиын кейбір клиникалық жағдайларда {{Lang-lat|diagnosis ex juvantibus}} (жүргізілген емдеу нәтижелерін бағалауға негізделген диагноз) деп аталатын сынақ емдеу тағайындалады. Диагноз қойылғаннан кейін терапевт емдеуді тағайындайды. Дәрілік емес емдеу әдістері (еңбек және тұрмыс режимін, тамақтануды сақтау), дәрілік және физиотерапиялық емдеу, санаторий-курорттық емдеу қолданылады. == Терапия бөлімдері мен оның интегративті қызметі == Қазіргі медицина ғылымында мамандану деңгейін жоғарылату және клиникалық медицинаны жоғары мамандандырылған (көбінесе орган принципі бойынша) бөлімдерге бөлу үрдісі бар. Ішкі аурулардың бөлімдері: * [[гастроэнтерология]] — [[ас қорыту жүйесі]]нің аурулары * [[пульмонология]] — [[өкпе]] аурулары * [[Гематология|гепатология]] — [[Бауыр (орган)|бауыр]] аурулары * [[нефрология]] — [[бүйрек]] аурулары * [[кардиология]] — [[қанайналым жүйесі]]нің аурулары * [[гематология]] — қан мен [[қантүзу мүшелері]]нің аурулары * [[ревматология]] — дәнекер тінінің аурулары жұқпалы аурулар-қоздырғыштар тудыратын аурулар * [[эндокринология]] — [[эндокриндік жүйе]]нің аурулары * [[гериатрия]] — егде жастағы науқастарға арналған * [[спорттық медицина]] — спортпен шұғылдану кезінде пайда болатын патологиялық өзгер Ішкі аурулар бойынша ғылыми білімді саралаумен қатар, ғылыми зерттеулерді дәрігердің жалпы терапевтік дайындығымен біріктірудегі медицинаның осы саласының рөлі артып келеді. Ғылыми білімді саралау және интеграциялау процестерінің параллельділігі бірқатар жаратылыстану және техникалық ғылымдармен ([[биология]], [[физиология]], [[физика]], [[химия]] және т. б.) тығыз байланыстардың қалыптасуына ықпал етеді. д.), бұл клиникалық тәжірибеге пациенттерді тексерудің ең жаңа жоғары технологиялық әдістерін енгізуге мүмкіндік береді ([[эндоскопия]], мониторингтік бақылау, [[Компьютерлік томография|компьютерлік]], [[Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография|позитронды-эмиссиялық]] және [[Магниттік-резонанстық томография|магнитті-резонанстық томография]] және т.б.).<ref name="me2">dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/ Медициналық энциклопедия</ref> == Терапия эмблемалары == Ғасырлар бойы терапия эмблемалары әртүрлі болды. Орта ғасырларда оның рөлінде алқаптың [[Лалагүл|лалагүлі]]нің гүлдері болды, олар сол кезде жүрек ауруымен емделді. Олардан басқа, оның эмблемалары [[Зәр шығару жүйесі|зәр шығару]], [[Пульс|импульсті]] сезінетін қол, [[Қораз|кораз]], [[флоренциялық нәресте]] және пеликан болды (ол кейіннен донорлықтың символына айналды). == Тағы қараңыз == * [[Емдеу]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ішкі аурулар]] 9nivhbevfu4fgcmzi5gaxff5lfo5c3q The Hollywood Reporter 0 761059 3653208 3480444 2026-09-10T19:21:00Z Marksscheider 183882 3653208 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = The Hollywood Reporter |шынайы атауы = {{Lang-en|The Hollywood Reporter}} |логотипі = The Hollywood Reporter logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = Киноиндустрия жаңалықтары |мерзімділік = Аптасына бір рет |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшынша]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = Мэттью Беллони |құрылтайшылары = |ел = {{USA}} |орны = |баспашы = Billboard-Hollywood Reporter Media Group |тарихы = |құрылғаны = 1930 |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = 74 000<ref>{{Cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/sites/default/files/custom/ads/THR_Media_Kit_Endemic_2017.pdf |title=media kit 2017 - The Hollywood Reporter |access-date=2018-04-09 |archive-date=2018-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410072131/https://www.hollywoodreporter.com/sites/default/files/custom/ads/THR_Media_Kit_Endemic_2017.pdf |deadlink=no }}</ref> |ISSN = 0018-3660 |eISSN = |марапаттары = |сайты = http://www.hollywoodreporter.com/ |ортаққор = }} '''The Hollywood Reporter''' ({{Tr-en|Голливуд репортері}}) — [[АҚШ кинематографы|АҚШ киноиндустриясы]]ндағы оқиғаларды бақылайтын жетекші [[АҚШ бұқаралық ақпарат құралдары|америкалық]] [[журнал]]. Оның негізін Уильям Уилкерсон қалаған, бірінші нөмірі 1930 жылы қыркүйекте шыққан. Аптасына бір рет шығады. «[[Variety]]» басылымымен бірге соңғы онжылдықта кино туралы ең ірі екі американлық журналдың бірі болды. Қазіргі уақытта бұл журнал [[Prometheus Global Media]] компаниясына тиесілі, ал оның штаб-пәтері Лос-Анджелесте орналасқан. 2010 жылы басылымның бас редакторы болып {{iw|Дженис Мин|Дженис Мин|en|Janice Min}} тағайындалды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hollywoodreporter.com/ Ресми сайты]{{ref-en}} [[Санат:АҚШ журналдары]] [[Санат:1930 жылы негізі қаланған журналдар]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:Апталық журналдар]] [[Санат:Кино туралы журналдар]] [[Санат:Телевизиялық журналдар]] ehfmxq4etit5m1enzlzcl3pbt0kuv06 Тұқан 0 761120 3653198 3481142 2026-09-10T17:58:20Z Қатысушы Апельсин 121973 «[[Санат:Бату әулеті|Бату әулеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653198 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Тұқан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = | Азаматтығы = Алтын Орда | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] ([[Бату әулеті]]) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Бату хан]] | Анасы = | Жұбайы = Көші хатұн | Балалары = Тарту ([[Төле Бұқа хан|Төле Бұқаның]] әкесі)<br />[[Меңгу Темір хан|Мәңгі Темір]]<br />[[Туда Меңгу хан|Тұда Мәңгі]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Тұқан''' немесе '''Тоқоқан''' — [[Моңғол империясы]]ның билеуші әулетінің мүшесі болған. Ол [[Алтын Орда]]ның ханы [[Бату хан]]ның ұлы еді. Әкесі жағынан ол [[Шыңғыс хан]]ның шөбересі болған. Тұқан өзі ешқашан хан болып билік жүргізбесе де, кейінгі көптеген хандар оның ұрпақтарынан тараған.<ref>{{cite book |last=Polo |first=Marco |url=https://books.google.com/books?id=ErGgCwAAQBAJ |title=The Description of the World |publisher=Hackett Publishing Company, Incorporated |year=2016 |isbn=978-1-62466-438-0 |page=XXXIV |translator=Sharon Kinoshita |translator-link=Sharon Kinoshita |authorlink=Marco Polo}}</ref> Оның бас бәйбішесі Көші хатұн болған, ол ойрат тайпасынан шыққан Бұқа Ұжин есімімен де белгілі. Оның әкесі (немесе, мүмкін, ағасы) Бұқа-Темір болған, ол Шыңғыс ханға қызы [[Шешейген]] арқылы туған немересі болып келеді.<ref>{{cite book|author=Rashid-al-Din Hamadani|authorlink=Rashid-al-Din Hamadani|translator=Wheeler Thackston|translator-link=Wheeler Thackston|title=Compendium of Chronicles: a History of the Mongols: Part 2|url=https://books.google.com/books?id=n6VmAAAAMAAJ|year=1999|publisher=Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations|page=352}}</ref><ref>{{cite book|last=Lane|first=George|title=A Short History of the Mongols|url=https://books.google.com/books?id=thOMDwAAQBAJ&pg=PA84|date=25 January 2018|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-78673-339-9|page=84}}</ref> Тұқанның бес ұлы болған, олардың үлкені Тарту еді, ол [[Төле Бұқа хан]]ның әкесі болған. Көчү хатуннан туған тағы екі ұлы — [[Меңгу Темір хан|Мәңгі Темір]] мен [[Туда Меңгу хан|Туда Мәңгі]] — екеуі де Алтын Орданың хандары болған.<ref>{{cite book|last=Broadbridge|first=Anne F.|title=Women and the Making of the Mongol Empire|url=https://books.google.com/books?id=mORfDwAAQBAJ&pg=PA241|year=2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-42489-9|page=241}}</ref><ref>{{cite book|last=Zhao|first=George Qingzhi|title=Marriage as Political Strategy and Cultural Expression: Mongolian Royal Marriages from World Empire to Yuan Dynasty|url=https://books.google.com/books?id=XnIIbzweN7IC&pg=PA141|year=2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-1-4331-0275-2|page=141}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жошы әулеті]] [[Санат:Бату әулеті]] 19lwlbbud5g6cwsz4o9116regt8xzhw Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары 0 761509 3653227 3651376 2026-09-11T00:59:19Z Casserium 68287 3653227 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]], [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің басшысы]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1990 жыл]] (Президент аппараты құрамында)<br>[[2025 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[2023 жыл]] |біріншісі = |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары''' — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрылымына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Президент Әкімшілігі басшысының орынбасарларын Әкімшілік басшысының ұсынуымен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Олар Президент тапсырған салаларға жетекшілік етіп, қажет болса ішіндегі біреуі Әкімшілік басшысының орнын уақытша басады. 2023 жылғы 1 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]]тің дербестігін арттыру мақсатында Президент Әкімшілігінің құрылымына өзгерістер еніп, Әкімшілік басшысының орынбасарлары қысқартылды.<ref>[https://bes.media/news/tokaev-uprazdnil-dolzhnosti-zamestitelej-rukovoditelya-administracii-prezidenta-2385/ Токаев упразднил должности заместителей руководителя администрации президента]</ref> 2025 жылғы 6 қаңтарда Әкімшілік басшысының бірінші орынбасары лауазымы, кейінірек Әкімшілік басшысының орынбасары лауазымы қайта енгізілді.<ref>[https://kaz.orda.kz/tyrkistannan-akordaga-darhan-satybaldy-prezident-akimshiliginin-birinshi-orynbasary-boldy-129700/ «Түркістаннан Ақордаға»: Дархан Сатыбалды президент әкімшілігінің бірінші орынбасары болды]</ref><ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6055039-asymzhomart-toaev-darkhan-satybaldyny-abyldady.html Қасым-Жомарт Тоқаев Дархан Сатыбалдыны қабылдады]</ref><ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/erbolat-dosaev-zana-lauazymga-tagaiyndaldy Ерболат Досаев жаңа лауазымға тағайындалды]</ref> == Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасарлары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты ! Қосымша лауазымы |- | rowspan="2"| 1 || rowspan="2"| [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || rowspan="2"| [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 13 сәуір 2006 || Ішкі саясат басқармасының бастығы (2004–2005) |- | 12 қаңтар 2017 || 24 наурыз 2019<ref>[https://nomad.su/?a=10-201704170035 Тажин вернулся, чтобы перезагрузить идеологический блок Акорды - Ашимбаев]</ref> || — |- | 2 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 25 наурыз 2019 || 18 желтоқсан 2019 || — |- | 3 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 18 желтоқсан 2019 || 4 мамыр 2020 || — |- | 4 || [[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]] || [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]<br>{{small|(1979 туған)}} || 4 мамыр 2020 || 11 қаңтар 2022 || — |- | 5 || [[Сурет:Timur Suleimenov (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]]<br>{{small|(1978 туған)}} || 13 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | 6 || [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|99px]] || [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 6 қаңтар 2025 || 24 мамыр 2025 || — |- | 7 || [[Сурет:Erlankarin.jpg|99px]] || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} || 30 маусым 2026 || 31 тамыз 2026 || — |} == Президент Әкімшілігі басшысының орынбасарлары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты ! Қосымша лауазымы |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} || қазан 1995 || қаңтар 1996<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309250035 Ордавики]</ref> || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | rowspan="3" | [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || rowspan="3" | [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || қазан 1995 || ақпан 1999 || Талдау және стратегиялық зерттеу орталығының басшысы |- | 29 тамыз 2002 || 13 сәуір 2006 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары'''; Ішкі саясат басқармасының бастығы (2004–2005) |- | 12 қаңтар 2017 || 24 наурыз 2019 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Николаевич Шепель|Владимир Шепель]]<br>{{small|(1947–2021)}} || қазан 1995 || 14 мамыр 2004 || Президент кеңсесінің меңгерушісі (1995–1996) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Михаил Иванович Тимкин|Михаил Тимкин]]<br>{{small|(1951 туған)}} || қараша 1995 || қараша 1996 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Үсен Жетенов]]<br>{{small|(1952 туған)}} || қаңтар 1996 || қыркүйек 1996 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Baimenov Alikhan.jpg|99px]] || [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || қыркүйек 1996 || қазан 1997 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|99px]] || [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} || қазан 1997 || қыркүйек 1998<ref>[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|99px]] || [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} || сәуір 1998 || тамыз 1998<ref>[https://nomad.su/?a=19-200504070232 Новая структура Администрации Президента РК]</ref> || — |- | [[Сурет:Сауат Мыңбаев (2003-12-19).jpg|99px]] || [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]<br>{{small|(1962 туған)}} || қаңтар 1999 || шілде 1999 || — |- | [[Сурет:Зауытбек Тұрысбеков (cropped, 2010-06-20).jpg|99px]] || [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]]<br>{{small|(1951 туған)}} || қаңтар 1999 || тамыз 2000 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Kairat Mami (cropped).jpg|99px]] || [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]]<br>{{small|(1954 туған)}} || тамыз 1999 || тамыз 2000 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || [[Жаннат Жұрғалиқызы Ертілесова|Жаннат Ертілесова]]<br>{{small|(1956 туған)}} || мамыр 2000 || маусым 2001 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Bauyrzhan Mukhamedzhanov.jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 қыркүйек 2000 || 29 қаңтар 2002 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі |- | 16 маусым 2003 || 14 қазан 2005 || Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының бастығы (2004), Мемлекеттік құқық басқармасының бастығы (2004–2005) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Ержан Әбілқайырұлы Өтембаев|Ержан Өтембаев]]<br>{{small|(1955–2018)}} || желтоқсан 2000 || 25 наурыз 2004 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]|| [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949–2012)}}|| 30 қаңтар 2002 || 16 маусым 2003 || — |- | [[Сурет:Рогов ИИновый.jpg|99px]]|| [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]]<br>{{small|(1950 туған)}}|| 31 наурыз 2002 || 15 маусым 2004 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі (2002–2004), Мемлекеттік құқық басқармасының бастығы (2004) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Yerbol Orynbayev 2008 (cropped).jpg|99px]]|| rowspan="2" | [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}}|| 17 сәуір 2004 || 5 наурыз 2005 || Экономикалық саясат басқармасының бастығы |- | 30 қаңтар 2006 || 11 қаңтар 2007 || — |- | [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 09 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>{{small|(1962 туған)}} || 15 маусым 2004 || 20 қаңтар 2006 || Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының бастығы (2004–2005) |- | [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|99px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 19 қазан 2005 || 12 қаңтар 2007 || — |- | [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 28 қаңтар 2006 || 10 қаңтар 2007 || Президент баспасөз хатшысы (2004–2007) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 6 қазан 2011 || — |- | 18 желтоқсан 2019 || 4 мамыр 2020 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Vladimir Shkolnik (2015-06-17).jpg|99px]] || [[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 ақпан 2008 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 13 қазан 2008 || — |- | 25 наурыз 2019 || 18 желтоқсан 2019 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оңалсын Исламұлы Жұмабеков|Оңалсын Жұмабеков]]<br>{{small|(1948 туған)}} || 17 қаңтар 2007 || 14 ақпан 2008 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 13 қазан 2008 || 24 тамыз 2009 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || rowspan="2" | [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 16 қазан 2008 || 11 желтоқсан 2015 || — |- | 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 || — |- | [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 24 тамыз 2009 || 17 қаңтар 2013 || — |- | [[Сурет:Mailybayev Baglan2 (cropped).jpg|99px]] || [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]]<br>{{small|(1975 туған)}} || 6 қазан 2011 || 12 қаңтар 2017 || — |- | [[Сурет:Bakhyt Sultanov (08.2016) (cropped).png|99px]] || [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 21 қаңтар 2012 || 6 қараша 2013 || — |- | [[Сурет:Gabidulla Abdrakhimov.jpg|99px]] || [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 19 тамыз 2015 || — |- | [[Сурет:Kumar Aksakalov (cropped).jpg|99px]] || [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 4 қыркүйек 2015 || 14 наурыз 2017 || — |- | [[Сурет:Marat Beketaev (25972) (cropped).jpg|99px]] || [[Марат Бақытжанұлы Бекетаев|Марат Бекетаев]]<br>{{small|(1977 туған)}} || 11 желтоқсан 2015 || 13 қыркүйек 2016 || — |- | [[Сурет:Ondassyn Urazalin (cropped).jpg|99px]] || [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 22 наурыз 2017 || 26 ақпан 2019 || — |- | [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]]<br>{{small|(1980 туған)}} || 5 сәуір 2018 || 23 қазан 2019 || — |- | [[Сурет:Мурзалин Малик (cropped).jpg|99px]] || [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 19 наурыз 2019 || 9 желтоқсан 2022 || — |- | [[Сурет:Timur Suleimenov (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]]<br>{{small|(1978 туған)}} || 22 шілде 2019 || 1 қыркүйек 2023 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' (2022–2023) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Yerzhan Zhienbayev (cropped).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]]<br>{{small|(1981 туған)}} || 23 қазан 2019 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | 3 маусым 2026 || — || — |- | [[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]] || [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]<br>{{small|(1979 туған)}} || 4 мамыр 2020 || 11 қаңтар 2022 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]]|| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]<br>{{small|(1976 туған)}}|| 25 ақпан 2021 || 5 қаңтар 2022 || — |- | [[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]|| [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}}|| 11 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | [[Сурет:Yerzhan Kazykhanov - 2021 (cropped).jpg|99px]]|| [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]]<br>{{small|(1964 туған)}}|| 11 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі (2021–2023) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]|| [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]]<br>{{small|(1979 туған)}}|| 9 желтоқсан 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | [[Сурет:Ruslan Zheldibay (cropped).jpg|99px]]|| [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]]<br>{{small|(1989 туған)}}|| 5 қаңтар 2023 || 1 қыркүйек 2023 || Президент баспасөз хатшысы (2022–2023) |- | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|99px]] || [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 6 қаңтар 2025 || 24 мамыр 2025 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Erbolat Dosaev, July 2022 (cropped).jpg|99px]]|| [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]]<br>{{small|(1970 туған)}}|| 19 қыркүйек 2025 || 25 наурыз 2026 || — |- | [[Сурет:Assel Zhanasova (cropped).jpg|99px]]|| [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]]<br>{{small|(1987 туған)}}|| 10 желтоқсан 2025 || — || — |- | [[Сурет:Erlankarin.jpg|99px]] || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} || 30 маусым 2026 || 31 тамыз 2026 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |} == Президент аппараты басшысының орынбасарлары (1990—1995) == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты |- | colspan="5"| '''Президент аппараты басшысының бірінші орынбасарлары''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933–2010)}} || тамыз 1991 || тамыз 1992 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қайыржан Шайхыұлы Тақуов|Қайыржан Тақуов]]<br>{{small|(1947 туған)}} || сәуір 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Михаил Иванович Тимкин|Михаил Тимкин]]<br>{{small|(1933–2010)}} || шілде 1994 || қараша 1995 |- | colspan="5"| '''Президент аппараты басшысының орынбасарлары''' |- | rowspan="2"| 1 || rowspan="2"| [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || rowspan="2"| [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933–2010)}} || тамыз 1990 || тамыз 1991 |- | тамыз 1992 || қазан 1995 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Дмитрий Селиванов]] || желтоқсан 1990 || тамыз 1991 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Алмабек Нұрышев]] || тамыз 1991 || маусым 1994 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Жиянша Ибрагимов]] || тамыз 1991 || ? |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || маусым 1993 || қазан 1994 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} || желтоқсан 1994 || қазан 1995 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері]] 0bflkzyji2i483ynsxtttlgrdf4ebwl 3653272 3653227 2026-09-11T05:41:03Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Erlankarin.jpg|Erlankarin.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Erlankarin.jpg|жойған]], себебі: No permission since 3 September 2026. 3653272 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]], [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің басшысы]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1990 жыл]] (Президент аппараты құрамында)<br>[[2025 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[2023 жыл]] |біріншісі = |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары''' — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрылымына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Президент Әкімшілігі басшысының орынбасарларын Әкімшілік басшысының ұсынуымен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Олар Президент тапсырған салаларға жетекшілік етіп, қажет болса ішіндегі біреуі Әкімшілік басшысының орнын уақытша басады. 2023 жылғы 1 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]]тің дербестігін арттыру мақсатында Президент Әкімшілігінің құрылымына өзгерістер еніп, Әкімшілік басшысының орынбасарлары қысқартылды.<ref>[https://bes.media/news/tokaev-uprazdnil-dolzhnosti-zamestitelej-rukovoditelya-administracii-prezidenta-2385/ Токаев упразднил должности заместителей руководителя администрации президента]</ref> 2025 жылғы 6 қаңтарда Әкімшілік басшысының бірінші орынбасары лауазымы, кейінірек Әкімшілік басшысының орынбасары лауазымы қайта енгізілді.<ref>[https://kaz.orda.kz/tyrkistannan-akordaga-darhan-satybaldy-prezident-akimshiliginin-birinshi-orynbasary-boldy-129700/ «Түркістаннан Ақордаға»: Дархан Сатыбалды президент әкімшілігінің бірінші орынбасары болды]</ref><ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6055039-asymzhomart-toaev-darkhan-satybaldyny-abyldady.html Қасым-Жомарт Тоқаев Дархан Сатыбалдыны қабылдады]</ref><ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/erbolat-dosaev-zana-lauazymga-tagaiyndaldy Ерболат Досаев жаңа лауазымға тағайындалды]</ref> == Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасарлары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты ! Қосымша лауазымы |- | rowspan="2"| 1 || rowspan="2"| [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || rowspan="2"| [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 13 сәуір 2006 || Ішкі саясат басқармасының бастығы (2004–2005) |- | 12 қаңтар 2017 || 24 наурыз 2019<ref>[https://nomad.su/?a=10-201704170035 Тажин вернулся, чтобы перезагрузить идеологический блок Акорды - Ашимбаев]</ref> || — |- | 2 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 25 наурыз 2019 || 18 желтоқсан 2019 || — |- | 3 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 18 желтоқсан 2019 || 4 мамыр 2020 || — |- | 4 || [[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]] || [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]<br>{{small|(1979 туған)}} || 4 мамыр 2020 || 11 қаңтар 2022 || — |- | 5 || [[Сурет:Timur Suleimenov (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]]<br>{{small|(1978 туған)}} || 13 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | 6 || [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|99px]] || [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 6 қаңтар 2025 || 24 мамыр 2025 || — |- | 7 || || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} || 30 маусым 2026 || 31 тамыз 2026 || — |} == Президент Әкімшілігі басшысының орынбасарлары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты ! Қосымша лауазымы |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} || қазан 1995 || қаңтар 1996<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309250035 Ордавики]</ref> || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | rowspan="3" | [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || rowspan="3" | [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || қазан 1995 || ақпан 1999 || Талдау және стратегиялық зерттеу орталығының басшысы |- | 29 тамыз 2002 || 13 сәуір 2006 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары'''; Ішкі саясат басқармасының бастығы (2004–2005) |- | 12 қаңтар 2017 || 24 наурыз 2019 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Николаевич Шепель|Владимир Шепель]]<br>{{small|(1947–2021)}} || қазан 1995 || 14 мамыр 2004 || Президент кеңсесінің меңгерушісі (1995–1996) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Михаил Иванович Тимкин|Михаил Тимкин]]<br>{{small|(1951 туған)}} || қараша 1995 || қараша 1996 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Үсен Жетенов]]<br>{{small|(1952 туған)}} || қаңтар 1996 || қыркүйек 1996 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Baimenov Alikhan.jpg|99px]] || [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || қыркүйек 1996 || қазан 1997 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|99px]] || [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} || қазан 1997 || қыркүйек 1998<ref>[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|99px]] || [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]<br>{{small|(1964 туған)}} || сәуір 1998 || тамыз 1998<ref>[https://nomad.su/?a=19-200504070232 Новая структура Администрации Президента РК]</ref> || — |- | [[Сурет:Сауат Мыңбаев (2003-12-19).jpg|99px]] || [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]<br>{{small|(1962 туған)}} || қаңтар 1999 || шілде 1999 || — |- | [[Сурет:Зауытбек Тұрысбеков (cropped, 2010-06-20).jpg|99px]] || [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]]<br>{{small|(1951 туған)}} || қаңтар 1999 || тамыз 2000 || Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Kairat Mami (cropped).jpg|99px]] || [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]]<br>{{small|(1954 туған)}} || тамыз 1999 || тамыз 2000 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі |- | [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || [[Жаннат Жұрғалиқызы Ертілесова|Жаннат Ертілесова]]<br>{{small|(1956 туған)}} || мамыр 2000 || маусым 2001 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Bauyrzhan Mukhamedzhanov.jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 қыркүйек 2000 || 29 қаңтар 2002 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі |- | 16 маусым 2003 || 14 қазан 2005 || Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының бастығы (2004), Мемлекеттік құқық басқармасының бастығы (2004–2005) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Ержан Әбілқайырұлы Өтембаев|Ержан Өтембаев]]<br>{{small|(1955–2018)}} || желтоқсан 2000 || 25 наурыз 2004 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]|| [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949–2012)}}|| 30 қаңтар 2002 || 16 маусым 2003 || — |- | [[Сурет:Рогов ИИновый.jpg|99px]]|| [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]]<br>{{small|(1950 туған)}}|| 31 наурыз 2002 || 15 маусым 2004 || Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі (2002–2004), Мемлекеттік құқық басқармасының бастығы (2004) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Yerbol Orynbayev 2008 (cropped).jpg|99px]]|| rowspan="2" | [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}}|| 17 сәуір 2004 || 5 наурыз 2005 || Экономикалық саясат басқармасының бастығы |- | 30 қаңтар 2006 || 11 қаңтар 2007 || — |- | [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 09 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>{{small|(1962 туған)}} || 15 маусым 2004 || 20 қаңтар 2006 || Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының бастығы (2004–2005) |- | [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|99px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 19 қазан 2005 || 12 қаңтар 2007 || — |- | [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 28 қаңтар 2006 || 10 қаңтар 2007 || Президент баспасөз хатшысы (2004–2007) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 6 қазан 2011 || — |- | 18 желтоқсан 2019 || 4 мамыр 2020 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Vladimir Shkolnik (2015-06-17).jpg|99px]] || [[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 ақпан 2008 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]<br>{{small|(1972 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 13 қазан 2008 || — |- | 25 наурыз 2019 || 18 желтоқсан 2019 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оңалсын Исламұлы Жұмабеков|Оңалсын Жұмабеков]]<br>{{small|(1948 туған)}} || 17 қаңтар 2007 || 14 ақпан 2008 || — |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 13 қазан 2008 || 24 тамыз 2009 || — |- | rowspan="2" | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || rowspan="2" | [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 16 қазан 2008 || 11 желтоқсан 2015 || — |- | 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 || — |- | [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 24 тамыз 2009 || 17 қаңтар 2013 || — |- | [[Сурет:Mailybayev Baglan2 (cropped).jpg|99px]] || [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]]<br>{{small|(1975 туған)}} || 6 қазан 2011 || 12 қаңтар 2017 || — |- | [[Сурет:Bakhyt Sultanov (08.2016) (cropped).png|99px]] || [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 21 қаңтар 2012 || 6 қараша 2013 || — |- | [[Сурет:Gabidulla Abdrakhimov.jpg|99px]] || [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 19 тамыз 2015 || — |- | [[Сурет:Kumar Aksakalov (cropped).jpg|99px]] || [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 4 қыркүйек 2015 || 14 наурыз 2017 || — |- | [[Сурет:Marat Beketaev (25972) (cropped).jpg|99px]] || [[Марат Бақытжанұлы Бекетаев|Марат Бекетаев]]<br>{{small|(1977 туған)}} || 11 желтоқсан 2015 || 13 қыркүйек 2016 || — |- | [[Сурет:Ondassyn Urazalin (cropped).jpg|99px]] || [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 22 наурыз 2017 || 26 ақпан 2019 || — |- | [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]]<br>{{small|(1980 туған)}} || 5 сәуір 2018 || 23 қазан 2019 || — |- | [[Сурет:Мурзалин Малик (cropped).jpg|99px]] || [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 19 наурыз 2019 || 9 желтоқсан 2022 || — |- | [[Сурет:Timur Suleimenov (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]]<br>{{small|(1978 туған)}} || 22 шілде 2019 || 1 қыркүйек 2023 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' (2022–2023) |- | rowspan="2" | [[Сурет:Yerzhan Zhienbayev (cropped).jpg|99px]] || rowspan="2" | [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]]<br>{{small|(1981 туған)}} || 23 қазан 2019 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | 3 маусым 2026 || — || — |- | [[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]] || [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]<br>{{small|(1979 туған)}} || 4 мамыр 2020 || 11 қаңтар 2022 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]]|| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]<br>{{small|(1976 туған)}}|| 25 ақпан 2021 || 5 қаңтар 2022 || — |- | [[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]|| [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}}|| 11 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | [[Сурет:Yerzhan Kazykhanov - 2021 (cropped).jpg|99px]]|| [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]]<br>{{small|(1964 туған)}}|| 11 қаңтар 2022 || 1 қыркүйек 2023 || Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі (2021–2023) |- | [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]|| [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]]<br>{{small|(1979 туған)}}|| 9 желтоқсан 2022 || 1 қыркүйек 2023 || — |- | [[Сурет:Ruslan Zheldibay (cropped).jpg|99px]]|| [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]]<br>{{small|(1989 туған)}}|| 5 қаңтар 2023 || 1 қыркүйек 2023 || Президент баспасөз хатшысы (2022–2023) |- | [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|99px]] || [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 6 қаңтар 2025 || 24 мамыр 2025 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |- | [[Сурет:Erbolat Dosaev, July 2022 (cropped).jpg|99px]]|| [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]]<br>{{small|(1970 туған)}}|| 19 қыркүйек 2025 || 25 наурыз 2026 || — |- | [[Сурет:Assel Zhanasova (cropped).jpg|99px]]|| [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]]<br>{{small|(1987 туған)}}|| 10 желтоқсан 2025 || — || — |- | || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} || 30 маусым 2026 || 31 тамыз 2026 || '''Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары''' |} == Президент аппараты басшысының орынбасарлары (1990—1995) == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Атқарған уақыты |- | colspan="5"| '''Президент аппараты басшысының бірінші орынбасарлары''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933–2010)}} || тамыз 1991 || тамыз 1992 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қайыржан Шайхыұлы Тақуов|Қайыржан Тақуов]]<br>{{small|(1947 туған)}} || сәуір 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Михаил Иванович Тимкин|Михаил Тимкин]]<br>{{small|(1933–2010)}} || шілде 1994 || қараша 1995 |- | colspan="5"| '''Президент аппараты басшысының орынбасарлары''' |- | rowspan="2"| 1 || rowspan="2"| [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || rowspan="2"| [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933–2010)}} || тамыз 1990 || тамыз 1991 |- | тамыз 1992 || қазан 1995 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Дмитрий Селиванов]] || желтоқсан 1990 || тамыз 1991 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Алмабек Нұрышев]] || тамыз 1991 || маусым 1994 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Жиянша Ибрагимов]] || тамыз 1991 || ? |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|99px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || маусым 1993 || қазан 1994 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} || желтоқсан 1994 || қазан 1995 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері]] mgpjwoa3txppkzu7ncoag4avxzxvbvt АҚШ Капитолийіне шабуыл (2021) 0 762169 3653278 3610773 2026-09-11T05:50:16Z Nurken 111493 3653278 wikitext text/x-wiki {{Азаматтық қақтығыс | тақырып = АҚШ Капитолийіне шабуыл | сурет = 2021 storming of the United States Capitol DSC09254-2 (50820534063) (retouched).jpg | дата = [[2021 жыл]] [[6 қаңтар]] 12:53–17:40 (UTC–5)<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2022/01/06/capitol-riot-january-6-anniversary |title=In photos: An hour-by-hour record of the Jan. 6 Capitol riot |accessdate=2023-08-25 |archivedate=2023-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230324041028/https://www.axios.com/2022/01/06/capitol-riot-january-6-anniversary |url-status=live }}</ref> | орын = [[Вашингтон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | себеп = 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауының нәтижелерімен келіспеушілік | нәтиже = Капитолийге физикалық залал, соның ішінде вандализм мен кеңселер мен нысандарды тонау<br />Сайлау алқасының дауыстарын санау бірнеше сағатқа кешіктірілді<br />Трамп әкімшілігіндегі босатулар<br />Капитолий қауіпсіздігіндегі босатулар<br />Капитолий айналасында жаңа қауіпсіздік қоршауларын орнату және қауіпсіздік шараларын күшейту<br />Дональд Трампты әлеуметтік желілерден шектеусіз блоктау<br />Дональд Трампты қызметінен босату науқаны басталды | қарсылас1 =* {{ту|АҚШ}} '''[[АҚШ Федералды үкіметі]]''' * [[Сурет:Seal of the United States Congress.svg|20px]] [[АҚШ Конгрессі]] * {{flagicon image|Flag of the United States Capitol Police.svg}} [[АҚШ Капитолий полициясы]] * {{flagicon image|Flag of the Federal Bureau of Investigation.svg}} [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] * {{flagicon image|Flag of Washington, D.C.svg}} [[Вашингтон]] (Колумбия аймағы) * {{flagicon image|Flag of the Metropolitan Police Department of the District of Columbia.svg}} Колумбия округі қалалық полиция бөлімі * {{flagicon image|JFHQ-DC National Guard Emblem.png}} [[Колумбия Ұлттық гвардиясы округі]] | қарсылас2 =* '''Америкалық оң және алыс оң''' * {{flagicon image|Trump-Pence 2020.svg}} [[Трампизм|Трампшылар]] * {{flagicon image|Proud Boys PB and Wreath Flag.svg}} [[Proud Boys]] * {{flagicon image|Oath Keepers logo.svg}} Ант берушілер * {{flagicon image|Official Three Percent Flag.svg}} Үш пайыз * {{flagicon image|QAnon USA Flag.svg}} [[QAnon]] * {{flagicon image|Boogaloo flag.svg}} [[Бугалу Бойз]] * {{flagicon image|NSC 131 logo.png}} Ұлтшыл әлеуметтік клуб 131 ''және басқа да оңшыл белсенділер'' | жалпы шығындар =Жараланғандар: 138 округтік полицей (оның ішінде 15-і медициналық мекемелерге жатқызылды)<br />Қаза тапқандар: 5 адам (1-еуі оқ жарақатынан, 1-еуі қақтығыс кезінде алған жарақат салдарынан, 3-еуі денсаулық жағдайына байланысты)<br />Қамалғандар: 1265-тен астам адам, олардың ішінде 467 адам қылмыстық тәртіппен 2,5 айдан 22 жылға дейін бас бостандығынан айырылды (2024 жылғы 6 қаңтардағы жағдай бойынша) }} '''АҚШ-та әділ сайлау үшін митинг''' ({{Lang-en|January 6 United States Capitol attack}}) — 2021 жылғы 6 қаңтарда [[Капитолий (Вашингтон)|АҚШ Капитолийі]]нде өткен наразылық қозғалысы, бұл [[2020 АҚШ президент сайлауы]]ның нәтижелерімен келіспеген наразы адамдармен байланысты, онда АҚШ-тың 45-президенті [[Дональд Трамп]] жеңіліске ұшырады. Митинг Конгресстің өтіп жатқан бірлескен сессиясын тоқтату мақсатында өткізілді, бұл сессия сайлаушылардың дауыстарын санау және сайлауда [[Джо Байден]]нің жеңісін ресми түрде бекіту үшін жиналған болатын.<ref>{{cite web|url=https://mail.kz/kz/news/world-news/kapitoliige-shabuyl-kezinde-kazakstan-tuyn-koterip-zhurgender-kozge-ilikti|title=Капитолийге шабуыл кезінде Қазақстан туын көтеріп жүргендер көзге ілікті |author=|date=2021-01-08|work=|publisher=mail.kz|accessdate=2025-07-13|lang=kk}} </ref> Қауіпсіздік қызметін бұзып өткен наразылық білдірушілер ғимараттың кейбір бөліктерін бірнеше сағатқа иемденді. Митинг Капитолий ғимаратының эвакуациясына және жабылуына, сондай-ақ сайлаушылардың дауыстарын санау және Байденнің жеңісін бекіту бойынша Конгрестің бірлескен сессиясының тоқтауына алып келді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/1892607-trampty-koldausylar-vasingtondagy-kapitolijdi-basyp-aldy-foto-video/|title=Трампты қолдаушылар Вашингтондағы Капитолийді басып алды (фото, видео)|author=|date=2021-01-07|work=|publisher=nur.kz|accessdate=2025-07-13|lang=kk}} </ref> Бассыздықтар, жетекші [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] пен саясаткерлердің мәлімдемелеріне сәйкес, осы оқиғаға тікелей дейін өткен митинг кезінде Трамп айтқан пікірлермен арандатылды.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-07|website=[[BBC News]]|title=Capitol siege: Trump's words 'directly led' to violence, Patel says|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55571482|author=|lang=en|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020736/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55571482}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/5926883/trump-supporters-storm-capitol/|title=Incited by the President, Trump Supporters Violently Storm the Capitol|author=Kimberly Dozier, Vera Bergengruen|website=[[Time]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020624/https://time.com/5926883/trump-supporters-storm-capitol/|url-status=live}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-told-supporters-stormed-capitol-hill/story?id=75110558|title=This is what Trump told supporters before many stormed Capitol Hill|author=Julia Jacobo|website=[[ABC News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020737/https://abcnews.go.com/Politics/trump-told-supporters-stormed-capitol-hill/story?id=75110558|url-status=live}}</ref> Осы оқиғалардан кейін АҚШ Өкілдер палатасы Дональд Трампқа қарсы «көтеріліске арандату» бабы бойынша екінші импичмент рәсімін бастады, алайда бұл Сенатта 58 «қолдаушы» және 42 «қарсы» дауыспен сәтсіз аяқталды. == 6 қаңтардағы оқиғалар == 2021 жылдың 5 және 6 қаңтарында Дональд Трамптың бірнеше апта бойы сайлау нәтижелерінің бұрмаланғаны жөніндегі мәлімдемелерінен кейін, мыңдаған жақтастары Вашингтон қаласында жиналып, сайлау нәтижесіне қарсылық білдіріп, [[АҚШ вице-президенті|вице-президент]] [[Майк Пенс]] пен Конгресті Джо Байденнің жеңісін мойындамауға шақырды.<ref name=":22">{{cite web|author=Washington Post Staff|url=https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|title=Woman dies after shooting in U.S. Capitol; D.C. National Guard activated after mob breaches building|lang=en|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111191223/https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|archivedate=2021-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|title=Trump Supporters Storm U.S. Capitol, Clash With Police|author=Marisa Peñaloza|website=[[National Public Radio]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106151035/https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.capradio.org/161107|title=Trump Supporters, Proud Boys Converge On California’s Capitol To Protest Electoral College Count|author=Scott Rodd, Kris Hooks|website=www.capradio.org|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106222929/https://www.capradio.org/161107|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар күні таңертең наразылық білдірушілер Эллипс алаңында өткен «Американы құтқару» митингісіне жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Politics/seeks-prevent-certification-election-trump-plans-attend-dc/story?id=75042176|title=As he seeks to prevent certification of election, Trump plans to attend DC rally|author=A. B. C. News|website=[[ABC News]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164258/https://abcnews.go.com/Politics/seeks-prevent-certification-election-trump-plans-attend-dc/story?id=75042176|url-status=live}}</ref><ref name=":35">{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcwashington.com/news/local/photos-trump-rallies-crowds-of-supporters-in-nations-capital/2531368/|title=Photos: Trump Supporters Gather, President Incites Chaos in DC|author=|website=NBC4 Washington|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164256/https://www.nbcwashington.com/news/local/photos-trump-rallies-crowds-of-supporters-in-nations-capital/2531368/|url-status=live}}</ref> Мұнда президент Дональд Трамп, оның ұлы [[Дональд Трамп (кіші)|Дональд Трамп-кіші]], Руди Джулиани және Конгресс мүшелерінің бірқатары халық алдында сөз сөйледі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.youtube.com/watch?v=tRKRW-4Dt3s&ab_channel=ABCNews|title=ABC News Prime: Call for Trump's removal, Capitol Hill security failure, Global reaction to riots - YouTube|author=[[ABC News]]|website=[[YouTube]]|description=10:55–11:06|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203012947/https://www.youtube.com/watch?v=tRKRW-4Dt3s&ab_channel=ABCNews|url-status=live}}</ref> Трамп өз жақтастарын «елімізді қайтару үшін бар күштерімен күресуге» шақырып, оларды АҚШ Капитолийіне маршпен баруға үндеді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|first=Tom|last=McCarthy|date=2021-01-07|website=The Guardian|title=Congress certifies Biden as next US president – as it happened|url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/jan/06/georgia-election-latest-news-senate-ossoff-warnock-democrats-republicans-trump-biden|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106230506/https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/jan/06/georgia-election-latest-news-senate-ossoff-warnock-democrats-republicans-trump-biden}}</ref><ref name=":23">{{Cite web|lang=en|url=https://www.bostonglobe.com/2021/01/06/metro/heres-what-trump-told-his-supporters-before-many-them-stormed-capitol-wednesday/|title=Before mob stormed US Capitol, Trump told them to ‘fight like hell’ - The Boston Globe|author=Travis Andersen|website=[[The Boston Globe]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://archive.today/20210107014042/https://www.bostonglobe.com/2021/01/06/metro/heres-what-trump-told-his-supporters-before-many-them-stormed-capitol-wednesday/|url-status=live}}</ref> Демонстрация Трамп жақтастарының Капитолийді шабуылдауымен аяқталды.<ref name=":24">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/us-capitol-lockdown/index.html|title=US Capitol secured, 4 dead after rioters stormed the halls of Congress to block Biden's win|author=Ted Barrett, Manu Raju, Peter Nickeas|coauthors=Pamela Brown, Phil Mattingly, Daniela Diaz|website=[[CNN]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211203/https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/us-capitol-lockdown/index.html|url-status=live}}</ref> Сол уақытта Конгресс Дауыс берушілер алқасының дауыстарын санау отырысын өткізіп жатқан еді. Наразылық білдірушілер терезелер мен есіктерді сындырып Капитолий ғимаратына кірген кезде, Капитолийдің қауіпсіздік қызметі [[АҚШ Сенаты|Сенат]] пен [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасын]] эвакуациялады.<ref name="nbcwashington-7557">{{cite web|url=https://www.nbcwashington.com/news/local/president-trumps-supporters-to-protest-in-dc-as-congress-certifies-electoral-college-vote/2530914/|title=Pro-Trump Mob Storms US Capitol; 4 Dead|lang=en|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111000721/https://www.nbcwashington.com/news/local/president-trumps-supporters-to-protest-in-dc-as-congress-certifies-electoral-college-vote/2530914/|archivedate=2021-01-11}}</ref> Капитолий кешеніндегі бірнеше ғимарат эвакуацияланып, кейіннен түгелдей қоршауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2021/01/06/buildings-in-us-capitol-complex-evacuated-amid-pro-trump-protests.html|title=U.S. Capitol secured hours after pro-Trump rioters invade Congress|author=Amanda Macias,Dan Mangan|website=CNBC|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107030000/https://www.cnbc.com/2021/01/06/buildings-in-us-capitol-complex-evacuated-amid-pro-trump-protests.html|url-status=live}}</ref><ref name="McEvoy-Forbes">{{cite web|author=Jemima McEvoy, Joe Walsh|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|title=D.C. Protests Live Coverage: Congress Regroups To Certify Electoral Votes After Mob Shuts Down Capitol|lang=en|website=[[Forbes]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109214736/https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|archivedate=2021-01-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2021/film/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=Chaos at U.S. Capitol: Violence Erupts as Pro-Trump Mob Clashes With Police|author=Brent Lang,Cynthia Littleton,Gene Maddaus, Brent Lang, Cynthia Littleton, Gene Maddaus|website=Variety|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108202303/https://variety.com/2021/film/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|url-status=live}}</ref> Наразылар қауіпсіздік тосқауылдарын бұзып өтіп, эвакуацияланған Сенат залына кірді, ал қауіпсіздік қызметкерлері одан әрі енуге жол бермеу үшін тапаншаларын шығарды. Протест кезінде Капитолий аумағынан қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар табылды; жарылғыш заттар сондай-ақ Демократиялық ұлттық комитет пен Республикалық ұлттық комитет кеңселерінен және бір көліктен анықталды.<ref name=":5" /> Оқиғалар нәтижесінде төрт адам қаза тапты. Бастапқыда қаза тапқандардың арасында бір Капитолий полицейі бар деп хабарланғанымен, кейін оның табиғи себептерден қайтыс болғаны анықталды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210420/kapitoliy-1729019874.html|title=Названа причина смерти полицейского после штурма Капитолия|website=РИА Новости|date=2021-04-20:00:36|accessdate=2021-04-27|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427232807/https://ria.ru/20210420/kapitoliy-1729019874.html|url-status=live}}</ref> Полицей Брайан Сикник екі рет инсульт алып, көз жұмған.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ntv.ru/novosti/2541300/?fb|title=Охранник Капитолия умер от инсультов, а не от травм|author=ntv.ru|website=НТВ|accessdate=2021-04-27|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427232805/https://www.ntv.ru/novosti/2541300/?fb|url-status=live}}</ref> Ондаған адам ауыр жарақат алды.<ref name=":14">{{Cite news|accessdate=2021-01-09|first=Katie|last=Benner|date=2021-01-08|website=The New York Times|title=A Capitol Police officer who was seriously injured Wednesday remains on life support.|url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/admin/a-capitol-police-officer-who-was-seriously-injured-wednesday-remains-on-life-support.html|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111051832/https://www.nytimes.com/2021/01/07/admin/a-capitol-police-officer-who-was-seriously-injured-wednesday-remains-on-life-support.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-capitol-police-officer-dies-20210108-f5sy2jrnj5d7jibygzcgiamtny-story.html|title=Capitol Police say cop, reportedly hit with fire extinguisher during Hill mob, dies of his injuries|author=LISA MASCARO and MATTHEW DALY|website=chicagotribune.com|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108082555/https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-capitol-police-officer-dies-20210108-f5sy2jrnj5d7jibygzcgiamtny-story.html|url-status=live}}</ref> Федералды билік кісі өлтіру фактісі бойынша тергеу бастады.<ref name="mercurynews-8041">{{cite web|author=Evan Perez, Paul LeBlanc|url=https://www.mercurynews.com/2021/01/08/federal-murder-investigation-to-be-opened-in-capitol-police-officers-death/|title=Federal murder investigation to be opened in Capitol Police officer’s death|lang=en|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108152326/https://www.mercurynews.com/2021/01/08/federal-murder-investigation-to-be-opened-in-capitol-police-officers-death/|archivedate=2021-01-08}}</ref> Өкілдер палатасының залына баррикада қойылған есік арқылы кіруге әрекет жасаған әйел полиция қызметкерлері тарапынан ауыр жараланып, кейін қайтыс болды.<ref name=":28">{{Cite news|accessdate=2021-01-09|website=[[The Washington Post]]|title=Trump supporters storm U.S. Capitol, with one woman killed and tear gas fired|url=https://www.washingtonpost.com/local/trump-supporters-storm-capitol-dc/2021/01/06/58afc0b8-504b-11eb-83e3-322644d82356_story.html|author=Rebecca Tan, Peter Jamison, Carol D. Leonnig, Meagan Flynn, John Woodrow Cox|date=2021-01-07|lang=en|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106232624/https://www.washingtonpost.com/local/trump-supporters-storm-capitol-dc/2021/01/06/58afc0b8-504b-11eb-83e3-322644d82356_story.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vox.com/2021/1/6/22218031/trump-supporter-cspan-president-lied|title=Watch a tearful Trump supporter ask C-SPAN if her president lied to her|author=Dylan Matthews|website=Vox|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052227/https://www.vox.com/2021/1/6/22218031/trump-supporter-cspan-president-lied|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kxan.com/news/national-news/san-diego-man-says-woman-killed-in-capitol-siege-was-his-wife/|title=Man says San Diego woman killed in Capitol siege was his wife|author=|website=KXAN Austin|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052546/https://www.kxan.com/news/national-news/san-diego-man-says-woman-killed-in-capitol-siege-was-his-wife/|url-status=live}}</ref> Тағы үш наразылық білдіруші денсаулық жағдайына байланысты көз жұмды.<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2021/01/06/shooting-capitol-pro-trump-riot-455639|title=4 died as Trump supporters invaded Capitol|author=[[Associated Press]]|website=[[Politico]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052536/https://www.politico.com/news/2021/01/06/shooting-capitol-pro-trump-riot-455639|url-status=live}}</ref> Трамп наразылық білдірушілерді «ұлы патриоттар» деп атап, оларға «үйге тыныш қайтыңдар» деп үндеу жасады және оқиғаны сайлау нәтижелерінің бұрмалануымен түсіндірді.<ref name="thehill-4467">{{cite web|author=Brett Samuels|url=https://thehill.com/homenews/administration/532976-trump-tells-rioters-go-home-we-love-you|title=Trump tells rioters to «go home» while stoking election fury|lang=en|website=[[The Hill]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109234131/https://thehill.com/homenews/administration/532976-trump-tells-rioters-go-home-we-love-you|archivedate=2021-01-09}}</ref><ref name="forbes-3170">{{cite web|author=Alison Durkee|url=https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/01/06/trump-says-he-loves-supporters-storming-capitol-but-tells-them-to-leave/|title=Trump Justifies Supporters Storming Capitol: ‘These Are The Things And Events That Happen’|lang=en|website=[[Forbes]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111111434/https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/01/06/trump-says-he-loves-supporters-storming-capitol-but-tells-them-to-leave/|archivedate=2021-01-11}}</ref> Сол күннің кешінде көпшілік таратылды. Дауыс берушілер алқасының нәтижелерін растау процесі қайта басталып, келесі күні таңертең аяқталды. Өз әкімшілігінің қысымымен Трамп «билікті бейбіт түрде тапсыруға» келісті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/index.html|title=Trump publicly acknowledges he won't serve a second term a day after inciting mob|author=Kevin Liptak, Veronica Stracqualursi, Allie Malloy|website=[[CNN]]|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107095401/https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/index.html|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.foxnews.com/politics/trump-orderly-transition-jan-20-electoral-college|title=Trump promises 'orderly transition' on Jan. 20 after Electoral College results certified|author=Evie Fordham|website=[[Fox News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020709/https://www.foxnews.com/politics/trump-orderly-transition-jan-20-electoral-college|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/trump-commits-orderly-transition-statement-after-mob-stormed-capitol-n1253223|title=Trump commits to 'orderly transition' after mob storms Capitol|author=Rachel Elbaum|website=[[NBC News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020746/https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/trump-commits-orderly-transition-statement-after-mob-stormed-capitol-n1253223|url-status=live}}</ref> Үш күннен кейін, 9 қаңтарда, ''[[The New York Times]]'' басылымы Трамптың [[Ақ үй]]дегі көмекшілеріне бұл мәлімдемесіне өкінетінін және отставкаға кетпейтінін айтқанын хабарлады.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-10|first=Nicholas|last=Fandos|date=2021-01-09|website=[[The New York Times]]|title=Democrats Ready Impeachment Charge Against Trump for Inciting Capitol Mob|url=https://www.nytimes.com/2021/01/08/us/politics/democrats-trump-impeachment.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110030315/https://www.nytimes.com/2021/01/08/us/politics/democrats-trump-impeachment.html}}</ref> Оқиғалар ел бойынша саяси жетекшілер мен ұйымдардың кең көлемді айыптауына себеп болды. Сенаттағы көпшілік жетекшісі Митч Макконнелл Капитолийге жасалған шабуылды «сәтсіз бүлік» деп атады. Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелоси мен Сенаттағы азшылық көшбасшысы Чак Шумер вице-президент Майк Пенсті 25-өзгертуді ресми түрде қолдануға шақырып, Трампқа екінші рет импичмент жариялаймыз деп ескертті.<ref name="cnbc-2682">{{cite web|author=Jacob Pramuk|url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/chuck-schumer-calls-for-trumps-removal-from-office.html|title=Pelosi and Schumer call for Trump’s immediate removal from office for «insurrection»|lang=en|website=[[CNBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111171555/https://www.cnbc.com/2021/01/07/chuck-schumer-calls-for-trumps-removal-from-office.html|archivedate=2021-01-11}}</ref> [[Twitter]] мен [[Facebook]] Трамптың аккаунттарын бұғаттап, осы оқиғаларға қатысты жазбаларын өшірді. Капитолийге жасалған шабуыл [[Мемлекетке опасыздық жасау|мемлекеттік опасыздық]], бүлік, бүлікшіл әрекет, ішкі терроризм және [[мемлекеттік төңкеріс]] әрекеті ретінде сипатталды.<ref>* {{cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2021/01/07/capitol-mob-treason/|title=The framers would have seen the mob at the Capitol as traitors|author=Carlton Larson|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225084713/https://www.washingtonpost.com/outlook/2021/01/07/capitol-mob-treason/|url-status=live}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/01/06/president-trump-has-committed-treason/|title=President Trump has committed treason|author=Dana Milibank|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109045524/https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/01/06/president-trump-has-committed-treason/|url-status=live}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.wzzm13.com/article/news/legal-expert-says-us-capitol-rioters-could-face-sedition-charges/69-55f759aa-03d8-44c2-8351-18a8a9b950e5|title=Legal expert says U.S. Capitol rioters could face sedition charges|author=Belt Nate|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/01/06/un-american-treasonous-north-texas-leaders-decry-mob-breach-at-us-capitol/|title='Un-American.' 'Treasonous.': North Texas leaders decry mob breach at U.S. Capitol|author=Bailey Jr. Everton|website=[[The Dallas Morning News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109123146/https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/01/06/un-american-treasonous-north-texas-leaders-decry-mob-breach-at-us-capitol/|url-status=live}}</ref><ref>*{{cite news|title=Conservative media members erupt with anger over protesters storming Capitol: 'This is domestic terrorism'|url=https://www.foxnews.com/media/conservative-media-members-erupt-anger-violent-protesters-storming-capitol|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106225458/https://www.foxnews.com/media/conservative-media-members-erupt-anger-violent-protesters-storming-capitol|archivedate=2021-01-06|author=David Rutz|website=[[Fox News]]|date=2021-01-06|lang=en|accessdate=2021-01-08}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.kiro7.com/news/trending/capitol-violence-what-is-sedition/DRJBXNQPVJEB7EOEFKJZ6LAT5M/|title=Capitol violence: What is sedition?|author=|first=Natalie|last=Dreier|website=|date=2021-01-06|publisher=Cox Media Group National Content Desk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107011238/https://www.kiro7.com/news/trending/capitol-violence-what-is-sedition/DRJBXNQPVJEB7EOEFKJZ6LAT5M/|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-07}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/01/06/capitol-riot-chris-evans-maria-shriver-and-more-stars-react/6570298002/|title='This is domestic terrorism': Meghan McCain, Cardi B and more react to Capitol riot|author=|first=Charles|last=Trepany|website=[[USA Today]]|date=2021-01-06|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106231355/https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/01/06/capitol-riot-chris-evans-maria-shriver-and-more-stars-react/6570298002/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}}</ref><ref name="CoupSources2">Sources that refer to the event as a coup include: * {{Cite web|language=en|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/01/attempted-coup/617570/|title=This Is a Coup|author=|first=David A.|last=Graham|website=[[The Atlantic]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106224049/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/01/attempted-coup/617570/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}} * {{Cite web|language=en|url=https://foreignpolicy.com/2021/01/06/coup-america-capitol-electoral-college-2020-election/|title=This Is a Coup. Why Were Experts So Reluctant to See It Coming?|first=Paul|last=Musgrave|website=[[Foreign Policy]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106235812/https://foreignpolicy.com/2021/01/06/coup-america-capitol-electoral-college-2020-election/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}} * {{Cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/06/trump-mob-storm-capitol-washington-coup-attempt|title=Call it what it was: a coup attempt|first=Rebecca|last=Solnit|website=[[The Guardian]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107000436/https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/06/trump-mob-storm-capitol-washington-coup-attempt|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-07}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.politifact.com/article/2021/jan/06/coup-heres-some-history-and-context-help-you-decid/|title=PolitiFact – Is this a coup? Here's some history and context to help you decide|first=Louis|last=Jacobson|website=PolitiFact|date=2021-01-06|quote=A good case can be made that the storming of the Capitol qualifies as a coup. It’s especially so because the rioters entered at precisely the moment when the incumbent’s loss was to be formally sealed, and they succeeded in stopping the count.|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106234843/https://www.politifact.com/article/2021/jan/06/coup-heres-some-history-and-context-help-you-decid/|url-status=live}} * {{Cite web|language=fr|url=https://www.liberation.fr/debats/2021/01/08/washington-un-coup-d-etat-populiste_1810651|title=Washington : un coup d’Etat populiste|first=Matthieu|last=Trouvé|website=[[Libération]]|date=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108131513/https://www.liberation.fr/debats/2021/01/08/washington-un-coup-d-etat-populiste_1810651|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|language=fr|url=https://www.rtbf.be/info/monde/detail_insurrection-a-washington-le-terme-coup-d-etat-peut-il-etre-utilise?id=10667905|title=Insurrection à Washington : le terme "coup d’Etat" peut-il être utilisé ?|first=Lavinia|last=Rotili|website=[[RTBF]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108131801/https://www.rtbf.be/info/monde/detail_insurrection-a-washington-le-terme-coup-d-etat-peut-il-etre-utilise?id=10667905|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|language=sv|url=https://www.hd.se/2021-01-07/usa-experten-trump-uppviglade-till-en-mjuk-statskupp|title=USA-experten: Trump uppviglade till en "mjuk statskupp"|first=Olle|last=Lönnaeus|website=Helsingborgs Dagblad|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108132107/https://www.hd.se/2021-01-07/usa-experten-trump-uppviglade-till-en-mjuk-statskupp|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|lang=de|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/washington-sturm-auf-das-kapitol-donald-trumps-putsch-a-a26cfdda-bb1c-445c-aa00-17032511d1ea|title=Ein amerikanisches Verbrechen|first=Marc|last=Pitzke|website=[[Der Spiegel]]|date=2021-01-07|quote=Der Putschversuch der Wahlverlierer ist das grotesk anmutende, aber erschütternde Finale eines vierjährigen, autokratischen Fiebertraums, dessen unheimlicher Regisseur Donald Trump war, der selbst ernannte Law-and-Order-Präsident, assistiert von der zusehends radikalisierten Republikanischen Partei und rechtsextremen Propagandamedien. [The attempted coup by the election losers is the grotesque but harrowing finale to a four-year autocratic fever dream whose sinister director was Donald Trump, the self-styled law-and-order president, assisted by the visibly radicalized Republican Party and far-right propaganda media.]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108132638/https://www.spiegel.de/consent-a-?targetUrl=https%3A%2F%2Fwww.spiegel.de%2Fpolitik%2Fausland%2Fwashington-sturm-auf-das-kapitol-donald-trumps-putsch-a-a26cfdda-bb1c-445c-aa00-17032511d1ea|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-07}} * {{Cite web|language=en|url=https://www.thestar.com/opinion/contributors/2021/01/07/despite-coup-disgrace-trump-probably-isnt-done-yet.html|title=Despite coup disgrace, Trump probably isn’t done yet|first=Tony|last=Burman|website=[[Toronto Star]]|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108133354/https://www.thestar.com/opinion/contributors/2021/01/07/despite-coup-disgrace-trump-probably-isnt-done-yet.html|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}}</ref><ref name="thehill-8140">{{cite web|author=Justine Coleman|url=https://thehill.com/homenews/house/532944-gop-lawmaker-on-violence-at-capitol-this-is-a-coup-attempt|title=GOP lawmaker on violence at Capitol: «This is a coup attempt»|lang=en|website=[[The Hill]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111221558/https://thehill.com/homenews/house/532944-gop-lawmaker-on-violence-at-capitol-this-is-a-coup-attempt|archivedate=2021-01-11}}</ref> АҚШ Сенаты мен Өкілдер палатасының жоғары лауазымды мүшелері президентті биліктен шеттету ([[импичмент]]) процесін бастады. [[Федералдық тергеу бюросы]] (ФТБ) 170-тен астам іс қозғады.<ref name="net-7947">{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/fbi-warns-many-cases-to-come-from-capitol-attack/13053672|title=«Agents will be knocking»: FBI warns of «mind-blowing» number of cases from Capitol attack|lang=en|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=2021-01-13|accessdate=2021-01-19|url-status=live|archiveurl=https://archive.today/20210118212454/https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/fbi-warns-many-cases-to-come-from-capitol-attack/13053672|archivedate=2021-01-18}}</ref> == Алғы тарихы == {{Толық мақала|2020 АҚШ президент сайлауы}} 2020 жылғы 3 қарашада [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократиялық партия]] атынан түскен кандидат Джо Байден 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауында қазіргі [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашыл]] президент [[Дональд Трамп]]ты жеңді. Дауыс беру алдында, барысында және одан кейін Трамп пен кейбір республикашылдар сайлау нәтижелерін жоюға тырысып, кең ауқымды заңбұзушылықтар орын алды деп мәлімдеді.<ref>Multiple sources: * {{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-local-elections-arizona-7174555c2545f8afb69f0ce2ac0b2156|title=Trump tries to leverage power of office to subvert Biden win|author=Miller, Zeke; Long, Colleen; Eggert, David|website=[[Associated Press]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128185032/https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-local-elections-arizona-7174555c2545f8afb69f0ce2ac0b2156}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.nytimes.com/2020/11/19/us/politics/trump-michigan-election.html|title=Trump Targets Michigan in His Ploy to Subvert the Election|author=Haberman, Maggie; Rutenberg, Jim; Corasaniti, Nick; Epstein, Reid J.|work=[[The New York Times]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202011626/https://www.nytimes.com/2020/11/19/us/politics/trump-michigan-election.html}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.marketwatch.com/story/trump-presses-georgia-governor-to-help-subvert-election-11607207645|title=Trump presses Georgia governor to help subvert election|author=[[Associated Press]]|website=MarketWatch|date=2020-12-05|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208201032/https://www.marketwatch.com/story/trump-presses-georgia-governor-to-help-subvert-election-11607207645}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pennsylvania-speaker-call/2020/12/07/d65fe8c4-38bf-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html|title=Trump asks Pennsylvania House speaker for help overturning election results, personally intervening in a third state|author=Gardner, Amy; Dawsey, Josh; Bade, Rachael|work=[[The Washington Post]]|date=2020-12-08|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208020244/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pennsylvania-speaker-call/2020/12/07/d65fe8c4-38bf-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2020/11/16/935465631/the-growing-backlash-against-trumps-efforts-to-subvert-the-election|title=The Growing Backlash Against Trump's Efforts To Subvert The Election : Consider This from NPR|website=[[National Public Radio]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202024601/https://www.npr.org/2020/11/16/935465631/the-growing-backlash-against-trumps-efforts-to-subvert-the-election}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2020/12/07/politics/house-republicans-trump-biden/index.html|title=House conservatives urge Trump not to concede and press for floor fight over election loss|author=Raju, Manu; Herb, Jeremy|website=[[CNN]]|date=2020-12-07|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208201025/https://www.cnn.com/2020/12/07/politics/house-republicans-trump-biden/index.html}}</ref> Конгресс 2021 жылғы 6 қаңтарда Дауыс берушілер алқасының дауыс нәтижелерін санау үшін жиналуы тиіс болғандықтан, Трамп бұл шараның алдында митинг өткізілетінін жариялап, бірнеше штаттағы сайлау нәтижелерін мойындамауға қатысты наразылығын жалғастырмақ болды. 18 желтоқсанда Трамп: «6 қаңтарда Вашингтонда ауқымды наразылық болады. Келіңіздер, бұл ерекше болмақ!» — деп жазды.<ref name=":29">{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/04/january-6-dc-protests-against-election-certification-could-violent/4132441001/|title=Nation's capital braces for violence as extremist groups converge to protest Trump's election loss|author=Will Carless|website=[[USA TODAY]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210105213603/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/04/january-6-dc-protests-against-election-certification-could-violent/4132441001/|url-status=live}}</ref> 2020 жылғы 31 желтоқсанда Вашингтон мэрі Мюриэл Баузер Колумбия округінің Ұлттық гвардиясын жергілікті полицияға қолдау көрсету үшін жұмылдыруды талап етті. Өз өтінішінде әскери қызметшілер қарумен жабдықталмайтынын және олардың негізгі міндеті — «көпшілікті бақылау» мен қозғалысты реттеу болатынын атап өтті. Бұл полицияның қауіпсіздік мәселелеріне көбірек көңіл бөлуіне мүмкіндік береді деп көрсетілді. Қорғаныс министрінің міндетін атқарушы Кристофер Миллер бұл сұранысты 2021 жылғы 4 қаңтарда мақұлдады. 340 әскери қызметші бөлінді, олардың ішінен кез келген уақытта 114-тен аспайтын адам ғана жұмылдырылуы тиіс болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/04/politics/muriel-bowser-dc-national-guard-protests/index.html|title=Pentagon approves DC mayor's request to deploy National Guard for upcoming demonstrations|author=Alex Marquardt, Barbara Starr, Alison Main and Devan Cole CNN|website=[[CNN]]|date=2021-01-05|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212843/https://www.cnn.com/2021/01/04/politics/muriel-bowser-dc-national-guard-protests/index.html|url-status=live}}</ref> Трамп алдыңғы күндері вице-президент [[Майк Пенс]]ті Байденнің жеңісін қабылдамауға шақырып, оған қысым көрсетті, алайда бұл Пенстің конституциялық өкілеттіктеріне кірмейтін. 6 қаңтар таңертеңгі сөзінде Трамп бұл талабын тағы да қайталады.<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/pro-trump-supporters-dc-protest/index.html|title=Pro-Trump supporters have flooded DC to protest president's election loss|author=Peter Nickeas|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106202325/https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/pro-trump-supporters-dc-protest/index.html|url-status=live}}</ref> Сол күні Пенс Конгреске хат жолдап, Байденнің жеңісіне қарсылық білдірмейтінін мәлімдеді.<ref name=":2" /> === Шабуыл жоспары және оған дейінгі зорлық-зомбылыққа қатысты алаңдаушылықтар === Трамп 6 қаңтарда дауыс беру алдында бірнеше штаттағы сайлау нәтижелерінің заңдылығын даулауды жалғастыру мақсатында митинг өткізуді жоспарлағанын хабарлады. 18 желтоқсанда Трамп: «6 қаңтарда Вашингтонда үлкен наразылық өтеді. Сол жерде болыңыздар, ессіз болады!» деді.<ref name=":29" /><ref name=":33">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rawstory.com/proud-boys-rally/|title='We're gonna kill Congress': Trump's far-right supporters promise violence at today's DC protests|author=Jordan Green|website=[[The Raw Story]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108052602/https://www.rawstory.com/proud-boys-rally/|url-status=live}}</ref> Али Александр — митингті ұйымдастыруға қатысқан әрі шабуылға қолдау білдірген оңшыл саяси белсенді — оны «толығымен бейбіт» деп атап, желтоқсан айында Пол Госар (Р, Аризона-4), Энди Биггс (Р, Аризона-5) және Мо Брукс (Р, Алабама-5) сияқты өкілдер «бірдеңе үлкен нәрсені» жоспарлауға қатысқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/ej-montini/2021/01/10/reps-andy-biggs-paul-gosar-implicated-capitol-insurrection/6614177002/|title=Arizona Reps. Andy Biggs and Paul Gosar implicated by activist in Capitol insurrection|author=E. J. Montini|website=[[The Arizona Republic]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://archive.today/20210110212135/https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/ej-montini/2021/01/10/reps-andy-biggs-paul-gosar-implicated-capitol-insurrection/6614177002/|url-status=live}}</ref> Александрдың айтуынша, «бұл Конгрестегі әлі шешім қабылдамаған немесе сырттағы адамдарды көріп, “Мен көпшілікке қарсы бола алмаймын” дейтіндердің жүрегі мен ойын өзгерту үшін серпін мен қысым жасау мақсатында жасалды». 6 қаңтардағы оқиғалардан кейін оның бұл сөздері ерекше назарға ілікті, соның нәтижесінде Биггс Александрмен қандай да бір байланысы барын жоққа шығаратын мәлімдеме жасады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/08/us/online-extremism-inauguration-capitol-invs/index.html|title=Extremists intensify calls for violence ahead of Inauguration Day|author=Rob Kuznia, Curt Devine, Scott Bronstein, Bob Ortega|website=[[CNN]]|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111171231/https://www.cnn.com/2021/01/08/us/online-extremism-inauguration-capitol-invs/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|first=Will|last=Sommer|date=2021-01-11|website=[[The Daily Beast]]|title=‘Stop the Steal’ Organizer in Hiding After Denying Blame for Riot|url=https://www.thedailybeast.com/stop-the-steal-organizer-in-hiding-after-denying-blame-for-riot|lang=en|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111045255/https://www.thedailybeast.com/stop-the-steal-organizer-in-hiding-after-denying-blame-for-riot}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2021/01/10/paul-gosar-andy-biggs-credited-video-organizing-trump-crowd-dc/6603721002/|title=Reps. Paul Gosar, Andy Biggs credited in video with organizing Trump crowd in DC on day of riot|author=Robert Anglen and Ronald J. Hansen|website=[[The Arizona Republic]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-03-17|archiveurl=https://archive.today/20210317202318/https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2021/01/10/paul-gosar-andy-biggs-credited-video-organizing-trump-crowd-dc/6603721002/|url-status=live}}</ref> Шабуылға бірнеше апта қалғанда-ақ наразылық білдірушілер сайлаушылар алқасының бюллетеньдерін санауға кедергі келтіруді ашық түрде жоспарлап, Конгреске, [[Майк Пенс]]ке және құқық қорғау органдарына қарсы зорлық-зомбылық жасауға шақырды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/magazine/2021/01/08/capitol-police-failure-456237|title=Behind the Strategic Failure of the Capitol Police|author=Garrett M. Graff|website=[[Politico]]|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-13|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111174235/https://www.politico.com/news/magazine/2021/01/08/capitol-police-failure-456237|url-status=live}}</ref> Бұл жоспарлар балама әлеуметтік желілерде келісілді, себебі Reddit пен [[Twitter]] сияқты ірі платформалар агрессивті сөздер мен бейнелерге тыйым салған болатын. Reddit-тегі r/The_Donald бұғатталғаннан кейін құрылған TheDonald.win сайты, Parler әлеуметтік желісі, [[Telegram]] мессенджері, Gab және басқа да платформалар Трамптың алдыңғы митингілерін талқылау және Капитолийді басып кіруді жоспарлау үшін қолданылды.<ref name="buzzfeednews-1739">{{cite web|author=Jane Lytvynenko, Molly Hensley-Clancy|url=https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/trump-rioters-planned-online|title=The Rioters Who Took Over The Capitol Have Been Planning Online In The Open For Weeks|lang=en|website=[[BuzzFeed News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-02-08|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202195042/https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/trump-rioters-planned-online|archivedate=2021-02-02}}</ref><ref name=":34">{{Cite news|accessdate=2021-01-08|first=Sheera|last=Frenkel|date=2021-01-06|website=[[The New York Times]]|title=The storming of Capitol Hill was organized on social media.|url=https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/protesters-storm-capitol-hill-building.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106220539/https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/protesters-storm-capitol-hill-building.html}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-13|date=2021-01-12|website=[[The Daily Telegraph]]|title=Proud Boys and neo-Nazis: Who are the protesters who stormed the US Capitol?|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/12/proud-boys-neo-nazis-protesters-stormed-us-capitol/|author=Telegraph Reporters|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113051234/https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/12/proud-boys-neo-nazis-protesters-stormed-us-capitol/}}</ref> Пайдаланушылар көшелердегі полициядан қалай жалтару, есіктерді бұзу үшін қандай құралдар әкелу және қаруды Вашингтонға қалай алып кіруге болатынын талқылады.<ref name=":34" /> 2020 жылдың желтоқсанында Proud Boys және басқа ультраоңшыл топтар наразылықтар кезінде полициямен қақтығыстардан кейін құқық қорғау органдарына қарсы шықты.<ref name=":33" /> Кем дегенде бір топ — Stop the Steal — 2020 жылғы 23 желтоқсанда Капитолийге шабуыл жоспарын жариялап, егер құқық қорғау органдары қарсы шықса, жағдайды «шиеленістіру» уәдесін берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/07/capitol-attack-was-planned-openly-online-for-weeks-police-still-werent-ready/|title=Capitol Attack Was Planned Openly Online For Weeks—Police Still Weren’t Ready|author=Jemima McEvoy|website=[[Forbes]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111045903/https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/07/capitol-attack-was-planned-openly-online-for-weeks-police-still-werent-ready/|url-status=live}}</ref> == Вашингтондағы оқиғалар == 2021 жылғы 5 қаңтар, сейсенбі күні, жоспарланған наразылық акцияларының қарсаңында мыңдаған адам Freedom Plaza алаңына жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.fox5dc.com/news/several-arrested-on-gun-charges-as-pro-trump-rallies-begin-in-dc|title=Several arrested on gun charges as pro-Trump rallies begin in DC|author=Stephanie Ramirez|website=FOX 5 DC|date=2021-01-05|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107005621/https://www.fox5dc.com/news/several-arrested-on-gun-charges-as-pro-trump-rallies-begin-in-dc|url-status=live}}</ref> 5 қаңтардан 6 қаңтарға қараған түні кемінде он адам тұтқындалып, олардың кейбіріне қару туралы заңдарды бұзды деген айып тағылды.<ref name="McEvoy-Forbes" /> === Американы құтқару маршы === Наразылық білдірушілер 6 қаңтар таңертең митинг өткізу үшін [[Вашингтон Монументі]]н қоршап алды. Трамп, оның адвокаты Руди Джулиани және басқа да тұлғалар Эллипс алаңында сөз сөйледі. Джулиани жұртшылыққа жүгініп, сайлауда қолданылған дауыс беру машиналары «бұзылған» деген [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларды]] қайталап, «сот жекпе-жегіне» шақырды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.snopes.com/fact-check/giuliani-rally-speech/|title=Did Giuliani Call For 'Trial By Combat' Before Trump Mob Swarmed Capitol?|author=Bethania Palma|website=[[Snopes.com]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107025957/https://www.snopes.com/fact-check/giuliani-rally-speech/|url-status=live}}</ref> Өкіл Мо Брукстың сөзінше: «Бүгін — американдық патриоттар есімдерді жазып алып, жазасын бере бастайтын күн».<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.al.com/news/2021/01/mo-brooks-today-patriots-start-kicking-ass-in-fighting-vote-results.html|title=Mo Brooks: Today patriots start ‘kicking ass’ in fighting vote results|author=Paul Gattis|website=al.com|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164211/https://www.al.com/news/2021/01/mo-brooks-today-patriots-start-kicking-ass-in-fighting-vote-results.html|url-status=live}}</ref> Өкіл Мэдисон Коуторн (Республикалық партия, [[Солтүстік Каролина]]) болса: «Бұл топта күрес бар», — деді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bpr.org/post/nc-congressional-delegates-react-violence-pro-trump-mob-storms-us-capitol|title=NC Congressional Delegates React To Violence As Pro-Trump Mob Storms US Capitol|author=Laura Pellicer, [[Associated Press]]|website=bpr.org|date=2021-01-06|publisher=Blue Ridge Public Radio|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107230941/https://www.bpr.org/post/nc-congressional-delegates-react-violence-pro-trump-mob-storms-us-capitol|url-status=live}}</ref> Трамп сөз сөйлеп, сайлауда «ешқашан мойындамайтынын» мәлімдеді, бұқаралық ақпарат құралдарын сынға алып, Майк Пенсті сайлау нәтижелерін жоюға шақырды, алайда Пенстің ондай әрекетке баруға конституциялық құқығы жоқ еді.<ref name=":2" /> Трамп өз жақтастарын Конгресс жиналып жатқан Капитолийге қарай шеруге шығуға шақырды<ref name=":21" />: {{Cquote|text=Сіздер әлсіздікпен елімізді ешқашан қайтара алмайсыздар. Күш көрсету керек, мықты болу керек. Біз Конгресс заңды тіркелген сайлаушылардың дауыстарын ғана есептесін деп талап ету үшін келдік... Мен бұл жерде тұрған әрбір адам жақында Капитолий ғимаратына қарай шеруге шығып, өз дауыстарыңыз естіліп, бейбіт әрі патриоттық түрде жеткізіледі деп білемін.}} Сайлаушылардың Байденге берген дауыстарын санау туралы айта отырып, Трамп: «Бұған жол бере алмаймыз», — деді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|first=Charlie|last=Savage|date=2021-01-10|website=[[The New York Times]]|title=Incitement to Riot? What Trump Told Supporters Before Mob Stormed Capitol|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113220220/https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html}}</ref> Жақтастарына: «Күресіңдер. Біз бар күшімізбен күресіп жатырмыз. Егер сіздер де бар күшпен күреспесеңіздер, елдеріңізден айырыласыздар», — деп үн қатты. Сондай-ақ ол наразылық білдірушілердің «Капитолийге баратынын» айтып, «республикашыларға елді қайтару үшін қажет мақтаныш пен батылдықты беруге тырысамыз» деді. Трамптың бұл сөзі халықты жігерлендіріп, дүрліктіріп жіберді.<ref>* {{Cite news|url=https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/|title=Trump publicly acknowledges he won't serve a second term a day after inciting mob|date=2021-01-07|quote=Trump, who has repeatedly refused to concede the election, on Wednesday egged on his supporters who would later breach the US Capitol in an attempt to stop lawmakers from counting the electoral votes cast in the 2020 presidential election. ... After a speech filled with lies and misrepresentations that incensed the crowd, Trump returned to the White House to watch a violent crescendo to his constant spreading of misinformation about the electoral process|author=Liptak, Kevin; Stracqualursi, Veronica; Malloy, Allie|website=[[CNN]]|lang=en|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109065602/https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/}} * {{Cite news|url=https://fortune.com/2021/01/07/trump-speech-capitol-attack-riots-pence-we-will-never-concede-maga-rally/|title='We will never concede': How Donald Trump incited an attack on America|work=[[Fortune (журнал)]]|date=2021-01-07|quote=At the rally, Trump delivered the same inflammatory rhetoric and false claims that have characterized his entire presidency. For most of an hour, he reiterated claims that the election had been stolen—claims which have been rejected as unfounded by at least 59 courts, including many headed by Trump-appointed judges....Trump also repeatedly intimated that his followers should take action. Near the beginning of his speech, Trump even made what appeared to be an indirect threat to Vice President Mike Pence, who, Trump incorrectly told his supporters, had the power to overturn the Nov. 3 election results....As the speech continued, Trump edged ever closer to calling for direct action by his supporters.|author=Morris, David Z.|lang=en|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111202133/https://fortune.com/2021/01/07/trump-speech-capitol-attack-riots-pence-we-will-never-concede-maga-rally/}} * {{Cite news|date=2021-01-06|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-incite/2021/01/06/0acfc778-5035-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html|title=Trump's presidency finishes in 'American carnage' as rioters storm the Capitol|quote=Trump made a fiery last stand and incited his supporters to storm and sack the U.S. Capitol as part of an attempted coup...At the other end of Pennsylvania Avenue, meanwhile, Trump addressed his rally crowd at the Ellipse, with the White House as his grand backdrop. He began with a lie, declaring that there were hundreds of thousands of people there; attendance was far smaller. Then another: 'They rigged an election, they rigged it like they’ve never rigged an election before. ... We won it by a landslide. This was not a close election.' In fact, Biden won with 306 electoral college votes to Trump’s 232. Biden also won the popular vote by 7 million votes, or a 4.5 percentage point margin. As he concocted his fantasy about the election, ticking through one baseless or debunked claim of fraud after another, Trump vowed, 'We will never concede.'|author=Rucker, Philip|website=[[The Washington Post]]|lang=en|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109151645/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-incite/2021/01/06/0acfc778-5035-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html}}</ref> Трамптың ұлдары — [[Дональд Трамп (кіші)|Дональд]] [[Дональд Трамп (кіші)|Трамп (кіші)]] және [[Эрик Трамп|Эрик]] — сөз сөйлеу барысында сайлаушылар алқасының дауыстарын даулауға қолдау көрсетпеген республикашыл конгрессмендер мен сенаторлардың аттарын атап, болашақ партияішілік сайлауларда оларға қарсы науқан жүргізетіндерін уәде етті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html|title=Trump’s sons declare war on GOP|author=Graziosi, Graig|website=[[The Independent]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212530/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html|url-status=live}}</ref> Сенатор Джош Хоули (Р-Миссури) түскі уақытта Конгрестің бірлескен отырысына бара жатып, наразылық білдірушілердің алдынан өтіп, жұдырығын жоғары көтеріп, оларды сәлемдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article248354085.html|title=A photographer and a fist pump. The story behind the image that will haunt Josh Hawley|author=Bernard, Katie|website=The Kansas City Star|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108023024/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article248354085.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fox2now.com/news/senator-hawley-criticized-for-acknowledging-capitol-protesters-with-fist-pump/|title=Senator Hawley criticized for acknowledging Capitol protesters with fist pump|author=Regnier, Chris|website=FOX 2|date=2021-01-07|publisher=KTVI|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109011328/https://fox2now.com/news/senator-hawley-criticized-for-acknowledging-capitol-protesters-with-fist-pump/|url-status=live}}</ref> === Капитолий ғимаратында сөз сөйлеулер === ==== Пенсильвания даңғылы бойымен шеру ==== Митингтен кейін Трамптың сайлау нәтижелерін жоюға көмектесу туралы үндеулерінен шабыттанған топ Пенсильвания даңғылы бойымен жүріп өтіп, Капитолийге қарай бет алды.<ref name=":25">{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-06|website=Bloomberg News|title=Pro-Trump Mob Driven From Capitol After Breach, Fatal Shooting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-06/pro-trump-crowds-build-in-washington-before-final-election-rite|author=Wingrove, Josh; Natter, Ari; House, Billy|lang=en|publisher=[[Bloomberg]]|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110015546/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-06/pro-trump-crowds-build-in-washington-before-final-election-rite}}</ref> Ол жерде тағы бір бөлек топ жиналып тұрған болатын. Қауіпсіздік себептеріне байланысты Вашингтонда әуеден түсірілім жасауға тыйым салынғандықтан, жалпы адамдар санын нақты бағалау қиын.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://theconversation.com/it-is-difficult-if-not-impossible-to-estimate-the-size-of-the-crowd-that-stormed-capitol-hill-152889|title=It is difficult, if not impossible, to estimate the size of the crowd that stormed Capitol Hill|author=Steve Doig|website=The Conversation|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110082826/https://theconversation.com/it-is-difficult-if-not-impossible-to-estimate-the-size-of-the-crowd-that-stormed-capitol-hill-152889|url-status=live}}</ref> Шамамен жергілікті уақыт бойынша 13:00-де әртүрлі бағалауларға сәйкес, бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейінгі радикалды көзқарастағы Трамп жақтастары полиция офицерлерімен қақтығысқа түсіп, Капитолийдің айналасындағы кедергілерді бұзып өтті.<ref name=":24" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.snopes.com/fact-check/capitol-riots-private-party/|title=Did Trump Watch Capitol Riots From a Private Party Nearby?|author=Jessica Lee|website=[[Snopes.com]]|date=2021-01-09|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://archive.today/20210110040907/https://www.snopes.com/fact-check/capitol-riots-private-party/|url-status=live}}</ref> Наразылық білдірушілердің кейбірі полицияға химиялық заттар шашып, кейбірі оларды қорғасын құбырлармен ұрған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politifact.com/article/2021/jan/08/black-lives-matter-protests-and-capitol-assault-co/|title=PolitiFact - Black Lives Matter protests and the Capitol assault: Comparing the police response|author=Greenberg, Jon; Kim, Noah Y.|website=PolitiFact|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109014952/https://www.politifact.com/article/2021/jan/08/black-lives-matter-protests-and-capitol-assault-co/|url-status=live}}</ref> Наразылыққа қатысқандардың көпшілігі Капитолий қабырғаларына дейін ғана жеткенімен, кейбірі шабуыл кезінде арқан мен қолдан жасалған сатыларды пайдаланған.<ref name=":22" /> Өкіл Зои Лофгрен бүлікшілер Капитолийдің баспалдағына жеткенін білген соң, Капитолий полициясының бастығы Стивен Сандқа қоңырау шалуға тырысқанымен, байланыса алмады; Өкілдер палатасының приставы Пол Д. Ирвинг Лофгренге Капитолий есіктері құлыптаулы екенін және «ешкім кіре алмайтынын» айтты. Осы кезде сағат 13:09-да Стивен Санд Пол Ирвинг пен Майкл Стенджерге қоңырау шалып, Ұлттық гвардияны шақыру үшін қажет төтенше жағдай режимін жариялауды сұрады; олар Сандқа «мәселені жоғары жаққа жеткіземіз» деп жауап берді. Бір сағаттан кейін Ирвинг қайта хабарласып, ресми мақұлдау берілгенін айтты.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/sund-riot-national-guard/2021/01/10/fc2ce7d4-5384-11eb-a817-e5e7f8a406d6_story.html|title=Outgoing Capitol Police chief: House, Senate security officials hamstrung efforts to call in National Guard|author=Leonnig, Carol D.; Davis, Aaron C.; Hermann, Peter; Demirjian, Karoun|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113193359/https://www.washingtonpost.com/politics/sund-riot-national-guard/2021/01/10/fc2ce7d4-5384-11eb-a817-e5e7f8a406d6_story.html|url-status=live}}</ref> ==== Капитолий ішіне басып кіру ==== Шамамен сағат 14:00-де терезелер сындырылып, топ ғимаратқа басып кіріп, Ұлттық мүсіндер залына енді.<ref name=":22" /><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=U.S. Capitol on Lockdown, Pro-Trump Protestors Breach Police Lines|author=Lang|first=Brent|website=[[Variety]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106134043/https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|url-status=live}}</ref><ref name="apnews-7852">{{cite web|url=https://apnews.com/article/ap-electoral-college-congress-7af85d3c702e070464d7713c42cf254a|title=The Latest: Trump promises «orderly transition» on Jan. 20|lang=en|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111061246/https://apnews.com/article/ap-electoral-college-congress-7af85d3c702e070464d7713c42cf254a|archivedate=2021-01-11}}</ref> Шабуылға қатысушылар Капитолий мен оған жақын орналасқан басқа да ғимараттарға басып кіре бастағанда, кешендегі кейбір ғимараттар эвакуацияланды.<ref name="McEvoy-Forbes" /> Ғимараттың сыртында наразылық білдірушілер дар ағашын орнатып, полиция көлігінің дөңгелектерін тесіп, алдыңғы әйнегіне «ПЕЛОСИ — ШАЙТАН» деген жазуы бар жазба қалдырды. ''[[Politico]]'' басылымының хабарлауынша, кейбір наразылық білдірушілер құқық қорғау органдарына полиция төсбелгілерін немесе әскери куәліктерін көрсетіп, оларды Капитолийге кіргізеді деп үміттенген. Капитолий полициясының бір офицері BuzzFeed News сайтына берген сұхбатында наразылық білдірушілердің бірі оған төсбелгісін көрсетіп тұрып: «Біз мұны сендер үшін жасап жатырмыз», — дегенін айтты. Жақындап қалған топқа алаңдаған өкіл Максин Уотерс (Демократ, Калифорния) Капитолий полициясының бастығы Стивен Сандқа қоңырау шалды. Сол сәтте Санд Капитолий аумағында емес, полиция басқармасының штаб-пәтерінде болған. Уотерс Капитолий полициясы бүлікшілерді тоқтату үшін не істеп жатқанын сұрағанда, Санд: «Біз қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатырмыз», — деп жауап берді, сол кезде байланыс үзіліп кетті.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|website=[[The Washington Post]]|title=Inside the Capitol siege: How barricaded lawmakers and aides sounded urgent pleas for help as police lost control|url=https://www.washingtonpost.com/politics/inside-capitol-siege/2021/01/09/e3ad3274-5283-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html|author=Demirjian, Karoun; Leonnig, Carol D.; Kane, Paul; Davis, Aaron C.|date=2021-01-09|lang=en|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110032733/https://www.washingtonpost.com/politics/inside-capitol-siege/2021/01/09/e3ad3274-5283-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html}}</ref> ==== Сенатты эвакуациялау ==== Ғимараттағы адамдардан кабинеттеріне өтіп, есік пен терезелерін жабу сұралды. Сыртта қалғандарға «пана іздеуге» кеңес берілді.<ref name="nbcwashington-7557" /> Капитолийдегі полицейлер қолдарына қару алып, наразыларды ғимараттан кетуге шақырды.<ref name="K">{{Cite web|date=2021-01-06|title=В здании Конгресса США тяжело ранили девушку — СМИ|url=https://nv.ua/world/countries/protestuyushchie-v-kongresse-ssha-tyazhelo-ranena-zhenshchina-poslednie-novosti-50134320.html|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106203820/https://nv.ua/world/countries/protestuyushchie-v-kongresse-ssha-tyazhelo-ranena-zhenshchina-poslednie-novosti-50134320.html|url-status=live}}</ref> Құқық қорғау органдары көз [[жасауратқыш газ]] қолдана бастағаннан кейін Конгресс мүшелеріне газтұмылдырық киюге бұйрық берілді. ''ABC News'' Капитолий ғимаратында оқ атылғаны естілгенін және [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасының]] кіреберіс есігінде қарулы қарсы тұру болғанын хабарлады. Бұған дейін ''[[The Washington Post]]'' [[Пентагон]]ның Капитолийге Ұлттық гвардияның қосымша күштерін жіберуден бас тартқанын хабарлаған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wqow.com/2021/01/06/happening-now-armed-standoff-inside-us-capitol-shots-fired/|title=HAPPENING NOW: Armed standoff inside US Capitol, shots fired|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212531/https://wqow.com/2021/01/06/happening-now-armed-standoff-inside-us-capitol-shots-fired/|url-status=live}}</ref> Бұған жауап ретінде [[Вирджиния]] мен [[Мэриленд]] штаттары Вашингтонға наразылық акцияларын басу үшін өз бөлімшелерін жіберді.<ref>{{Cite web|date=2021-01-06|title=К подавлению протестов в Вашингтоне привлекут Нацгвардию|url=https://nv.ua/world/countries/protesty-v-vashingtone-vlasti-zadeystvuyut-nacgvardiyu-poslednie-novosti-50134321.html|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106224039/https://nv.ua/world/countries/protesty-v-vashingtone-vlasti-zadeystvuyut-nacgvardiyu-poslednie-novosti-50134321.html|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар күні күндіз [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] Twitter-дегі өзінің аккаунтында Вашингтондағы наразыларға бейнеүндеу жариялап, бейбітшілік пен тәртіпке шақырды. Саясаткер Капитолий ғимаратына басып кірген наразыларды үйлеріне қайтуға шақырды. {{Cquote|text=«Мен сіздердің ауырларыңызды түсінемін, жүректеріңіздің үнін естіп тұрмын: сайлауды бізден ұрлады. Бірақ сіздер қазір үйге баруларыңыз керек, бейбіт түрде баруларыңыз керек.»}} Трамптың өз жақтастарына арналған бейнеүндеуін [[Twitter]], [[Facebook]] және [[YouTube]] бұғаттады. Бұғаттаудың себебі — «ұрланған сайлау» туралы мәлімдемелер, олар наразылықтардың жалғасуына әкелуі мүмкін. Twitter АҚШ президентінің аккаунтын Трамптың сайлаудағы жеңісі туралы твиттер өшірілгенге дейін 12 сағатқа бұғаттады.<ref name="bbc-9662">{{cite web|author=James Clayton, Leo Kelion, David Molloy|url=https://www.bbc.com/news/technology-55569604|title=Trump allowed back onto Twitter|lang=en|website=[[BBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114220138/https://www.bbc.com/news/technology-55569604|archivedate=2021-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2021/1/6/22217743/trump-capitol-attack-youtube-video-removed-twitter-facebook-moderation|title=YouTube removes Trump video addressing Capitol attack|author=Julia Alexander|website=The Verge|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106235838/https://www.theverge.com/2021/1/6/22217743/trump-capitol-attack-youtube-video-removed-twitter-facebook-moderation|url-status=live}}</ref> Елу екі адам қамауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.fox5dc.com/news/over-50-people-arrested-14-officers-injured-and-4-deaths-reported-amid-pro-trump-protests-in-dc|title=Over 50 people arrested, 14 officers injured and 4 deaths reported amid pro-Trump protests in DC|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107065255/https://www.fox5dc.com/news/over-50-people-arrested-14-officers-injured-and-4-deaths-reported-amid-pro-trump-protests-in-dc|url-status=live}}</ref> Трампты қолдайтын наразылар физикалық зиян келтірді. Капитолийдің бүкіл аумағында көптеген тонау және вандализм әрекеттері болды. Наразылар Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелосидің кеңсесін басып алып, үстелдерді аударып, қабырғалардағы суреттерді жұлып тастады;<ref name="nytimes-0960">{{cite web|author=Erin Schaff, Sabrina Tavernise|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/mob-vandalize-pelosi-office|title=Marauding protesters vandalize Speaker Pelosi’s office|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109135139/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/mob-vandalize-pelosi-office|archivedate=2021-01-09}}</ref> Сенат депутатының кеңсесі мен өнер туындылары тоналды,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/video-senate-office-ransacked-capitol-chaos-viewed-5million-times-1559688|title=Video of Senate office ransacked in Capitol chaos viewed over 5 million times|author=Seren Morris On 1/7/21 at 9:57 AM EST|website=Newsweek|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020716/https://www.newsweek.com/video-senate-office-ransacked-capitol-chaos-viewed-5million-times-1559688|url-status=live}}</ref> ал Капитолий полицейлері ғимараттың «талқандалғанын» хабарлады. Ғимараттың барлық жерінде әйнек терезелер сындырылып, еденге әйнек пен қоқыс үйілген.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_dbbf8e4709f7dfcc4729ed32fe0337b9|title=Smoke grenades being deployed on Senate side of the US Capitol|author=Meg Wagner, Melissa Macaya, Mike Hayes, Melissa Mahtani, Veronica Rocha and Fernando Alfonso III|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106222928/https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_dbbf8e4709f7dfcc4729ed32fe0337b9|url-status=live}}</ref> Наразылар [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]]-тің жазу және хабар тарату жабдықтарын репортёрларды қудалап жібергеннен кейін жойды. Капитолий маңындағы зорлық-зомбылық салдарынан 14 офицер жарақат алды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_0984a749da2f02cde25434eaa9507065|title=Multiple officers injured in the mob violence|author=Brown, Pamela; Gray, Noah|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212613/https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_0984a749da2f02cde25434eaa9507065|url-status=live}}</ref> === Қатысушылар === «Бугалу» қозғалысының жақтастары, Three Percenters, Proud Boys, Oath Keepers, Groypers, ұлтшыл-анархистер, неоконфедераттар және қара еврейлер шабуыл кезінде немесе оның барысында эмблемалары бар белгілер мен жабдықтарды киіп жүрді; кейбір қатысушылар [[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау концлагеріне]] және оның ''«Arbeit macht frei»'' («еңбек сені еркін етеді») деген ұранына сілтеме жасайтын жейделерді қоса, неонацистік киім киді.<ref name="List1">* {{cite web|lang=en|url=https://www.businessinsider.com/hate-symbols-and-extremist-groups-at-the-us-capitol-siege-2021-1#national-anarchist-movement-n-am-11|title=Several groups of extremists stormed the Capitol on Wednesday. Here are some of the most notable individuals, symbols, and groups.|author=Neilson, Susie; McFall-Johnsen, Morgan|work=[[Business Insider]]|date=2021-01-06|access-date=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107223216/https://www.businessinsider.com/hate-symbols-and-extremist-groups-at-the-us-capitol-siege-2021-1#national-anarchist-movement-n-am-11|url-status=live}} * {{cite news|title=Hate on display: A guide to the symbols and signs on display at the Capitol insurrection|url=https://www.jweekly.com/2021/01/07/hate-on-display-a-guide-to-the-symbols-and-signs-on-display-at-the-capitol-insurrection/|accessdate=2021-01-08|work=J. The Jewish News of Northern California|publisher=[[Еврейское телеграфное агентство]]|date=2021-01-07|author=Adkins, Laura E.; Burack, Emily|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108000802/https://www.jweekly.com/2021/01/07/hate-on-display-a-guide-to-the-symbols-and-signs-on-display-at-the-capitol-insurrection/}} * {{Cite web|language=en|url=https://news.yahoo.com/second-revolution-begins-armed-wing-053014168.html|title='Second revolution begins': Armed right-wing groups celebrate Capitol attack|website=Yahoo! News|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107183012/https://news.yahoo.com/second-revolution-begins-armed-wing-053014168.html|url-status=live}} * {{cite news|last1=Read|first1=Richard|last2=Hennessy-Fisk|first2=Molly|last3=Chabria|first3=Anita|title=Far-right extremists want to attack more capitols, but are divided after D.C. riot|url=https://www.msn.com/en-us/news/politics/far-right-extremists-want-to-attack-more-capitols-but-are-divided-after-dc-riot/ar-BB1cA4Q9|accessdate=2021-01-08|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[MSN]]|date=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108142036/https://www.msn.com/en-us/news/politics/far-right-extremists-want-to-attack-more-capitols-but-are-divided-after-dc-riot/ar-BB1cA4Q9}} {{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/06/dc-protests-live-updates-trump-supporters-electoral-college-proud-boys/4126018001/|title=Pro-Trump rioters breach Capitol, forcing lockdown; one person shot; Pence evacuated, Senate chamber cleared out|author=Yancey-Bragg, N'dea; Bacon, John; Carless, Will; Miller, Ryan W.|website=[[USA Today]]|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211223/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/06/dc-protests-live-updates-trump-supporters-electoral-college-proud-boys/4126018001/|url-status=live}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.timesofisrael.com/fears-as-trump-supporters-including-anti-semitic-groups-rally-in-washington/|title=Fears as Trump supporters, including anti-Semitic groups, rally in Washington|author=|first=Ben|last=Sales|website=www.timesofisrael.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106214230/https://www.timesofisrael.com/fears-as-trump-supporters-including-anti-semitic-groups-rally-in-washington/|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.snopes.com/fact-check/confederate-flag-capitol-dc/|title=Was the Confederate Flag Raised at the U.S. Capitol in Washington, D.C.?|website=Snopes.com|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106215047/https://www.snopes.com/fact-check/confederate-flag-capitol-dc/|url-status=live}}</ref> Ұлттық социалистік клубтың — неонацистік көше бандасының — мүшелері шабуылға қатысуы туралы егжей-тегжейлі айтып, бұл әрекеттер «АҚШ-тағы Ақ нәсіл революциясының басталуы» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/93wnja/neo-nazis-boast-about-participation-in-capitol-hill-invasion|title=Neo-Nazis Boast About Participation In Capitol Hill Invasion|author=Ben Makuch|website=[[Vice (журнал)]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020725/https://www.vice.com/en/article/93wnja/neo-nazis-boast-about-participation-in-capitol-hill-invasion|url-status=live}}</ref> Шабуылдан кейін [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] агенттігі 120-дан астам қатысушылардың жария және онлайн жазбаларын зерттеп, олардың көпшілігі әлеуметтік желілерде 2020 жылғы президенттік сайлау туралы астыртын ой-пікірлер теорияларын қолдағанын, сондай-ақ QAnon астыртын ой-пікірлер теориясы жақтастары таратқан көзқарастарды бөліскенін анықтады. Бұдан бөлек, шабуылға дейін кейбірі демократ және республикалық саясаткерлерге қоқан-лоқы көрсеткен.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/us-capitol-trump-supporters-1806ea8dc15a2c04f2a68acd6b55cace|title=Records show fervent Trump fans fueled US Capitol takeover|author=Michael Biesecker, Michael Kunzelman, Gillian Flaccus, Jim Mustian|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111143844/https://apnews.com/article/us-capitol-trump-supporters-1806ea8dc15a2c04f2a68acd6b55cace|url-status=live}}</ref> Оқиға интернетте аса танымал деп сипатталды; оның барысында «Трампты қолдайтын интернет белсенділері» мен жанкүйерлер тікелей эфирлер жүргізіп, селфи жасады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.weny.com/story/43149645/cnns-elle-reeve-donald-trump-plus-the-internet-brings-extremism-to-the-masses|title=CNN's Elle Reeve: 'Donald Trump plus the Internet brings extremism to the masses'|author=Brian Stelter|website=weny.com|date=2021-01-09|publisher=WENY News|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111020731/https://www.weny.com/story/43149645/cnns-elle-reeve-donald-trump-plus-the-internet-brings-extremism-to-the-masses|url-status=dead}}</ref> Акция қатысушыларының арасында белгілі музыкант, Iced Earth рок тобының жетекшісі Джон Шаффер болды. Оқиға кезінде кемінде он үш қазіргі және бұрынғы республикашыл депутат болды. Барлығы да зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысқанын жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wwltv.com/article/news/nation-world/west-virginia-lawmaker-among-rioters/507-081d6ef7-3bea-4c1a-97e1-73ff88ae350d|title=Local lawmakers from several states joined, observed riot at US Capitol|author=|website=wwltv.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107185722/https://www.wwltv.com/article/news/nation-world/west-virginia-lawmaker-among-rioters/507-081d6ef7-3bea-4c1a-97e1-73ff88ae350d|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/democrats-call-for-nevada-republican-annie-black-to-resign-assembly-seat/|title=Democrats call for Nevada Republican Annie Black to resign Assembly seat|author=|website=KLAS|date=2021-01-08|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110025002/https://www.8newsnow.com/news/local-news/democrats-call-for-nevada-republican-annie-black-to-resign-assembly-seat/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wtop.com/local-politics-elections-news/2021/01/after-traitor-tweet-cox-denounces-mob-violence-at-u-s-capitol/|title=After ‘traitor’ tweet, Maryland state Del. Cox denounces ‘mob violence’ at Capitol|website=WTOP|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110100123/https://wtop.com/local-politics-elections-news/2021/01/after-traitor-tweet-cox-denounces-mob-violence-at-u-s-capitol/|url-status=live}}</ref> === Құқық қорғау органдарының әрекеттері === 2021 жылғы 6 қаңтар шамамен сағат 14:31-де Вашингтон мэрі Мюриэл Баузер сол түні күшіне енетін коменданттық сағат енгізетінін жариялады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-curfew-trump-protesters-police-clash-national-guard-request-denied/|title=DC Curfew In Effect After Chaos Unfolds On Capitol, Request For Additional National Guardsmen Denied By DOD|author=Penz says|website=|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211538/https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-curfew-trump-protesters-police-clash-national-guard-request-denied/|url-status=live}}</ref> Вирджиния штатының губернаторы Ральф Нортам көршілес Александрия қаласы мен Солтүстік Вирджиниядағы Арлингтон округінде де коменданттық сағат енгізді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wric.com/news/u-s-world/at-least-one-building-near-u-s-capitol-evacuated-due-to-the-unrest/|title=Trump-supporters violently occupy U.S. Capitol amid election certification, protests result in four deaths|author=|website=8News|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106233522/https://www.wric.com/news/u-s-world/at-least-one-building-near-u-s-capitol-evacuated-due-to-the-unrest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wfxrtv.com/news/regional-news/virginia-news/gov-northam-issues-state-of-emergency-issues-curfew-in-alexandria-arlington/|title=Gov. Northam issues State of Emergency, institutes curfew in Alexandria, Arlington|author=|website=WFXRtv|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107025705/https://www.wfxrtv.com/news/regional-news/virginia-news/gov-northam-issues-state-of-emergency-issues-curfew-in-alexandria-arlington/|url-status=live}}</ref> Нортам Вирджиния Ұлттық гвардиясының мүшелері мен штаттың 200 сарбазын Вашингтон құқық қорғау органдарына қолдау көрсету үшін жіберді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wsls.com/news/virginia/2021/01/06/gov-northam-sending-virginia-national-guard-and-200-state-troopers-to-washington-dc/|title=Gov. Northam announces Virginia National Guard deployment will last through at least Joe Biden’s inauguration|author=Jeff Williamson|website=WSLS|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212609/https://www.wsls.com/news/virginia/2021/01/06/gov-northam-sending-virginia-national-guard-and-200-state-troopers-to-washington-dc/|url-status=live}}</ref> Полиция наразыларды Капитолийден алыстатуға тырысуды жалғастырды, наразылықтар жалғасты, олардың кейбірі Капитолий төбесінен тыс жерлерге ауысты. Репортёрларға ауызша және физикалық шабуылдар жасалғаны хабарланды, бұл ретте наразылар БАҚ-ты «[[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]» таратты деп айыптады.<ref name="co-9535">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/election-us-2020-55558355|title=Biden: Black Lives protesters treated very differently|lang=en|website=[[BBC News (телеканал)|BBC News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112191727/https://www.bbc.com/news/live/election-us-2020-55558355|archivedate=2021-01-12}}</ref> Жергілікті уақыт бойынша шамамен 18:00-де полиция Капитолий ғимаратын наразылардан «толық тазарту» туралы жариялады, олардың соңғылары кешеннің шығыс бөлігінде қалды.<ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/world/countries/protesty-v-ssha-siloviki-zachistili-kapitoliy-poslednie-novosti-50134336.html|title=Силовики зачистили здание Капитолия от протестующих, утверждение результатов выборов может продолжиться ночью|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045235/https://nv.ua/world/countries/protesty-v-ssha-siloviki-zachistili-kapitoliy-poslednie-novosti-50134336.html|url-status=live}}</ref> Операция көзден [[жасауратқыш газ]] және жарық-шу гранаталарын қолдану арқылы жүргізілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sport-express.ru/obshchestvo/news/storonniki-trampa-ustroili-besporyadki-v-ssha-i-vorvalis-v-kapitoliy-1744914/|title=Сторонники Трампа устроили беспорядки в США и ворвались в Капитолий|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110215118/https://www.sport-express.ru/obshchestvo/news/storonniki-trampa-ustroili-besporyadki-v-ssha-i-vorvalis-v-kapitoliy-1744914/|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар кешінде АҚШ Конгресі президент сайлауында сайлаушылар алқасының дауыс беру нәтижелерін бекітті, оған сәйкес демократ [[Джо Байден]] жеңіске жетті. Конгрессмендер АҚШ президенті сайлауының қорытындыларын растады, оған сәйкес Байден қазіргі президент Дональд Трамптан озып шықты (Байден — 306 дауыс, Трамп — 232 дауыс; жеңіске жету үшін 270 дауыс қажет еді).<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-07|first=Reuters|last=Staff|date=2021-01-07|website=Reuters|title=U.S. Congress accepts Electoral College result; clears way for Biden to become president|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-congress-election-certification-idUSKBN29C0Z2|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107090404/https://www.reuters.com/article/us-usa-congress-election-certification-idUSKBN29C0Z2}}</ref> 6 қаңтарға қараған түні Вашингтон Ұлттық гвардиясының 2700 әскери қызметшісі және Вирджиния Ұлттық гвардиясының 650 әскери қызметшісі Вашингтонға жіберілетіні хабарланды.<ref name="nytimes-0446">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests|title=Today’s Rampage at the Capitol, as It Happened|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110031229/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests|archivedate=2021-01-10}}</ref> Нью-Йорк штатының губернаторы Эндрю Куомо басқа штаттар уәде еткен ресурстарға қосымша ретінде Колумбия округіне Нью-Йорк Ұлттық гвардиясының мың әскери қызметшісін жіберуге уәде берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rochesterfirst.com/new-york-state/cuomo-calls-d-c-riots-failed-attempt-at-a-coup/|title=Gov. Cuomo: Capital riots a ‘failed attempt at a coup,’ NY National Guard sent to DC|website=RochesterFirst|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107200858/https://www.rochesterfirst.com/new-york-state/cuomo-calls-d-c-riots-failed-attempt-at-a-coup/|url-status=live}}</ref> 6 қаңтарға қараған түні мэр Баузер Вашингтондағы төтенше жағдай режимін 15 күнге ұзарту туралы бұйрық шығарды, өйткені кейбір адамдардың «инаугурацияға дейін өздерінің қатыгез наразылықтарын жалғастыратынын» болжады.<ref name="nytimes-2332">{{cite web|author=Michael Levenson|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/washington-dc-mayor-issues-order-extending-emergency-for-15-days|title=Washington, D.C. mayor issues order extending emergency for 15 days|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108223701/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/washington-dc-mayor-issues-order-extending-emergency-for-15-days|archivedate=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://mayor.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/mayormb/release_content/attachments/Mayor%27s%20Order%202021-003.pdf|title=Mayor's Order 2021-003|author=Bowser, Muriel|website=[[Мэр округа Колумбия]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052454/https://mayor.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/mayormb/release_content/attachments/Mayor%27s%20Order%202021-003.pdf|url-status=live}}</ref> Келесі күні армия министрі Райан Д. Маккарти Капитолий ғимаратының айналасына кемінде 30 күнге қоршау орнатылатынын жариялады; сол күні оның құрылысы басталды. Сондай-ақ Маккарти Нью-Джерси Ұлттық гвардиясының әскерлері, сондай-ақ Делавэр, Нью-Йорк және Пенсильвания Ұлттық гвардиясының әскерлері мобилизацияланатынын мәлімдеді. === Сайлаушылар дауыстарын санаудың аяқталуы === Конгресс Капитолий наразылардан тазартылғаннан кейін қайта жиналды, ал Сенат 6 қаңтарда шамамен 20:00-де өз отырысын жалғастырып, Аризона сайлаушыларына қатысты қарсылықты талқылауды аяқтау үшін қайта жұмысын бастады. 21:58-де Сенат қарсылықты 93–6 есебімен қабылдамады, тек алты республикашыл ғана қолдады: Тед Круз, Джош Хоули, Синди Хайд-Смит, Джон Нили Кеннеди, Роджер Маршалл және Томми Табервилл. 23:08-де Өкілдер палатасы да ұсынысты 303—121 есебімен қабылдамады. «Қолдағандардың» барлығы республикашылдардан болды, ал «қарсы» дауыс бергендер — 83 республикашыл және 220 демократ.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00001|title=Roll Call Vote 117th Congress - 1st Session|website=[[Сенат США]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107145609/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00001|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clerk.house.gov/evs/2021/roll010.xml|title=FINAL VOTE RESULTS FOR ROLL CALL 10|author=|website=Clerk of the United States House of Representatives|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107150245/https://clerk.house.gov/evs/2021/roll010.xml|url-status=live}}</ref> Тағы бір қарсылықты Пенсильваниядан республикашыл өкіл Скотт Перри және Миссуриден сенатор Джош Хоули Пенсильвания сайлаушыларына қатысты білдірді, бұл қарсылықты талқылау үшін бірлескен отырыста тағы екі сағаттық үзіліс жасалды.<ref name="apnews-7852" /> 7 қаңтарда сағат 00:30-да Сенат бұл қарсылықты да 92–7 есебімен қабылдамады, дауыс беру нәтижесінде алдыңғыдай адамдар қолдады, тек сенаторлар Синтия Ламмис пен Рик Скотт қолдап, ал Джон Кеннеди қарсы дауыс берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00002|title=Roll Call Vote 117th Congress - 1st Session|author=|website=[[Сенат США]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107063050/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00002|url-status=live}}</ref> 03:08-де Өкілдер палатасы да қарсылықты қолдау туралы ұсынысты 282—138 есебімен қабылдамады. Бұл жолы да «қолдағандардың» барлығы республикашылдар болды, ал «қарсы» дауыс бергендер — тек 64 республикашыл және 218 демократ.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clerk.house.gov/evs/2021/roll011.xml|title=FINAL VOTE RESULTS FOR ROLL CALL 11|author=|website=clerk.house.gov|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107081913/https://clerk.house.gov/evs/2021/roll011.xml|url-status=live}}</ref> Сағат 3:41-де Конгресс сайлаушылар алқасының дауыс беру нәтижелерін растады — Байден 306 дауыс, Трамп 232 дауыс жинады. Пенс Байден мен Харрис 20 қаңтарда қызметіне кірісетінін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-07|website=BBC News|title=Capitol riots: Congress certifies Joe Biden's victory after chaotic scenes|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55568621|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107100538/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55568621}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2021/01/06/congress-count-electoral-college-votes-biden-win/6556555002/|title=Pence affirms Biden as winner, formalizing electoral count after day of riots at Capitol; Trump prepares for exit|author=Ledyard King, Maureen Groppe, Nicholas Wu, Bart Jansen, Courtney Subramanian, Joey Garrison|website=[[USA TODAY]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107100543/https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2021/01/06/congress-count-electoral-college-votes-biden-win/6556555002/|url-status=live}}</ref><ref name="nytimes-5723">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/electoral-vote|title=Mob Attack, Incited by Trump, Delays Election Certification|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109234726/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/electoral-vote|archivedate=2021-01-09}}</ref> === Қауіпсіздік шаралары === Капитолийге шабуылдан кейін және қудалау жағдайлары жиілеген соң Конгресс мүшелеріне әуежайларда қосымша күзет берілді.<ref name=":19">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/01/09/politics/members-of-congress-increased-security-airports/index.html|title=Members of Congress to get increased security while traveling through airports|author=Manu Raju, Senior Congressional Correspondent|website=CNN|accessdate=2021-01-10|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110011304/https://www.cnn.com/2021/01/09/politics/members-of-congress-increased-security-airports/index.html|url-status=live}}</ref> Байденнің инаугурациясы күні Рональд Рейган атындағы Вашингтон ұлттық әуежайы, Балтимор–Вашингтон халықаралық әуежайы және Даллес атындағы Вашингтон әуежайы Капитолий полициясы тарапынан қорғалатын болады.<ref name=":19" /> Шабуылдан кейін Капитолийдегі қауіпсіздік шаралары күшейтілді. Капитолийдің айналасына күзет қоршауы орнатылды, ал Ұлттық гвардияның 6200 әскери қызметшісі [[Вашингтон агломерациясы|ел астанасы маңына]] орналастырылды. 20 қаңтарға дейін астанаға бекітілген Ұлттық гвардия бөлімшелеріне өлімге әкелетін қару қолдану құралдарына қол жеткізуге рұқсат беріледі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.military.com/daily-news/2021/01/09/national-guard-troops-deploying-dc-will-come-lethal-weapons.html|title=National Guard Troops Deploying to DC Will Come With Lethal Weapons|author=Richard Sisk|website=Military.com|date=2021-01-09|accessdate=2021-01-10|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109132716/https://www.military.com/daily-news/2021/01/09/national-guard-troops-deploying-dc-will-come-lethal-weapons.html|url-status=live}}</ref> == Колумбия округінен тыс жерлердегі оқиғалар == === Штаттар капитолийлері === АҚШ Капитолийіне шабуылдан кейін қауіпсіздік себептеріне байланысты АҚШ-тың бірнеше штат капитолийлері жабылды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kvue.com/article/news/local/austin-rally-protest-march-for-trump/269-6df202da-cabb-43fe-b4f8-2a3bda77de92|title=Texas Capitol grounds in Austin reopen after closing due to US Capitol riot|author=|website=kvue.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212616/https://www.kvue.com/article/news/local/austin-rally-protest-march-for-trump/269-6df202da-cabb-43fe-b4f8-2a3bda77de92|url-status=live}}</ref> Сакраменто (Калифорния) қаласында он бір адам бұрыш бүріккішін заңсыз сақтағаны үшін қамауға алынды. Жарақаттар туралы хабарланбағанымен, кем дегенде бір шабуыл жасалғаны айтылды. Сакраменто орталығында бірнеше көше жабылып, бірнеше автобус бағыты тоқтатылды, ал демонстрацияға 200-ден астам полиция қызметкері жіберілді. Кейбір топ мүшелері ультраоңшыл Proud Boys қозғалысын қолдайтын жазуы бар жейделер киді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.abc10.com/article/news/local/sacramento/hundreds-gather-at-sacramento-capitol-to-protest-2020-election/103-d2e330bd-1268-404f-8edc-bc97bef71629|title=11 arrested for having pepper spray at Capitol demonstrations {{!}} Updates|author=|website=abc10.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052538/https://www.abc10.com/article/news/local/sacramento/hundreds-gather-at-sacramento-capitol-to-protest-2020-election/103-d2e330bd-1268-404f-8edc-bc97bef71629|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kcra.com/article/california-hopes-to-vaccinate-1-million-more-in-next-10-days-updates-priority-list-covid/35144374|title=California hopes to vaccinate 1 million more in next 10 days. Here's who's next in line|author=Daniel Macht|website=KCRA|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045527/https://www.kcra.com/article/california-hopes-to-vaccinate-1-million-more-in-next-10-days-updates-priority-list-covid/35144374|url-status=live}}</ref> Джорджиядағы жасақтар да [[Джорджия]] штатының Капитолийіне шабуыл жасауға тырысты, бұл Джорджияның мемлекеттік хатшысы Брэд Раффенспергер мен басқа да ресми тұлғалардың эвакуациялануына себеп болды. 2021 жылғы 6 қаңтарда шамамен 15:15-те Джорджия Капитолийі маңындағы демонстрацияның басым бөлігі таратылғаны хабарланды. Канзас штатының Капитолийінде де наразылықтар өтті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fox4kc.com/news/protesters-breach-kansas-statehouse/|title=About 200 Trump supporters stage rally at Kansas Statehouse|author=|website=FOX 4 Kansas City WDAF-TV {{!}} News, Weather, Sports|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106205317/https://fox4kc.com/news/protesters-breach-kansas-statehouse/|url-status=live}}</ref> Капитолий күзетшісінің айтуынша, наразыларға ротондада болуға рұқсат берілді, өйткені олардың сол жерде акция өткізуге рұқсаты болған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ksn.com/news/capitol-bureau/protesters-enter-kansas-statehouse/|title=Protesters hold rally inside Kansas statehouse|author=|website=KSN-TV|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212537/https://www.ksn.com/news/capitol-bureau/protesters-enter-kansas-statehouse/|url-status=live}}</ref> Миннесота штатының Сент-Пол қаласында өткен «Капитолийді шабуылдау» атты бейбіт митингіні Миннесота штаттық патрулінің шамамен 30 әскери қызметшісі қарсы алды және ол штат Капитолийіне зиян келтірген жоқ. Кейін демонстранттар губернатор резиденциясына қарай бет алды. Вашингтонда адамдар АҚШ Капитолийіне кіріп кеткенін білгенде, наразылар қуанды. Небраска штатының Линкольн қаласында наразылар Небраска заң шығару жиналысының жаңа сессиясының ашылуы кезінде штат астанасы маңына жиналды. Огайо штатының Колумбус қаласында наразылар мен қарсылар Огайо штатының Үйі алдында акция өткізді. Бір зорлық-зомбылық оқиғасы туралы хабарланды. Оклахома-Сити қаласындағы Оклахома штатының Капитолийі кезекті наразылық орнына айналды. Бір адам өрт қоюға әрекет жасағаны, сондай-ақ шабуыл және өзгенің жалауын өрттеуге тырысқаны үшін қамауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-legislature-oklahoma-167526c8b0a9a915bf9ab9f2ebcde558|title=One arrested as Trump supporters gather at Oklahoma Capitol|author=|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045516/https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-legislature-oklahoma-167526c8b0a9a915bf9ab9f2ebcde558|url-status=live}}</ref> Наразылық жүздеген адамды қамтыды және жалпы бейбіт өтті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.koco.com/article/hundreds-peacefully-protest-at-oklahoma-capitol-in-support-of-president-donald-trump/35143667|title=Hundreds peacefully protest at Oklahoma Capitol in support of President Donald Trump|author=Perris Jones|website=KOCO|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045525/https://www.koco.com/article/hundreds-peacefully-protest-at-oklahoma-capitol-in-support-of-president-donald-trump/35143667|url-status=live}}</ref> Невада штатының Карсон-Сити қаласында да халық жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/carson-city-protest-peaceful-filled-with-pro-trump-messages/|title=Carson City protest peaceful, filled with pro-Trump messages|author=|website=KLAS|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045547/https://www.8newsnow.com/news/local-news/carson-city-protest-peaceful-filled-with-pro-trump-messages/|url-status=live}}</ref> [[Теннесси]] штатындағы екі депутат [[Нэшвилл (Мичиган)|Нэшвилл]] қаласындағы ''Legislative Plaza'' алаңында дұға митингін өткізді. Жиналғандар саны шамамен 150 адам болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-nashville-elections-tennessee-088b420b66fa342b6cb5081f1cc8fb84|title=Tennessee lawmakers hold prayer rally in support of Trump|author=Travis Loller|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052539/https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-nashville-elections-tennessee-088b420b66fa342b6cb5081f1cc8fb84|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/protesters-gather-outside-state-capitols-nationwide-chaos-sweeps-congress-n1253125|title=Protesters gather outside state capitols nationwide as chaos sweeps Congress|author=Phil McCausland, Minyvonne Burke, Ezra Kaplan, Alicia Victoria Lozano|website=[[NBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052530/https://www.nbcnews.com/news/us-news/protesters-gather-outside-state-capitols-nationwide-chaos-sweeps-congress-n1253125|url-status=live}}</ref> Вашингтон штатының Олимпия қаласында наразылар Вашингтон губернаторы резиденциясының алдындағы көгалға шықты.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/trump-supporters-open-gate-at-governors-mansion-in-olympia-occupy-front-lawn/|title=Trump supporters leave lawn of Washington state governor’s mansion after standoff|author=|website=The Seattle Times|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl= https://web.archive.org/web/20210106233442/https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/trump-supporters-open-gate-at-governors-mansion-in-olympia-occupy-front-lawn/|url-status=live}}</ref> === АҚШ-тың басқа қалалары === [[Лас-Вегас]]тағы (Невада штаты) Ahern қонақүйінің маңына бірнеше жүздеген адам жиналып, наразылық акциясын өткізді. Шерушілер Лас-Вегас бульварына шығып, Ллойд Д. Джордж атындағы федералдық сот ғимаратына дейін маршпен барды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/trump-supporters-rally-peacefully-outside-us-courthouse-in-las-vegas-2243806/|title=Trump supporters rally peacefully outside US courthouse in Las Vegas|author=|website=Las Vegas Review-Journal|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045533/https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/trump-supporters-rally-peacefully-outside-us-courthouse-in-las-vegas-2243806/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ktnv.com/news/political/elections-local/stop-the-steal-car-parade-happening-in-las-vegas|title=UPDATE: 'Stop the Steal' protest in downtown Las Vegas draws hundreds of Trump supporters|website=KTNV|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045546/https://www.ktnv.com/news/political/elections-local/stop-the-steal-car-parade-happening-in-las-vegas|url-status=live}}</ref> Наразылықтар Лос-Анжелес аймағында да өтті, соның ішінде Лос-Анжелес полиция департаментінің штаб-пәтері, Беверли-Хиллз және Ньюпорт-Бич қалаларында. Сондай-ақ бір оқиға тіркелді: наразылардың бірі қарсы наразылыққа шыққан адамды химиялық тітіркендіргішпен бүркіген.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailynews.com/2021/01/06/protesters-clash-in-downtown-l-a-while-trump-rallies-unfold-elsewhere-in-southern-california|title=Protesters clash in downtown L.A., while Trump rallies unfold elsewhere in Southern California|author=|website=Daily News|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107034933/https://www.dailynews.com/2021/01/06/protesters-clash-in-downtown-l-a-while-trump-rallies-unfold-elsewhere-in-southern-california/|url-status=live}}</ref> === Басқа елдер === Канадада ондаған адам [[Торонто]], [[Ванкувер]] және [[Калгари]] қалаларында Трампты қолдау үшін жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://globalnews.ca/news/7559368/canada-pro-trump-rallies-us-capitol-lockdown/|title=Small pro-Trump rallies break out in Canada amid chaos at U.S. Capitol|author=|website=Global News|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106233016/https://globalnews.ca/news/7559368/canada-pro-trump-rallies-us-capitol-lockdown/|url-status=live}}</ref> Ванкувердегі митинг кезінде Канадалық телерадиохабар тарату корпорациясының фототілшісі Бен Нелмске наразылардың бірі шабуыл жасаған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bc.ctvnews.ca/photographers-attacked-at-pro-trump-rally-in-downtown-vancouver-1.5256712|title=Photographers attacked at pro-Trump rally in downtown Vancouver|website=British Columbia|date=2021-01-06|access-date=2021-01-08|archive-date=2021-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107100102/https://bc.ctvnews.ca/photographers-attacked-at-pro-trump-rally-in-downtown-vancouver-1.5256712|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dailyhive.com/vancouver/cbc-journalist-attacked-trump-rally-vancouver|title=CBC journalist attacked while covering pro-Trump rally in Vancouver {{!}} News|website=dailyhive.com|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020700/https://dailyhive.com/vancouver/cbc-journalist-attacked-trump-rally-vancouver|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://globalnews.ca/news/7560142/photographer-attacked-vancouver-trump-rally/|title=Photojournalist attacked at Vancouver pro-Trump rally|author=Simon Little|website=Global News|date=2021-01-06|publisher=Corus Entertainment Inc.|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020753/https://globalnews.ca/news/7560142/photographer-attacked-vancouver-trump-rally/|url-status=live}}</ref> Жапонияда Трампты қолдау мақсатында бірнеше жүздеген адам [[Токио]]да жиналды. Наразылардың кейбірі АҚШ туы мен Күншығыс туын ұстап шықты. Токиодағы митинг «Happy Science» діни қозғалысының қолдауымен өтіп, Вашингтондағы митингіден бірнеше сағат бұрын ұйымдастырылды.<ref>{{Cite news|access-date=2021-01-08|first=Adam|last=Taylor|website=[[The Washington Post]]|title=Trump’s ‘stop the steal’ message finds an international audience among conspiracy theorists and suspected cults|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/01/07/trump-qanon-stop-the-steal-japan/|date=2021-01-07|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113010400/https://www.washingtonpost.com/world/2021/01/07/trump-qanon-stop-the-steal-japan/}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ Капитолийіне шабуыл (2021)]] [[Санат:6 қаңтар оқиғалары]] [[Санат:2021 жыл қаңтардағы АҚШ]] [[Санат:2021 жылдағы наразылықтар]] [[Санат:Вашингтондағы наразылықтар]] [[Санат:АҚШ-тағы жаппай наразылықтар]] ej3y3lph6e1pl77ru7exse9rwaecril 3653279 3653278 2026-09-11T05:54:41Z Nurken 111493 3653279 wikitext text/x-wiki {{Азаматтық қақтығыс | тақырып = АҚШ Капитолийіне шабуыл | сурет = 2021 storming of the United States Capitol DSC09254-2 (50820534063) (retouched).jpg | дата = [[2021 жыл]] [[6 қаңтар]] 12:53–17:40 (UTC–5)<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2022/01/06/capitol-riot-january-6-anniversary |title=In photos: An hour-by-hour record of the Jan. 6 Capitol riot |accessdate=2023-08-25 |archivedate=2023-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230324041028/https://www.axios.com/2022/01/06/capitol-riot-january-6-anniversary |url-status=live }}</ref> | орын = [[Вашингтон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | себеп = 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауының нәтижелерімен келіспеушілік | нәтиже = Капитолийге физикалық залал, соның ішінде вандализм мен кеңселер мен нысандарды тонау<br />Сайлау алқасының дауыстарын санау бірнеше сағатқа кешіктірілді<br />Трамп әкімшілігіндегі босатулар<br />Капитолий қауіпсіздігіндегі босатулар<br />Капитолий айналасында жаңа қауіпсіздік қоршауларын орнату және қауіпсіздік шараларын күшейту<br />Дональд Трампты әлеуметтік желілерден шектеусіз блоктау<br />Дональд Трампты қызметінен босату науқаны басталды | қарсылас1 =* {{ту|АҚШ}} '''[[АҚШ Федералды үкіметі]]''' * [[Сурет:Seal of the United States Congress.svg|20px]] [[АҚШ Конгрессі]] * {{flagicon image|Flag of the United States Capitol Police.svg}} [[АҚШ Капитолий полициясы]] * {{flagicon image|Flag of the Federal Bureau of Investigation.svg}} [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] * {{flagicon image|Flag of Washington, D.C.svg}} [[Вашингтон]] (Колумбия аймағы) * {{flagicon image|Flag of the Metropolitan Police Department of the District of Columbia.svg}} Колумбия округі қалалық полиция бөлімі * {{flagicon image|JFHQ-DC National Guard Emblem.png}} [[Колумбия Ұлттық гвардиясы округі]] | қарсылас2 =* '''Америкалық оңшылдар және [[әсіре оңшылдар]]''' * {{flagicon image|Trump-Pence 2020.svg}} [[Трампизм|Трампшылар]] * {{flagicon image|Proud Boys PB and Wreath Flag.svg}} [[Proud Boys]] * {{flagicon image|Oath Keepers logo.svg}} Ант берушілер * {{flagicon image|Official Three Percent Flag.svg}} Үш пайыз * {{flagicon image|QAnon USA Flag.svg}} [[QAnon]] * {{flagicon image|Boogaloo flag.svg}} [[Бугалу Бойз]] * {{flagicon image|NSC 131 logo.png}} Ұлтшыл әлеуметтік клуб 131 ''және басқа да оңшыл белсенділер'' | жалпы шығындар =Жараланғандар: 138 округтік полицей (оның ішінде 15-і медициналық мекемелерге жатқызылды)<br />Қаза тапқандар: 5 адам (1-еуі оқ жарақатынан, 1-еуі қақтығыс кезінде алған жарақат салдарынан, 3-еуі денсаулық жағдайына байланысты)<br />Қамалғандар: 1265-тен астам адам, олардың ішінде 467 адам қылмыстық тәртіппен 2,5 айдан 22 жылға дейін бас бостандығынан айырылды (2024 жылғы 6 қаңтардағы жағдай бойынша) }} '''АҚШ-та әділ сайлау үшін митинг''' ({{Lang-en|January 6 United States Capitol attack}}) — 2021 жылғы 6 қаңтарда [[Капитолий (Вашингтон)|АҚШ Капитолийі]]нде өткен наразылық қозғалысы, бұл [[2020 АҚШ президент сайлауы]]ның нәтижелерімен келіспеген наразы адамдармен байланысты, онда АҚШ-тың 45-президенті [[Дональд Трамп]] жеңіліске ұшырады. Митинг Конгресстің өтіп жатқан бірлескен сессиясын тоқтату мақсатында өткізілді, бұл сессия сайлаушылардың дауыстарын санау және сайлауда [[Джо Байден]]нің жеңісін ресми түрде бекіту үшін жиналған болатын.<ref>{{cite web|url=https://mail.kz/kz/news/world-news/kapitoliige-shabuyl-kezinde-kazakstan-tuyn-koterip-zhurgender-kozge-ilikti|title=Капитолийге шабуыл кезінде Қазақстан туын көтеріп жүргендер көзге ілікті |author=|date=2021-01-08|work=|publisher=mail.kz|accessdate=2025-07-13|lang=kk}} </ref> Қауіпсіздік қызметін бұзып өткен наразылық білдірушілер ғимараттың кейбір бөліктерін бірнеше сағатқа иемденді. Митинг Капитолий ғимаратының эвакуациясына және жабылуына, сондай-ақ сайлаушылардың дауыстарын санау және Байденнің жеңісін бекіту бойынша Конгрестің бірлескен сессиясының тоқтауына алып келді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/1892607-trampty-koldausylar-vasingtondagy-kapitolijdi-basyp-aldy-foto-video/|title=Трампты қолдаушылар Вашингтондағы Капитолийді басып алды (фото, видео)|author=|date=2021-01-07|work=|publisher=nur.kz|accessdate=2025-07-13|lang=kk}} </ref> Бассыздықтар, жетекші [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] пен саясаткерлердің мәлімдемелеріне сәйкес, осы оқиғаға тікелей дейін өткен митинг кезінде Трамп айтқан пікірлермен арандатылды.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-07|website=[[BBC News]]|title=Capitol siege: Trump's words 'directly led' to violence, Patel says|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55571482|author=|lang=en|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020736/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55571482}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/5926883/trump-supporters-storm-capitol/|title=Incited by the President, Trump Supporters Violently Storm the Capitol|author=Kimberly Dozier, Vera Bergengruen|website=[[Time]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020624/https://time.com/5926883/trump-supporters-storm-capitol/|url-status=live}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-told-supporters-stormed-capitol-hill/story?id=75110558|title=This is what Trump told supporters before many stormed Capitol Hill|author=Julia Jacobo|website=[[ABC News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020737/https://abcnews.go.com/Politics/trump-told-supporters-stormed-capitol-hill/story?id=75110558|url-status=live}}</ref> Осы оқиғалардан кейін АҚШ Өкілдер палатасы Дональд Трампқа қарсы «көтеріліске арандату» бабы бойынша екінші импичмент рәсімін бастады, алайда бұл Сенатта 58 «қолдаушы» және 42 «қарсы» дауыспен сәтсіз аяқталды. == 6 қаңтардағы оқиғалар == 2021 жылдың 5 және 6 қаңтарында Дональд Трамптың бірнеше апта бойы сайлау нәтижелерінің бұрмаланғаны жөніндегі мәлімдемелерінен кейін, мыңдаған жақтастары Вашингтон қаласында жиналып, сайлау нәтижесіне қарсылық білдіріп, [[АҚШ вице-президенті|вице-президент]] [[Майк Пенс]] пен Конгресті Джо Байденнің жеңісін мойындамауға шақырды.<ref name=":22">{{cite web|author=Washington Post Staff|url=https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|title=Woman dies after shooting in U.S. Capitol; D.C. National Guard activated after mob breaches building|lang=en|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111191223/https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|archivedate=2021-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|title=Trump Supporters Storm U.S. Capitol, Clash With Police|author=Marisa Peñaloza|website=[[National Public Radio]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106151035/https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.capradio.org/161107|title=Trump Supporters, Proud Boys Converge On California’s Capitol To Protest Electoral College Count|author=Scott Rodd, Kris Hooks|website=www.capradio.org|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106222929/https://www.capradio.org/161107|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар күні таңертең наразылық білдірушілер Эллипс алаңында өткен «Американы құтқару» митингісіне жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Politics/seeks-prevent-certification-election-trump-plans-attend-dc/story?id=75042176|title=As he seeks to prevent certification of election, Trump plans to attend DC rally|author=A. B. C. News|website=[[ABC News]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164258/https://abcnews.go.com/Politics/seeks-prevent-certification-election-trump-plans-attend-dc/story?id=75042176|url-status=live}}</ref><ref name=":35">{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcwashington.com/news/local/photos-trump-rallies-crowds-of-supporters-in-nations-capital/2531368/|title=Photos: Trump Supporters Gather, President Incites Chaos in DC|author=|website=NBC4 Washington|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164256/https://www.nbcwashington.com/news/local/photos-trump-rallies-crowds-of-supporters-in-nations-capital/2531368/|url-status=live}}</ref> Мұнда президент Дональд Трамп, оның ұлы [[Дональд Трамп (кіші)|Дональд Трамп-кіші]], Руди Джулиани және Конгресс мүшелерінің бірқатары халық алдында сөз сөйледі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.youtube.com/watch?v=tRKRW-4Dt3s&ab_channel=ABCNews|title=ABC News Prime: Call for Trump's removal, Capitol Hill security failure, Global reaction to riots - YouTube|author=[[ABC News]]|website=[[YouTube]]|description=10:55–11:06|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203012947/https://www.youtube.com/watch?v=tRKRW-4Dt3s&ab_channel=ABCNews|url-status=live}}</ref> Трамп өз жақтастарын «елімізді қайтару үшін бар күштерімен күресуге» шақырып, оларды АҚШ Капитолийіне маршпен баруға үндеді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|first=Tom|last=McCarthy|date=2021-01-07|website=The Guardian|title=Congress certifies Biden as next US president – as it happened|url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/jan/06/georgia-election-latest-news-senate-ossoff-warnock-democrats-republicans-trump-biden|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106230506/https://www.theguardian.com/us-news/live/2021/jan/06/georgia-election-latest-news-senate-ossoff-warnock-democrats-republicans-trump-biden}}</ref><ref name=":23">{{Cite web|lang=en|url=https://www.bostonglobe.com/2021/01/06/metro/heres-what-trump-told-his-supporters-before-many-them-stormed-capitol-wednesday/|title=Before mob stormed US Capitol, Trump told them to ‘fight like hell’ - The Boston Globe|author=Travis Andersen|website=[[The Boston Globe]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://archive.today/20210107014042/https://www.bostonglobe.com/2021/01/06/metro/heres-what-trump-told-his-supporters-before-many-them-stormed-capitol-wednesday/|url-status=live}}</ref> Демонстрация Трамп жақтастарының Капитолийді шабуылдауымен аяқталды.<ref name=":24">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/us-capitol-lockdown/index.html|title=US Capitol secured, 4 dead after rioters stormed the halls of Congress to block Biden's win|author=Ted Barrett, Manu Raju, Peter Nickeas|coauthors=Pamela Brown, Phil Mattingly, Daniela Diaz|website=[[CNN]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211203/https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/us-capitol-lockdown/index.html|url-status=live}}</ref> Сол уақытта Конгресс Дауыс берушілер алқасының дауыстарын санау отырысын өткізіп жатқан еді. Наразылық білдірушілер терезелер мен есіктерді сындырып Капитолий ғимаратына кірген кезде, Капитолийдің қауіпсіздік қызметі [[АҚШ Сенаты|Сенат]] пен [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасын]] эвакуациялады.<ref name="nbcwashington-7557">{{cite web|url=https://www.nbcwashington.com/news/local/president-trumps-supporters-to-protest-in-dc-as-congress-certifies-electoral-college-vote/2530914/|title=Pro-Trump Mob Storms US Capitol; 4 Dead|lang=en|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111000721/https://www.nbcwashington.com/news/local/president-trumps-supporters-to-protest-in-dc-as-congress-certifies-electoral-college-vote/2530914/|archivedate=2021-01-11}}</ref> Капитолий кешеніндегі бірнеше ғимарат эвакуацияланып, кейіннен түгелдей қоршауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2021/01/06/buildings-in-us-capitol-complex-evacuated-amid-pro-trump-protests.html|title=U.S. Capitol secured hours after pro-Trump rioters invade Congress|author=Amanda Macias,Dan Mangan|website=CNBC|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107030000/https://www.cnbc.com/2021/01/06/buildings-in-us-capitol-complex-evacuated-amid-pro-trump-protests.html|url-status=live}}</ref><ref name="McEvoy-Forbes">{{cite web|author=Jemima McEvoy, Joe Walsh|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|title=D.C. Protests Live Coverage: Congress Regroups To Certify Electoral Votes After Mob Shuts Down Capitol|lang=en|website=[[Forbes]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109214736/https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|archivedate=2021-01-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2021/film/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=Chaos at U.S. Capitol: Violence Erupts as Pro-Trump Mob Clashes With Police|author=Brent Lang,Cynthia Littleton,Gene Maddaus, Brent Lang, Cynthia Littleton, Gene Maddaus|website=Variety|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108202303/https://variety.com/2021/film/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|url-status=live}}</ref> Наразылар қауіпсіздік тосқауылдарын бұзып өтіп, эвакуацияланған Сенат залына кірді, ал қауіпсіздік қызметкерлері одан әрі енуге жол бермеу үшін тапаншаларын шығарды. Протест кезінде Капитолий аумағынан қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар табылды; жарылғыш заттар сондай-ақ Демократиялық ұлттық комитет пен Республикалық ұлттық комитет кеңселерінен және бір көліктен анықталды.<ref name=":5" /> Оқиғалар нәтижесінде төрт адам қаза тапты. Бастапқыда қаза тапқандардың арасында бір Капитолий полицейі бар деп хабарланғанымен, кейін оның табиғи себептерден қайтыс болғаны анықталды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210420/kapitoliy-1729019874.html|title=Названа причина смерти полицейского после штурма Капитолия|website=РИА Новости|date=2021-04-20:00:36|accessdate=2021-04-27|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427232807/https://ria.ru/20210420/kapitoliy-1729019874.html|url-status=live}}</ref> Полицей Брайан Сикник екі рет инсульт алып, көз жұмған.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ntv.ru/novosti/2541300/?fb|title=Охранник Капитолия умер от инсультов, а не от травм|author=ntv.ru|website=НТВ|accessdate=2021-04-27|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427232805/https://www.ntv.ru/novosti/2541300/?fb|url-status=live}}</ref> Ондаған адам ауыр жарақат алды.<ref name=":14">{{Cite news|accessdate=2021-01-09|first=Katie|last=Benner|date=2021-01-08|website=The New York Times|title=A Capitol Police officer who was seriously injured Wednesday remains on life support.|url=https://www.nytimes.com/2021/01/07/admin/a-capitol-police-officer-who-was-seriously-injured-wednesday-remains-on-life-support.html|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111051832/https://www.nytimes.com/2021/01/07/admin/a-capitol-police-officer-who-was-seriously-injured-wednesday-remains-on-life-support.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-capitol-police-officer-dies-20210108-f5sy2jrnj5d7jibygzcgiamtny-story.html|title=Capitol Police say cop, reportedly hit with fire extinguisher during Hill mob, dies of his injuries|author=LISA MASCARO and MATTHEW DALY|website=chicagotribune.com|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108082555/https://www.chicagotribune.com/nation-world/ct-nw-capitol-police-officer-dies-20210108-f5sy2jrnj5d7jibygzcgiamtny-story.html|url-status=live}}</ref> Федералды билік кісі өлтіру фактісі бойынша тергеу бастады.<ref name="mercurynews-8041">{{cite web|author=Evan Perez, Paul LeBlanc|url=https://www.mercurynews.com/2021/01/08/federal-murder-investigation-to-be-opened-in-capitol-police-officers-death/|title=Federal murder investigation to be opened in Capitol Police officer’s death|lang=en|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108152326/https://www.mercurynews.com/2021/01/08/federal-murder-investigation-to-be-opened-in-capitol-police-officers-death/|archivedate=2021-01-08}}</ref> Өкілдер палатасының залына баррикада қойылған есік арқылы кіруге әрекет жасаған әйел полиция қызметкерлері тарапынан ауыр жараланып, кейін қайтыс болды.<ref name=":28">{{Cite news|accessdate=2021-01-09|website=[[The Washington Post]]|title=Trump supporters storm U.S. Capitol, with one woman killed and tear gas fired|url=https://www.washingtonpost.com/local/trump-supporters-storm-capitol-dc/2021/01/06/58afc0b8-504b-11eb-83e3-322644d82356_story.html|author=Rebecca Tan, Peter Jamison, Carol D. Leonnig, Meagan Flynn, John Woodrow Cox|date=2021-01-07|lang=en|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106232624/https://www.washingtonpost.com/local/trump-supporters-storm-capitol-dc/2021/01/06/58afc0b8-504b-11eb-83e3-322644d82356_story.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vox.com/2021/1/6/22218031/trump-supporter-cspan-president-lied|title=Watch a tearful Trump supporter ask C-SPAN if her president lied to her|author=Dylan Matthews|website=Vox|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052227/https://www.vox.com/2021/1/6/22218031/trump-supporter-cspan-president-lied|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kxan.com/news/national-news/san-diego-man-says-woman-killed-in-capitol-siege-was-his-wife/|title=Man says San Diego woman killed in Capitol siege was his wife|author=|website=KXAN Austin|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052546/https://www.kxan.com/news/national-news/san-diego-man-says-woman-killed-in-capitol-siege-was-his-wife/|url-status=live}}</ref> Тағы үш наразылық білдіруші денсаулық жағдайына байланысты көз жұмды.<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2021/01/06/shooting-capitol-pro-trump-riot-455639|title=4 died as Trump supporters invaded Capitol|author=[[Associated Press]]|website=[[Politico]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052536/https://www.politico.com/news/2021/01/06/shooting-capitol-pro-trump-riot-455639|url-status=live}}</ref> Трамп наразылық білдірушілерді «ұлы патриоттар» деп атап, оларға «үйге тыныш қайтыңдар» деп үндеу жасады және оқиғаны сайлау нәтижелерінің бұрмалануымен түсіндірді.<ref name="thehill-4467">{{cite web|author=Brett Samuels|url=https://thehill.com/homenews/administration/532976-trump-tells-rioters-go-home-we-love-you|title=Trump tells rioters to «go home» while stoking election fury|lang=en|website=[[The Hill]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109234131/https://thehill.com/homenews/administration/532976-trump-tells-rioters-go-home-we-love-you|archivedate=2021-01-09}}</ref><ref name="forbes-3170">{{cite web|author=Alison Durkee|url=https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/01/06/trump-says-he-loves-supporters-storming-capitol-but-tells-them-to-leave/|title=Trump Justifies Supporters Storming Capitol: ‘These Are The Things And Events That Happen’|lang=en|website=[[Forbes]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111111434/https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/01/06/trump-says-he-loves-supporters-storming-capitol-but-tells-them-to-leave/|archivedate=2021-01-11}}</ref> Сол күннің кешінде көпшілік таратылды. Дауыс берушілер алқасының нәтижелерін растау процесі қайта басталып, келесі күні таңертең аяқталды. Өз әкімшілігінің қысымымен Трамп «билікті бейбіт түрде тапсыруға» келісті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/index.html|title=Trump publicly acknowledges he won't serve a second term a day after inciting mob|author=Kevin Liptak, Veronica Stracqualursi, Allie Malloy|website=[[CNN]]|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107095401/https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/index.html|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.foxnews.com/politics/trump-orderly-transition-jan-20-electoral-college|title=Trump promises 'orderly transition' on Jan. 20 after Electoral College results certified|author=Evie Fordham|website=[[Fox News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020709/https://www.foxnews.com/politics/trump-orderly-transition-jan-20-electoral-college|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/trump-commits-orderly-transition-statement-after-mob-stormed-capitol-n1253223|title=Trump commits to 'orderly transition' after mob storms Capitol|author=Rachel Elbaum|website=[[NBC News]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020746/https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/trump-commits-orderly-transition-statement-after-mob-stormed-capitol-n1253223|url-status=live}}</ref> Үш күннен кейін, 9 қаңтарда, ''[[The New York Times]]'' басылымы Трамптың [[Ақ үй]]дегі көмекшілеріне бұл мәлімдемесіне өкінетінін және отставкаға кетпейтінін айтқанын хабарлады.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-10|first=Nicholas|last=Fandos|date=2021-01-09|website=[[The New York Times]]|title=Democrats Ready Impeachment Charge Against Trump for Inciting Capitol Mob|url=https://www.nytimes.com/2021/01/08/us/politics/democrats-trump-impeachment.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110030315/https://www.nytimes.com/2021/01/08/us/politics/democrats-trump-impeachment.html}}</ref> Оқиғалар ел бойынша саяси жетекшілер мен ұйымдардың кең көлемді айыптауына себеп болды. Сенаттағы көпшілік жетекшісі Митч Макконнелл Капитолийге жасалған шабуылды «сәтсіз бүлік» деп атады. Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелоси мен Сенаттағы азшылық көшбасшысы Чак Шумер вице-президент Майк Пенсті 25-өзгертуді ресми түрде қолдануға шақырып, Трампқа екінші рет импичмент жариялаймыз деп ескертті.<ref name="cnbc-2682">{{cite web|author=Jacob Pramuk|url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/chuck-schumer-calls-for-trumps-removal-from-office.html|title=Pelosi and Schumer call for Trump’s immediate removal from office for «insurrection»|lang=en|website=[[CNBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111171555/https://www.cnbc.com/2021/01/07/chuck-schumer-calls-for-trumps-removal-from-office.html|archivedate=2021-01-11}}</ref> [[Twitter]] мен [[Facebook]] Трамптың аккаунттарын бұғаттап, осы оқиғаларға қатысты жазбаларын өшірді. Капитолийге жасалған шабуыл [[Мемлекетке опасыздық жасау|мемлекеттік опасыздық]], бүлік, бүлікшіл әрекет, ішкі терроризм және [[мемлекеттік төңкеріс]] әрекеті ретінде сипатталды.<ref>* {{cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2021/01/07/capitol-mob-treason/|title=The framers would have seen the mob at the Capitol as traitors|author=Carlton Larson|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225084713/https://www.washingtonpost.com/outlook/2021/01/07/capitol-mob-treason/|url-status=live}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/01/06/president-trump-has-committed-treason/|title=President Trump has committed treason|author=Dana Milibank|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109045524/https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/01/06/president-trump-has-committed-treason/|url-status=live}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.wzzm13.com/article/news/legal-expert-says-us-capitol-rioters-could-face-sedition-charges/69-55f759aa-03d8-44c2-8351-18a8a9b950e5|title=Legal expert says U.S. Capitol rioters could face sedition charges|author=Belt Nate|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/01/06/un-american-treasonous-north-texas-leaders-decry-mob-breach-at-us-capitol/|title='Un-American.' 'Treasonous.': North Texas leaders decry mob breach at U.S. Capitol|author=Bailey Jr. Everton|website=[[The Dallas Morning News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-09|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109123146/https://www.dallasnews.com/news/politics/2021/01/06/un-american-treasonous-north-texas-leaders-decry-mob-breach-at-us-capitol/|url-status=live}}</ref><ref>*{{cite news|title=Conservative media members erupt with anger over protesters storming Capitol: 'This is domestic terrorism'|url=https://www.foxnews.com/media/conservative-media-members-erupt-anger-violent-protesters-storming-capitol|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106225458/https://www.foxnews.com/media/conservative-media-members-erupt-anger-violent-protesters-storming-capitol|archivedate=2021-01-06|author=David Rutz|website=[[Fox News]]|date=2021-01-06|lang=en|accessdate=2021-01-08}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.kiro7.com/news/trending/capitol-violence-what-is-sedition/DRJBXNQPVJEB7EOEFKJZ6LAT5M/|title=Capitol violence: What is sedition?|author=|first=Natalie|last=Dreier|website=|date=2021-01-06|publisher=Cox Media Group National Content Desk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107011238/https://www.kiro7.com/news/trending/capitol-violence-what-is-sedition/DRJBXNQPVJEB7EOEFKJZ6LAT5M/|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-07}} * {{cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/01/06/capitol-riot-chris-evans-maria-shriver-and-more-stars-react/6570298002/|title='This is domestic terrorism': Meghan McCain, Cardi B and more react to Capitol riot|author=|first=Charles|last=Trepany|website=[[USA Today]]|date=2021-01-06|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106231355/https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/01/06/capitol-riot-chris-evans-maria-shriver-and-more-stars-react/6570298002/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}}</ref><ref name="CoupSources2">Sources that refer to the event as a coup include: * {{Cite web|language=en|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/01/attempted-coup/617570/|title=This Is a Coup|author=|first=David A.|last=Graham|website=[[The Atlantic]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106224049/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/01/attempted-coup/617570/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}} * {{Cite web|language=en|url=https://foreignpolicy.com/2021/01/06/coup-america-capitol-electoral-college-2020-election/|title=This Is a Coup. Why Were Experts So Reluctant to See It Coming?|first=Paul|last=Musgrave|website=[[Foreign Policy]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106235812/https://foreignpolicy.com/2021/01/06/coup-america-capitol-electoral-college-2020-election/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06}} * {{Cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/06/trump-mob-storm-capitol-washington-coup-attempt|title=Call it what it was: a coup attempt|first=Rebecca|last=Solnit|website=[[The Guardian]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107000436/https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jan/06/trump-mob-storm-capitol-washington-coup-attempt|archivedate=2021-01-07|accessdate=2021-01-07}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.politifact.com/article/2021/jan/06/coup-heres-some-history-and-context-help-you-decid/|title=PolitiFact – Is this a coup? Here's some history and context to help you decide|first=Louis|last=Jacobson|website=PolitiFact|date=2021-01-06|quote=A good case can be made that the storming of the Capitol qualifies as a coup. It’s especially so because the rioters entered at precisely the moment when the incumbent’s loss was to be formally sealed, and they succeeded in stopping the count.|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106234843/https://www.politifact.com/article/2021/jan/06/coup-heres-some-history-and-context-help-you-decid/|url-status=live}} * {{Cite web|language=fr|url=https://www.liberation.fr/debats/2021/01/08/washington-un-coup-d-etat-populiste_1810651|title=Washington : un coup d’Etat populiste|first=Matthieu|last=Trouvé|website=[[Libération]]|date=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108131513/https://www.liberation.fr/debats/2021/01/08/washington-un-coup-d-etat-populiste_1810651|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|language=fr|url=https://www.rtbf.be/info/monde/detail_insurrection-a-washington-le-terme-coup-d-etat-peut-il-etre-utilise?id=10667905|title=Insurrection à Washington : le terme "coup d’Etat" peut-il être utilisé ?|first=Lavinia|last=Rotili|website=[[RTBF]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108131801/https://www.rtbf.be/info/monde/detail_insurrection-a-washington-le-terme-coup-d-etat-peut-il-etre-utilise?id=10667905|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|language=sv|url=https://www.hd.se/2021-01-07/usa-experten-trump-uppviglade-till-en-mjuk-statskupp|title=USA-experten: Trump uppviglade till en "mjuk statskupp"|first=Olle|last=Lönnaeus|website=Helsingborgs Dagblad|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108132107/https://www.hd.se/2021-01-07/usa-experten-trump-uppviglade-till-en-mjuk-statskupp|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}} * {{Cite web|lang=de|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/washington-sturm-auf-das-kapitol-donald-trumps-putsch-a-a26cfdda-bb1c-445c-aa00-17032511d1ea|title=Ein amerikanisches Verbrechen|first=Marc|last=Pitzke|website=[[Der Spiegel]]|date=2021-01-07|quote=Der Putschversuch der Wahlverlierer ist das grotesk anmutende, aber erschütternde Finale eines vierjährigen, autokratischen Fiebertraums, dessen unheimlicher Regisseur Donald Trump war, der selbst ernannte Law-and-Order-Präsident, assistiert von der zusehends radikalisierten Republikanischen Partei und rechtsextremen Propagandamedien. [The attempted coup by the election losers is the grotesque but harrowing finale to a four-year autocratic fever dream whose sinister director was Donald Trump, the self-styled law-and-order president, assisted by the visibly radicalized Republican Party and far-right propaganda media.]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108132638/https://www.spiegel.de/consent-a-?targetUrl=https%3A%2F%2Fwww.spiegel.de%2Fpolitik%2Fausland%2Fwashington-sturm-auf-das-kapitol-donald-trumps-putsch-a-a26cfdda-bb1c-445c-aa00-17032511d1ea|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-07}} * {{Cite web|language=en|url=https://www.thestar.com/opinion/contributors/2021/01/07/despite-coup-disgrace-trump-probably-isnt-done-yet.html|title=Despite coup disgrace, Trump probably isn’t done yet|first=Tony|last=Burman|website=[[Toronto Star]]|date=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108133354/https://www.thestar.com/opinion/contributors/2021/01/07/despite-coup-disgrace-trump-probably-isnt-done-yet.html|archivedate=2021-01-08|accessdate=2021-01-08}}</ref><ref name="thehill-8140">{{cite web|author=Justine Coleman|url=https://thehill.com/homenews/house/532944-gop-lawmaker-on-violence-at-capitol-this-is-a-coup-attempt|title=GOP lawmaker on violence at Capitol: «This is a coup attempt»|lang=en|website=[[The Hill]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111221558/https://thehill.com/homenews/house/532944-gop-lawmaker-on-violence-at-capitol-this-is-a-coup-attempt|archivedate=2021-01-11}}</ref> АҚШ Сенаты мен Өкілдер палатасының жоғары лауазымды мүшелері президентті биліктен шеттету ([[импичмент]]) процесін бастады. [[Федералдық тергеу бюросы]] (ФТБ) 170-тен астам іс қозғады.<ref name="net-7947">{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/fbi-warns-many-cases-to-come-from-capitol-attack/13053672|title=«Agents will be knocking»: FBI warns of «mind-blowing» number of cases from Capitol attack|lang=en|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=2021-01-13|accessdate=2021-01-19|url-status=live|archiveurl=https://archive.today/20210118212454/https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/fbi-warns-many-cases-to-come-from-capitol-attack/13053672|archivedate=2021-01-18}}</ref> == Алғы тарихы == {{Толық мақала|2020 АҚШ президент сайлауы}} 2020 жылғы 3 қарашада [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократиялық партия]] атынан түскен кандидат Джо Байден 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауында қазіргі [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашыл]] президент [[Дональд Трамп]]ты жеңді. Дауыс беру алдында, барысында және одан кейін Трамп пен кейбір республикашылдар сайлау нәтижелерін жоюға тырысып, кең ауқымды заңбұзушылықтар орын алды деп мәлімдеді.<ref>Multiple sources: * {{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-local-elections-arizona-7174555c2545f8afb69f0ce2ac0b2156|title=Trump tries to leverage power of office to subvert Biden win|author=Miller, Zeke; Long, Colleen; Eggert, David|website=[[Associated Press]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128185032/https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-local-elections-arizona-7174555c2545f8afb69f0ce2ac0b2156}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.nytimes.com/2020/11/19/us/politics/trump-michigan-election.html|title=Trump Targets Michigan in His Ploy to Subvert the Election|author=Haberman, Maggie; Rutenberg, Jim; Corasaniti, Nick; Epstein, Reid J.|work=[[The New York Times]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202011626/https://www.nytimes.com/2020/11/19/us/politics/trump-michigan-election.html}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.marketwatch.com/story/trump-presses-georgia-governor-to-help-subvert-election-11607207645|title=Trump presses Georgia governor to help subvert election|author=[[Associated Press]]|website=MarketWatch|date=2020-12-05|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208201032/https://www.marketwatch.com/story/trump-presses-georgia-governor-to-help-subvert-election-11607207645}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pennsylvania-speaker-call/2020/12/07/d65fe8c4-38bf-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html|title=Trump asks Pennsylvania House speaker for help overturning election results, personally intervening in a third state|author=Gardner, Amy; Dawsey, Josh; Bade, Rachael|work=[[The Washington Post]]|date=2020-12-08|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208020244/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pennsylvania-speaker-call/2020/12/07/d65fe8c4-38bf-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2020/11/16/935465631/the-growing-backlash-against-trumps-efforts-to-subvert-the-election|title=The Growing Backlash Against Trump's Efforts To Subvert The Election : Consider This from NPR|website=[[National Public Radio]]|date=2020-11-20|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202024601/https://www.npr.org/2020/11/16/935465631/the-growing-backlash-against-trumps-efforts-to-subvert-the-election}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2020/12/07/politics/house-republicans-trump-biden/index.html|title=House conservatives urge Trump not to concede and press for floor fight over election loss|author=Raju, Manu; Herb, Jeremy|website=[[CNN]]|date=2020-12-07|accessdate=2020-12-08|archivedate=2020-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208201025/https://www.cnn.com/2020/12/07/politics/house-republicans-trump-biden/index.html}}</ref> Конгресс 2021 жылғы 6 қаңтарда Дауыс берушілер алқасының дауыс нәтижелерін санау үшін жиналуы тиіс болғандықтан, Трамп бұл шараның алдында митинг өткізілетінін жариялап, бірнеше штаттағы сайлау нәтижелерін мойындамауға қатысты наразылығын жалғастырмақ болды. 18 желтоқсанда Трамп: «6 қаңтарда Вашингтонда ауқымды наразылық болады. Келіңіздер, бұл ерекше болмақ!» — деп жазды.<ref name=":29">{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/04/january-6-dc-protests-against-election-certification-could-violent/4132441001/|title=Nation's capital braces for violence as extremist groups converge to protest Trump's election loss|author=Will Carless|website=[[USA TODAY]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210105213603/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/04/january-6-dc-protests-against-election-certification-could-violent/4132441001/|url-status=live}}</ref> 2020 жылғы 31 желтоқсанда Вашингтон мэрі Мюриэл Баузер Колумбия округінің Ұлттық гвардиясын жергілікті полицияға қолдау көрсету үшін жұмылдыруды талап етті. Өз өтінішінде әскери қызметшілер қарумен жабдықталмайтынын және олардың негізгі міндеті — «көпшілікті бақылау» мен қозғалысты реттеу болатынын атап өтті. Бұл полицияның қауіпсіздік мәселелеріне көбірек көңіл бөлуіне мүмкіндік береді деп көрсетілді. Қорғаныс министрінің міндетін атқарушы Кристофер Миллер бұл сұранысты 2021 жылғы 4 қаңтарда мақұлдады. 340 әскери қызметші бөлінді, олардың ішінен кез келген уақытта 114-тен аспайтын адам ғана жұмылдырылуы тиіс болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/04/politics/muriel-bowser-dc-national-guard-protests/index.html|title=Pentagon approves DC mayor's request to deploy National Guard for upcoming demonstrations|author=Alex Marquardt, Barbara Starr, Alison Main and Devan Cole CNN|website=[[CNN]]|date=2021-01-05|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212843/https://www.cnn.com/2021/01/04/politics/muriel-bowser-dc-national-guard-protests/index.html|url-status=live}}</ref> Трамп алдыңғы күндері вице-президент [[Майк Пенс]]ті Байденнің жеңісін қабылдамауға шақырып, оған қысым көрсетті, алайда бұл Пенстің конституциялық өкілеттіктеріне кірмейтін. 6 қаңтар таңертеңгі сөзінде Трамп бұл талабын тағы да қайталады.<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/pro-trump-supporters-dc-protest/index.html|title=Pro-Trump supporters have flooded DC to protest president's election loss|author=Peter Nickeas|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106202325/https://www.cnn.com/2021/01/06/politics/pro-trump-supporters-dc-protest/index.html|url-status=live}}</ref> Сол күні Пенс Конгреске хат жолдап, Байденнің жеңісіне қарсылық білдірмейтінін мәлімдеді.<ref name=":2" /> === Шабуыл жоспары және оған дейінгі зорлық-зомбылыққа қатысты алаңдаушылықтар === Трамп 6 қаңтарда дауыс беру алдында бірнеше штаттағы сайлау нәтижелерінің заңдылығын даулауды жалғастыру мақсатында митинг өткізуді жоспарлағанын хабарлады. 18 желтоқсанда Трамп: «6 қаңтарда Вашингтонда үлкен наразылық өтеді. Сол жерде болыңыздар, ессіз болады!» деді.<ref name=":29" /><ref name=":33">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rawstory.com/proud-boys-rally/|title='We're gonna kill Congress': Trump's far-right supporters promise violence at today's DC protests|author=Jordan Green|website=[[The Raw Story]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108052602/https://www.rawstory.com/proud-boys-rally/|url-status=live}}</ref> Али Александр — митингті ұйымдастыруға қатысқан әрі шабуылға қолдау білдірген оңшыл саяси белсенді — оны «толығымен бейбіт» деп атап, желтоқсан айында Пол Госар (Р, Аризона-4), Энди Биггс (Р, Аризона-5) және Мо Брукс (Р, Алабама-5) сияқты өкілдер «бірдеңе үлкен нәрсені» жоспарлауға қатысқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/ej-montini/2021/01/10/reps-andy-biggs-paul-gosar-implicated-capitol-insurrection/6614177002/|title=Arizona Reps. Andy Biggs and Paul Gosar implicated by activist in Capitol insurrection|author=E. J. Montini|website=[[The Arizona Republic]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://archive.today/20210110212135/https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/ej-montini/2021/01/10/reps-andy-biggs-paul-gosar-implicated-capitol-insurrection/6614177002/|url-status=live}}</ref> Александрдың айтуынша, «бұл Конгрестегі әлі шешім қабылдамаған немесе сырттағы адамдарды көріп, “Мен көпшілікке қарсы бола алмаймын” дейтіндердің жүрегі мен ойын өзгерту үшін серпін мен қысым жасау мақсатында жасалды». 6 қаңтардағы оқиғалардан кейін оның бұл сөздері ерекше назарға ілікті, соның нәтижесінде Биггс Александрмен қандай да бір байланысы барын жоққа шығаратын мәлімдеме жасады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2021/01/08/us/online-extremism-inauguration-capitol-invs/index.html|title=Extremists intensify calls for violence ahead of Inauguration Day|author=Rob Kuznia, Curt Devine, Scott Bronstein, Bob Ortega|website=[[CNN]]|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111171231/https://www.cnn.com/2021/01/08/us/online-extremism-inauguration-capitol-invs/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|first=Will|last=Sommer|date=2021-01-11|website=[[The Daily Beast]]|title=‘Stop the Steal’ Organizer in Hiding After Denying Blame for Riot|url=https://www.thedailybeast.com/stop-the-steal-organizer-in-hiding-after-denying-blame-for-riot|lang=en|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111045255/https://www.thedailybeast.com/stop-the-steal-organizer-in-hiding-after-denying-blame-for-riot}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2021/01/10/paul-gosar-andy-biggs-credited-video-organizing-trump-crowd-dc/6603721002/|title=Reps. Paul Gosar, Andy Biggs credited in video with organizing Trump crowd in DC on day of riot|author=Robert Anglen and Ronald J. Hansen|website=[[The Arizona Republic]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-03-17|archiveurl=https://archive.today/20210317202318/https://www.azcentral.com/story/news/politics/arizona/2021/01/10/paul-gosar-andy-biggs-credited-video-organizing-trump-crowd-dc/6603721002/|url-status=live}}</ref> Шабуылға бірнеше апта қалғанда-ақ наразылық білдірушілер сайлаушылар алқасының бюллетеньдерін санауға кедергі келтіруді ашық түрде жоспарлап, Конгреске, [[Майк Пенс]]ке және құқық қорғау органдарына қарсы зорлық-зомбылық жасауға шақырды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/magazine/2021/01/08/capitol-police-failure-456237|title=Behind the Strategic Failure of the Capitol Police|author=Garrett M. Graff|website=[[Politico]]|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-13|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111174235/https://www.politico.com/news/magazine/2021/01/08/capitol-police-failure-456237|url-status=live}}</ref> Бұл жоспарлар балама әлеуметтік желілерде келісілді, себебі Reddit пен [[Twitter]] сияқты ірі платформалар агрессивті сөздер мен бейнелерге тыйым салған болатын. Reddit-тегі r/The_Donald бұғатталғаннан кейін құрылған TheDonald.win сайты, Parler әлеуметтік желісі, [[Telegram]] мессенджері, Gab және басқа да платформалар Трамптың алдыңғы митингілерін талқылау және Капитолийді басып кіруді жоспарлау үшін қолданылды.<ref name="buzzfeednews-1739">{{cite web|author=Jane Lytvynenko, Molly Hensley-Clancy|url=https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/trump-rioters-planned-online|title=The Rioters Who Took Over The Capitol Have Been Planning Online In The Open For Weeks|lang=en|website=[[BuzzFeed News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-02-08|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202195042/https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/trump-rioters-planned-online|archivedate=2021-02-02}}</ref><ref name=":34">{{Cite news|accessdate=2021-01-08|first=Sheera|last=Frenkel|date=2021-01-06|website=[[The New York Times]]|title=The storming of Capitol Hill was organized on social media.|url=https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/protesters-storm-capitol-hill-building.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106220539/https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/protesters-storm-capitol-hill-building.html}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-13|date=2021-01-12|website=[[The Daily Telegraph]]|title=Proud Boys and neo-Nazis: Who are the protesters who stormed the US Capitol?|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/12/proud-boys-neo-nazis-protesters-stormed-us-capitol/|author=Telegraph Reporters|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113051234/https://www.telegraph.co.uk/news/2021/01/12/proud-boys-neo-nazis-protesters-stormed-us-capitol/}}</ref> Пайдаланушылар көшелердегі полициядан қалай жалтару, есіктерді бұзу үшін қандай құралдар әкелу және қаруды Вашингтонға қалай алып кіруге болатынын талқылады.<ref name=":34" /> 2020 жылдың желтоқсанында Proud Boys және басқа ультраоңшыл топтар наразылықтар кезінде полициямен қақтығыстардан кейін құқық қорғау органдарына қарсы шықты.<ref name=":33" /> Кем дегенде бір топ — Stop the Steal — 2020 жылғы 23 желтоқсанда Капитолийге шабуыл жоспарын жариялап, егер құқық қорғау органдары қарсы шықса, жағдайды «шиеленістіру» уәдесін берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/07/capitol-attack-was-planned-openly-online-for-weeks-police-still-werent-ready/|title=Capitol Attack Was Planned Openly Online For Weeks—Police Still Weren’t Ready|author=Jemima McEvoy|website=[[Forbes]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111045903/https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/07/capitol-attack-was-planned-openly-online-for-weeks-police-still-werent-ready/|url-status=live}}</ref> == Вашингтондағы оқиғалар == 2021 жылғы 5 қаңтар, сейсенбі күні, жоспарланған наразылық акцияларының қарсаңында мыңдаған адам Freedom Plaza алаңына жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.fox5dc.com/news/several-arrested-on-gun-charges-as-pro-trump-rallies-begin-in-dc|title=Several arrested on gun charges as pro-Trump rallies begin in DC|author=Stephanie Ramirez|website=FOX 5 DC|date=2021-01-05|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107005621/https://www.fox5dc.com/news/several-arrested-on-gun-charges-as-pro-trump-rallies-begin-in-dc|url-status=live}}</ref> 5 қаңтардан 6 қаңтарға қараған түні кемінде он адам тұтқындалып, олардың кейбіріне қару туралы заңдарды бұзды деген айып тағылды.<ref name="McEvoy-Forbes" /> === Американы құтқару маршы === Наразылық білдірушілер 6 қаңтар таңертең митинг өткізу үшін [[Вашингтон Монументі]]н қоршап алды. Трамп, оның адвокаты Руди Джулиани және басқа да тұлғалар Эллипс алаңында сөз сөйледі. Джулиани жұртшылыққа жүгініп, сайлауда қолданылған дауыс беру машиналары «бұзылған» деген [[Қастандық теориясы|қастандық теорияларды]] қайталап, «сот жекпе-жегіне» шақырды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.snopes.com/fact-check/giuliani-rally-speech/|title=Did Giuliani Call For 'Trial By Combat' Before Trump Mob Swarmed Capitol?|author=Bethania Palma|website=[[Snopes.com]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107025957/https://www.snopes.com/fact-check/giuliani-rally-speech/|url-status=live}}</ref> Өкіл Мо Брукстың сөзінше: «Бүгін — американдық патриоттар есімдерді жазып алып, жазасын бере бастайтын күн».<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.al.com/news/2021/01/mo-brooks-today-patriots-start-kicking-ass-in-fighting-vote-results.html|title=Mo Brooks: Today patriots start ‘kicking ass’ in fighting vote results|author=Paul Gattis|website=al.com|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107164211/https://www.al.com/news/2021/01/mo-brooks-today-patriots-start-kicking-ass-in-fighting-vote-results.html|url-status=live}}</ref> Өкіл Мэдисон Коуторн (Республикалық партия, [[Солтүстік Каролина]]) болса: «Бұл топта күрес бар», — деді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bpr.org/post/nc-congressional-delegates-react-violence-pro-trump-mob-storms-us-capitol|title=NC Congressional Delegates React To Violence As Pro-Trump Mob Storms US Capitol|author=Laura Pellicer, [[Associated Press]]|website=bpr.org|date=2021-01-06|publisher=Blue Ridge Public Radio|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107230941/https://www.bpr.org/post/nc-congressional-delegates-react-violence-pro-trump-mob-storms-us-capitol|url-status=live}}</ref> Трамп сөз сөйлеп, сайлауда «ешқашан мойындамайтынын» мәлімдеді, бұқаралық ақпарат құралдарын сынға алып, Майк Пенсті сайлау нәтижелерін жоюға шақырды, алайда Пенстің ондай әрекетке баруға конституциялық құқығы жоқ еді.<ref name=":2" /> Трамп өз жақтастарын Конгресс жиналып жатқан Капитолийге қарай шеруге шығуға шақырды<ref name=":21" />: {{Cquote|text=Сіздер әлсіздікпен елімізді ешқашан қайтара алмайсыздар. Күш көрсету керек, мықты болу керек. Біз Конгресс заңды тіркелген сайлаушылардың дауыстарын ғана есептесін деп талап ету үшін келдік... Мен бұл жерде тұрған әрбір адам жақында Капитолий ғимаратына қарай шеруге шығып, өз дауыстарыңыз естіліп, бейбіт әрі патриоттық түрде жеткізіледі деп білемін.}} Сайлаушылардың Байденге берген дауыстарын санау туралы айта отырып, Трамп: «Бұған жол бере алмаймыз», — деді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|first=Charlie|last=Savage|date=2021-01-10|website=[[The New York Times]]|title=Incitement to Riot? What Trump Told Supporters Before Mob Stormed Capitol|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html|author=|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113220220/https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html}}</ref> Жақтастарына: «Күресіңдер. Біз бар күшімізбен күресіп жатырмыз. Егер сіздер де бар күшпен күреспесеңіздер, елдеріңізден айырыласыздар», — деп үн қатты. Сондай-ақ ол наразылық білдірушілердің «Капитолийге баратынын» айтып, «республикашыларға елді қайтару үшін қажет мақтаныш пен батылдықты беруге тырысамыз» деді. Трамптың бұл сөзі халықты жігерлендіріп, дүрліктіріп жіберді.<ref>* {{Cite news|url=https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/|title=Trump publicly acknowledges he won't serve a second term a day after inciting mob|date=2021-01-07|quote=Trump, who has repeatedly refused to concede the election, on Wednesday egged on his supporters who would later breach the US Capitol in an attempt to stop lawmakers from counting the electoral votes cast in the 2020 presidential election. ... After a speech filled with lies and misrepresentations that incensed the crowd, Trump returned to the White House to watch a violent crescendo to his constant spreading of misinformation about the electoral process|author=Liptak, Kevin; Stracqualursi, Veronica; Malloy, Allie|website=[[CNN]]|lang=en|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109065602/https://www.cnn.com/2021/01/07/politics/trump-biden-us-capitol-electoral-college-insurrection/}} * {{Cite news|url=https://fortune.com/2021/01/07/trump-speech-capitol-attack-riots-pence-we-will-never-concede-maga-rally/|title='We will never concede': How Donald Trump incited an attack on America|work=[[Fortune (журнал)]]|date=2021-01-07|quote=At the rally, Trump delivered the same inflammatory rhetoric and false claims that have characterized his entire presidency. For most of an hour, he reiterated claims that the election had been stolen—claims which have been rejected as unfounded by at least 59 courts, including many headed by Trump-appointed judges....Trump also repeatedly intimated that his followers should take action. Near the beginning of his speech, Trump even made what appeared to be an indirect threat to Vice President Mike Pence, who, Trump incorrectly told his supporters, had the power to overturn the Nov. 3 election results....As the speech continued, Trump edged ever closer to calling for direct action by his supporters.|author=Morris, David Z.|lang=en|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111202133/https://fortune.com/2021/01/07/trump-speech-capitol-attack-riots-pence-we-will-never-concede-maga-rally/}} * {{Cite news|date=2021-01-06|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-incite/2021/01/06/0acfc778-5035-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html|title=Trump's presidency finishes in 'American carnage' as rioters storm the Capitol|quote=Trump made a fiery last stand and incited his supporters to storm and sack the U.S. Capitol as part of an attempted coup...At the other end of Pennsylvania Avenue, meanwhile, Trump addressed his rally crowd at the Ellipse, with the White House as his grand backdrop. He began with a lie, declaring that there were hundreds of thousands of people there; attendance was far smaller. Then another: 'They rigged an election, they rigged it like they’ve never rigged an election before. ... We won it by a landslide. This was not a close election.' In fact, Biden won with 306 electoral college votes to Trump’s 232. Biden also won the popular vote by 7 million votes, or a 4.5 percentage point margin. As he concocted his fantasy about the election, ticking through one baseless or debunked claim of fraud after another, Trump vowed, 'We will never concede.'|author=Rucker, Philip|website=[[The Washington Post]]|lang=en|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109151645/https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-incite/2021/01/06/0acfc778-5035-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html}}</ref> Трамптың ұлдары — [[Дональд Трамп (кіші)|Дональд]] [[Дональд Трамп (кіші)|Трамп (кіші)]] және [[Эрик Трамп|Эрик]] — сөз сөйлеу барысында сайлаушылар алқасының дауыстарын даулауға қолдау көрсетпеген республикашыл конгрессмендер мен сенаторлардың аттарын атап, болашақ партияішілік сайлауларда оларға қарсы науқан жүргізетіндерін уәде етті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html|title=Trump’s sons declare war on GOP|author=Graziosi, Graig|website=[[The Independent]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212530/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-election-2020/trump-jr-eric-trump-election-protest-b1783318.html|url-status=live}}</ref> Сенатор Джош Хоули (Р-Миссури) түскі уақытта Конгрестің бірлескен отырысына бара жатып, наразылық білдірушілердің алдынан өтіп, жұдырығын жоғары көтеріп, оларды сәлемдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kansascity.com/news/politics-government/article248354085.html|title=A photographer and a fist pump. The story behind the image that will haunt Josh Hawley|author=Bernard, Katie|website=The Kansas City Star|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108023024/https://www.kansascity.com/news/politics-government/article248354085.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fox2now.com/news/senator-hawley-criticized-for-acknowledging-capitol-protesters-with-fist-pump/|title=Senator Hawley criticized for acknowledging Capitol protesters with fist pump|author=Regnier, Chris|website=FOX 2|date=2021-01-07|publisher=KTVI|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109011328/https://fox2now.com/news/senator-hawley-criticized-for-acknowledging-capitol-protesters-with-fist-pump/|url-status=live}}</ref> === Капитолий ғимаратында сөз сөйлеулер === ==== Пенсильвания даңғылы бойымен шеру ==== Митингтен кейін Трамптың сайлау нәтижелерін жоюға көмектесу туралы үндеулерінен шабыттанған топ Пенсильвания даңғылы бойымен жүріп өтіп, Капитолийге қарай бет алды.<ref name=":25">{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-06|website=Bloomberg News|title=Pro-Trump Mob Driven From Capitol After Breach, Fatal Shooting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-06/pro-trump-crowds-build-in-washington-before-final-election-rite|author=Wingrove, Josh; Natter, Ari; House, Billy|lang=en|publisher=[[Bloomberg]]|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110015546/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-06/pro-trump-crowds-build-in-washington-before-final-election-rite}}</ref> Ол жерде тағы бір бөлек топ жиналып тұрған болатын. Қауіпсіздік себептеріне байланысты Вашингтонда әуеден түсірілім жасауға тыйым салынғандықтан, жалпы адамдар санын нақты бағалау қиын.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://theconversation.com/it-is-difficult-if-not-impossible-to-estimate-the-size-of-the-crowd-that-stormed-capitol-hill-152889|title=It is difficult, if not impossible, to estimate the size of the crowd that stormed Capitol Hill|author=Steve Doig|website=The Conversation|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110082826/https://theconversation.com/it-is-difficult-if-not-impossible-to-estimate-the-size-of-the-crowd-that-stormed-capitol-hill-152889|url-status=live}}</ref> Шамамен жергілікті уақыт бойынша 13:00-де әртүрлі бағалауларға сәйкес, бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейінгі радикалды көзқарастағы Трамп жақтастары полиция офицерлерімен қақтығысқа түсіп, Капитолийдің айналасындағы кедергілерді бұзып өтті.<ref name=":24" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.snopes.com/fact-check/capitol-riots-private-party/|title=Did Trump Watch Capitol Riots From a Private Party Nearby?|author=Jessica Lee|website=[[Snopes.com]]|date=2021-01-09|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://archive.today/20210110040907/https://www.snopes.com/fact-check/capitol-riots-private-party/|url-status=live}}</ref> Наразылық білдірушілердің кейбірі полицияға химиялық заттар шашып, кейбірі оларды қорғасын құбырлармен ұрған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politifact.com/article/2021/jan/08/black-lives-matter-protests-and-capitol-assault-co/|title=PolitiFact - Black Lives Matter protests and the Capitol assault: Comparing the police response|author=Greenberg, Jon; Kim, Noah Y.|website=PolitiFact|date=2021-01-08|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109014952/https://www.politifact.com/article/2021/jan/08/black-lives-matter-protests-and-capitol-assault-co/|url-status=live}}</ref> Наразылыққа қатысқандардың көпшілігі Капитолий қабырғаларына дейін ғана жеткенімен, кейбірі шабуыл кезінде арқан мен қолдан жасалған сатыларды пайдаланған.<ref name=":22" /> Өкіл Зои Лофгрен бүлікшілер Капитолийдің баспалдағына жеткенін білген соң, Капитолий полициясының бастығы Стивен Сандқа қоңырау шалуға тырысқанымен, байланыса алмады; Өкілдер палатасының приставы Пол Д. Ирвинг Лофгренге Капитолий есіктері құлыптаулы екенін және «ешкім кіре алмайтынын» айтты. Осы кезде сағат 13:09-да Стивен Санд Пол Ирвинг пен Майкл Стенджерге қоңырау шалып, Ұлттық гвардияны шақыру үшін қажет төтенше жағдай режимін жариялауды сұрады; олар Сандқа «мәселені жоғары жаққа жеткіземіз» деп жауап берді. Бір сағаттан кейін Ирвинг қайта хабарласып, ресми мақұлдау берілгенін айтты.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/sund-riot-national-guard/2021/01/10/fc2ce7d4-5384-11eb-a817-e5e7f8a406d6_story.html|title=Outgoing Capitol Police chief: House, Senate security officials hamstrung efforts to call in National Guard|author=Leonnig, Carol D.; Davis, Aaron C.; Hermann, Peter; Demirjian, Karoun|website=[[The Washington Post]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113193359/https://www.washingtonpost.com/politics/sund-riot-national-guard/2021/01/10/fc2ce7d4-5384-11eb-a817-e5e7f8a406d6_story.html|url-status=live}}</ref> ==== Капитолий ішіне басып кіру ==== Шамамен сағат 14:00-де терезелер сындырылып, топ ғимаратқа басып кіріп, Ұлттық мүсіндер залына енді.<ref name=":22" /><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=U.S. Capitol on Lockdown, Pro-Trump Protestors Breach Police Lines|author=Lang|first=Brent|website=[[Variety]]|date=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106134043/https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|archivedate=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|url-status=live}}</ref><ref name="apnews-7852">{{cite web|url=https://apnews.com/article/ap-electoral-college-congress-7af85d3c702e070464d7713c42cf254a|title=The Latest: Trump promises «orderly transition» on Jan. 20|lang=en|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111061246/https://apnews.com/article/ap-electoral-college-congress-7af85d3c702e070464d7713c42cf254a|archivedate=2021-01-11}}</ref> Шабуылға қатысушылар Капитолий мен оған жақын орналасқан басқа да ғимараттарға басып кіре бастағанда, кешендегі кейбір ғимараттар эвакуацияланды.<ref name="McEvoy-Forbes" /> Ғимараттың сыртында наразылық білдірушілер дар ағашын орнатып, полиция көлігінің дөңгелектерін тесіп, алдыңғы әйнегіне «ПЕЛОСИ — ШАЙТАН» деген жазуы бар жазба қалдырды. ''[[Politico]]'' басылымының хабарлауынша, кейбір наразылық білдірушілер құқық қорғау органдарына полиция төсбелгілерін немесе әскери куәліктерін көрсетіп, оларды Капитолийге кіргізеді деп үміттенген. Капитолий полициясының бір офицері BuzzFeed News сайтына берген сұхбатында наразылық білдірушілердің бірі оған төсбелгісін көрсетіп тұрып: «Біз мұны сендер үшін жасап жатырмыз», — дегенін айтты. Жақындап қалған топқа алаңдаған өкіл Максин Уотерс (Демократ, Калифорния) Капитолий полициясының бастығы Стивен Сандқа қоңырау шалды. Сол сәтте Санд Капитолий аумағында емес, полиция басқармасының штаб-пәтерінде болған. Уотерс Капитолий полициясы бүлікшілерді тоқтату үшін не істеп жатқанын сұрағанда, Санд: «Біз қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатырмыз», — деп жауап берді, сол кезде байланыс үзіліп кетті.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-11|website=[[The Washington Post]]|title=Inside the Capitol siege: How barricaded lawmakers and aides sounded urgent pleas for help as police lost control|url=https://www.washingtonpost.com/politics/inside-capitol-siege/2021/01/09/e3ad3274-5283-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html|author=Demirjian, Karoun; Leonnig, Carol D.; Kane, Paul; Davis, Aaron C.|date=2021-01-09|lang=en|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110032733/https://www.washingtonpost.com/politics/inside-capitol-siege/2021/01/09/e3ad3274-5283-11eb-bda4-615aaefd0555_story.html}}</ref> ==== Сенатты эвакуациялау ==== Ғимараттағы адамдардан кабинеттеріне өтіп, есік пен терезелерін жабу сұралды. Сыртта қалғандарға «пана іздеуге» кеңес берілді.<ref name="nbcwashington-7557" /> Капитолийдегі полицейлер қолдарына қару алып, наразыларды ғимараттан кетуге шақырды.<ref name="K">{{Cite web|date=2021-01-06|title=В здании Конгресса США тяжело ранили девушку — СМИ|url=https://nv.ua/world/countries/protestuyushchie-v-kongresse-ssha-tyazhelo-ranena-zhenshchina-poslednie-novosti-50134320.html|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106203820/https://nv.ua/world/countries/protestuyushchie-v-kongresse-ssha-tyazhelo-ranena-zhenshchina-poslednie-novosti-50134320.html|url-status=live}}</ref> Құқық қорғау органдары көз [[жасауратқыш газ]] қолдана бастағаннан кейін Конгресс мүшелеріне газтұмылдырық киюге бұйрық берілді. ''ABC News'' Капитолий ғимаратында оқ атылғаны естілгенін және [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасының]] кіреберіс есігінде қарулы қарсы тұру болғанын хабарлады. Бұған дейін ''[[The Washington Post]]'' [[Пентагон]]ның Капитолийге Ұлттық гвардияның қосымша күштерін жіберуден бас тартқанын хабарлаған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wqow.com/2021/01/06/happening-now-armed-standoff-inside-us-capitol-shots-fired/|title=HAPPENING NOW: Armed standoff inside US Capitol, shots fired|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212531/https://wqow.com/2021/01/06/happening-now-armed-standoff-inside-us-capitol-shots-fired/|url-status=live}}</ref> Бұған жауап ретінде [[Вирджиния]] мен [[Мэриленд]] штаттары Вашингтонға наразылық акцияларын басу үшін өз бөлімшелерін жіберді.<ref>{{Cite web|date=2021-01-06|title=К подавлению протестов в Вашингтоне привлекут Нацгвардию|url=https://nv.ua/world/countries/protesty-v-vashingtone-vlasti-zadeystvuyut-nacgvardiyu-poslednie-novosti-50134321.html|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106224039/https://nv.ua/world/countries/protesty-v-vashingtone-vlasti-zadeystvuyut-nacgvardiyu-poslednie-novosti-50134321.html|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар күні күндіз [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]] Twitter-дегі өзінің аккаунтында Вашингтондағы наразыларға бейнеүндеу жариялап, бейбітшілік пен тәртіпке шақырды. Саясаткер Капитолий ғимаратына басып кірген наразыларды үйлеріне қайтуға шақырды. {{Cquote|text=«Мен сіздердің ауырларыңызды түсінемін, жүректеріңіздің үнін естіп тұрмын: сайлауды бізден ұрлады. Бірақ сіздер қазір үйге баруларыңыз керек, бейбіт түрде баруларыңыз керек.»}} Трамптың өз жақтастарына арналған бейнеүндеуін [[Twitter]], [[Facebook]] және [[YouTube]] бұғаттады. Бұғаттаудың себебі — «ұрланған сайлау» туралы мәлімдемелер, олар наразылықтардың жалғасуына әкелуі мүмкін. Twitter АҚШ президентінің аккаунтын Трамптың сайлаудағы жеңісі туралы твиттер өшірілгенге дейін 12 сағатқа бұғаттады.<ref name="bbc-9662">{{cite web|author=James Clayton, Leo Kelion, David Molloy|url=https://www.bbc.com/news/technology-55569604|title=Trump allowed back onto Twitter|lang=en|website=[[BBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114220138/https://www.bbc.com/news/technology-55569604|archivedate=2021-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2021/1/6/22217743/trump-capitol-attack-youtube-video-removed-twitter-facebook-moderation|title=YouTube removes Trump video addressing Capitol attack|author=Julia Alexander|website=The Verge|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106235838/https://www.theverge.com/2021/1/6/22217743/trump-capitol-attack-youtube-video-removed-twitter-facebook-moderation|url-status=live}}</ref> Елу екі адам қамауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.fox5dc.com/news/over-50-people-arrested-14-officers-injured-and-4-deaths-reported-amid-pro-trump-protests-in-dc|title=Over 50 people arrested, 14 officers injured and 4 deaths reported amid pro-Trump protests in DC|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107065255/https://www.fox5dc.com/news/over-50-people-arrested-14-officers-injured-and-4-deaths-reported-amid-pro-trump-protests-in-dc|url-status=live}}</ref> Трампты қолдайтын наразылар физикалық зиян келтірді. Капитолийдің бүкіл аумағында көптеген тонау және вандализм әрекеттері болды. Наразылар Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелосидің кеңсесін басып алып, үстелдерді аударып, қабырғалардағы суреттерді жұлып тастады;<ref name="nytimes-0960">{{cite web|author=Erin Schaff, Sabrina Tavernise|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/mob-vandalize-pelosi-office|title=Marauding protesters vandalize Speaker Pelosi’s office|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109135139/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/mob-vandalize-pelosi-office|archivedate=2021-01-09}}</ref> Сенат депутатының кеңсесі мен өнер туындылары тоналды,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/video-senate-office-ransacked-capitol-chaos-viewed-5million-times-1559688|title=Video of Senate office ransacked in Capitol chaos viewed over 5 million times|author=Seren Morris On 1/7/21 at 9:57 AM EST|website=Newsweek|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020716/https://www.newsweek.com/video-senate-office-ransacked-capitol-chaos-viewed-5million-times-1559688|url-status=live}}</ref> ал Капитолий полицейлері ғимараттың «талқандалғанын» хабарлады. Ғимараттың барлық жерінде әйнек терезелер сындырылып, еденге әйнек пен қоқыс үйілген.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_dbbf8e4709f7dfcc4729ed32fe0337b9|title=Smoke grenades being deployed on Senate side of the US Capitol|author=Meg Wagner, Melissa Macaya, Mike Hayes, Melissa Mahtani, Veronica Rocha and Fernando Alfonso III|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106222928/https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_dbbf8e4709f7dfcc4729ed32fe0337b9|url-status=live}}</ref> Наразылар [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]]-тің жазу және хабар тарату жабдықтарын репортёрларды қудалап жібергеннен кейін жойды. Капитолий маңындағы зорлық-зомбылық салдарынан 14 офицер жарақат алды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_0984a749da2f02cde25434eaa9507065|title=Multiple officers injured in the mob violence|author=Brown, Pamela; Gray, Noah|website=[[CNN]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212613/https://www.cnn.com/politics/live-news/congress-electoral-college-vote-count-2021/h_0984a749da2f02cde25434eaa9507065|url-status=live}}</ref> === Қатысушылар === «Бугалу» қозғалысының жақтастары, Three Percenters, Proud Boys, Oath Keepers, Groypers, ұлтшыл-анархистер, неоконфедераттар және қара еврейлер шабуыл кезінде немесе оның барысында эмблемалары бар белгілер мен жабдықтарды киіп жүрді; кейбір қатысушылар [[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау концлагеріне]] және оның ''«Arbeit macht frei»'' («еңбек сені еркін етеді») деген ұранына сілтеме жасайтын жейделерді қоса, неонацистік киім киді.<ref name="List1">* {{cite web|lang=en|url=https://www.businessinsider.com/hate-symbols-and-extremist-groups-at-the-us-capitol-siege-2021-1#national-anarchist-movement-n-am-11|title=Several groups of extremists stormed the Capitol on Wednesday. Here are some of the most notable individuals, symbols, and groups.|author=Neilson, Susie; McFall-Johnsen, Morgan|work=[[Business Insider]]|date=2021-01-06|access-date=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107223216/https://www.businessinsider.com/hate-symbols-and-extremist-groups-at-the-us-capitol-siege-2021-1#national-anarchist-movement-n-am-11|url-status=live}} * {{cite news|title=Hate on display: A guide to the symbols and signs on display at the Capitol insurrection|url=https://www.jweekly.com/2021/01/07/hate-on-display-a-guide-to-the-symbols-and-signs-on-display-at-the-capitol-insurrection/|accessdate=2021-01-08|work=J. The Jewish News of Northern California|publisher=[[Еврейское телеграфное агентство]]|date=2021-01-07|author=Adkins, Laura E.; Burack, Emily|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108000802/https://www.jweekly.com/2021/01/07/hate-on-display-a-guide-to-the-symbols-and-signs-on-display-at-the-capitol-insurrection/}} * {{Cite web|language=en|url=https://news.yahoo.com/second-revolution-begins-armed-wing-053014168.html|title='Second revolution begins': Armed right-wing groups celebrate Capitol attack|website=Yahoo! News|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-07|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107183012/https://news.yahoo.com/second-revolution-begins-armed-wing-053014168.html|url-status=live}} * {{cite news|last1=Read|first1=Richard|last2=Hennessy-Fisk|first2=Molly|last3=Chabria|first3=Anita|title=Far-right extremists want to attack more capitols, but are divided after D.C. riot|url=https://www.msn.com/en-us/news/politics/far-right-extremists-want-to-attack-more-capitols-but-are-divided-after-dc-riot/ar-BB1cA4Q9|accessdate=2021-01-08|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[MSN]]|date=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108142036/https://www.msn.com/en-us/news/politics/far-right-extremists-want-to-attack-more-capitols-but-are-divided-after-dc-riot/ar-BB1cA4Q9}} {{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/06/dc-protests-live-updates-trump-supporters-electoral-college-proud-boys/4126018001/|title=Pro-Trump rioters breach Capitol, forcing lockdown; one person shot; Pence evacuated, Senate chamber cleared out|author=Yancey-Bragg, N'dea; Bacon, John; Carless, Will; Miller, Ryan W.|website=[[USA Today]]|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211223/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2021/01/06/dc-protests-live-updates-trump-supporters-electoral-college-proud-boys/4126018001/|url-status=live}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.timesofisrael.com/fears-as-trump-supporters-including-anti-semitic-groups-rally-in-washington/|title=Fears as Trump supporters, including anti-Semitic groups, rally in Washington|author=|first=Ben|last=Sales|website=www.timesofisrael.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106214230/https://www.timesofisrael.com/fears-as-trump-supporters-including-anti-semitic-groups-rally-in-washington/|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.snopes.com/fact-check/confederate-flag-capitol-dc/|title=Was the Confederate Flag Raised at the U.S. Capitol in Washington, D.C.?|website=Snopes.com|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106215047/https://www.snopes.com/fact-check/confederate-flag-capitol-dc/|url-status=live}}</ref> Ұлттық социалистік клубтың — неонацистік көше бандасының — мүшелері шабуылға қатысуы туралы егжей-тегжейлі айтып, бұл әрекеттер «АҚШ-тағы Ақ нәсіл революциясының басталуы» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/93wnja/neo-nazis-boast-about-participation-in-capitol-hill-invasion|title=Neo-Nazis Boast About Participation In Capitol Hill Invasion|author=Ben Makuch|website=[[Vice (журнал)]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020725/https://www.vice.com/en/article/93wnja/neo-nazis-boast-about-participation-in-capitol-hill-invasion|url-status=live}}</ref> Шабуылдан кейін [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] агенттігі 120-дан астам қатысушылардың жария және онлайн жазбаларын зерттеп, олардың көпшілігі әлеуметтік желілерде 2020 жылғы президенттік сайлау туралы астыртын ой-пікірлер теорияларын қолдағанын, сондай-ақ QAnon астыртын ой-пікірлер теориясы жақтастары таратқан көзқарастарды бөліскенін анықтады. Бұдан бөлек, шабуылға дейін кейбірі демократ және республикалық саясаткерлерге қоқан-лоқы көрсеткен.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/us-capitol-trump-supporters-1806ea8dc15a2c04f2a68acd6b55cace|title=Records show fervent Trump fans fueled US Capitol takeover|author=Michael Biesecker, Michael Kunzelman, Gillian Flaccus, Jim Mustian|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111143844/https://apnews.com/article/us-capitol-trump-supporters-1806ea8dc15a2c04f2a68acd6b55cace|url-status=live}}</ref> Оқиға интернетте аса танымал деп сипатталды; оның барысында «Трампты қолдайтын интернет белсенділері» мен жанкүйерлер тікелей эфирлер жүргізіп, селфи жасады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.weny.com/story/43149645/cnns-elle-reeve-donald-trump-plus-the-internet-brings-extremism-to-the-masses|title=CNN's Elle Reeve: 'Donald Trump plus the Internet brings extremism to the masses'|author=Brian Stelter|website=weny.com|date=2021-01-09|publisher=WENY News|accessdate=2021-01-11|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111020731/https://www.weny.com/story/43149645/cnns-elle-reeve-donald-trump-plus-the-internet-brings-extremism-to-the-masses|url-status=dead}}</ref> Акция қатысушыларының арасында белгілі музыкант, Iced Earth рок тобының жетекшісі Джон Шаффер болды. Оқиға кезінде кемінде он үш қазіргі және бұрынғы республикашыл депутат болды. Барлығы да зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысқанын жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wwltv.com/article/news/nation-world/west-virginia-lawmaker-among-rioters/507-081d6ef7-3bea-4c1a-97e1-73ff88ae350d|title=Local lawmakers from several states joined, observed riot at US Capitol|author=|website=wwltv.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107185722/https://www.wwltv.com/article/news/nation-world/west-virginia-lawmaker-among-rioters/507-081d6ef7-3bea-4c1a-97e1-73ff88ae350d|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/democrats-call-for-nevada-republican-annie-black-to-resign-assembly-seat/|title=Democrats call for Nevada Republican Annie Black to resign Assembly seat|author=|website=KLAS|date=2021-01-08|publisher=|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110025002/https://www.8newsnow.com/news/local-news/democrats-call-for-nevada-republican-annie-black-to-resign-assembly-seat/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wtop.com/local-politics-elections-news/2021/01/after-traitor-tweet-cox-denounces-mob-violence-at-u-s-capitol/|title=After ‘traitor’ tweet, Maryland state Del. Cox denounces ‘mob violence’ at Capitol|website=WTOP|date=2021-01-10|accessdate=2021-01-12|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110100123/https://wtop.com/local-politics-elections-news/2021/01/after-traitor-tweet-cox-denounces-mob-violence-at-u-s-capitol/|url-status=live}}</ref> === Құқық қорғау органдарының әрекеттері === 2021 жылғы 6 қаңтар шамамен сағат 14:31-де Вашингтон мэрі Мюриэл Баузер сол түні күшіне енетін коменданттық сағат енгізетінін жариялады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-curfew-trump-protesters-police-clash-national-guard-request-denied/|title=DC Curfew In Effect After Chaos Unfolds On Capitol, Request For Additional National Guardsmen Denied By DOD|author=Penz says|website=|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106211538/https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-curfew-trump-protesters-police-clash-national-guard-request-denied/|url-status=live}}</ref> Вирджиния штатының губернаторы Ральф Нортам көршілес Александрия қаласы мен Солтүстік Вирджиниядағы Арлингтон округінде де коменданттық сағат енгізді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wric.com/news/u-s-world/at-least-one-building-near-u-s-capitol-evacuated-due-to-the-unrest/|title=Trump-supporters violently occupy U.S. Capitol amid election certification, protests result in four deaths|author=|website=8News|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106233522/https://www.wric.com/news/u-s-world/at-least-one-building-near-u-s-capitol-evacuated-due-to-the-unrest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wfxrtv.com/news/regional-news/virginia-news/gov-northam-issues-state-of-emergency-issues-curfew-in-alexandria-arlington/|title=Gov. Northam issues State of Emergency, institutes curfew in Alexandria, Arlington|author=|website=WFXRtv|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107025705/https://www.wfxrtv.com/news/regional-news/virginia-news/gov-northam-issues-state-of-emergency-issues-curfew-in-alexandria-arlington/|url-status=live}}</ref> Нортам Вирджиния Ұлттық гвардиясының мүшелері мен штаттың 200 сарбазын Вашингтон құқық қорғау органдарына қолдау көрсету үшін жіберді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wsls.com/news/virginia/2021/01/06/gov-northam-sending-virginia-national-guard-and-200-state-troopers-to-washington-dc/|title=Gov. Northam announces Virginia National Guard deployment will last through at least Joe Biden’s inauguration|author=Jeff Williamson|website=WSLS|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212609/https://www.wsls.com/news/virginia/2021/01/06/gov-northam-sending-virginia-national-guard-and-200-state-troopers-to-washington-dc/|url-status=live}}</ref> Полиция наразыларды Капитолийден алыстатуға тырысуды жалғастырды, наразылықтар жалғасты, олардың кейбірі Капитолий төбесінен тыс жерлерге ауысты. Репортёрларға ауызша және физикалық шабуылдар жасалғаны хабарланды, бұл ретте наразылар БАҚ-ты «[[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]» таратты деп айыптады.<ref name="co-9535">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/election-us-2020-55558355|title=Biden: Black Lives protesters treated very differently|lang=en|website=[[BBC News (телеканал)|BBC News]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112191727/https://www.bbc.com/news/live/election-us-2020-55558355|archivedate=2021-01-12}}</ref> Жергілікті уақыт бойынша шамамен 18:00-де полиция Капитолий ғимаратын наразылардан «толық тазарту» туралы жариялады, олардың соңғылары кешеннің шығыс бөлігінде қалды.<ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/world/countries/protesty-v-ssha-siloviki-zachistili-kapitoliy-poslednie-novosti-50134336.html|title=Силовики зачистили здание Капитолия от протестующих, утверждение результатов выборов может продолжиться ночью|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045235/https://nv.ua/world/countries/protesty-v-ssha-siloviki-zachistili-kapitoliy-poslednie-novosti-50134336.html|url-status=live}}</ref> Операция көзден [[жасауратқыш газ]] және жарық-шу гранаталарын қолдану арқылы жүргізілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sport-express.ru/obshchestvo/news/storonniki-trampa-ustroili-besporyadki-v-ssha-i-vorvalis-v-kapitoliy-1744914/|title=Сторонники Трампа устроили беспорядки в США и ворвались в Капитолий|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110215118/https://www.sport-express.ru/obshchestvo/news/storonniki-trampa-ustroili-besporyadki-v-ssha-i-vorvalis-v-kapitoliy-1744914/|url-status=live}}</ref> 6 қаңтар кешінде АҚШ Конгресі президент сайлауында сайлаушылар алқасының дауыс беру нәтижелерін бекітті, оған сәйкес демократ [[Джо Байден]] жеңіске жетті. Конгрессмендер АҚШ президенті сайлауының қорытындыларын растады, оған сәйкес Байден қазіргі президент Дональд Трамптан озып шықты (Байден — 306 дауыс, Трамп — 232 дауыс; жеңіске жету үшін 270 дауыс қажет еді).<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-07|first=Reuters|last=Staff|date=2021-01-07|website=Reuters|title=U.S. Congress accepts Electoral College result; clears way for Biden to become president|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-congress-election-certification-idUSKBN29C0Z2|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107090404/https://www.reuters.com/article/us-usa-congress-election-certification-idUSKBN29C0Z2}}</ref> 6 қаңтарға қараған түні Вашингтон Ұлттық гвардиясының 2700 әскери қызметшісі және Вирджиния Ұлттық гвардиясының 650 әскери қызметшісі Вашингтонға жіберілетіні хабарланды.<ref name="nytimes-0446">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests|title=Today’s Rampage at the Capitol, as It Happened|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110031229/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests|archivedate=2021-01-10}}</ref> Нью-Йорк штатының губернаторы Эндрю Куомо басқа штаттар уәде еткен ресурстарға қосымша ретінде Колумбия округіне Нью-Йорк Ұлттық гвардиясының мың әскери қызметшісін жіберуге уәде берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rochesterfirst.com/new-york-state/cuomo-calls-d-c-riots-failed-attempt-at-a-coup/|title=Gov. Cuomo: Capital riots a ‘failed attempt at a coup,’ NY National Guard sent to DC|website=RochesterFirst|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107200858/https://www.rochesterfirst.com/new-york-state/cuomo-calls-d-c-riots-failed-attempt-at-a-coup/|url-status=live}}</ref> 6 қаңтарға қараған түні мэр Баузер Вашингтондағы төтенше жағдай режимін 15 күнге ұзарту туралы бұйрық шығарды, өйткені кейбір адамдардың «инаугурацияға дейін өздерінің қатыгез наразылықтарын жалғастыратынын» болжады.<ref name="nytimes-2332">{{cite web|author=Michael Levenson|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/washington-dc-mayor-issues-order-extending-emergency-for-15-days|title=Washington, D.C. mayor issues order extending emergency for 15 days|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108223701/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/washington-dc-protests/washington-dc-mayor-issues-order-extending-emergency-for-15-days|archivedate=2021-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://mayor.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/mayormb/release_content/attachments/Mayor%27s%20Order%202021-003.pdf|title=Mayor's Order 2021-003|author=Bowser, Muriel|website=[[Мэр округа Колумбия]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052454/https://mayor.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/mayormb/release_content/attachments/Mayor%27s%20Order%202021-003.pdf|url-status=live}}</ref> Келесі күні армия министрі Райан Д. Маккарти Капитолий ғимаратының айналасына кемінде 30 күнге қоршау орнатылатынын жариялады; сол күні оның құрылысы басталды. Сондай-ақ Маккарти Нью-Джерси Ұлттық гвардиясының әскерлері, сондай-ақ Делавэр, Нью-Йорк және Пенсильвания Ұлттық гвардиясының әскерлері мобилизацияланатынын мәлімдеді. === Сайлаушылар дауыстарын санаудың аяқталуы === Конгресс Капитолий наразылардан тазартылғаннан кейін қайта жиналды, ал Сенат 6 қаңтарда шамамен 20:00-де өз отырысын жалғастырып, Аризона сайлаушыларына қатысты қарсылықты талқылауды аяқтау үшін қайта жұмысын бастады. 21:58-де Сенат қарсылықты 93–6 есебімен қабылдамады, тек алты республикашыл ғана қолдады: Тед Круз, Джош Хоули, Синди Хайд-Смит, Джон Нили Кеннеди, Роджер Маршалл және Томми Табервилл. 23:08-де Өкілдер палатасы да ұсынысты 303—121 есебімен қабылдамады. «Қолдағандардың» барлығы республикашылдардан болды, ал «қарсы» дауыс бергендер — 83 республикашыл және 220 демократ.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00001|title=Roll Call Vote 117th Congress - 1st Session|website=[[Сенат США]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107145609/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00001|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clerk.house.gov/evs/2021/roll010.xml|title=FINAL VOTE RESULTS FOR ROLL CALL 10|author=|website=Clerk of the United States House of Representatives|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107150245/https://clerk.house.gov/evs/2021/roll010.xml|url-status=live}}</ref> Тағы бір қарсылықты Пенсильваниядан республикашыл өкіл Скотт Перри және Миссуриден сенатор Джош Хоули Пенсильвания сайлаушыларына қатысты білдірді, бұл қарсылықты талқылау үшін бірлескен отырыста тағы екі сағаттық үзіліс жасалды.<ref name="apnews-7852" /> 7 қаңтарда сағат 00:30-да Сенат бұл қарсылықты да 92–7 есебімен қабылдамады, дауыс беру нәтижесінде алдыңғыдай адамдар қолдады, тек сенаторлар Синтия Ламмис пен Рик Скотт қолдап, ал Джон Кеннеди қарсы дауыс берді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00002|title=Roll Call Vote 117th Congress - 1st Session|author=|website=[[Сенат США]]|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107063050/https://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=117&session=1&vote=00002|url-status=live}}</ref> 03:08-де Өкілдер палатасы да қарсылықты қолдау туралы ұсынысты 282—138 есебімен қабылдамады. Бұл жолы да «қолдағандардың» барлығы республикашылдар болды, ал «қарсы» дауыс бергендер — тек 64 республикашыл және 218 демократ.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clerk.house.gov/evs/2021/roll011.xml|title=FINAL VOTE RESULTS FOR ROLL CALL 11|author=|website=clerk.house.gov|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107081913/https://clerk.house.gov/evs/2021/roll011.xml|url-status=live}}</ref> Сағат 3:41-де Конгресс сайлаушылар алқасының дауыс беру нәтижелерін растады — Байден 306 дауыс, Трамп 232 дауыс жинады. Пенс Байден мен Харрис 20 қаңтарда қызметіне кірісетінін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-08|date=2021-01-07|website=BBC News|title=Capitol riots: Congress certifies Joe Biden's victory after chaotic scenes|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55568621|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107100538/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55568621}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2021/01/06/congress-count-electoral-college-votes-biden-win/6556555002/|title=Pence affirms Biden as winner, formalizing electoral count after day of riots at Capitol; Trump prepares for exit|author=Ledyard King, Maureen Groppe, Nicholas Wu, Bart Jansen, Courtney Subramanian, Joey Garrison|website=[[USA TODAY]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107100543/https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2021/01/06/congress-count-electoral-college-votes-biden-win/6556555002/|url-status=live}}</ref><ref name="nytimes-5723">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/electoral-vote|title=Mob Attack, Incited by Trump, Delays Election Certification|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109234726/https://www.nytimes.com/live/2021/01/06/us/electoral-vote|archivedate=2021-01-09}}</ref> === Қауіпсіздік шаралары === Капитолийге шабуылдан кейін және қудалау жағдайлары жиілеген соң Конгресс мүшелеріне әуежайларда қосымша күзет берілді.<ref name=":19">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/01/09/politics/members-of-congress-increased-security-airports/index.html|title=Members of Congress to get increased security while traveling through airports|author=Manu Raju, Senior Congressional Correspondent|website=CNN|accessdate=2021-01-10|archivedate=2021-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110011304/https://www.cnn.com/2021/01/09/politics/members-of-congress-increased-security-airports/index.html|url-status=live}}</ref> Байденнің инаугурациясы күні Рональд Рейган атындағы Вашингтон ұлттық әуежайы, Балтимор–Вашингтон халықаралық әуежайы және Даллес атындағы Вашингтон әуежайы Капитолий полициясы тарапынан қорғалатын болады.<ref name=":19" /> Шабуылдан кейін Капитолийдегі қауіпсіздік шаралары күшейтілді. Капитолийдің айналасына күзет қоршауы орнатылды, ал Ұлттық гвардияның 6200 әскери қызметшісі [[Вашингтон агломерациясы|ел астанасы маңына]] орналастырылды. 20 қаңтарға дейін астанаға бекітілген Ұлттық гвардия бөлімшелеріне өлімге әкелетін қару қолдану құралдарына қол жеткізуге рұқсат беріледі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.military.com/daily-news/2021/01/09/national-guard-troops-deploying-dc-will-come-lethal-weapons.html|title=National Guard Troops Deploying to DC Will Come With Lethal Weapons|author=Richard Sisk|website=Military.com|date=2021-01-09|accessdate=2021-01-10|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109132716/https://www.military.com/daily-news/2021/01/09/national-guard-troops-deploying-dc-will-come-lethal-weapons.html|url-status=live}}</ref> == Колумбия округінен тыс жерлердегі оқиғалар == === Штаттар капитолийлері === АҚШ Капитолийіне шабуылдан кейін қауіпсіздік себептеріне байланысты АҚШ-тың бірнеше штат капитолийлері жабылды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kvue.com/article/news/local/austin-rally-protest-march-for-trump/269-6df202da-cabb-43fe-b4f8-2a3bda77de92|title=Texas Capitol grounds in Austin reopen after closing due to US Capitol riot|author=|website=kvue.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212616/https://www.kvue.com/article/news/local/austin-rally-protest-march-for-trump/269-6df202da-cabb-43fe-b4f8-2a3bda77de92|url-status=live}}</ref> Сакраменто (Калифорния) қаласында он бір адам бұрыш бүріккішін заңсыз сақтағаны үшін қамауға алынды. Жарақаттар туралы хабарланбағанымен, кем дегенде бір шабуыл жасалғаны айтылды. Сакраменто орталығында бірнеше көше жабылып, бірнеше автобус бағыты тоқтатылды, ал демонстрацияға 200-ден астам полиция қызметкері жіберілді. Кейбір топ мүшелері ультраоңшыл Proud Boys қозғалысын қолдайтын жазуы бар жейделер киді.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.abc10.com/article/news/local/sacramento/hundreds-gather-at-sacramento-capitol-to-protest-2020-election/103-d2e330bd-1268-404f-8edc-bc97bef71629|title=11 arrested for having pepper spray at Capitol demonstrations {{!}} Updates|author=|website=abc10.com|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052538/https://www.abc10.com/article/news/local/sacramento/hundreds-gather-at-sacramento-capitol-to-protest-2020-election/103-d2e330bd-1268-404f-8edc-bc97bef71629|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kcra.com/article/california-hopes-to-vaccinate-1-million-more-in-next-10-days-updates-priority-list-covid/35144374|title=California hopes to vaccinate 1 million more in next 10 days. Here's who's next in line|author=Daniel Macht|website=KCRA|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045527/https://www.kcra.com/article/california-hopes-to-vaccinate-1-million-more-in-next-10-days-updates-priority-list-covid/35144374|url-status=live}}</ref> Джорджиядағы жасақтар да [[Джорджия]] штатының Капитолийіне шабуыл жасауға тырысты, бұл Джорджияның мемлекеттік хатшысы Брэд Раффенспергер мен басқа да ресми тұлғалардың эвакуациялануына себеп болды. 2021 жылғы 6 қаңтарда шамамен 15:15-те Джорджия Капитолийі маңындағы демонстрацияның басым бөлігі таратылғаны хабарланды. Канзас штатының Капитолийінде де наразылықтар өтті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fox4kc.com/news/protesters-breach-kansas-statehouse/|title=About 200 Trump supporters stage rally at Kansas Statehouse|author=|website=FOX 4 Kansas City WDAF-TV {{!}} News, Weather, Sports|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106205317/https://fox4kc.com/news/protesters-breach-kansas-statehouse/|url-status=live}}</ref> Капитолий күзетшісінің айтуынша, наразыларға ротондада болуға рұқсат берілді, өйткені олардың сол жерде акция өткізуге рұқсаты болған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ksn.com/news/capitol-bureau/protesters-enter-kansas-statehouse/|title=Protesters hold rally inside Kansas statehouse|author=|website=KSN-TV|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106212537/https://www.ksn.com/news/capitol-bureau/protesters-enter-kansas-statehouse/|url-status=live}}</ref> Миннесота штатының Сент-Пол қаласында өткен «Капитолийді шабуылдау» атты бейбіт митингіні Миннесота штаттық патрулінің шамамен 30 әскери қызметшісі қарсы алды және ол штат Капитолийіне зиян келтірген жоқ. Кейін демонстранттар губернатор резиденциясына қарай бет алды. Вашингтонда адамдар АҚШ Капитолийіне кіріп кеткенін білгенде, наразылар қуанды. Небраска штатының Линкольн қаласында наразылар Небраска заң шығару жиналысының жаңа сессиясының ашылуы кезінде штат астанасы маңына жиналды. Огайо штатының Колумбус қаласында наразылар мен қарсылар Огайо штатының Үйі алдында акция өткізді. Бір зорлық-зомбылық оқиғасы туралы хабарланды. Оклахома-Сити қаласындағы Оклахома штатының Капитолийі кезекті наразылық орнына айналды. Бір адам өрт қоюға әрекет жасағаны, сондай-ақ шабуыл және өзгенің жалауын өрттеуге тырысқаны үшін қамауға алынды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-legislature-oklahoma-167526c8b0a9a915bf9ab9f2ebcde558|title=One arrested as Trump supporters gather at Oklahoma Capitol|author=|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045516/https://apnews.com/article/election-2020-joe-biden-donald-trump-legislature-oklahoma-167526c8b0a9a915bf9ab9f2ebcde558|url-status=live}}</ref> Наразылық жүздеген адамды қамтыды және жалпы бейбіт өтті.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.koco.com/article/hundreds-peacefully-protest-at-oklahoma-capitol-in-support-of-president-donald-trump/35143667|title=Hundreds peacefully protest at Oklahoma Capitol in support of President Donald Trump|author=Perris Jones|website=KOCO|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045525/https://www.koco.com/article/hundreds-peacefully-protest-at-oklahoma-capitol-in-support-of-president-donald-trump/35143667|url-status=live}}</ref> Невада штатының Карсон-Сити қаласында да халық жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/carson-city-protest-peaceful-filled-with-pro-trump-messages/|title=Carson City protest peaceful, filled with pro-Trump messages|author=|website=KLAS|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045547/https://www.8newsnow.com/news/local-news/carson-city-protest-peaceful-filled-with-pro-trump-messages/|url-status=live}}</ref> [[Теннесси]] штатындағы екі депутат [[Нэшвилл (Мичиган)|Нэшвилл]] қаласындағы ''Legislative Plaza'' алаңында дұға митингін өткізді. Жиналғандар саны шамамен 150 адам болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-nashville-elections-tennessee-088b420b66fa342b6cb5081f1cc8fb84|title=Tennessee lawmakers hold prayer rally in support of Trump|author=Travis Loller|website=[[Associated Press]]|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052539/https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-nashville-elections-tennessee-088b420b66fa342b6cb5081f1cc8fb84|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/protesters-gather-outside-state-capitols-nationwide-chaos-sweeps-congress-n1253125|title=Protesters gather outside state capitols nationwide as chaos sweeps Congress|author=Phil McCausland, Minyvonne Burke, Ezra Kaplan, Alicia Victoria Lozano|website=[[NBC]]|date=2021-01-07|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107052530/https://www.nbcnews.com/news/us-news/protesters-gather-outside-state-capitols-nationwide-chaos-sweeps-congress-n1253125|url-status=live}}</ref> Вашингтон штатының Олимпия қаласында наразылар Вашингтон губернаторы резиденциясының алдындағы көгалға шықты.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/trump-supporters-open-gate-at-governors-mansion-in-olympia-occupy-front-lawn/|title=Trump supporters leave lawn of Washington state governor’s mansion after standoff|author=|website=The Seattle Times|date=2021-01-07|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl= https://web.archive.org/web/20210106233442/https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/trump-supporters-open-gate-at-governors-mansion-in-olympia-occupy-front-lawn/|url-status=live}}</ref> === АҚШ-тың басқа қалалары === [[Лас-Вегас]]тағы (Невада штаты) Ahern қонақүйінің маңына бірнеше жүздеген адам жиналып, наразылық акциясын өткізді. Шерушілер Лас-Вегас бульварына шығып, Ллойд Д. Джордж атындағы федералдық сот ғимаратына дейін маршпен барды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/trump-supporters-rally-peacefully-outside-us-courthouse-in-las-vegas-2243806/|title=Trump supporters rally peacefully outside US courthouse in Las Vegas|author=|website=Las Vegas Review-Journal|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045533/https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/trump-supporters-rally-peacefully-outside-us-courthouse-in-las-vegas-2243806/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ktnv.com/news/political/elections-local/stop-the-steal-car-parade-happening-in-las-vegas|title=UPDATE: 'Stop the Steal' protest in downtown Las Vegas draws hundreds of Trump supporters|website=KTNV|date=2021-01-06|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107045546/https://www.ktnv.com/news/political/elections-local/stop-the-steal-car-parade-happening-in-las-vegas|url-status=live}}</ref> Наразылықтар Лос-Анжелес аймағында да өтті, соның ішінде Лос-Анжелес полиция департаментінің штаб-пәтері, Беверли-Хиллз және Ньюпорт-Бич қалаларында. Сондай-ақ бір оқиға тіркелді: наразылардың бірі қарсы наразылыққа шыққан адамды химиялық тітіркендіргішпен бүркіген.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailynews.com/2021/01/06/protesters-clash-in-downtown-l-a-while-trump-rallies-unfold-elsewhere-in-southern-california|title=Protesters clash in downtown L.A., while Trump rallies unfold elsewhere in Southern California|author=|website=Daily News|date=2021-01-06|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107034933/https://www.dailynews.com/2021/01/06/protesters-clash-in-downtown-l-a-while-trump-rallies-unfold-elsewhere-in-southern-california/|url-status=live}}</ref> === Басқа елдер === Канадада ондаған адам [[Торонто]], [[Ванкувер]] және [[Калгари]] қалаларында Трампты қолдау үшін жиналды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://globalnews.ca/news/7559368/canada-pro-trump-rallies-us-capitol-lockdown/|title=Small pro-Trump rallies break out in Canada amid chaos at U.S. Capitol|author=|website=Global News|date=|publisher=|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106233016/https://globalnews.ca/news/7559368/canada-pro-trump-rallies-us-capitol-lockdown/|url-status=live}}</ref> Ванкувердегі митинг кезінде Канадалық телерадиохабар тарату корпорациясының фототілшісі Бен Нелмске наразылардың бірі шабуыл жасаған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bc.ctvnews.ca/photographers-attacked-at-pro-trump-rally-in-downtown-vancouver-1.5256712|title=Photographers attacked at pro-Trump rally in downtown Vancouver|website=British Columbia|date=2021-01-06|access-date=2021-01-08|archive-date=2021-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107100102/https://bc.ctvnews.ca/photographers-attacked-at-pro-trump-rally-in-downtown-vancouver-1.5256712|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dailyhive.com/vancouver/cbc-journalist-attacked-trump-rally-vancouver|title=CBC journalist attacked while covering pro-Trump rally in Vancouver {{!}} News|website=dailyhive.com|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020700/https://dailyhive.com/vancouver/cbc-journalist-attacked-trump-rally-vancouver|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://globalnews.ca/news/7560142/photographer-attacked-vancouver-trump-rally/|title=Photojournalist attacked at Vancouver pro-Trump rally|author=Simon Little|website=Global News|date=2021-01-06|publisher=Corus Entertainment Inc.|accessdate=2021-01-08|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108020753/https://globalnews.ca/news/7560142/photographer-attacked-vancouver-trump-rally/|url-status=live}}</ref> Жапонияда Трампты қолдау мақсатында бірнеше жүздеген адам [[Токио]]да жиналды. Наразылардың кейбірі АҚШ туы мен Күншығыс туын ұстап шықты. Токиодағы митинг «Happy Science» діни қозғалысының қолдауымен өтіп, Вашингтондағы митингіден бірнеше сағат бұрын ұйымдастырылды.<ref>{{Cite news|access-date=2021-01-08|first=Adam|last=Taylor|website=[[The Washington Post]]|title=Trump’s ‘stop the steal’ message finds an international audience among conspiracy theorists and suspected cults|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/01/07/trump-qanon-stop-the-steal-japan/|date=2021-01-07|lang=en|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113010400/https://www.washingtonpost.com/world/2021/01/07/trump-qanon-stop-the-steal-japan/}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ Капитолийіне шабуыл (2021)]] [[Санат:6 қаңтар оқиғалары]] [[Санат:2021 жыл қаңтардағы АҚШ]] [[Санат:2021 жылдағы наразылықтар]] [[Санат:Вашингтондағы наразылықтар]] [[Санат:АҚШ-тағы жаппай наразылықтар]] 2lz39x7fgtxwkkjsw8iakxo5250e6k8 Қатысушы:Nurken/зертхана/Қазақстандағы президент сайлауы (2029) 2 762288 3653271 3501930 2026-09-11T05:41:00Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Erlankarin.jpg|Erlankarin.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Erlankarin.jpg|жойған]], себебі: No permission since 3 September 2026. 3653271 wikitext text/x-wiki {{Болашақтағы оқиғалар|date=20 қараша 2029}} {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2036) | келесі сайлау жылы = 2036 | сайлау атауы = Қазақстан президент сайлауы | сайлау күні = [[2029 жыл]], [[20 қараша]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | жалпы кандидат = | кезең = | жарамды = | жарамсыз = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар = | қатысқандар = | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | қосымша2 = | науқан = | дебат = | түс1 = | сурет1 = | кандидат1 = | дауыс1 = | пайыз1 = | жыныс1 = | партия1 = | коалиция1 = | партия1 коалиция1 = | партия2 коалиция1 = | партия3 коалиция1 = | партия4 коалиция1 = | партия5 коалиция1 = | партия6 коалиция1 = | партия7 коалиция1 = | түс2 = | сурет2 = | кандидат2 = | жыныс2 = | партия2 = | дауыс2 = | пайыз2 = | сурет3 = | түс3 = | кандидат3 = | жыныс3 = | партия3 = | дауыс3 = | пайыз3 = | түс4 = | жыныс4 = | сурет4 = | кандидат4 = | дауыс4 = | пайыз4 = | партия4 = | сурет5 = | түс5 = | кандидат5 = | жыныс5 = | партия5 = | дауыс5 = | пайыз5 = | соңы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] | ізашар партия = [[Партиясыз]] | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар = | ізбасар партия = | қарта = | қарта атауы = Облыс бойынша сайлау нәтижесі | төменгі тақырып = | мазмұн = }} 2029 жылғы 20 қарашада [[Қазақстан]]да [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|президент сайлауы]] өтеді деп жоспарланған. Бұл сайлауда халық жетіжылдық бір мерзімге келесі президентін сайламақ. [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы кезектен тыс сайлау]]да қызметтегі президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] қайта сайланған еді. [[Қазақстан Конституциясы|Конституция]] бойынша Тоқаев ендігі қайта сайлана алмайды. == Алғышарттары == [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы республикалық референдум]]нан кейін Қазақстан президенті 7 жылдық бір мерзімге ғана сайлана алатын болды.<ref name="merzim">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32038663.html |title=Тоқаев президенттікті 7 жылдық бір мерзіммен шектеу және Астана атауын қайтару туралы түзетулерге қол қойды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2022-09-17 |accessdate=2025-04-11}}</ref> Сол жылы өткен [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|кезектен тыс президент сайлау]]ында Тоқаев осы бір реттік мерзімге сайланды. Оның мерзімі осылайша 2029 жылы бітпек.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/167486/ |title=ОСК Қасым-Жомарт Тоқаевты Президент ретінде тіркеді |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2022-11-22 |accessdate=2025-04-11}}</ref> [[Әл-Жазира телеарнасы]]на берген 2025 жылғы сұхбатында Тоқаев 2029 жылы биліктен кететінін растады.<ref>{{Cite web|url=https://uz.kursiv.media/2025-06-02/tokaev-ujdet-v-otstavku-v-2029-godu/ |title=Токаев уйдет в отставку в 2029 году |language=ru |work=uz.kursiv.media |last=Тен |first=Александр |date=2025-06-02 |accessdate=2025-07-17}}</ref> 2022 жылғы президент сайлауы мен [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде [[Аманат (партия)|Аманат]] партиясы билікте қала берді. [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] [[Қазақстан премьер-министрі]] ретіндегі жұмысын жалғастыра берді де, қызметтен 2024 жылғы ақпанда ғана кетті. Оның ізбасары [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] атанды. Тоқаевтың 2019 жылы билікке келгелі экономика жыл сайын 4.4% өсе берді.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/en/2025-03-12/engk-yeri-how-has-kazakhstans-economy-changed-under-tokayevs-presidency/ |title=How has Kazakhstan’s economy changed under Tokayev’s presidency? |language=en |work=kz.kursiv.media |last=Машаев |first=Асқар |date=2025-03-12 |accessdate=2025-07-17}}</ref> Алайда Тоқаев тұсындағы елдегі демократия мен сөз бостандығы күмәнді. Елде журналистер құқығы,<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-pressure-on-journalists-is-intensifying-who-is-behind-it-and-how-to-stop-it/32251825.html |title=Қазақстанда журналистерге қысым күшейді. Мұның артында кім тұр? Қалай тоқтатуға болады? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Троценко |first=Пётр |date=2023-02-02 |accessdate=2025-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2024/06/22/new-mass-media-law-threatens-freedom-speech-information-kazakhstan |title=New Mass Media Law Threatens Freedom of Speech, Information in Kazakhstan |language=en |publisher=[[Human Rights Watch]] |last=Williamson |first=Hugh |date=2024-06-22 |accessdate=2025-07-17}}</ref> адам құқығы және сөз бостандығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/report/2024/08/27/politically-targeted-economically-isolated/how-kazakhstans-financing-terrorism |title=Politically Targeted, Economically Isolated |language=en |publisher=[[Human Rights Watch]] |last=Williamson |first=Hugh |date=2024-08-27 |accessdate=2025-07-17}}</ref> әлсіреп келді. [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] (ЕҚЫҰ) сияқты халықаралық ұйымдар соңғы сайлау әділ өтпеген деді.<ref>{{Cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/531812 |title=Kazakhstan’s Early Presidential Election Lacked Competitiveness and, While Efficiently Prepared, Underlined Need for Further Reforms, Observers Say |language=en |publisher=[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |last=Andrusz |first=Katya |date=2022-11-21 |accessdate=2025-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eurasianet.org/new-kazakhstan-old-methods-no-respite-for-beleaguered-opposition |title=New Kazakhstan, old methods: No respite for beleaguered opposition |language=en |work=eurasianet.org |last=Kumenov |first=Almaz |date=2023-05-25 |accessdate=2025-07-17}}</ref> Тоқаев, бұған қарамастан, елді «аса демократиялық» деді, «біз халықаралық адам құқықтары ұйымдарының ұсыныстарына тыңдауға міндетті емеспіз» деп қосты.<ref>{{Cite web|url=https://timesca.com/president-tokayev-kazakhstan-charts-its-own-course/ |title=President Tokayev: Kazakhstan Charts Its Own Course |language=en |work=timesca.com |last=Cutler |first=Robert M. |date=2023-06-03 |accessdate=2025-07-17}}</ref> == Сайлау жүйесі == [[Қазақстан президенті]] жетіжылдық мерзімге бір мәрте ғана сайлана алады.<ref name="merzim" /> Қазақстан президенті екіайналымды жүйе бойынша сайланады; сайлаудың бірінші айналымында еш үміткер де 50%-дан көп дауыс жинай алмаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер екі ай ішінде екінші айналымға қатысады.<ref>{{Cite web|url=http://www.electionguide.org/elections/id/2612/ |title=Republic of Kazakhstan: Election for President |lang=en |work=electionguide.org}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190327101202/http://www.electionguide.org/elections/id/2612/|date=2019-03-27}}</ref><ref name=":1" /> Президент сайлауы нәтижесіз шықса, не саналмай қалса [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) екі ай ішінде сайлауды қайта ұйымдастыратын болады.<ref name=":1">{{Cite web |title=On Elections in the Republic of Kazakhstan – "Adilet" LIS |language=en |url=https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z950002464_ |accessdate=2022-09-02 |work=adilet.zan.kz}} {{Wayback|date=2022-09-02 |url=https://web.archive.org/web/20220902031103/https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z950002464_}}</ref> === Үміткерлерге қойылатын шарттар === [[Қазақстан Конституциясы]]ның 41-бабы бойынша «Қазақстан Республикасының Президенті болып тумысынан Республика азаматы болып табылатын, қырық жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген, Қазақстанда соңғы он бес жыл бойы тұратын және жоғары білімі бар Республика азаматы сайлана алады». «Республика Президентінің кезекті сайлауы желтоқсанның бірінші жексенбісінде өткізіледі және ол мерзімі жағынан Республика Парламентінің жаңа құрамын сайлаумен тұспа-тұс келмеуге тиіс».<ref name="atazan">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution |title=Қазақстан Республикасының Конституциясы |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2025-07-17}}</ref> == Мүмкін үміткерлер == Бірнеше дереккөзде президенттікке баратыны мүмкін делінген тұлғалар: <gallery caption="Ықтимал үміткерлер" mode=packed widths="160px" heights="160px"> Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|[[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары|Сенат төрағасы]]<br>'''{{nowrap|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]}}'''<br>(2020–қазір) Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Мәжіліс төрағасы]]<br>'''[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]'''<br>(2022–қазір) Imangali Tasmagambetov (2023-12-19).jpg|[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|ҰҚШҰ]] Бас хатшысы<br>{{nobold|'''[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]'''}}<br>(2023–қазір) Qanat Bozımbaev (2024-03-31).jpg|[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Вице-премьер]]<br>{{nobold|'''[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]]'''}}<br>(2024–қазір) Murat Nurtleu (cropped, 01913631).jpg|[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Вице-премьер]] – [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]]<br>'''[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]'''<br>(2023–қазір) Olzhas Bektenov (cropped).jpg|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]]<br>'''[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]'''<br>(2024–қазір) </gallery> ===Мәулен Әшімбаев=== [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары|Сенат төрағасы]] болып 2020 жылдан бері қызмет етіп келеді. Ол — елдегі тәжірибесі бар шенеуніктердің бірі.<ref name="masa">{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/azastanda-prezident-neshe-ret-saylandy-kelesi-prezident-kim |title=Қазақстанда президент неше рет сайланды. Келесі президент кім? |language=kk |work=masa.media |date=2025-01-16 |accessdate=2025-04-11}}</ref><ref name="zanami">{{YouTube|OTFajhTsnhE|Кто станет президентом Казахстана после Токаева?}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/prezidenti-kim/ |title=Өзгермейтін жүйе һәм келесі президент кім? |lang=kk |work=kaz.orda.kz |last=Байтас |first=Бек |date=2021-05-24 |accessdate=2025-07-17}}</ref> Қазақстан Конституциясының 48-бабы бойынша Қазақстан президенті мерзімінен ерте қызметтен кетсе, [[Қазақстан президентінің міндетін атқарушы|оның міндетін]] Сенат төрағасы орындайтын болады.<ref name="atazan" /> ===Ерлан Қошанов=== [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] — 2022 жылдан бергі [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Мәжіліс төрағасы]]. Сенат төрағасы Әшімбаевтай ол ықтимал үміткер делінеді.<ref name="masa" /><ref name="zanami" /> 2022 жылғы 26 сәуірде Қошанов [[Аманат (партия)|Аманат]] билік партиясының төрағасы атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.parlam.kz/3/blogs/koshanov/Biography |title=Қошанов Ерлан Жақанұлы |lang=kk |publisher=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]]нің ресми сайты |accessdate=2025-07-17}}</ref> Ол — Қазақстан президенті болмаған бұл қызметтегі тұңғыш адам. ===Ерлан Қарин=== [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Министрлер кабинеті]]нің мүшесі болмағанына қарамастан, [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] ретіндегі [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] — елдегі аса ықпалды тұлға.<ref name="zanami" /> Бірнеше дереккөз оны да ықтимал үміткер дейді.<ref name="zanami" /><ref name="masa" /> ===Иманғали Тасмағамбетов=== Бұрынғы [[Қазақстан премьер-министрі]] [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] — 2022 жылдан бергі [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]ның Бас хатшысы. 1990 жылдардан бері шенеунік болып келген Тасмағамбетов, мүмкін, ықтимал үміткерлердің ең тәжірибелісі.<ref name="zanami" /><ref name="masa" /> ===Қанат Бозымбаев=== Тоқаевтың туысы делінетін<ref name="zanami" /> 2024 жылы [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасары]] болып тағайындалғаны арқылы саясатқа қайта оралған [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]] — келесі президенттікке ықтимал үміткерлердің бірі. Тасмағамбетовтей ол да тәжірибесі аса көп шенеунік.<ref name="zanami" /><ref name="masa" /> ===Мұрат Нұртілеу=== [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Вице-премьер]] – [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]дің келесі президент болатыны аса ықтимал болмаса да, мүмкін делінді.<ref name="zanami" /><ref name="masa" /> ===Олжас Бектенов=== [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] — 2024 жылғы ақпаннан бергі [[Қазақстан премьер-министрі]]. Ең жас үміткерлердің бірі ретінде оның келесі президент болуы ықтимал емес, бірақ сонда да мүмкін деп бағаланады.<ref name="zanami" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2029 жылдағы Қазақстан]] dl7jduvp6knza9ll85x3zjc5x1x4omc Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3653207 3652773 2026-09-10T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3653207 json application/json { "articles": 245103, "pages": 671120, "edits": 3649486, "users": 181687, "activeusers": 357, "admins": 15, "files": 8775 } a12p1juknlskxcjqgcvivr0q76xoj3w Санаэ Такаити 0 766550 3653424 3521607 2026-09-11T11:34:41Z Aldogarov 95591 «[[Санат:Әйел саясаткер|Әйел саясаткер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653424 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Санаэ Такаити | Шынайы есімі = 高市 早苗 | Суреті = Sanae Takaichi portrait (HD).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 жыл | Титулы = [[Жапония премьер-министрі]] | Ту = Standard of the Prime Minister of Japan.svg | Ту2 = Gosichigirimon.svg | Басқара бастады = 21 қазан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Монарх = [[Нарухито]] | Ізашары = [[Сигэру Исиба]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Либерал-демократиялық партия (Жапония)|Либерал-демократиялық партия]]ның президенті | Ту_2 = Liberal Democratic Party (Japan) Flag.svg | Ту2_2 = 自民党Logo.svg | Басқара бастады_2 = 4 қазан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = [[Сигэру Исиба]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Жапония Ішкі істер және коммуниуациялар министрлігі|Ішкі істер және коммуникациялар министрі]] | Ту_3 = MIC logo-1.svg | Ту2_3 = Flag of Japan.svg | Басқара бастады_3 = 11 қыркүйек 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 16 қыркүйек 2020 | Премьер_3 = [[Синдзо Абэ]] | Ізашары_3 = Масатоси Исида | Ізбасары_3 = Рёта Такэда | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 3 қыркүйек 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 3 тамыз 2017 | Премьер_4 = [[Синдзо Абэ]] | Ізашары_4 = Ёситака Синдо | Ізбасары_4 = Сэико Нода | Титулы_5 = [[Жапония Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]ның депутаты | Ту_5 = Badge House of Representatives Japan.png | Ту2_5 = Shugiin logo2.png | Басқара бастады_5 = 11 қыркүйек 2005 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = Тэцудзи Накамура | Ізбасары_5 = | Басқара бастады_6 = 19 шілде 1993 | Басқаруын аяқтады_6 = 8 қараша 2003 | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | Туған күні = 7.3.1961 | Туған жері = [[Яматокорияма]], {{туғанжері|Нара (префектура){{!}}Нара|Нара префектурасында}}, [[Жапония]] | Азаматтығы = | Қызмет еткен жылдары = | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|[[Таку Ямамото]]|2004|2017|end=divorced}}{{marriage||2021}} | Балалары = 3{{efn|Таку Ямамотомен некесінен өгей балалары}} | Династия = | Партиясы = [[Либерал-демократиялық партия (Жапония)|Либерал-демократиялық партия]] (1996–)<br>[[Жаңа мәре партиясы (Жапония)|Жаңа мәре партиясы]] (1994–1996)<br>{{iw|Либералдар (Жапония, 1994)|Либералдар|ja|自由党 (日本 1994)}} (1994)<br>[[Партиясыз]] (1993–1994) | Білімі = [[Кобе университеті]] | Мамандығы = Бизнес әкімшілігі бакалавры | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = Takaiti-Sanae Singnature.png | Commons = Sanae Takaichi | Сайты = {{URL|https://www.sanae.gr.jp/}} | Марапаттары = }} '''Санаэ Такаити'''{{efn|{{lang-ja|高市 早苗}}, ''Takaichi Sanae''. Такаитидің тегі [[Косэки|ресми құжаттарда]] 髙市 делінеді. Тұңғыш некесі кезінде Такаитидің есімі '''Санаэ Ямамото''' ({{lang-ja|山本早苗}}, ''Yamamoto Sanae'') болды.}}<ref name="azattiqsayl" /><ref name="egemensayl" /> (кейде '''Такаичи''',<ref>{{Cite web |date=2025-10-21 |title=Мемлекет басшысы Жапония Премьер-министрі Санаэ Такаичиге құттықтау хатын жолдады |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-premer-ministri-sanae-takaichige-kuttyktau-hatyn-zholdady-219319 |accessdate=2025-10-22 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |language=kk}}</ref> [[7 наурыз]] [[1961 жыл]], [[Нара (префектура)|Нара префектурасы]]) — [[жапония]]лық саясаткер, 2025 жылғы қазаннан бергі [[Жапония премьер-министрі]] мен [[Либерал-демократиялық партия (Жапония)|Либерал-демократиялық партия]]ның президенті. Такаити — бұл лауазымдарға ие болған тұңғыш әйел және [[Нара (префектура)|Нара префектурасы]]ның тұңғыш тумасы. 1993 жылдан 2003 жылға дейін және 2005 жылдан бері [[Жапония Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]ның депутаты болып келген ол бұрын [[Синдзо Абэ]] мен [[Фумио Кисида]] премьерліктері тұсында түрлі министрліктерді басқарған. Такаитидің ұстанымын бақылаушылар [[Ұлтшылдық|ұлтшыл]], [[Консерватизм|консерваторлық]] деп сипаттаған.<ref name="The Japan Times22">{{cite news |last=Osaki |first=Tomohiro |date=2021-09-05 |title=Could Japan soon have a female leader? Sanae Takaichi emerges as a contender |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2021/09/05/national/sanae-takaichi-ldp-contender/ |language=en |access-date=2021-09-07 |publisher=The Japan Times}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210905090228/https://www.japantimes.co.jp/news/2021/09/05/national/sanae-takaichi-ldp-contender/ |date=2021-09-05}}</ref><ref>{{cite magazine |date=2021-09-29 |title=Fumio Kishida Is Japan's New Prime Minister. Here's How He Beat a Much More Popular Rival |url=https://time.com/6102367/fumio-kishida-japan-prime-minister/ |access-date=2025-07-27 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |quote=Yoshikazu Kato, a director of a Tokyo-based research and consulting firm Trans-Pacific Group (TPG), believes Kishida’s team was able to secure more votes with help from supporters of ultraconservative candidate Sanae Takaichi—who was vying to become Japan's first female prime minister.}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210929072821/https://time.com/6102367/fumio-kishida-japan-prime-minister/ |date=2021-09-29}}</ref> Такаитидің ішкі саясатына белсенді мемлекеттік шығындар мен [[абэномика]]ның жалғасуы жатады. Әлеуметтік мәселелерге келгенде, ол консерваторлық пікір айтып жүрген: ол үйленгендегі әйел фамилиясының өзгергенін қолдайды және Жапон императорлық әулетіндегі әйелдің басшы болғанына қарсы тұрады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/world/asia/sanae-takaichi-becomes-japans-first-female-prime-minister-rcna238601 |title=Japan has its first female prime minister, but not all women are celebrating |language=en |publisher=NBC News |date=2025-10-21 |accessdate=2025-10-22}}</ref> Ол Жапония армиясын қайта құру идеясын қарастыру керек деп ойлайды, Жапонияның [[Тайвань]] мен АҚШ-пен қатынасын дамытамын дейді. Такаити — аса ұлтшыл [[Ниппон Кайги]] тобының мүшесі, Жапония тарихына ұлтшыл көзқараспен қарайды, тарих осы түрде ғана БАҚ-та, оқу орындарында көрсетілсін дейді. == Өмірбаяны == [[Яматокорияма]], [[Нара (префектура)|Нара префектурасы]]нда туған Такаити [[Кобе университеті]]н бітіріп, саяси мансабына дейін жазушы, заңи көмекші, таратқыш болды. 1993 жылы [[партиясыз]] болып [[Жапония Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]на сайланды да, 1996 жылы [[Либерал-демократиялық партия (Жапония)|Либерал-демократиялық партия]]ның мүшесі атанды. Абэның шәкірті болған ол Абэның премьерлігі тұсында түрлі министрліктерге басшы болды, соның ішінде екі мәрте [[Жапония Ішкі істер және коммуниуациялар министрлігі|Ішкі істер және коммуникациялар министрлігі]]нің министрі болды. 2021 жылы Такаити Либерал-демократиялық партияның басшысына үміткер болды, алайда 3-орын алып, жеңілді.<ref>{{Cite web |author=Junko Ogura, Selina Wang and Helen Regan |date=2021-09-29 |title=Fumio Kishida expected to become Japan's next Prime Minister after ruling party vote |language=en |url=https://www.cnn.com/2021/09/29/asia/japan-leadership-election-kishida-intl-hnk/index.html |accessdate=2021-09-30 |publisher=CNN}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210929070237/https://www.cnn.com/2021/09/29/asia/japan-leadership-election-kishida-intl-hnk/index.html |date=2021-09-29}}</ref> 2022 жылдан 2024 жылға дейін, [[Фумио Кисида]] премьерлігі тұсында, ол Экономикалық тұрақтылық үшін Мемлекет министрі болды. Такаити 2024 жылы Либерал-демократиялық партияның басшысына екінші мәрте үміткер атанып, бірінші айналымда жеңді, алайда екінші айналымда [[Сигэру Исиба]]ға жеңілді. Исибаның отставкасынан кейінгі 2025 жылғы Партия басшысы сайлануына Такаити тағы бір қатысып, осы жылы жеңіп, партияның тұңғыш әйел басшысы атанды.<ref name="Takaichi poised to become Japan's first female PM after winning LDP poll">{{cite news |author=Semans, Himari; Ninivaggi, Gabriele; Takahara, Kanako |title=Takaichi poised to become Japan's first female PM after winning LDP poll |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/10/04/japan/politics/ldp-election-winner-takaichi/ |work=The Japan Times |date=2025-10-04 |language=en}}</ref> [[Жапония Инновациялар партиясы]]мен бірге коалицияға келіп, Такаити 21 қазанда [[Жапония парламенті]] көмегімен [[Жапония премьер-министрі]] болып сайланды да, осылайша елдің тұңғыш әйел премьері болды.<ref name="Sanae Takaichi on course to become Japan’s first female PM after new coalition deal">{{cite web |last=McCurry |first=Justin |title=Sanae Takaichi on course to become Japan’s first female PM after new coalition deal |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/20/sanae-takaichi-likely-become-japan-first-female-prime-minister |website=The Guardian |language=en |date=2025-10-20}}</ref><ref name="Inspired by Thatcher, Sanae Takaichi becomes Japan's first female premier">{{cite news |title=Inspired by Thatcher, Sanae Takaichi becomes Japan's first female premier |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/inspired-by-thatcher-sanae-takaichi-becomes-japans-first-female-premier-2025-10-21/ |language=en |publisher=[[Reuters]] |date=2025-10-21}}</ref> Такаитиге 237 адам дауыс берді. Оның қарсыласы, [[Ёсихико Нода]], 149 дауыс алды.<ref name="azattiqsayl">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/33565696.html |title=Жапонияда алғаш рет әйел адам премьер-министр болып сайланды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2025-10-21 |accessdate=2025-10-28}}</ref><ref name="egemensayl">{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/397429-zhaponiyada-alghash-ret-ayel-premer-ministr-bolyp-saylandy |title=Жапонияда алғаш рет әйел премьер-министр болып сайланды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2025-10-21 |accessdate=2025-10-28}}</ref> == Өз өмірі == 2004 жылы Такаити әріптес депутат [[Таку Ямамото]]ға үйленді.<ref>{{Cite web |url=https://sanae.gr.jp/column_details336.html |title=Marriage Report |language=en |work=sanae.gr.jp |accessdate=2024-09-15}} {{Wayback|url=url=https://web.archive.org/web/20150602054727/https://sanae.gr.jp/column_details336.html |date=2015-06-02}}</ref> Олардың еш баласы болмаған, бірақ Ямамотоның бұрынғы некесінен 3 баласы бар. Олар 2017 жылғы шілдеде ажырасты. Себебін Такаити саяси келіспеушілік деді.<ref>{{Cite web|date=2017-07-19 |title=高市総務相「仮面夫婦」だった自民党の山本拓衆院議員と離婚 〈週刊朝日〉|url=https://dot.asahi.com/wa/2017071900104.html |accessdate=2020-09-16 |publisher=AERA dot. (アエラドット) |language=ja}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200908143711/https://dot.asahi.com/wa/2017071900104.html |date=2020-09-08}}</ref><ref>{{Cite web |last=「週刊文春」編集部 |title=高市早苗デッド政調会長の再婚 夫の山本拓血を求める・前衆院議員が「高市姓」に |url=https://bunshun.jp/articles/-/53958 |accessdate=2022-08-07 |publisher=文春オンライン |language=ja |date=2022-04-27}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220427070107/https://bunshun.jp/articles/-/53958 |date=2022-04-27}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда олар қайта үйленді. Такаитидің өгей балаларынан төрт немересі бар.<ref>{{Cite web |title=高市早苗の家族は？息子は養子？孫の存在・結婚・離婚の情報についても調査！ ｜ monjiroBLOG |url=https://aokiin.com/jy/takaichi-sanae-musuko-48599/ |accessdate=2024-08-17 |publisher=monjiroBLOG |language=ja}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210928140451/https://aokiin.com/jy/takaichi-sanae-musuko-48599/ |date=2021-09-28}}</ref><ref>{{Cite web |title=高市総務相が山本拓議員と離婚 政治的立場の違いで - 社会 : 日刊スポーツ |url=https://www.nikkansports.com/general/nikkan/news/1858636.html |accessdate=2024-09-18 |work=nikkansports.com |language=ja}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20211029172750/https://www.nikkansports.com/general/nikkan/news/1858636.html |date=2021-10-29}}</ref> [[Гинекология]]лық аурудан ота жасатқан Такаити жүкті болуды, бала тууды қиын көрді де, ақыр аяғында бала табудан бас тартты. 2007 жылы ол «қоғам баласыз әйелдерді қабылдаса ғой» деді.<ref>{{Cite web |title=不妊の女性にも温かい社会であって欲しい {{!}} 大臣ウィークリー 平成18年9月～平成19年8月 {{!}} コラム {{!}} 高市早苗(たかいちさなえ) |url=https://www.sanae.gr.jp/column_detail120.html |accessdate=2025-10-19 |work=Sanae.gr.jp |language=ja}} {{Wayback|date=2021-07-24 |url=https://web.archive.org/web/20210724182117/https://www.sanae.gr.jp/column_detail120.html}}</ref> Бірінші некесінде Такаити күйеуінің тегін заңды түрде алды, бірақ қоғамдық өмірде туған тегін қолдана берді. Қайта үйленгесін [[Таку Ямамото]] оның орнына Такаити тегін алды, бұл ерлі-зайыптылардың бірдей тегіне ие болуы керек деген заңды талапты орындау үшін жасалды.<ref name=shd5>{{cite news |title=(2ページ目)高市早苗政調会長の再婚 夫の山本拓・前衆院議員が「高市姓」に |url=https://bunshun.jp/articles/-/53958?page=2 |publisher=Shūkan Bunshun |date=2022-04-27 |language=ja}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220428062600/https://bunshun.jp/articles/-/53958?page=2 |date=2022-04-28}}</ref> 2025 жылғы қарашада премьер-министр Такаити күніне 2, кейде 4 сағат ұйықтайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/11/14/japan/politics/takaichi-sleep-overwork/ |title=Prime Minister Takaichi says she sleeps only 2-4 hours a night |language=en |publisher=Japan Times |date=2025-11-14 |accessdate=2025-11-14}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Жапония}} {{DEFAULTSORT:Такаити, Санаэ}} [[Санат:Жапония саясаткерлері]] [[Санат:Кобе университеті түлектері]] [[Санат:Жапония премьер-министрлері]] [[Санат:Саясаттағы Жапония әйелдері]] [[Санат:Жапония Өкілдер палатасы мүшелері]] [[Санат:Жапония ішкі істер министрлері]] [[Санат:Либерал-демократиялық партия (Жапония) төрағалары]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел саясаткер]] h0lc2p84y3wwrkccsrdby1848l9kusw Әсемқоңыр қысқа көшесі (Астана) 0 768271 3653283 3601650 2026-09-11T06:08:20Z Tilaqtobe 183640 3653283 wikitext text/x-wiki «Әсемқоңыр» атауы нені білдіреді? «Әсемқоңыр» — қазақтың дәстүрлі күй өнеріндегі атау. Астана көшесіне бұл атаудың берілуі қазақтың ұлттық музыкасы мен күй өнерін дәріптеуге байланысты. Атап айтқанда, «Әсемқоңыр» — Дина Нұрпейісованың күйлерінің бірі. {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''Әсемқоңыр қысқа көшесі.''' "Көктал" ТА. [[Жаяу Мұса көшесі (Астана)|Жаяу Мұса көшесінен]] басталып, [[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)|Ақыт Үлімжіұлы көшесінде]] аяқталады. Басқа көшелермен қиылыспайды. Ұзындығы - 190 м. [[Әсем қоңыр|Әсемқоңыр]] — 1937 жылғы шығарылған Дина Нұрпейісованың күйі. [[Санат:Астана көшелері]] <ref>АСТАНА КҾШЕЛЕРІ, Астана, 2011</ref> a5cgoh8n8zmwaoeqnk3lpnq100lnfzq 3653446 3653283 2026-09-11T11:58:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3520100 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''Әсемқоңыр қысқа көшесі.''' "Көктал" ТА. [[Жаяу Мұса көшесі (Астана)|Жаяу Мұса көшесінен]] басталып, [[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)|Ақыт Үлімжіұлы көшесінде]] аяқталады. Басқа көшелермен қиылыспайды. Ұзындығы - 190 м. [[Әсем қоңыр|Әсемқоңыр]] — 1937 жылғы шығарылған Дина Нұрпейісованың күйі. [[Санат:Астана көшелері]] faorh8b3cuyfycgac3ok4cy95699sgp Төлепбек Балабекұлы Жантай 0 768365 3653374 3651458 2026-09-11T09:47:25Z RaiymbekZh 170385 /* Өмірбаяны */ 3653374 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Жантаев}}{{Тұлға | Есімі = Төлепбек Балабекұлы Жантай | Туған күні = 1875 | Қайтыс болған күні = 14.06.1938 | Туған жері = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Омбы облысы|Омбы облысында}}, [[РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Мамандығы = | Партиясы = [[Алаш орда]] | Балалары = 8, соның ішінде [[Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев|Бәйбек]] | Жұбайы = Бағине Қанапияқызы |Азаматтығы={{Байрақ|Ресей империясы}}; {{Байрақ|Алаш автономиясы}}; {{Байрақ|КСРО}}|Марапаттары=}} [[Сурет:Tolepbek Zhantayev wife.jpg|нобай|оңға|Төлепбек әйелі Бағине Қанапияқызы]] '''Жантай Төлепбек Балабекұлы''' ([[1875 жыл]], [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ресей империясы]] – [[14 маусым]] [[1938 жыл|1938]], [[Омбы облысы]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] қоғам қайраткері, қазіргі [[Қорғалжын ауданы]]ның тұңғыш болысы. == Өмірбаяны == Жантай 1875 жылы Ақмола облысының №3 ауылында дүниеге келген. Руы — [[Арғын]], [[Темеш (Арғын)|Темеш]]. 1918 жылдан бастап 1930 жылға дейін ол — [[Сабынды ауданы|Сабынды ауданының]] басқарушысы. 1930 жылы 23 желтоқсан күні Ақмола облысы бойынша НКВД жұмыскерлерімен ұсталды. 1931 жылы 11 сәуір күні [[Түзеу колониясы|ИТЛ]]-да 3 жылға сотталады. 1938 жылғы 20 мамырда ол [[Омбы облысы]]ның [[НКВД]] жұмыскерлерімен ұстады. 10 маусымда ол РКФСР-дың ҚК 58-10-бабы бойынша өлім жазасына кесілген. 14 маусымда Бекмағамбет (Бекіш) Құсайыновпен бірге атылған. Халықтың есінде соңғы сөздерінің арқасында қалды: {{Quote|text=Елге қызмет ету – менің соңғы абыройым.|sign=<small>''Т. Жантай''</small>|source=[https://bilim-all.kz/quote/19511]}} Кейіннен 1957 жылғы 19 маусымда ақталды.<ref>[https://bessmertnybarak.ru/books/person/799192/ Жантаев Төлепбек]</ref><ref>[https://kazgazeta.kz/news/70132 Омбы облысының өлтір-құрбандары]</ref> == Естелік == Сабынды ауылында Жантаев Төлепбек атындағы көше бар. == Тағы қараңыз == * [[Жұмабек Шәбденамұлы Жантаев]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Жантаев, Төлепбек Балабекұлы}} [[Санат:Ақмола облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:КСРО-да қайтыс болғандар]] [[Санат:РКФСР-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] [[Санат:Алаш қозғалысы мүшелері]] [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]] [[Санат:Алғабаста туғандар]] [[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]] [[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]] ez03umi89ouaqsc1ynzb0b7aq5u9s1a Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев 0 770335 3653114 3648737 2026-09-10T14:23:28Z RaiymbekZh 170385 /* */ ҚЖО алмады 3653114 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Жантаев}}{{Otheruses|Бәйбек}} {{Тұлға | Есімі = Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев | Сурет = Baibek Zhantayev reward.jpg | Сурет атауы = Жантаевтың сыйлық беті («Жауынгерлік еңбегі үшін медалі») | Туған күні = 1911 | Туған жері = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Дала генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1969 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ақмола|Астанада}}, [[Қазақстан]] | Белсенді жылдары = 1942–1945 | Не үшін белгілі = Ұлы Отан соғысына қатысқаны үшін | Әкесі = [[Төлепбек Балабекұлы Жантаев|Төлепбек Жантаев]] | Анасы = Қанапияқызы Бағине | Марапаттары = {{Қатар |{{Будапештті алғаны үшін медалі}} |{{Венаны алғаны үшін медалі}} |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} }} {{Қатар |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} }} |Балалары=Мақуза}} '''Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев''' ([[1911 жыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] – [[1969 жыл]], [[Астана|Ақмола]]) — кеңестік әскери, [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, Қазақ КСР еңбегін сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == [[File:Award list mentioning B. Zhantayev.jpg|thumb|Бәйбек Жантаевтың марапат тізімі ''(Бәйбек №3)'']] Бәйбек – [[Сабынды ауданы|аудан]] председателінің [[Төлепбек Балабекұлы Жантай|Төлепбек Жантайдың]] ұлы.<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero96055912?last_name=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA&page=1 Бәйбек Төлепбекұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260106053700/https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero96055912?last_name=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA&page=1 |date=2026-01-06 }}</ref> 1944 жылдан 1950 жылға дейін ол «Вена алу үшін», «Будапештті алған үшін», «1941–1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі», медальдарына ие болған.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38379929/?is_doc=true&utm_source=link&utm_medium=doc&utm_campaign=share БӘЙБЕК ЖАНТАЕВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260106140346/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38379929/?is_doc=true&utm_source=link&utm_medium=doc&utm_campaign=share |date=2026-01-06 }}</ref><ref>[https://batyrlarga-tagzym.kz/ru/hero/689301 Жантаев Байбек Тулепекович//БАТЫРЛАРҒА ТАҒЗЫМ]</ref> == Ерлігі == Дивизия құрамында 2.5 жыл бойы мінсіз қызмет атқарған қызыләскер Жантаев зеңбіректің материалдық бөлігін және арнайы құралдарды жетік меңгерген болатын. Жантаев екі рет жау ұшағын жарып, бір жау ұшағын атып түсірді. 1945 жылғы қаңтар шайқастары кезінде [[Будапешт]] қаласы ауданында жау жаяу әскерінің бір взводын өзі ғана жойды. Ұлы Отан соғысына 1942 жылғы қарашадан бастап қатысты. [[Серафимович]] қаласынан бастап, [[Днестр шатқалы|Днестр]], [[Днепр]], [[Дон]] арқылы [[Будапешт]] пен [[Вена]] қалаларына дейінгі жауынгерлік жолдан өтті. «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауға лайық деп танылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}{{Bio-stub}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы шайқастарының қатысушылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері]] [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]] [[Санат:Алғабаста туғандар]] cysdw3vc8y6yls8cq5hx3glunarvr2y Амангелді Әбзалиев 0 770814 3653266 3648567 2026-09-11T04:49:19Z АРАЙЛЫМ 184244 3653266 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox person | name = Әбзалиев Амангелді | birth_date = 8 наурыз 1939 | birth_place = Жосалы ауылы, Қармақшы ауданы | death_date = 15 қазан 2021 | death_place = Қызылорда қаласы | occupation = Қоғам қайраткері }} '''Әбзалиев Амангелді''' (8 наурыз [[1939 жыл]], Қармақшы ауданы [[Жосалы ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Жосалы ауылы]] – 15 қазан 2021 жыл, Қызылорда қаласы) – қоғам қайраткері, шаруашылық және өндіріс саласының ұйымдастырушысы. == Өмірбаяны == Ташкент темір жол көлігі электрмеханика техникумын (1959), Мәскеу темір жол көлігі инженерлерінің Бүкілодақтық сырттай институтын (1969), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1984) бітірген. Еңбек жолын Жосалы станциясында жолшы болып бастаған. Кейін Диірментөбе станциясында бригадир қызметін атқарды. «Қызылорда сельстрой» тресінің №2 Қармақшы жылжымалы механикаландырылған колоннасында аға экономист, жоспарлау бөлімінің басшысы, бас инженер болып жұмыс істеді. Әр жылдары Қызылорда облыстық атқару комитеті төрағасының көмекшісі, облыстық партия комитетінің құрылыс бөлімінде нұсқаушы, Қазалы аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Сондай-ақ облыстық жергілікті өнеркәсіп басқармасының басшысы, өнеркәсіп және көлік бөлімінің меңгерушісі (1969–1985), Қызылорда қалалық атқару комитетінің төрағасы (1985–1989), облыстық сауда басқармасы бастығының бірінші орынбасары (1989–1991) болды. 1991–2002 жылдары «Қызылорда мұнайөнім» облыстық бірлестігінің бас директоры қызметін атқарып, өңірдің отын-энергетика және сауда саласының дамуына үлес қосты. == Марапаттары мен атақтары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Ерен еңбегі үшін» медалі]] (2012) * Қызылорда қаласының құрметті азаматы == Әдебиеттер == * СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023 * Қызылорда облысы: энциклопедиялық анықтамалық / Жалпы ред. Қ. С. Есмағамбетов. – Алматы: «Арыс», 2015. – 231-б. * Қызылорда қаласының құрметті азаматтары: анықтамалық жинақ. – Қызылорда, 2018. – 97-б. 89ph5rcynmx1knanej9lgdntfhthc7z Лаура Фернандес Дельгадо 0 775091 3653425 3608619 2026-09-11T11:39:49Z Aldogarov 95591 «[[Санат:Коста-Рика университетінің түлектері|Коста-Рика университетінің түлектері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Әйел саясаткер|Әйел саясаткер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653425 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Лаура Фернандес Дельгадо | Шынайы есімі = Laura Fernández Delgado | Суреті = Laura Virginia Fernández Delgado in 2017.jpg | Сурет ені = | Атауы = 2017 жылы түскен | Титулы = 50-[[Коста-Рика президенті]] | Ту = Flag of Costa Rica.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Ізашары = [[Родриго Чавес Роблес]] | Ізбасары = | Президент = | Титулы_2 = Ұлттық жоспарлау министрі | Ту_2 = Flag of Costa Rica.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 8.05.2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 8.01.2025 | Президент_2 = Родриго Чавес Роблес | Ізашары_2 = Пилар Гарридо Гонзало | Ізбасары_2 = Марта Родригез | Туған күні = 4.07.1986 | Туған жері = [[Пунтаренас (Коста-Рика)|Пунтаренас]], [[Коста-Рика]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Джеффри Авендано | Балалары = | Партиясы = Тәуелсіз халық партиясы | Білімі = [[Коста-Рика университеті]] | Мамандығы = саясаттану | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Laura Fernández Delgado | Марапаттары = }} '''Лаура Вирхиния Фернандес Дельгадо''' — [[Коста-Рика]]ның жаңа сайланған президенті. 2026 жылдың 1 ақпанында өткен президент сайлауында 48,3%-бен жеңіске жетті.<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/costa-rica-election-results-fernandez-chaves-f072f4e01cde74a2f037072cc03293d5 |title=Conservative populist Laura Fernández wins Costa Rican presidency, preliminary results show |access-date=2 February 2026 |date=2 February 2026 |publisher=AP News |archive-date=2 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202043729/https://apnews.com/article/costa-rica-election-results-fernandez-chaves-f072f4e01cde74a2f037072cc03293d5 |url-status=live }}</ref> Ол [[Лаура Чинчилья]]дан кейін Коста-Рика тарихындағы екінші президент әйел болды.<ref>{{cite news |last1=Muñoz-Ledo |first1=Rocío |title=Laura Fernández asumirá en mayo como la segunda mujer presidenta de Costa Rica |url=https://cnnespanol.cnn.com/2026/02/02/latinoamerica/laura-fernandez-segunda-mujer-presidenta-costa-rica-orix |access-date=2 February 2026 |date=2 February 2026 |language=es |trans-title=Laura Fernández will take office in May as Costa Rica's second female president |archive-date=2 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202092430/http://cnnespanol.cnn.com/2026/02/02/latinoamerica/laura-fernandez-segunda-mujer-presidenta-costa-rica-orix |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Президент әйелдер]] [[Санат:Коста-Рика президенттері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] [[Санат:Президент әйелдер]] 98hwm05el25stee1er63o0ewo25ljsp Цифрлық сауаттылық 0 775474 3653057 3653019 2026-09-10T13:24:13Z Nurtenge 93712 [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] ([[User talk:Маржан Нурмаганбетовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3603806 wikitext text/x-wiki {{КӨРІНЕТІНТАҚЫРЫАПАТЫ:цифрландыру}} [[Санат:IT]] [[Санат:Информатика]] __МАЗМҰНДАТҚЫЗУ__ __NOINDEX____NONEWSECTIONLINK__{{Тексерілмеген мақала}} {{Жедел жойылсын|Сапасы төмен, ЖИ белгілері}} '''Цифрлық сауаттылық''' — ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) саналы, тиімді, қауіпсіз және сыни тұрғыда пайдалану қабілеті. Бұл ұғым тек техникалық дағдыларды ғана емес, ақпаратты бағалау, цифрлық ортада коммуникация жасау, цифрлық контент құру, киберқауіпсіздік пен цифрлық этика нормаларын сақтау қабілеттерін де қамтиды. Цифрлық сауаттылық ХХІ ғасыр құзыреттерінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. == Ұғымның қалыптасуы == «Цифрлық сауаттылық» терминін алғаш 1997 жылы американдық зерттеуші Пол Гилстер енгізген. Ол цифрлық сауаттылықты интернеттегі ақпаратты түсіну және сыни бағалау қабілеті ретінде сипаттаған. Уақыт өте келе ұғым кеңейіп, техникалық біліктілікпен қатар әлеуметтік, ақпараттық және когнитивтік құзыреттерді қамтитын кешенді категорияға айналды. ЮНЕСКО цифрлық сауаттылықты ақпараттық сауаттылық және медиасауаттылық ұғымдарымен тығыз байланыстырады. Халықаралық ұйымдардың зерттеулерінде ол «ақпараттық қоғамда толыққанды өмір сүру үшін қажетті базалық құзыреттер жиынтығы» ретінде анықталады. == Құрылымы == Еуропалық Комиссия әзірлеген DigComp (Digital Competence Framework for Citizens) моделіне сәйкес цифрлық сауаттылық бес негізгі бағыттан тұрады: === 1. Ақпараттық және деректердік сауаттылық === * ақпаратты іздеу; * деректерді талдау; * ақпараттың сенімділігін бағалау. === 2. Коммуникация және ынтымақтастық === * онлайн байланыс жасау; * цифрлық ортада этикалық нормаларды сақтау; * виртуалды командалық жұмыс. === 3. Цифрлық контент жасау === * мәтін, графика, бейне жасау; * бағдарламалау негіздері; * авторлық құқықты сақтау. === 4. Қауіпсіздік === * жеке деректерді қорғау; * кибергигиена; * кибершабуылдардан қорғану. === 5. Мәселелерді шешу === * техникалық ақауларды жою; * жаңа технологияларды игеру; * цифрлық құралдарды бейімдеу. == Білім беру жүйесіндегі рөлі == Цифрлық сауаттылық заманауи білім беру жүйесінде негізгі құзыреттердің бірі болып саналады. Ол: * қашықтан және аралас оқыту форматтарын тиімді пайдалануға; * онлайн білім беру платформаларымен жұмыс істеуге; * академиялық адалдық қағидаларын сақтауға; * зерттеу дағдыларын дамытуға ықпал етеді. COVID-19 пандемиясы кезеңінде цифрлық сауаттылықтың маңызы айтарлықтай артты, себебі білім беру үдерісі жаппай онлайн форматқа көшірілді. == Экономикалық және әлеуметтік маңызы == Цифрлық сауаттылық: * еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілікті арттырады; * электрондық үкімет қызметтерін пайдалануға мүмкіндік береді; * қаржылық технологияларды игеруге жағдай жасайды; * цифрлық теңсіздікті азайтуға ықпал етеді. Дүниежүзілік экономикалық форум деректеріне сәйкес, цифрлық құзыреттер болашақ мамандықтардың басым бөлігі үшін міндетті талапқа айналуда. == Қазақстандағы цифрлық сауаттылық == Қазақстан Республикасында цифрлық сауаттылықты арттыру мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады. 2017 жылы қабылданған «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы халықтың цифрлық құзыреттерін дамытуға, интернет инфрақұрылымды кеңейтуге және электрондық қызметтерді енгізуге бағытталған. Қазақстанда халықтың цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру мақсатында: * тегін оқыту курстары; * eGov порталын пайдалану бойынша тренингтер; * мектептерде информатика пәнінің жаңартылған мазмұны енгізілді. == Қазіргі сын-қатерлер == Цифрлық сауаттылық деңгейінің төмендігі келесі қауіптерге әкелуі мүмкін: * жалған ақпараттың таралуы; * киберқылмыстар; * дербес деректердің заңсыз пайдаланылуы; * цифрлық тәуелділік. Жасанды интеллект құралдарының кең таралуы цифрлық сауаттылық мазмұнын одан әрі кеңейтті. Қазіргі кезеңде оған алгоритмдік ойлау, деректер этикасы және цифрлық жауапкершілік мәселелері де кіреді. == Дереккөздер == # European Commission. ''Digital Competence Framework for Citizens (DigComp 2.1)''. – Brussels, 2017. # UNESCO. ''Digital Literacy in Education''. – Paris, 2018. # Қазақстан Республикасы. ''«Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы''. – 2017. # Gilster, P. ''Digital Literacy''. – New York: Wiley, 1997. # Ferrari, A. ''DIGCOMP: A Framework for Developing and Understanding Digital Competence in Europe''. – European Commission, 2013. # World Economic Forum. ''The Future of Jobs Report''. – Geneva, 2020. j5rvr78t7ok7nk40jc0b2fvsfgn6c7e Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3653232 3652832 2026-09-11T03:06:12Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3653232 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 129645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 231453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 447777] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 53364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 123051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 413683] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 9962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 108239] |- |4 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9827] |- |5 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16896] |- |6 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 242749] |- |7 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15335] |- |8 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 4871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8183] |- |9 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13216] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 80538] |- |11 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28409] |- |12 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8739] |- |13 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44590] |- |14 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 80696] |- |15 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73285] |- |16 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23144] |- |17 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20713] |- |18 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22770] |- |19 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29984] |- |20 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35420] |- |21 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25661] |- |22 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22795] |- |23 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11206] |- |24 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116539] |- |25 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27807] |- |26 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 56255] |- |27 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28224] |- |28 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33508] |- |29 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22662] |- |30 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27176] |- |31 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45393] |- |32 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8564] |- |33 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3497] |- |34 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22636] |- |35 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28259] |- |36 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 114798] |- |37 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16082] |- |38 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15403] |- |39 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5114] |- |40 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 61773] |- |41 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26102] |- |42 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 107193] |- |43 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6652] |- |44 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57314] |- |45 |[[Ақ жол (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2788] |- |46 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 120060] |- |47 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33781] |- |48 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11702] |- |49 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11513] |- |50 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6422] |- |51 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17709] |- |52 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36888] |- |53 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21645] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25371] |- |55 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3120] |- |56 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 63994] |- |57 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49055] |- |58 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3033] |- |59 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9341] |- |60 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4984] |- |61 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8656] |- |62 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27456] |- |63 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9633] |- |64 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2824] |- |65 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27263] |- |66 |[[Google]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google 4108] |- |67 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10909] |- |68 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3240] |- |69 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16039] |- |70 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57421] |- |71 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21367] |- |72 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15317] |- |73 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19675] |- |74 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12214] |- |75 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82080] |- |76 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 29063] |- |77 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9623] |- |78 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12968] |- |79 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35084] |- |80 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37009] |- |81 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23838] |- |82 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9107] |- |83 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18757] |- |84 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15257] |- |85 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30052] |- |86 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 2385] |- |87 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4662] |- |88 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17820] |- |89 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15582] |- |90 |[[Zhezkazgan Air]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zhezkazgan_Air 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zhezkazgan_Air 1012] |- |91 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18225] |- |92 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5090] |- |93 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76265] |- |94 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13982] |- |95 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11382] |- |96 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 52640] |- |97 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4671] |- |98 |[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2330] |- |99 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16457] |- |100 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26176] |- |101 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 33471] |- |102 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21656] |- |103 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11061] |- |104 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7170] |- |105 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2374] |- |106 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49181] |- |107 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 95833] |- |108 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4895] |- |109 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11929] |- |110 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9782] |- |111 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7248] |- |112 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63114] |- |113 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9537] |- |114 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 44428] |- |115 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23061] |- |116 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10992] |- |117 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12435] |- |118 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4868] |- |119 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4026] |- |120 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18548] |- |121 |[[Бекжан Әшірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1038] |- |122 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8319] |- |123 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15972] |- |124 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16466] |- |125 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 56944] |- |126 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15312] |- |127 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11777] |- |128 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6556] |- |129 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28661] |- |130 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13299] |- |131 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9293] |- |132 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 51326] |- |133 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19910] |- |134 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28135] |- |135 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12826] |- |136 |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1473] |- |137 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32101] |- |138 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12414] |- |139 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22627] |- |140 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35144] |- |141 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15581] |- |142 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18061] |- |143 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39383] |- |144 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16593] |- |145 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11831] |- |146 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12764] |- |147 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21782] |- |148 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34189] |- |149 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40746] |- |150 |[[Ветеринария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1351] |- |151 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 60338] |- |152 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14555] |- |153 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22223] |- |154 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2275] |- |155 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7990] |- |156 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7550] |- |157 |[[Google Chrome]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google_Chrome 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google_Chrome 1789] |- |158 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7520] |- |159 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13392] |- |160 |[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1143] |- |161 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8639] |- |162 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12547] |- |163 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 61185] |- |164 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 19818] |- |165 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35285] |- |166 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8648] |- |167 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9985] |- |168 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14981] |- |169 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8004] |- |170 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12597] |- |171 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2200] |- |172 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8089] |- |173 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4997] |- |174 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12372] |- |175 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11874] |- |176 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4591] |- |177 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12755] |- |178 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9453] |- |179 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8787] |- |180 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13773] |- |181 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12340] |- |182 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7700] |- |183 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6435] |- |184 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5555] |- |185 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 3673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 26258] |- |186 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18522] |- |187 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25168] |- |188 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19409] |- |189 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6721] |- |190 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3740] |- |191 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5221] |- |192 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 105017] |- |193 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33494] |- |194 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4358] |- |195 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12665] |- |196 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5521] |- |197 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5065] |- |198 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10928] |- |199 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9774] |- |200 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52508] |- |201 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12961] |- |202 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24707] |- |203 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14607] |- |204 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18534] |- |205 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2517] |- |206 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71758] |- |207 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10488] |- |208 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2139] |- |209 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7460] |- |210 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 10589] |- |211 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7973] |- |212 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13523] |- |213 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4108] |- |214 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27524] |- |215 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7697] |- |216 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10155] |- |217 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15163] |- |218 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 15854] |- |219 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9823] |- |220 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10650] |- |221 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8353] |- |222 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9034] |- |223 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6806] |- |224 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14696] |- |225 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10145] |- |226 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26302] |- |227 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8024] |- |228 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7882] |- |229 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3201] |- |230 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24448] |- |231 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3368] |- |232 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11752] |- |233 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27021] |- |234 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9916] |- |235 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17453] |- |236 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10929] |- |237 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6614] |- |238 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8251] |- |239 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 13509] |- |240 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4587] |- |241 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16477] |- |242 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9783] |- |243 |[[Ұлғайсын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 698] |- |244 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12732] |- |245 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4715] |- |246 |[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1441] |- |247 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10877] |- |248 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3492] |- |249 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7536] |- |250 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9520] |- |251 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11242] |- |252 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5260] |- |253 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18790] |- |254 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16361] |- |255 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26532] |- |256 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 33843] |- |257 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7009] |- |258 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 769] |- |259 |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 946] |- |260 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9016] |- |261 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2973] |- |262 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7488] |- |263 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8417] |- |264 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9030] |- |265 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6699] |- |266 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7399] |- |267 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20026] |- |268 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15920] |- |269 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27747] |- |270 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28434] |- |271 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 27604] |- |272 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7591] |- |273 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26354] |- |274 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40182] |- |275 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 5869] |- |276 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15352] |- |277 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2852] |- |278 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18424] |- |279 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8131] |- |280 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5749] |- |281 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 23367] |- |282 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8515] |- |283 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28240] |- |284 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10625] |- |285 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7465] |- |286 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24212] |- |287 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6955] |- |288 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10606] |- |289 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5980] |- |290 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7779] |- |291 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10106] |- |292 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7504] |- |293 |[[Жеке батылдығы үшін ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 23] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |- |294 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4731] |- |295 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6705] |- |296 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24741] |- |297 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8516] |- |298 |[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 658] |- |299 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17819] |- |300 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6084] |- |301 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16474] |- |302 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15676] |- |303 |[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2479] |- |304 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6051] |- |305 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5604] |- |306 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 37351] |- |307 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4925] |- |308 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17800] |- |309 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5522] |- |310 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17618] |- |311 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6151] |- |312 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24728] |- |313 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19658] |- |314 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10105] |- |315 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5462] |- |316 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6585] |- |317 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11124] |- |318 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11843] |- |319 |[[Сая Оразғалиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1444] |- |320 |[[SuperStar KZ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SuperStar_KZ 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SuperStar_KZ 839] |- |321 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7836] |- |322 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 55810] |- |323 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31890] |- |324 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9122] |- |325 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4561] |- |326 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2597] |- |327 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5547] |- |328 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11384] |- |329 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11463] |- |330 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7910] |- |331 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4481] |- |332 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11434] |- |333 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2145] |- |334 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9523] |- |335 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17350] |- |336 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10609] |- |337 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5241] |- |338 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5259] |- |339 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8695] |- |340 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10701] |- |341 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1117] |- |342 |[[Hybrid Theory]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Hybrid_Theory 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Hybrid_Theory 495] |- |343 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7072] |- |344 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5092] |- |345 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20957] |- |346 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 605] |- |347 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6140] |- |348 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2417] |- |349 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14625] |- |350 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6302] |- |351 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8696] |- |352 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6612] |- |353 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15171] |- |354 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11494] |- |355 |[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2030] |- |356 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 21589] |- |357 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27083] |- |358 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 9926] |- |359 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5289] |- |360 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22797] |- |361 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4564] |- |362 |[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2548] |- |363 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2218] |- |364 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5861] |- |365 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21900] |- |366 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24428] |- |367 |[[Логистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2546] |- |368 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7853] |- |369 |[[Сағат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4592] |- |370 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5971] |- |371 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 542] |- |372 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5829] |- |373 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 30954] |- |374 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3748] |- |375 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4196] |- |376 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5718] |- |377 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3406] |- |378 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11581] |- |379 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9013] |- |380 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15704] |- |381 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2738] |- |382 |[[Инвестиция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2823] |- |383 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11661] |- |384 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5059] |- |385 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16439] |- |386 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21552] |- |387 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4202] |- |388 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3106] |- |389 |[[Түркістан Арена]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 891] |- |390 |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2466] |- |391 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9162] |- |392 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16143] |- |393 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5403] |- |394 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5246] |- |395 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12861] |- |396 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3817] |- |397 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8007] |- |398 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7311] |- |399 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28783] |- |400 |[[Балық шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1668] |- |401 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10299] |- |402 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29350] |- |403 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14219] |- |404 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9449] |- |405 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22337] |- |406 |[[Ұлытау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2522] |- |407 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 57948] |- |408 |[[Қазақстан Ұлттық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3158] |- |409 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12732] |- |410 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3569] |- |411 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8041] |- |412 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7923] |- |413 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12451] |- |414 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47055] |- |415 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 366] |- |416 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7220] |- |417 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21264] |- |418 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4308] |- |419 |[[Дәстүр (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7143] |- |420 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 24586] |- |421 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8640] |- |422 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3137] |- |423 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14703] |- |424 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9002] |- |425 |[[A.Z. (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3874] |- |426 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3914] |- |427 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6848] |- |428 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6071] |- |429 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5605] |- |430 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3776] |- |431 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18194] |- |432 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4930] |- |433 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5147] |- |434 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19265] |- |435 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6684] |- |436 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11611] |- |437 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9050] |- |438 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42294] |- |439 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11148] |- |440 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22550] |- |441 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5218] |- |442 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11187] |- |443 |[[Торғай облысы (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3155] |- |444 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10009] |- |445 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6520] |- |446 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7623] |- |447 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24370] |- |448 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6034] |- |449 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5465] |- |450 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4991] |- |451 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4932] |- |452 |[[МедиаУики:Gadgets-definition]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 430] |- |453 |[[Құлсары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3245] |- |454 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16362] |- |455 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 37597] |- |456 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2312] |- |457 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9645] |- |458 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31538] |- |459 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4078] |- |460 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8640] |- |461 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7560] |- |462 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3757] |- |463 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 27711] |- |464 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5883] |- |465 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4464] |- |466 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5445] |- |467 |[[Абай күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 503] |- |468 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29517] |- |469 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7626] |- |470 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1548] |- |471 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8663] |- |472 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13245] |- |473 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3232] |- |474 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3138] |- |475 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38516] |- |476 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15323] |- |477 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6389] |- |478 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5665] |- |479 |[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3530] |- |480 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9121] |- |481 |[[Ninety One]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Ninety_One 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Ninety_One 3685] |- |482 |[[Портал:Африка/Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2310] |- |483 |[[Асан Мәжит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1111] |- |484 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13308] |- |485 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5447] |- |486 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8564] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19037] |- |488 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 2989] |- |489 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1851] |- |490 |[[Электрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1594] |- |491 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4966] |- |492 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31225] |- |493 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13573] |- |494 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31635] |- |495 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 39092] |- |496 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16424] |- |497 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4157] |- |498 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11481] |- |499 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14724] |- |500 |[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 615] |- |501 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1938] |- |502 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4596] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9673] |- |504 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20684] |- |505 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17645] |- |506 |[[Емшек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2245] |- |507 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 461] |- |508 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5458] |- |509 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5531] |- |510 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23232] |- |511 |[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 583] |- |512 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5148] |- |513 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7968] |- |514 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2143] |- |515 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16292] |- |516 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6613] |- |517 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5403] |- |518 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20576] |- |519 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7874] |- |520 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16212] |- |521 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6081] |- |522 |[[Мәулид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1447] |- |523 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6198] |- |524 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5922] |- |525 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21756] |- |526 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4565] |- |527 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31518] |- |528 |[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1977] |- |529 |[[Ландшафт архитектурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 448] |- |530 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15771] |- |531 |[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 78] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2311] |- |532 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4689] |- |533 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11459] |- |534 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12821] |- |535 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 16919] |- |536 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23533] |- |537 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6246] |- |538 |[[Үкімет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1830] |- |539 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3871] |- |540 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2440] |- |541 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12729] |- |542 |[[Сүндет той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3338] |- |543 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3501] |- |544 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9418] |- |545 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4442] |- |546 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3452] |- |547 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5475] |- |548 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16834] |- |549 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3009] |- |550 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6228] |- |551 |[[Қаш (фильм, 2022)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1138] |- |552 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3767] |- |553 |[[Авиация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 805] |- |554 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3976] |- |555 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16147] |- |556 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 930] |- |557 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4543] |- |558 |[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3764] |- |559 |[[15 шілде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 533] |- |560 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5519] |- |561 |[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2148] |- |562 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20063] |- |563 |[[Уикимедиа қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2490] |- |564 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 26796] |- |565 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5846] |- |566 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9952] |- |567 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14842] |- |568 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5553] |- |569 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18684] |- |570 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13560] |- |571 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12271] |- |572 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5703] |- |573 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7194] |- |574 |[[Қайрат Сатыбалдыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2098] |- |575 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4288] |- |576 |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1590] |- |577 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10009] |- |578 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20467] |- |579 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20250] |- |580 |[[Өрмекші-адам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1066] |- |581 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7584] |- |582 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10345] |- |583 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18966] |- |584 |[[Қайшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 391] |- |585 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4490] |- |586 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4750] |- |587 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4610] |- |588 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7343] |- |589 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4478] |- |590 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6400] |- |591 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4755] |- |592 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11395] |- |593 |[[Maxi Чай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 872] |- |594 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 5988] |- |595 |[[Дәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1946] |- |596 |[[Counter-Strike]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Counter-Strike 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Counter-Strike 531] |- |597 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4243] |- |598 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28793] |- |599 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 531] |- |600 |[[Тұран жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1472] |- |601 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4973] |- |602 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4882] |- |603 |[[Жолбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3902] |- |604 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4222] |- |605 |[[Дихан Қамзабекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2170] |- |606 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42295] |- |607 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5402] |- |608 |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 656] |- |609 |[[Microsoft]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Microsoft 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Microsoft 4420] |- |610 |[[Еріншектер Елі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3517] |- |611 |[[Қатысушы:EPIC]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 844] |- |612 |[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 272] |- |613 |[[Шекер (хикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 435] |- |614 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2876] |- |615 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4068] |- |616 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5355] |- |617 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22736] |- |618 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2803] |- |619 |[[Куннилингус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2966] |- |620 |[[Көне түрік дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2662] |- |621 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9447] |- |622 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10426] |- |623 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8042] |- |624 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5440] |- |625 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11085] |- |626 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4320] |- |627 |[[Ерке Есмахан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4263] |- |628 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3470] |- |629 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7441] |- |630 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4352] |- |631 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5093] |- |632 |[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3163] |- |633 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58498] |- |634 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22663] |- |635 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3652] |- |636 |[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |- |637 |[[Сунақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4026] |- |638 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21321] |- |639 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8020] |- |640 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7224] |- |641 |[[2015 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 886] |- |642 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3085] |- |643 |[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1106] |- |644 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6288] |- |645 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29136] |- |646 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1413] |- |647 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12236] |- |648 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3495] |- |649 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4156] |- |650 |[[Ысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3382] |- |651 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4099] |- |652 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8859] |- |653 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23208] |- |654 |[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2790] |- |655 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4579] |- |656 |[[Metafizika (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 342] |- |657 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9632] |- |658 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23544] |- |659 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6670] |- |660 |[[Динара Болатқызы Зәкиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 704] |- |661 |[[Одиссея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2171] |- |662 |[[SDU University]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SDU_University 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SDU_University 3588] |- |663 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6934] |- |664 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5619] |- |665 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10176] |- |666 |[[Ойық руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3373] |- |667 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11300] |- |668 |[[Боранбай Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1512] |- |669 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3393] |- |670 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2597] |- |671 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8979] |- |672 |[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1173] |- |673 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8512] |- |674 |[[АҚШ қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4073] |- |675 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15804] |- |676 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10079] |- |677 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3881] |- |678 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3207] |- |679 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3798] |- |680 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5252] |- |681 |[[Солтүстік Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1508] |- |682 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7674] |- |683 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3420] |- |684 |[[Төртуыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3588] |- |685 |[[Уикипедия:Зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1661] |- |686 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4707] |- |687 |[[ACE (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ACE_%28Ninety_One%29 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ACE_%28Ninety_One%29 3188] |- |688 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4805] |- |689 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15633] |- |690 |[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1011] |- |691 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2038] |- |692 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11256] |- |693 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9994] |- |694 |[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2974] |- |695 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16176] |- |696 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10491] |- |697 |[[Сайрам ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2881] |- |698 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24363] |- |699 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3459] |- |700 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1769] |- |701 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7793] |- |702 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16296] |- |703 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10799] |- |704 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21377] |- |705 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20498] |- |706 |[[Непал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1670] |- |707 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18680] |- |708 |[[Іле-Балқаш (резерват)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 758] |- |709 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 38576] |- |710 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1630] |- |711 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26442] |- |712 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5717] |- |713 |[[PHP]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=PHP 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=PHP 1133] |- |714 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1395] |- |715 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14915] |- |716 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5574] |- |717 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6598] |- |718 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12272] |- |719 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3568] |- |720 |[[Ырысбек Мәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2125] |- |721 |[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1622] |- |722 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21745] |- |723 |[[Екібастұз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 2965] |- |724 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3991] |- |725 |[[Аяқ киім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1760] |- |726 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11689] |- |727 |[[Борсық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2655] |- |728 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5026] |- |729 |[[Мүшелтой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 972] |- |730 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8260] |- |731 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6406] |- |732 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5114] |- |733 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5160] |- |734 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4509] |- |735 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9564] |- |736 |[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2015] |- |737 |[[Қазақ тау-кен металлургия институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 406] |- |738 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7055] |- |739 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2661] |- |740 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5204] |- |741 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3008] |- |742 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12126] |- |743 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5092] |- |744 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 13874] |- |745 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5925] |- |746 |[[Металлургия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1753] |- |747 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7010] |- |748 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2028] |- |749 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11209] |- |750 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2419] |- |751 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23536] |- |752 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3025] |- |753 |[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 357] |- |754 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 11895] |- |755 |[[Маңғытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3689] |- |756 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7706] |- |757 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4138] |- |758 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7433] |- |759 |[[Адай ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1984] |- |760 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3562] |- |761 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5598] |- |762 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5412] |- |763 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 10105] |- |764 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14731] |- |765 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3199] |- |766 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8446] |- |767 |[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4781] |- |768 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13414] |- |769 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14794] |- |770 |[[Павлодар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4195] |- |771 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 14089] |- |772 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3469] |- |773 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3652] |- |774 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19778] |- |775 |[[Қазақстан Республикасының Парламенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 6170] |- |776 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9572] |- |777 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19789] |- |778 |[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1242] |- |779 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 9916] |- |780 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21491] |- |781 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7756] |- |782 |[[Жусан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 6208] |- |783 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4695] |- |784 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6895] |- |785 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5013] |- |786 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3363] |- |787 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8876] |- |788 |[[Түлкібас ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3713] |- |789 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2127] |- |790 |[[Арсен Томский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 547] |- |791 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5946] |- |792 |[[Арыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2986] |- |793 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7694] |- |794 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14580] |- |795 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4509] |- |796 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2996] |- |797 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 11872] |- |798 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5114] |- |799 |[[Думан Марат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 258] |- |800 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31596] |- |801 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7175] |- |802 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4144] |- |803 |[[Linux]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linux 80] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linux 7026] |- |804 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6337] |- |805 |[[Автомобиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2576] |- |806 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19613] |- |807 |[[Ырғызбай ата кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1879] |- |808 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 7905] |- |809 |[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1427] |- |810 |[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1112] |- |811 |[[Сайт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2035] |- |812 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9713] |- |813 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3590] |- |814 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3397] |- |815 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11204] |- |816 |[[UNIX]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=UNIX 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=UNIX 664] |- |817 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2085] |- |818 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3816] |- |819 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12546] |- |820 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6279] |- |821 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15519] |- |822 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5792] |- |823 |[[Көкнәр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4511] |- |824 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4451] |- |825 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6410] |- |826 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3545] |- |827 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12264] |- |828 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7962] |- |829 |[[Маман Қалқабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 495] |- |830 |[[15 сәуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 764] |- |831 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 6157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16334] |- |832 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1752] |- |833 |[[Саржомарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2837] |- |834 |[[Бейсенбілік (бағыштау)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3260] |- |835 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 5445] |- |836 |[[Facebook]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Facebook 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Facebook 4408] |- |837 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16487] |- |838 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8146] |- |839 |[[Тәтті шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2075] |- |840 |[[Оралды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3124] |- |841 |[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1123] |- |842 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 6049] |- |843 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3149] |- |844 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4454] |- |845 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8262] |- |846 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2628] |- |847 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9494] |- |848 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 839] |- |849 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7877] |- |850 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4166] |- |851 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 6088] |- |852 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9292] |- |853 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 5973] |- |854 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6943] |- |855 |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 922] |- |856 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8943] |- |857 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1467] |- |858 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5077] |- |859 |[[Орыс тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3343] |- |860 |[[4 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=4_ 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_ 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=4_ 333] |- |861 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15480] |- |862 |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2566] |- |863 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3611] |- |864 |[[Sulpak]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sulpak 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sulpak 2096] |- |865 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7013] |- |866 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14858] |- |867 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17155] |- |868 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6996] |- |869 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12505] |- |870 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6202] |- |871 |[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4388] |- |872 |[[Технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1925] |- |873 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11986] |- |874 |[[Титаник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2044] |- |875 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10064] |- |876 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3953] |- |877 |[[2 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2_ 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2_ 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2_ 339] |- |878 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5446] |- |879 |[[Адыраспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3129] |- |880 |[[Баку]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1221] |- |881 |[[Аша Матай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1096] |- |882 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10311] |- |883 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5682] |- |884 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3084] |- |885 |[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2269] |- |886 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11188] |- |887 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4043] |- |888 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3244] |- |889 |[[Linkin Park]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linkin_Park 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linkin_Park 450] |- |890 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8371] |- |891 |[[Сәбит Бексейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 300] |- |892 |[[Жаушы жіберу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1447] |- |893 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 5681] |- |894 |[[Одиссея (фильм, 2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 673] |- |895 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9697] |- |896 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5746] |- |897 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7434] |- |898 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3551] |- |899 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7374] |- |900 |[[Ядро]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 2940] |- |901 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12112] |- |902 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10520] |- |903 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14852] |- |904 |[[Керамика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1134] |- |905 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7513] |- |906 |[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1403] |- |907 |[[Алғи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2801] |- |908 |[[Әйел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1894] |- |909 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6764] |- |910 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2615] |- |911 |[[Адай шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1981] |- |912 |[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1990] |- |913 |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1988] |- |914 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7338] |- |915 |[[5 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=5_ 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_ 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=5_ 315] |- |916 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2455] |- |917 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1885] |- |918 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6395] |- |919 |[[Божбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 3007] |- |920 |[[Амур жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 574] |- |921 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11712] |- |922 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17362] |- |923 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3441] |- |924 |[[Құлшығаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3193] |- |925 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3968] |- |926 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5693] |- |927 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 3998] |- |928 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3124] |- |929 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16456] |- |930 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3574] |- |931 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14714] |- |932 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7817] |- |933 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5453] |- |934 |[[Жетісай ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3579] |- |935 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4761] |- |936 |[[Ұмай ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3415] |- |937 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7259] |- |938 |[[8 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=8_ 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8_ 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=8_ 351] |- |939 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2875] |- |940 |[[Жыныстық акт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2602] |- |941 |[[Есіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6637] |- |942 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5185] |- |943 |[[МедиаУики:Statistics-footer]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199] |- |944 |[[Шуда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 74] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 448] |- |945 |[[Османлы сұлтандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3552] |- |946 |[[Келес ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2735] |- |947 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3136] |- |948 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1886] |- |949 |[[Барақ батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2321] |- |950 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5844] |- |951 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1318] |- |952 |[[Керейіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5117] |- |953 |[[Полина Александровна Гурьева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 226] |- |954 |[[Бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3746] |- |955 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 3393] |- |956 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4378] |- |957 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7888] |- |958 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 8086] |- |959 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14237] |- |960 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3905] |- |961 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6428] |- |962 |[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 722] |- |963 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4015] |- |964 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2702] |- |965 |[[11 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=11_ 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_ 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=11_ 313] |- |966 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 8902] |- |967 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5343] |- |968 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6456] |- |969 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3977] |- |970 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3534] |- |971 |[[Ақтөбе өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2234] |- |972 |[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 941] |- |973 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4414] |- |974 |[[Өлі-тірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2751] |- |975 |[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1796] |- |976 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5198] |- |977 |[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 908] |- |978 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13969] |- |979 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16688] |- |980 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5765] |- |981 |[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1737] |- |982 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3937] |- |983 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 698] |- |984 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5081] |- |985 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3591] |- |986 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2646] |- |987 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10123] |- |988 |[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1439] |- |989 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10018] |- |990 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5425] |- |991 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 5042] |- |992 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7263] |- |993 |[[Ақсүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4603] |- |994 |[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1785] |- |995 |[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 910] |- |996 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3889] |- |997 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3287] |- |998 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7562] |- |999 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5012] |- |1000 |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1853] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} jurzqq9o70e1g4wxyf3qbjzh1f3koit Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 4 776056 3653046 3639187 2026-09-10T13:20:15Z Nurtenge 93712 /* Қатысушылар */ 3653046 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] |[[Лаура Ғибратқызы Ерекешева]], [[Сәуле Баймырзақызы Ержанова]], [[Гүлнар Жақанқызы Жұманова]], [[Ардақ Мелсқызы Есдәулетова]], [[Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева]], [[Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова]], [[Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева]], [[Альбина Советқызы Жанбосынова]], [[Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова]], [[Айман Әбділдәқызы Жаңабекова]], [[Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова]], [[Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева]], [[Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова]], [[Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева]], [[Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева]], [[Майра Сатыбалдықызы Жолшаева]], [[Евгения Александровна Журавлева]], [[Орынай Сағынғалиқызы Жұбаева]], [[Баян Нұрсұлтанқызы Жұбатова]], [[Гүлбану Саламадинқызы Жүгенбаева]], [[Шолпан Арапбайқызы Забих]], [[Ақмарал Ғосманқызы Ибраева]], [[Жанат Алпысқызы Карманова]], [[Светлана Геннадьевна Карстина]], [[Алмагүл Әпсаламқызы Кәкімжанова]], [[Майра Шəкібайқызы Бауэр]], [[Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева]], [[Светлана Ивановна Ковальская]], [[Светлана Басиеқызы Кожирова]], [[Гүлмира Қабиденқызы Қабдуллина]], [[Роза Жұмабайқызы Қадысова]], [[Әсем Серікқазықызы Қайдарова]], [[Сәуле Ауғанбайқызы Қалиева]], [[Айжан Маратбекқызы Картаева]], [[Шұға Болатқызы Қасенова]], [[Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова]], [[Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева]], [[Шынар Қапантайқызы Құрманбаева]], [[Гүлнар Кеңесқызы Құрманова]], [[Күлжібек Әскенқызы Құсманова]], [[Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева]], [[Сәуле Нәсенқызы Мамытова]], [[Данагүл Ахметкәрімқызы Махат]], [[Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова]], [[Наталья Викторовна Мирза]], [[Альмира Жапарқызы Мұқажанова]], [[Анар Бекетбайқызы Мұқашева]], [[Арайлым Сәбитқызы Мұсағалиева]], [[Гүлмира Серікқызы Мұсаева]], [[Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова]], [[Салтанат Алтайқызы Мүлікова]], [[Әйгерім Қазықызы Мыңбаева]], [[Анар Базарқызы Мырзағалиева]], [[Қарақат Мұқашқызы Нағымжанова]], [[Айнаш Пахуашқызы Науанова]], [[Жанат Құнапияқызы Нұрбекова]], [[Гүлзипа Орынтайқызы Нұрғалиева]], [[Нәзира Дәуітбекқызы Нұртазина]], [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева]], [[Гүлсара Түндебайқызы Оразбаева]], [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]], [[Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан]], [[Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева]], [[Айгүл Тұрсынқызы Садырова]], [[Гүлбану Әуесханқызы Садырова]], [[Күлзат Қаниқызы Садырова]], [[Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова]], [[Жаннат Ысмағұлқызы Сардарова]], [[Людмила Васильевна Сафронова]], [[Жанар Есентайқызы Сәрсекеева]], [[Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы]], [[Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева]], [[Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева]], [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]], [[Ботагөз Мырзабайқызы Сүйерқұл]], [[Гүлбаршын Олжабайқызы Сыздықова]], [[Ләззат Әзімқызы Тәлімова]], [[Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова]], [[Алуа Берікбайқызы Темірболат]], [[Алтынай Мейірбайқызы Теңбаева]], [[Нұргүл Қорғатжанқызы Тоқсанбаева]], [[Жанна Жеңісқызы Толысбаева]], [[Дәметкен Медіханқызы Төреқұлова]], [[Людмила Геннадьевна Тургунова]], [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], [[Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова]], [[Гүлнәр Болатқызы Хабижанова]], [[Ирина Александровна Черных]], [[Татьяна Васильевна Шевякова]], [[Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым]], [[Назгүл Тұрсынбайқызы Шыңғысова]], [[Меңдігүл Бұрханқызы Шындалиева]], [[Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева]], [[Сәуле Мағазқызы Алтыбаева]], [[Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова]], [[Гауһар Саяділқызы Балтабаева]], [[Құралай Темірбекқызы Жанұзақова]], [[Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева]], [[Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева]], [[Әлия Тобажанқызы Қозыкеева]], [[Сара Бариқызы Қоянбекова]], [[Ләззат Балтабайқызы Құлымбетова]], [[Айгүл Болатқызы Майдырова]], [[Жансәуле Әлиқызы Мақатова]], [[Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]], [[Гүлшарат Салауатқызы Минажева]], [[Анар Абайханқызы Мұқашева]], [[Манар Әлдешқызы Мұқашева]], [[Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина]], [[Гүлмира Николаевна Накипова]], [[Римма Қалманбайқызы Ниязбекова]], [[Қадиша Рүстембекқызы Нұрғали]], [[Зәуре Малғаждарқызы Нұрмұханова]], [[Сәуле Құтымқызы Ордабаева]], [[Гүлмира Әлкенқызы Өтепбергенова]], [[Елена Владимировна Рақымова]], [[Ирина Александровна Ратникова]], [[Зәуреш Ғалымжанқызы Сақтағанова]], [[Анаркүл Бекмырзақызы Салқынбай]], [[Ардақ Наурызбайқызы Саханова]], [[Ақмарал Наурызбайқызы Ақбаева]], [[Дина Наурызбайқызы Ақбаева]] |122 | |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]], [[Анастейша]] |16 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]] |17 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] |[[Анна Ракитина]], [[Маралжан Мырзақұлова]], [[Раушан Ахмедиярова]], [[Динара Сүйерханқызы Базарбаева]], [[Әпике Кәріпқызы Әбенова]], [[Дина Орынбайқызы Дүйсен]], [[Томоми Нисимото]], [[Күріш Қожаққызы Қалиева]], [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]], [[Меруерт Ерболатқызы Карменова]] |10 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Өзбекстан}} [[Ділбар Гулямқызы Әбдірахманова]], [[Увайси]], [[Собира Холдарова]], [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]] {{ту|Қырғызстан}} [[Сайра Кийизбаева]], [[Какиш Рыскулова]], [[Нуркамал Жетикашкаева]], [[Зуура Сооронбаева]], [[Бактыгуль Жеенбаева]], [[Жұлдыз Мамбеталиева]], [[Роза Үшкемпірова]], [[Элина Абай қызы]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Айша Сұлтанәлиқызы Қарасаева]], [[Кулбубу Мадемилова]] {{ту|Тәжікстан}} [[Софья Хафизовна Хакимова]], [[Малика Абдурахимовна Сабирова]], [[Хайриниссо Юсуфи]], [[Рафика Ганиевна Мусаева]], [[Нигина Минхожевна Шаропова]], [[Ирина Холовна Каримова]], [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]], [[Мохпайкар Ёрова]], [[Мамлакат Акбердыевна Нахангова]], [[Саодат Сангалиевна Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаетбегим Кадамшоева]] {{ту|Түрікменстан}} [[Сабира Атаева]], [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]] |48 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] dug5m9u68wtbm5epwfko5qx8vqtt69d 3653048 3653046 2026-09-10T13:20:45Z Nurtenge 93712 /* Қатысушылар */ 3653048 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] |[[Лаура Ғибратқызы Ерекешева]], [[Сәуле Баймырзақызы Ержанова]], [[Гүлнар Жақанқызы Жұманова]], [[Ардақ Мелсқызы Есдәулетова]], [[Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева]], [[Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова]], [[Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева]], [[Альбина Советқызы Жанбосынова]], [[Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова]], [[Айман Әбділдәқызы Жаңабекова]], [[Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова]], [[Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева]], [[Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова]], [[Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева]], [[Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева]], [[Майра Сатыбалдықызы Жолшаева]], [[Евгения Александровна Журавлева]], [[Орынай Сағынғалиқызы Жұбаева]], [[Баян Нұрсұлтанқызы Жұбатова]], [[Гүлбану Саламадинқызы Жүгенбаева]], [[Шолпан Арапбайқызы Забих]], [[Ақмарал Ғосманқызы Ибраева]], [[Жанат Алпысқызы Карманова]], [[Светлана Геннадьевна Карстина]], [[Алмагүл Әпсаламқызы Кәкімжанова]], [[Майра Шəкібайқызы Бауэр]], [[Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева]], [[Светлана Ивановна Ковальская]], [[Светлана Басиеқызы Кожирова]], [[Гүлмира Қабиденқызы Қабдуллина]], [[Роза Жұмабайқызы Қадысова]], [[Әсем Серікқазықызы Қайдарова]], [[Сәуле Ауғанбайқызы Қалиева]], [[Айжан Маратбекқызы Картаева]], [[Шұға Болатқызы Қасенова]], [[Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова]], [[Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева]], [[Шынар Қапантайқызы Құрманбаева]], [[Гүлнар Кеңесқызы Құрманова]], [[Күлжібек Әскенқызы Құсманова]], [[Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева]], [[Сәуле Нәсенқызы Мамытова]], [[Данагүл Ахметкәрімқызы Махат]], [[Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова]], [[Наталья Викторовна Мирза]], [[Альмира Жапарқызы Мұқажанова]], [[Анар Бекетбайқызы Мұқашева]], [[Арайлым Сәбитқызы Мұсағалиева]], [[Гүлмира Серікқызы Мұсаева]], [[Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова]], [[Салтанат Алтайқызы Мүлікова]], [[Әйгерім Қазықызы Мыңбаева]], [[Анар Базарқызы Мырзағалиева]], [[Қарақат Мұқашқызы Нағымжанова]], [[Айнаш Пахуашқызы Науанова]], [[Жанат Құнапияқызы Нұрбекова]], [[Гүлзипа Орынтайқызы Нұрғалиева]], [[Нәзира Дәуітбекқызы Нұртазина]], [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева]], [[Гүлсара Түндебайқызы Оразбаева]], [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]], [[Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан]], [[Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева]], [[Айгүл Тұрсынқызы Садырова]], [[Гүлбану Әуесханқызы Садырова]], [[Күлзат Қаниқызы Садырова]], [[Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова]], [[Жаннат Ысмағұлқызы Сардарова]], [[Людмила Васильевна Сафронова]], [[Жанар Есентайқызы Сәрсекеева]], [[Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы]], [[Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева]], [[Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева]], [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]], [[Ботагөз Мырзабайқызы Сүйерқұл]], [[Гүлбаршын Олжабайқызы Сыздықова]], [[Ләззат Әзімқызы Тәлімова]], [[Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова]], [[Алуа Берікбайқызы Темірболат]], [[Алтынай Мейірбайқызы Теңбаева]], [[Нұргүл Қорғатжанқызы Тоқсанбаева]], [[Жанна Жеңісқызы Толысбаева]], [[Дәметкен Медіханқызы Төреқұлова]], [[Людмила Геннадьевна Тургунова]], [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], [[Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова]], [[Гүлнәр Болатқызы Хабижанова]], [[Ирина Александровна Черных]], [[Татьяна Васильевна Шевякова]], [[Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым]], [[Назгүл Тұрсынбайқызы Шыңғысова]], [[Меңдігүл Бұрханқызы Шындалиева]], [[Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева]], [[Сәуле Мағазқызы Алтыбаева]], [[Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова]], [[Гауһар Саяділқызы Балтабаева]], [[Құралай Темірбекқызы Жанұзақова]], [[Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева]], [[Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева]], [[Әлия Тобажанқызы Қозыкеева]], [[Сара Бариқызы Қоянбекова]], [[Ләззат Балтабайқызы Құлымбетова]], [[Айгүл Болатқызы Майдырова]], [[Жансәуле Әлиқызы Мақатова]], [[Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]], [[Гүлшарат Салауатқызы Минажева]], [[Анар Абайханқызы Мұқашева]], [[Манар Әлдешқызы Мұқашева]], [[Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина]], [[Гүлмира Николаевна Накипова]], [[Римма Қалманбайқызы Ниязбекова]], [[Қадиша Рүстембекқызы Нұрғали]], [[Зәуре Малғаждарқызы Нұрмұханова]], [[Сәуле Құтымқызы Ордабаева]], [[Гүлмира Әлкенқызы Өтепбергенова]], [[Елена Владимировна Рақымова]], [[Ирина Александровна Ратникова]], [[Зәуреш Ғалымжанқызы Сақтағанова]], [[Анаркүл Бекмырзақызы Салқынбай]], [[Ардақ Наурызбайқызы Саханова]], [[Ақмарал Наурызбайқызы Ақбаева]], [[Дина Наурызбайқызы Ақбаева]] |122 | |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]], [[Анастейша]] |16 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]] |17 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] |[[Анна Ракитина]], [[Маралжан Мырзақұлова]], [[Раушан Ахмедиярова]], [[Динара Сүйерханқызы Базарбаева]], [[Әпике Кәріпқызы Әбенова]], [[Дина Орынбайқызы Дүйсен]], [[Томоми Нисимото]], [[Күріш Қожаққызы Қалиева]], [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]], [[Меруерт Ерболатқызы Карменова]] |10 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Өзбекстан}} [[Ділбар Гулямқызы Әбдірахманова]], [[Увайси]], [[Собира Холдарова]], [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]] {{ту|Қырғызстан}} [[Сайра Кийизбаева]], [[Какиш Рыскулова]], [[Нуркамал Жетикашкаева]], [[Зуура Сооронбаева]], [[Бактыгуль Жеенбаева]], [[Жұлдыз Мамбеталиева]], [[Роза Үшкемпірова]], [[Элина Абай қызы]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Айша Сұлтанәлиқызы Қарасаева]], [[Кулбубу Мадемилова]] {{ту|Тәжікстан}} [[Софья Хафизовна Хакимова]], [[Малика Абдурахимовна Сабирова]], [[Хайриниссо Юсуфи]], [[Рафика Ганиевна Мусаева]], [[Нигина Минхожевна Шаропова]], [[Ирина Холовна Каримова]], [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]], [[Мохпайкар Ёрова]], [[Мамлакат Акбердыевна Нахангова]], [[Саодат Сангалиевна Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаётбегим Кадамшоева]] {{ту|Түрікменстан}} [[Сабира Атаева]], [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]] |48 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] 4q9smeb1m7lnx2is0uadiyx1o7z5ora 3653303 3653048 2026-09-11T07:27:21Z Nurken 111493 /* Қатысушылар */ 3653303 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] |[[Лаура Ғибратқызы Ерекешева]], [[Сәуле Баймырзақызы Ержанова]], [[Гүлнар Жақанқызы Жұманова]], [[Ардақ Мелсқызы Есдәулетова]], [[Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева]], [[Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова]], [[Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева]], [[Альбина Советқызы Жанбосынова]], [[Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова]], [[Айман Әбділдәқызы Жаңабекова]], [[Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова]], [[Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева]], [[Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова]], [[Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева]], [[Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева]], [[Майра Сатыбалдықызы Жолшаева]], [[Евгения Александровна Журавлева]], [[Орынай Сағынғалиқызы Жұбаева]], [[Баян Нұрсұлтанқызы Жұбатова]], [[Гүлбану Саламадинқызы Жүгенбаева]], [[Шолпан Арапбайқызы Забих]], [[Ақмарал Ғосманқызы Ибраева]], [[Жанат Алпысқызы Карманова]], [[Светлана Геннадьевна Карстина]], [[Алмагүл Әпсаламқызы Кәкімжанова]], [[Майра Шəкібайқызы Бауэр]], [[Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева]], [[Светлана Ивановна Ковальская]], [[Светлана Басиеқызы Кожирова]], [[Гүлмира Қабиденқызы Қабдуллина]], [[Роза Жұмабайқызы Қадысова]], [[Әсем Серікқазықызы Қайдарова]], [[Сәуле Ауғанбайқызы Қалиева]], [[Айжан Маратбекқызы Картаева]], [[Шұға Болатқызы Қасенова]], [[Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова]], [[Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева]], [[Шынар Қапантайқызы Құрманбаева]], [[Гүлнар Кеңесқызы Құрманова]], [[Күлжібек Әскенқызы Құсманова]], [[Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева]], [[Сәуле Нәсенқызы Мамытова]], [[Данагүл Ахметкәрімқызы Махат]], [[Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова]], [[Наталья Викторовна Мирза]], [[Альмира Жапарқызы Мұқажанова]], [[Анар Бекетбайқызы Мұқашева]], [[Арайлым Сәбитқызы Мұсағалиева]], [[Гүлмира Серікқызы Мұсаева]], [[Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова]], [[Салтанат Алтайқызы Мүлікова]], [[Әйгерім Қазықызы Мыңбаева]], [[Анар Базарқызы Мырзағалиева]], [[Қарақат Мұқашқызы Нағымжанова]], [[Айнаш Пахуашқызы Науанова]], [[Жанат Құнапияқызы Нұрбекова]], [[Гүлзипа Орынтайқызы Нұрғалиева]], [[Нәзира Дәуітбекқызы Нұртазина]], [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева]], [[Гүлсара Түндебайқызы Оразбаева]], [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]], [[Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан]], [[Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева]], [[Айгүл Тұрсынқызы Садырова]], [[Гүлбану Әуесханқызы Садырова]], [[Күлзат Қаниқызы Садырова]], [[Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова]], [[Жаннат Ысмағұлқызы Сардарова]], [[Людмила Васильевна Сафронова]], [[Жанар Есентайқызы Сәрсекеева]], [[Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы]], [[Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева]], [[Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева]], [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]], [[Ботагөз Мырзабайқызы Сүйерқұл]], [[Гүлбаршын Олжабайқызы Сыздықова]], [[Ләззат Әзімқызы Тәлімова]], [[Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова]], [[Алуа Берікбайқызы Темірболат]], [[Алтынай Мейірбайқызы Теңбаева]], [[Нұргүл Қорғатжанқызы Тоқсанбаева]], [[Жанна Жеңісқызы Толысбаева]], [[Дәметкен Медіханқызы Төреқұлова]], [[Людмила Геннадьевна Тургунова]], [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], [[Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова]], [[Гүлнәр Болатқызы Хабижанова]], [[Ирина Александровна Черных]], [[Татьяна Васильевна Шевякова]], [[Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым]], [[Назгүл Тұрсынбайқызы Шыңғысова]], [[Меңдігүл Бұрханқызы Шындалиева]], [[Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева]], [[Сәуле Мағазқызы Алтыбаева]], [[Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова]], [[Гауһар Саяділқызы Балтабаева]], [[Құралай Темірбекқызы Жанұзақова]], [[Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева]], [[Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева]], [[Әлия Тобажанқызы Қозыкеева]], [[Сара Бариқызы Қоянбекова]], [[Ләззат Балтабайқызы Құлымбетова]], [[Айгүл Болатқызы Майдырова]], [[Жансәуле Әлиқызы Мақатова]], [[Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]], [[Гүлшарат Салауатқызы Минажева]], [[Анар Абайханқызы Мұқашева]], [[Манар Әлдешқызы Мұқашева]], [[Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина]], [[Гүлмира Николаевна Накипова]], [[Римма Қалманбайқызы Ниязбекова]], [[Қадиша Рүстембекқызы Нұрғали]], [[Зәуре Малғаждарқызы Нұрмұханова]], [[Сәуле Құтымқызы Ордабаева]], [[Гүлмира Әлкенқызы Өтепбергенова]], [[Елена Владимировна Рақымова]], [[Ирина Александровна Ратникова]], [[Зәуреш Ғалымжанқызы Сақтағанова]], [[Анаркүл Бекмырзақызы Салқынбай]], [[Ардақ Наурызбайқызы Саханова]], [[Ақмарал Наурызбайқызы Ақбаева]], [[Дина Наурызбайқызы Ақбаева]] |122 | |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]], [[Анастейша]] |16 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]] |17 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] |[[Анна Ракитина]], [[Маралжан Мырзақұлова]], [[Раушан Ахмедиярова]], [[Динара Сүйерханқызы Базарбаева]], [[Әпике Кәріпқызы Әбенова]], [[Дина Орынбайқызы Дүйсен]], [[Томоми Нисимото]], [[Күріш Қожаққызы Қалиева]], [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]], [[Меруерт Ерболатқызы Карменова]] |10 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Өзбекстан}} [[Ділбар Гулямқызы Әбдірахманова]], [[Увайси]], [[Собира Холдарова]], [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]] {{ту|Қырғызстан}} [[Сайра Кийизбаева]], [[Какиш Рыскулова]], [[Нуркамал Жетикашкаева]], [[Зуура Сооронбаева]], [[Бактыгуль Жеенбаева]], [[Жұлдыз Мамбеталиева]], [[Роза Үшкемпірова]], [[Элина Абай қызы]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Айша Сұлтанәлиқызы Қарасаева]], [[Кулбубу Мадемилова]] {{ту|Тәжікстан}} [[Софья Хафизовна Хакимова]], [[Малика Абдурахимовна Сабирова]], [[Хайриниссо Юсуфи]], [[Рафика Ганиевна Мусаева]], [[Нигина Минхожевна Шаропова]], [[Ирина Холовна Каримова]], [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]], [[Мохпайкар Ёрова]], [[Мамлакат Акбердыевна Нахангова]], [[Саодат Сангалиевна Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаётбегим Кадамшоева]] {{ту|Түрікменстан}} [[Сабира Атаева]], [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]] |48 |179,25 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] glgjjdf1c5beqyw6uqstmdncb5962jn 3653307 3653303 2026-09-11T07:30:42Z Nurken 111493 /* Қатысушылар */ 3653307 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] |[[Лаура Ғибратқызы Ерекешева]], [[Сәуле Баймырзақызы Ержанова]], [[Гүлнар Жақанқызы Жұманова]], [[Ардақ Мелсқызы Есдәулетова]], [[Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева]], [[Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова]], [[Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева]], [[Альбина Советқызы Жанбосынова]], [[Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова]], [[Айман Әбділдәқызы Жаңабекова]], [[Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова]], [[Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева]], [[Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова]], [[Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева]], [[Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева]], [[Майра Сатыбалдықызы Жолшаева]], [[Евгения Александровна Журавлева]], [[Орынай Сағынғалиқызы Жұбаева]], [[Баян Нұрсұлтанқызы Жұбатова]], [[Гүлбану Саламадинқызы Жүгенбаева]], [[Шолпан Арапбайқызы Забих]], [[Ақмарал Ғосманқызы Ибраева]], [[Жанат Алпысқызы Карманова]], [[Светлана Геннадьевна Карстина]], [[Алмагүл Әпсаламқызы Кәкімжанова]], [[Майра Шəкібайқызы Бауэр]], [[Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева]], [[Светлана Ивановна Ковальская]], [[Светлана Басиеқызы Кожирова]], [[Гүлмира Қабиденқызы Қабдуллина]], [[Роза Жұмабайқызы Қадысова]], [[Әсем Серікқазықызы Қайдарова]], [[Сәуле Ауғанбайқызы Қалиева]], [[Айжан Маратбекқызы Картаева]], [[Шұға Болатқызы Қасенова]], [[Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова]], [[Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева]], [[Шынар Қапантайқызы Құрманбаева]], [[Гүлнар Кеңесқызы Құрманова]], [[Күлжібек Әскенқызы Құсманова]], [[Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева]], [[Сәуле Нәсенқызы Мамытова]], [[Данагүл Ахметкәрімқызы Махат]], [[Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова]], [[Наталья Викторовна Мирза]], [[Альмира Жапарқызы Мұқажанова]], [[Анар Бекетбайқызы Мұқашева]], [[Арайлым Сәбитқызы Мұсағалиева]], [[Гүлмира Серікқызы Мұсаева]], [[Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова]], [[Салтанат Алтайқызы Мүлікова]], [[Әйгерім Қазықызы Мыңбаева]], [[Анар Базарқызы Мырзағалиева]], [[Қарақат Мұқашқызы Нағымжанова]], [[Айнаш Пахуашқызы Науанова]], [[Жанат Құнапияқызы Нұрбекова]], [[Гүлзипа Орынтайқызы Нұрғалиева]], [[Нәзира Дәуітбекқызы Нұртазина]], [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева]], [[Гүлсара Түндебайқызы Оразбаева]], [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]], [[Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан]], [[Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева]], [[Айгүл Тұрсынқызы Садырова]], [[Гүлбану Әуесханқызы Садырова]], [[Күлзат Қаниқызы Садырова]], [[Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова]], [[Жаннат Ысмағұлқызы Сардарова]], [[Людмила Васильевна Сафронова]], [[Жанар Есентайқызы Сәрсекеева]], [[Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы]], [[Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева]], [[Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева]], [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]], [[Ботагөз Мырзабайқызы Сүйерқұл]], [[Гүлбаршын Олжабайқызы Сыздықова]], [[Ләззат Әзімқызы Тәлімова]], [[Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова]], [[Алуа Берікбайқызы Темірболат]], [[Алтынай Мейірбайқызы Теңбаева]], [[Нұргүл Қорғатжанқызы Тоқсанбаева]], [[Жанна Жеңісқызы Толысбаева]], [[Дәметкен Медіханқызы Төреқұлова]], [[Людмила Геннадьевна Тургунова]], [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], [[Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова]], [[Гүлнәр Болатқызы Хабижанова]], [[Ирина Александровна Черных]], [[Татьяна Васильевна Шевякова]], [[Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым]], [[Назгүл Тұрсынбайқызы Шыңғысова]], [[Меңдігүл Бұрханқызы Шындалиева]], [[Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева]], [[Сәуле Мағазқызы Алтыбаева]], [[Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова]], [[Гауһар Саяділқызы Балтабаева]], [[Құралай Темірбекқызы Жанұзақова]], [[Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева]], [[Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева]], [[Әлия Тобажанқызы Қозыкеева]], [[Сара Бариқызы Қоянбекова]], [[Ләззат Балтабайқызы Құлымбетова]], [[Айгүл Болатқызы Майдырова]], [[Жансәуле Әлиқызы Мақатова]], [[Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]], [[Гүлшарат Салауатқызы Минажева]], [[Анар Абайханқызы Мұқашева]], [[Манар Әлдешқызы Мұқашева]], [[Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина]], [[Гүлмира Николаевна Накипова]], [[Римма Қалманбайқызы Ниязбекова]], [[Қадиша Рүстембекқызы Нұрғали]], [[Зәуре Малғаждарқызы Нұрмұханова]], [[Сәуле Құтымқызы Ордабаева]], [[Гүлмира Әлкенқызы Өтепбергенова]], [[Елена Владимировна Рақымова]], [[Ирина Александровна Ратникова]], [[Зәуреш Ғалымжанқызы Сақтағанова]], [[Анаркүл Бекмырзақызы Салқынбай]], [[Ардақ Наурызбайқызы Саханова]], [[Ақмарал Наурызбайқызы Ақбаева]], [[Дина Наурызбайқызы Ақбаева]] |122 | |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]], [[Анастейша]] |16 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 |0 |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 |0 |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]] |17 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 |0 |- |[[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] |[[Анна Ракитина]], [[Маралжан Мырзақұлова]], [[Раушан Ахмедиярова]], [[Динара Сүйерханқызы Базарбаева]], [[Әпике Кәріпқызы Әбенова]], [[Дина Орынбайқызы Дүйсен]], [[Томоми Нисимото]], [[Күріш Қожаққызы Қалиева]], [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]], [[Меруерт Ерболатқызы Карменова]] |10 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 |0 |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Өзбекстан}} [[Ділбар Гулямқызы Әбдірахманова]], [[Увайси]], [[Собира Холдарова]], [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]] {{ту|Қырғызстан}} [[Сайра Кийизбаева]], [[Какиш Рыскулова]], [[Нуркамал Жетикашкаева]], [[Зуура Сооронбаева]], [[Бактыгуль Жеенбаева]], [[Жұлдыз Мамбеталиева]], [[Роза Үшкемпірова]], [[Элина Абай қызы]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Айша Сұлтанәлиқызы Қарасаева]], [[Кулбубу Мадемилова]] {{ту|Тәжікстан}} [[Софья Хафизовна Хакимова]], [[Малика Абдурахимовна Сабирова]], [[Хайриниссо Юсуфи]], [[Рафика Ганиевна Мусаева]], [[Нигина Минхожевна Шаропова]], [[Ирина Холовна Каримова]], [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]], [[Мохпайкар Ёрова]], [[Мамлакат Акбердыевна Нахангова]], [[Саодат Сангалиевна Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаётбегим Кадамшоева]] {{ту|Түрікменстан}} [[Сабира Атаева]], [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]] |48 |179,25 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] mbkv2xjs2f9ey50l6rvlsppxv920rmd 3653330 3653307 2026-09-11T07:54:36Z Nurken 111493 /* Қатысушылар */ 3653330 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] |[[Лаура Ғибратқызы Ерекешева]], [[Сәуле Баймырзақызы Ержанова]], [[Гүлнар Жақанқызы Жұманова]], [[Ардақ Мелсқызы Есдәулетова]], [[Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева]], [[Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова]], [[Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева]], [[Альбина Советқызы Жанбосынова]], [[Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова]], [[Айман Әбділдәқызы Жаңабекова]], [[Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова]], [[Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева]], [[Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова]], [[Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева]], [[Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева]], [[Майра Сатыбалдықызы Жолшаева]], [[Евгения Александровна Журавлева]], [[Орынай Сағынғалиқызы Жұбаева]], [[Баян Нұрсұлтанқызы Жұбатова]], [[Гүлбану Саламадинқызы Жүгенбаева]], [[Шолпан Арапбайқызы Забих]], [[Ақмарал Ғосманқызы Ибраева]], [[Жанат Алпысқызы Карманова]], [[Светлана Геннадьевна Карстина]], [[Алмагүл Әпсаламқызы Кәкімжанова]], [[Майра Шəкібайқызы Бауэр]], [[Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева]], [[Светлана Ивановна Ковальская]], [[Светлана Басиеқызы Кожирова]], [[Гүлмира Қабиденқызы Қабдуллина]], [[Роза Жұмабайқызы Қадысова]], [[Әсем Серікқазықызы Қайдарова]], [[Сәуле Ауғанбайқызы Қалиева]], [[Айжан Маратбекқызы Картаева]], [[Шұға Болатқызы Қасенова]], [[Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова]], [[Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева]], [[Шынар Қапантайқызы Құрманбаева]], [[Гүлнар Кеңесқызы Құрманова]], [[Күлжібек Әскенқызы Құсманова]], [[Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева]], [[Сәуле Нәсенқызы Мамытова]], [[Данагүл Ахметкәрімқызы Махат]], [[Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова]], [[Наталья Викторовна Мирза]], [[Альмира Жапарқызы Мұқажанова]], [[Анар Бекетбайқызы Мұқашева]], [[Арайлым Сәбитқызы Мұсағалиева]], [[Гүлмира Серікқызы Мұсаева]], [[Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова]], [[Салтанат Алтайқызы Мүлікова]], [[Әйгерім Қазықызы Мыңбаева]], [[Анар Базарқызы Мырзағалиева]], [[Қарақат Мұқашқызы Нағымжанова]], [[Айнаш Пахуашқызы Науанова]], [[Жанат Құнапияқызы Нұрбекова]], [[Гүлзипа Орынтайқызы Нұрғалиева]], [[Нәзира Дәуітбекқызы Нұртазина]], [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева]], [[Гүлсара Түндебайқызы Оразбаева]], [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]], [[Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан]], [[Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева]], [[Айгүл Тұрсынқызы Садырова]], [[Гүлбану Әуесханқызы Садырова]], [[Күлзат Қаниқызы Садырова]], [[Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова]], [[Жаннат Ысмағұлқызы Сардарова]], [[Людмила Васильевна Сафронова]], [[Жанар Есентайқызы Сәрсекеева]], [[Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы]], [[Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева]], [[Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева]], [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]], [[Ботагөз Мырзабайқызы Сүйерқұл]], [[Гүлбаршын Олжабайқызы Сыздықова]], [[Ләззат Әзімқызы Тәлімова]], [[Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова]], [[Алуа Берікбайқызы Темірболат]], [[Алтынай Мейірбайқызы Теңбаева]], [[Нұргүл Қорғатжанқызы Тоқсанбаева]], [[Жанна Жеңісқызы Толысбаева]], [[Дәметкен Медіханқызы Төреқұлова]], [[Людмила Геннадьевна Тургунова]], [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], [[Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова]], [[Гүлнәр Болатқызы Хабижанова]], [[Ирина Александровна Черных]], [[Татьяна Васильевна Шевякова]], [[Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым]], [[Назгүл Тұрсынбайқызы Шыңғысова]], [[Меңдігүл Бұрханқызы Шындалиева]], [[Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева]], [[Сәуле Мағазқызы Алтыбаева]], [[Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова]], [[Гауһар Саяділқызы Балтабаева]], [[Құралай Темірбекқызы Жанұзақова]], [[Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева]], [[Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева]], [[Әлия Тобажанқызы Қозыкеева]], [[Сара Бариқызы Қоянбекова]], [[Ләззат Балтабайқызы Құлымбетова]], [[Айгүл Болатқызы Майдырова]], [[Жансәуле Әлиқызы Мақатова]], [[Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]], [[Гүлшарат Салауатқызы Минажева]], [[Анар Абайханқызы Мұқашева]], [[Манар Әлдешқызы Мұқашева]], [[Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина]], [[Гүлмира Николаевна Накипова]], [[Римма Қалманбайқызы Ниязбекова]], [[Қадиша Рүстембекқызы Нұрғали]], [[Зәуре Малғаждарқызы Нұрмұханова]], [[Сәуле Құтымқызы Ордабаева]], [[Гүлмира Әлкенқызы Өтепбергенова]], [[Елена Владимировна Рақымова]], [[Ирина Александровна Ратникова]], [[Зәуреш Ғалымжанқызы Сақтағанова]], [[Анаркүл Бекмырзақызы Салқынбай]], [[Ардақ Наурызбайқызы Саханова]], [[Ақмарал Наурызбайқызы Ақбаева]], [[Дина Наурызбайқызы Ақбаева]] |122 | |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]], [[Анастейша]] |16 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 |0 |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 |0 |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]] |17 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 |0 |- |[[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] |[[Анна Ракитина]], [[Маралжан Мырзақұлова]], [[Раушан Ахмедиярова]], [[Динара Сүйерханқызы Базарбаева]], [[Әпике Кәріпқызы Әбенова]], [[Дина Орынбайқызы Дүйсен]], [[Томоми Нисимото]], [[Күріш Қожаққызы Қалиева]], [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]], [[Меруерт Ерболатқызы Карменова]] |10 |44,25 |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 |0 |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Өзбекстан}} [[Ділбар Гулямқызы Әбдірахманова]], [[Увайси]], [[Собира Холдарова]], [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]] {{ту|Қырғызстан}} [[Сайра Кийизбаева]], [[Какиш Рыскулова]], [[Нуркамал Жетикашкаева]], [[Зуура Сооронбаева]], [[Бактыгуль Жеенбаева]], [[Жұлдыз Мамбеталиева]], [[Роза Үшкемпірова]], [[Элина Абай қызы]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Айша Сұлтанәлиқызы Қарасаева]], [[Кулбубу Мадемилова]] {{ту|Тәжікстан}} [[Софья Хафизовна Хакимова]], [[Малика Абдурахимовна Сабирова]], [[Хайриниссо Юсуфи]], [[Рафика Ганиевна Мусаева]], [[Нигина Минхожевна Шаропова]], [[Ирина Холовна Каримова]], [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]], [[Мохпайкар Ёрова]], [[Мамлакат Акбердыевна Нахангова]], [[Саодат Сангалиевна Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаётбегим Кадамшоева]] {{ту|Түрікменстан}} [[Сабира Атаева]], [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]] |48 |179,25 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] isv8zbqbjcofmvcpdhypgxkunuzkxts Элина Абай қызы 0 778870 3653288 3583119 2026-09-11T06:38:09Z Nurken 111493 3653288 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Элина Абайқызы |шынайы есімі = |сурет = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 02.04.1990 |туған жері = {{туғанжері|Бішкек{{!}}Бішкек|Бішкекте}}, [[Қырғызстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{hlist|{{актриса|Қырғызстан}}|[[биші]]}} |белсенді жылдары = 2006 жылдан |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{Даңқ медалі}} |сайты = }} '''Элина Абайқызы''' ({{lang-ky|Элина Абай кызы}}; [[2 сәуір]] [[1990 жыл|1990]], [[Бішкек]]) — [[қырғызстан]]дық актриса және биші. == Өмірі және мансабы == Элина Абайқызы 1990 жылғы 2 сәуірде Бішкекте дүниеге келіп, көп балалы отбасында өскен. Тоғызыншы сыныпта оқып жүргенде алғашқы фильм түсіруге шақыру алды. Сол кезде оның болашақ мамандығы қалыптаса бастады, дегенмен ол сол кезде Қырғыз ұлттық университетінде бухгалтерлік есеп мамандығы бойынша оқып жүрген. Элинаның режиссер Эрнест Әбдіжапаровтың «Боз салқын» фильміндегі жас қыз Салтанат рөліндегі дебюттік рөлі оған бірден атақ әкелді. Сол кезде актриса небәрі 15 жаста еді. Кейінірек ол «Жол қозғалысы полицейлері», «Ұрының махаббаты», «Сұлулар және миллион», «Күкук шахра» және басқа да телехикаялар мен көркем фильмдерде ойнады. Оның нағыз жетістігі «Құрманжан датқа» тарихи драмасындағы рөлімен келді. Бұл жұмыс оған кеңінен танымалдылық әкелді, ал фильмнің өзі халықаралық марапаттарға ұсынылды. Фильм шыққаннан кейін көрермендер Элинаны ұлттық деңгейде танымал актриса ретінде қабылдай бастады. 2015 жылы [[Даңқ медалі]]мен марапатталды. 2018 жылы Тоқтағұл атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атанды.<ref>{{citeweb|url=https://asiaplus.news/2019/06/04/12-samyh-krasivyh-i-vostrebovannyh-aktris-czentralnoj-azii/|title=Элина Абай кызы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-13|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/1870129/?ysclid=mnwqxsedca436590270&utm_referrer=yandex.kz|title=Элина Абай кызы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-13|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YIlXI-UjlztOTcE-?ysclid=mnwqzem7ng109323162|title=ТОП-10 актрис Центральной Азии, которые покорили наши сердца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} glcmeogf0tob1brubf9iueny466vtge 3653289 3653288 2026-09-11T06:38:35Z Nurken 111493 3653289 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Элина Абайқызы |шынайы есімі = |сурет = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 02.04.1990 |туған жері = {{туғанжері|Бішкек{{!}}Бішкек|Бішкекте}}, [[Қырғызстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{hlist|{{актриса|Қырғызстан}}|[[биші]]}} |белсенді жылдары = 2006 жылдан |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{Даңқ медалі}} |сайты = }} '''Элина Абайқызы''' ({{lang-ky|Элина Абай кызы}}; [[2 сәуір]] [[1990 жыл|1990]], [[Бішкек]]) — [[қырғызстан]]дық актриса және биші. == Өмірі және мансабы == Элина Абайқызы 1990 жылғы 2 сәуірде Бішкекте дүниеге келіп, көп балалы отбасында өскен. Тоғызыншы сыныпта оқып жүргенде алғашқы фильм түсіруге шақыру алды. Сол кезде оның болашақ мамандығы қалыптаса бастады, дегенмен ол сол кезде Қырғыз ұлттық университетінде бухгалтерлік есеп мамандығы бойынша оқып жүрген. Элинаның режиссер Эрнест Әбдіжапаровтың «Боз салқын» фильміндегі жас қыз Салтанат рөліндегі дебюттік рөлі оған бірден атақ әкелді. Сол кезде актриса небәрі 15 жаста еді. Кейінірек ол «Жол қозғалысы полицейлері», «Ұрының махаббаты», «Сұлулар және миллион», «Күкук шахра» және басқа да телехикаялар мен көркем фильмдерде ойнады. Оның нағыз жетістігі «Құрманжан датқа» тарихи драмасындағы рөлімен келді. Бұл жұмыс оған кеңінен танымалдылық әкелді, ал фильмнің өзі халықаралық марапаттарға ұсынылды. Фильм шыққаннан кейін көрермендер Элинаны ұлттық деңгейде танымал актриса ретінде қабылдай бастады. 2015 жылы [[Даңқ медалі]]мен марапатталды. 2018 жылы Тоқтағұл атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атанды.<ref>{{citeweb|url=https://asiaplus.news/2019/06/04/12-samyh-krasivyh-i-vostrebovannyh-aktris-czentralnoj-azii/|title=Элина Абай кызы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-13|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.kinopoisk.ru/name/1870129/?ysclid=mnwqxsedca436590270&utm_referrer=yandex.kz|title=Элина Абай кызы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-13|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YIlXI-UjlztOTcE-?ysclid=mnwqzem7ng109323162|title=ТОП-10 актрис Центральной Азии, которые покорили наши сердца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Абай қызы, Элина}} [[Санат:Қырғызстан бишілері]] 15p6rp7fdoar0x4qks5fdr9dfx90gi8 Томоми Нисимото 0 780008 3653324 3642321 2026-09-11T07:43:48Z Nurken 111493 3653324 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Томоми Нисимото |Шынайы есімі = {{Noitalic|{{lang|ja|西本智実}}}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Томоми Нисимото |Толық аты = |Туған күні = 22.04.1970 |Туған жері = {{туғанжері|Осака|Осакада}}, [[Жапония]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1998 жылдан бастап |Мемлекет = {{Байрақ|Жапония}} |Мамандықтары = {{hlist| [[Дирижер]] | продюсер | профессор | сазгер | елші }} |Дауыс түрі = |Аспаптары = фортепиано |Жанрлары = Классикалық және фольклорлы музыка |Лақап аттары = |Ұжымдары = «IlluminArt» симфониялық оркестрі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = «Idemitsu» жүлдесі, «Pro Musica e Arte Sacra» қорының сыйлығы, «Newsweek Japan» журналы «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» |Сайты = [https://www.tomomi-n.com/en/ Томоми Нисимото ресми сайты] |Commons = }} '''Томоми Нисимото''' ({{lang-ja|西本智実}}; [[22 сәуір]] [[1970 жыл|1970]], [[Осака (қала)|Осака]]) — [[жапония]]лық әйел [[дирижёр]], [[сазгер]], [[профессор]], [[елші]], «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» тізіміне енген [[тұлға]] және «[[IlluminArt]]<nowiki/>» [[Симфониялық оркестр|симфониялық оркестрінің]] көркемдік жетекшісі және бас дирижëрі.<ref name=":1">{{Cite web|title=Profile <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/profile/|accessdate=25.04.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Томоми Нисимото [[22 сәуір|22 сәуірде]] [[1970 жыл|1970 жылы]] [[Жапония|Жапонияның]] [[Осака (қала)|Осака қаласында]] дүниеге келген. Үш жасында анасынан [[Фортепиано|фортепианода]] ойнауды үйреніп, оның ықпалы арқасында болашақта [[Дирижер|дирижёр]] болуды армандады. [[Балалық шақ|Балалық шағында]] шетелдік [[Музыка|музыканы]] жиі тыңдап жүретін, сондай-ақ орыс шығармаларын да тыңдаған.<ref name=":2">{{Cite web|title=Leading the way - The Japan Times|url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2003/01/22/music/leading-the-way/|accessdate=25.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Music: Preparing for Japan <nowiki>|</nowiki> The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/israel-news/culture/music-preparing-for-japan-472298|accessdate=22.04.2026}}</ref> [[Осака (қала)|Осаканың]] музыкалық колледжінде «Композиция» [[Факультет|факультетін]] 1994 жылы бітіреді. Колледжде оқып жүргенде «[[Kansai Opera]]<nowiki/>» атты [[опера театрында]] дирижёрдің қасында көмекшісі болып, [[тәжірибе]] алады.<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto Japanese Conductor Orchestra Conductor Classical - Otosection|url=https://otosection.com/tomomi-nishimoto-japanese-conductor-orchestra-conductor-classical/|accessdate=25.04.2026}}</ref> 1996 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Ленинград]] қаласына (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) Н.А.Римский-Корсаков атындағы мемлекеттік консерваторияға опера және симфониялық дирижёрлеу кафедрасына [[профессор]], [[Дирижер|дирижёр]] [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбына түседі және де [[Дирижер|дирижёр]] [[Виктор Федотовтың]] сыныбында білім алады. Томоми бұл шешімін былай түсіндіреді:<ref name=":0">{{Cite web|title=Томоми Нисимото.Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/tomomi-nisimoto/|accessdate=25.04.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Нишимото Томоми (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Belarusian State Philharmonic Society|url=https://bgf.by/en/artists/nishimoto-tomomi-dirizhyor|accessdate=25.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <blockquote>''«Жапониядан Ресейге оқуға сирек келеді. Әсіресе бұл дирижёрлікке қатысты-бұл ерекше мамандық қой. Менің таңдауыма келсек: мен Ресейдің тартымды күшін тек музыкасында ғана емес, сонымен қатар оның мәдениетінде де сезінуіммен байланыстырдым.»''</blockquote> == Шығармашылық жолы == * Томоми Нисимотоның негізгі кәсіби мансабы 1990-жылдардың соңынан бастап қалыптасты. 1998 жылы «Жапонияның мәдениет қызметтігі» (Bunka-chō) бағдарламасы аясында [[Киото]] қаласының симфониялық оркестрімен [[Жапония|Жапониядағы]] алғашқы ресми дирижëрлік дебютін жасады. Консерваторияда оқуын аяқтаған соң 2002 жылы «<nowiki/>[[Мыңжылдық|Миллениум]]<nowiki/>» атты ресейлік үлкен симфониялық оркестрінің бас дирижёрі ретінде тағайындалады. 2004 жылы [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтегі]] Михайлов театрында (қазіргі М.П. Мусоргский атындағы академиялық [[Опера (музыка)|опера]] және [[балет]] театры) шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмысқа орналасып, сол жылы П.И. Чайковский қорының ресейлік симфониялық оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі болады.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=京都フィルハーモニー室内合奏団コンサート <nowiki>|</nowiki> R-INE|url=https://www.r-ine.com/100-in|accessdate=22.04.2026}}{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2000-жылдардың ортасынан бастап халықаралық деңгейде белсенді жұмыс істеп, 2004 жылы [[Вьетнам|Вьетнамның]] [[Фукуок]] қаласында өткен 19-шы мәдениет фестивальінде дирижёрлейді. 2006 жылы Томоми [[Сазгер|композитор]] П.И. Чайковскийдің «Өмір» (''орысш. Жизнь'') атты аяқталмаған [[Симфониялық музыка|симфониясын]] [[Пëтр Климов]] жалғастырып өңделген нұсқасы бойынша Чайковский қорының орыс симфониялық [[Оркестр|оркестрімен]] Жапонияға гастрольдік-сапарлар кезінде орындады. 2007 жылдан бастап, «Брукнерхауста» (Брукнер үйінде) [[Аустрия|Аустрияда]] Брукнердің оркестрімен және [[Еуропа|Еуропада]] көптеген симфониялық оркестрлерімен: [[Монте-Карло]] филармониялық оркестрмен, [[Будапешт|Будапешттің]] филармониялық оркестрмен, [[Британ империясы|Британдық]] корольдік филармониялық оркестрмен, Джорж Энеску атындағы [[Румыния|Румынияның]] мемлекеттік симфониялық оркестрмен, [[Литва|Литваның]] және [[Латвия|Латвияның]] халықаралық симфониялық оркестрлерімен белсенді жұмыс істейді.<ref name=":4">{{Cite web|title=Jerusalem Symphony Orchestra <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.jso.co.il/en/טומומי-נישימוטו/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=チャイコフスキー：未完成交響曲「ジーズニ」 <nowiki>|</nowiki> 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/discography/25/|accessdate=25.04.2026}}</ref> * Кейінгі жылдары [[Мажарстан|Венгрия]], [[Прага]] және [[Одесса|Одессадағы]] опера және балет театрларында өнер көрсетіп, шығармалар қатарында дәстүрлі жапондық «Но» стильіндегі Дж. Пуччинидің «[[Мадам Баттерфляй|Мадам Баттерфля]]<nowiki/>[[Мадам Баттерфляй|й]]<nowiki/>» (''Көбелек аруы'') және Юкио Мисиманның пьесасы бойынша қойылған заманауи «[[Сотоба Комати|Сотоба Комат]]<nowiki/>[[Сотоба Комати|и]]<nowiki/>» (Комати және пагода) опералары бар. 2008 жылы П.И. Чайк<nowiki/>овскийдің «[[Щелкунчик|Щелкунч]]<nowiki/>[[Щелкунчик|ик]]<nowiki/>» (''Шерткіш'') балетінің толық нұсқасын жапондық филармониялық оркестрімен қойылымын, ал 2009 жылы [[Токио]] қаласында [[Лондон|Лондонның]] «Royal Philarmonic Orchestra» атты ұжыммен Л. Бетховеннің «7 симфониясын» және Г. Малердің «5 симфониясын» дирижëрледі, сондай-ақ [[Будапешт]] қаласының симфониялық оркестрімен Н<nowiki/>. Римский-Корсаковтың «[[Шехеразада|Шехер]]<nowiki/>[[Шехеразада|азада]]<nowiki/>» симфониялық сюитасын орындап, [[Күйтабақ|күйтабаққа]] шығарманы жазып шығарды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=西本智実＆ロイヤル・フィル 東京ライヴ2009 マーラー：交響曲 第5番 ＆ ベートーヴェン：交響曲 第7番 {{!}} 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/discography/12/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=R.コルサコフ：交響曲組曲「シェエラザード」 <nowiki>|</nowiki> 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/discography/9/|accessdate=22.04.2026}}{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2010–2011 жылдары Евгений Светланов атындағы [[Ресей]] мемлекеттік симфониялық оркестрінің шақырылған ең алғаш шетелден келген әйел дирижëрі болды. «''Tokyo FM''» радиостанциясының 40-жыл толуына орай «Тоғыз туралы аңсау» [[Ниппон Будакан]] аренасында Л. Бетховеннің әйгілі «9 симфониясын» 5000 [[Хор|хорға]] қатысушылар құрамымен орындады.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web|title=指揮者・西本智実と5000人のリスナーがつむぐ歓喜の歌 『TOKYO FM夢の第九コンサート2013』 <nowiki>|</nowiki> 株式会社エフエム東京のプレスリリース|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000311.000004829.html|accessdate=22.04.2026}}</ref> * 2012 жылдан бастап Томоми Нисимото «[[IlluminArt]]<nowiki/>» симфониялық оркестріне [[Продюсер|продюсерлік]] жұмыс, көркемдік жетекшісі және бас [[Дирижер|дирижёр]] лауазымдарын атқарады. Оркестр 2013 жылы [[Ватикан|Ватиканда]] өнер көрсеткен ең алғаш жапондық ұжымдардың бірі болып саналып, [[Кардинал|кардиналдың]] мессасы кезінде қайта жанданған «Oratio» [[григориан әнұранының]] орындалуы шамамен 455 жылдағы алғашқысы болып саналды.<ref>{{Cite web|title=TOMOMI NISHIMOTO & ILLUMINART PHILHARMONIC - i-PHENOMENON|url=https://i-phenomenon.com/tours/upcoming-tours/121-tomomi-nishimoto-illuminart-philharmonic.html|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref name=":4" /> * 2015 жылдан бастап халықаралық концерттік қызметін кеңейтіп, мамыр айында [[Коясан будда]] орталығының құрылғанына 1200 жыл толуына арналған салтанатты концерт өткізді. Маусымда [[Жапония]] мен [[Корея Республикасы]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалыпқа келуінің 50 жылдығына орай кәріс [[Әнші|әншісі]] [[Суми Чомен]] бірге [[концерт]] өткізді. Шілдеде [[Эквадор|Эквадордың]] ұлттық симфониялық оркестрімен бірге өнер көрсетіп, cондай-ақ [[Перу]] елінің Мәдениет министрлігінің шақыруымен [[Перу]] тәуелсіздік күніне орай және [[Рио-де-Жанейро|Рио де-Жанейро]] қалалық театрында [[Бразилия|Бразилияның]] симфониялық оркестрімен [[Жапония]] мен [[Бразилия]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың орнағанына 120 жыл толуына байланысты концерттер өткізді.<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto (Conductor) Concert & Tour History <nowiki>|</nowiki> Concert Archives|url=https://www.concertarchives.org/bands/tomomi-nishimoto-conductor|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref name=":4" /><ref name=":1" /> * 2016 жылы [[Бейжің|Пекин]] университетінің шақыруымен [[Қытай|Қытайдың]] ұлттық симфониялық және [[Шаңхай|Шанхай]] симфониялық оркестрлерімен дирижёрлік етті. [[Израиль|Израильде]] [[Иерусалим]] симфониялық оркестрмен өнер көрсетіп, концертті тікелей эфирде барлық елде «KoHaMusica FM» радиостанциясында қосты. 2017 жылы [[Токио|Токиода]] «Opera Palace» жаңа ұлттық [[Опера (музыка)|опера]] театрда Сергей Прокофьевтің «Ромео мен Джульетта» екі актілі спектакльдің сахналық қойылымының көркемдік жетекшісі және дирижёрі болды. 2018 жылы «[[IlluminArt]]<nowiki/>» оркестрімен [[Қытай]] елінің жеті қаласына концерттік сапарлар ұйымдастырды.<ref>{{Cite web|title=イルミナート合唱団 <nowiki>|</nowiki> IlluminArt Philharmonic Orchestra|url=http://chorus.illuminart-phil.com/|accessdate=22.04.2026}}{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=やっと自分のペースつかみました　西本智実、不惑の指揮 - 日本経済新聞|url=https://www.nikkei.com/article/DGXBZO56879340S3A700C1000000/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref name=":4" /> * Кейінгі жылдары халықаралық мәдени жобаларға қатысып, 2019 жылы «Zweites Deutsches Fernsehen» (''Екінші Неміс Телеарнасы'') мәдениеттік жобасында халықаралық аренада белсенді жұмыс істеп жүрген «Көшбасшы әйел» ретінде аталды. 2021 жылы [[Хиросима]] университетінің арнайы профессоры болды және «Tokio-die stadtkultur von morgen» (''Токио-ертеңгі күннің қалалық мәдениеті'') [[Немісше Уикипедия|неміс]]-[[Французша Уикипедия|француз]] документалды фильмінің қатысушысы болды. 2024 жылы [[Осака (қала)|Осака]]-[[Кансай]] әлемдік көрмесінде [[Италиян тілі|итальян]] павильонының [[Елші|елшісі]] болып тағайындалды.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Tokio - Die Stadtkultur von morgen D, 2021 Streams, TV-Termine, News, DVDs TV Wunschliste|url=https://www.wunschliste.de/spielfilm/tokio-die-stadtkultur-von-morgen|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=リーディング・ウーマン（Leading Woman）で紹介されています。 <nowiki>|</nowiki> 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/news/article/77/|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Қоғамдық және білім беру қызметі == 2007 жылы Дүниежүзілік экономиялық форумының «Young Global Leaders» (''Жас'' ''Жаһандық Көшбасшылары'') атағына ие болады. Ол американдық қорлардан стипендия алып, [[Гарвард Кеннеди]] мектебінде білім алып, бірқатар оқу орындарында шақырылған [[профессор]] ретінде дәріс оқып, сонымен қоса «Тойо Бунко» [[Мұражай|мұражайының]] консультативтік кеңесінде қызмет атқарады.<ref name=":5">{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto <nowiki>|</nowiki> World Economic Forum|url=https://www.weforum.org/people/tomomi-nishimoto/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref name=":1" /> == Марапаттары және танылуы == * 1997 жылы Осака префектурасының мәдениет қайраткерлеріне арналған сыйлықтың иегері;<ref name=":2" /> * 1999 жылы «Idemitsu» жапондық жүлдесінің жас және болашағы зор музыкант ретінде иегері;<ref name=":3" /> * 2004 жылы «Newsweek Japan» журналындағы «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» тізіміне қосылады.<ref name=":0" /> * 2009 жылы «Best dresser award» (''Үздік киім сыйлығы'') иегері болды.<ref>{{Cite web|title=ベストドレッサー賞、第38回（2009年）インターナショナル部門受賞しました。 <nowiki>|</nowiki> 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/news/article/399/|accessdate=22.04.2026}}</ref> * Оның 2015 жылғы «For Sennuyuji Temple Sound Stage: East Meets West» (''Сэнню-дзи храмының сахнасы: Батыс пен Шығыс музыкада көріседі'') және 2013 жылғы «Toji Otobutai» (''То-дзи храмындағы музыкалық сахна'') деген авторлық туындылары АҚШ кинофестивальдерінде және Дүниежүзілік медиафестивальдерінде бірнеше беделді халықаралық марапаттарға ие болды.<ref name=":1" /> * 2014 жылы Ватиканда «Pro Musica e Arte Sacra» (''Кәсіби'' ''Музыка мен Қасиетті Өнер'') қорының құрметті сыйлығымен марапатталып, тарихтағы осы марапаттың ең жас иегері болды.<ref name=":5" /> == Дискография == * ''2000 ж. – С.Прокофьев «Ромео мен Джульетта» (Жапония филармониялық оркестрі)''<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto – Romeo And Juliet – CD (Album, Stereo), 2000 [r20587324] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/20587324-Tomomi-Nishimoto-Romeo-And-Juliet|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2002 ж. – П.Чайковский «Патетическая, 6 симфония»; «Спящая красавица» (Ресейдің үлкен симфониялық оркестрі, Миллениум)''<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto, Russian Bolshoi Symphony Orchestra "Millenium", Tchaikovsky – Symphony No.6 "Pathétique", "The Sleeping Beauty" – CD (Album), 2002 [r24603209] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/24603209-Tomomi-Nishimoto-Russian-Bolshoi-Symphony-Orchestra-Millenium-Tchaikovsky-Symphony-No6-Pathétique-T|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2008 ж. – А.Дворжак «Из нового света, 9 симфония, ми минор, соч. 95» (Будапешт филармониялық оркестрі)''<ref>{{Cite web|title=Dvořák - Tomomi Nishimoto Conducting Budapest Philharmonic Orchestra – Symphony No.9 In E Minor, Op. 95, "From The New World" – CD (Album), 2008 [r18366367] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/18366367-Dvořák-Tomomi-Nishimoto-Conducting-Budapest-Philharmonic-Orchestra-Symphony-No9-In-E-Minor-Op-95-F|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2010 ж. – «Ностальгия» (Будапешт филармониялық оркестрі)''<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto Conducting The Budapest Philharmonic Orchestra – Nostalgie – CD (Album, Stereo), 2010 [r31964933] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/31964933-Tomomi-Nishimoto-Conducting-The-Budapest-Philharmonic-Orchestra-Nostalgie|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2011 ж. – Дж.Верди «Реквием» (Nordwestdeutsche Philharmonie)''<ref>{{Cite web|title=Verdi - Nordwestdeutsche Philharmonie, Verdi Concert Choir Japan, Tomomi Nishimoto, Tsutomu Matsumura, K.C.O.V. Amsterdam, Bilyana Danailova, Alla Gorobchenko, Mark Fowler, Vesselin Stoykov – Requiem – CD (), [r28121077] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/28121077-Verdi-Nordwestdeutsche-Philharmonie-Verdi-Concert-Choir-Japan-Tomomi-Nishimoto-Tsutomu-Matsumura-KCO|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2014 ж. – (Жапония филармониялық оркестрі)''<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto, Keisuke Toyama, Japan Philharmonic Orchestra – 組曲 宿命 – CD (Album, Stereo), 2014 [r25827694] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/25827694-Tomomi-Nishimoto-Keisuke-Toyama-Japan-Philharmonic-Orchestra-組曲-宿命|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Д.М. Женщины-дирижеры — в оркестрах стран мира. — М.: КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. ISBN 978-5-4492-0528-5. [[Санат:Жапония музыканттары]] [[Санат:Жапония дирижёрлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Алфавит бойынша дирижерлер]] 2a9m9tc446xjdj0voyhyiwzl8wf5tsh 3653326 3653324 2026-09-11T07:44:58Z Nurken 111493 3653326 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Томоми Нисимото |Шынайы есімі = {{Noitalic|{{lang|ja|西本智実}}}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Томоми Нисимото |Толық аты = |Туған күні = 22.04.1970 |Туған жері = {{туғанжері|Осака (қала){{!}}Осака|Осакада}}, [[Жапония]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1998 жылдан бастап |Мемлекет = {{Байрақ|Жапония}} |Мамандықтары = {{hlist| [[Дирижер]] | продюсер | профессор | сазгер | елші }} |Дауыс түрі = |Аспаптары = фортепиано |Жанрлары = Классикалық және фольклорлы музыка |Лақап аттары = |Ұжымдары = «IlluminArt» симфониялық оркестрі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = «Idemitsu» жүлдесі, «Pro Musica e Arte Sacra» қорының сыйлығы, «Newsweek Japan» журналы «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» |Сайты = [https://www.tomomi-n.com/en/ Томоми Нисимото ресми сайты] |Commons = }} '''Томоми Нисимото''' ({{lang-ja|西本智実}}; [[22 сәуір]] [[1970 жыл|1970]], [[Осака (қала)|Осака]]) — [[жапония]]лық әйел [[дирижёр]], [[сазгер]], [[профессор]], [[елші]], «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» тізіміне енген [[тұлға]] және «[[IlluminArt]]<nowiki/>» [[Симфониялық оркестр|симфониялық оркестрінің]] көркемдік жетекшісі және бас дирижëрі.<ref name=":1">{{Cite web|title=Profile <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/profile/|accessdate=25.04.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Томоми Нисимото [[22 сәуір|22 сәуірде]] [[1970 жыл|1970 жылы]] [[Жапония|Жапонияның]] [[Осака (қала)|Осака қаласында]] дүниеге келген. Үш жасында анасынан [[Фортепиано|фортепианода]] ойнауды үйреніп, оның ықпалы арқасында болашақта [[Дирижер|дирижёр]] болуды армандады. [[Балалық шақ|Балалық шағында]] шетелдік [[Музыка|музыканы]] жиі тыңдап жүретін, сондай-ақ орыс шығармаларын да тыңдаған.<ref name=":2">{{Cite web|title=Leading the way - The Japan Times|url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2003/01/22/music/leading-the-way/|accessdate=25.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Music: Preparing for Japan <nowiki>|</nowiki> The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/israel-news/culture/music-preparing-for-japan-472298|accessdate=22.04.2026}}</ref> [[Осака (қала)|Осаканың]] музыкалық колледжінде «Композиция» [[Факультет|факультетін]] 1994 жылы бітіреді. Колледжде оқып жүргенде «[[Kansai Opera]]<nowiki/>» атты [[опера театрында]] дирижёрдің қасында көмекшісі болып, [[тәжірибе]] алады.<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto Japanese Conductor Orchestra Conductor Classical - Otosection|url=https://otosection.com/tomomi-nishimoto-japanese-conductor-orchestra-conductor-classical/|accessdate=25.04.2026}}</ref> 1996 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Ленинград]] қаласына (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) Н.А.Римский-Корсаков атындағы мемлекеттік консерваторияға опера және симфониялық дирижёрлеу кафедрасына [[профессор]], [[Дирижер|дирижёр]] [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбына түседі және де [[Дирижер|дирижёр]] [[Виктор Федотовтың]] сыныбында білім алады. Томоми бұл шешімін былай түсіндіреді:<ref name=":0">{{Cite web|title=Томоми Нисимото.Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/tomomi-nisimoto/|accessdate=25.04.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Нишимото Томоми (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Belarusian State Philharmonic Society|url=https://bgf.by/en/artists/nishimoto-tomomi-dirizhyor|accessdate=25.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <blockquote>''«Жапониядан Ресейге оқуға сирек келеді. Әсіресе бұл дирижёрлікке қатысты-бұл ерекше мамандық қой. Менің таңдауыма келсек: мен Ресейдің тартымды күшін тек музыкасында ғана емес, сонымен қатар оның мәдениетінде де сезінуіммен байланыстырдым.»''</blockquote> == Шығармашылық жолы == * Томоми Нисимотоның негізгі кәсіби мансабы 1990-жылдардың соңынан бастап қалыптасты. 1998 жылы «Жапонияның мәдениет қызметтігі» (Bunka-chō) бағдарламасы аясында [[Киото]] қаласының симфониялық оркестрімен [[Жапония|Жапониядағы]] алғашқы ресми дирижëрлік дебютін жасады. Консерваторияда оқуын аяқтаған соң 2002 жылы «<nowiki/>[[Мыңжылдық|Миллениум]]<nowiki/>» атты ресейлік үлкен симфониялық оркестрінің бас дирижёрі ретінде тағайындалады. 2004 жылы [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтегі]] Михайлов театрында (қазіргі М.П. Мусоргский атындағы академиялық [[Опера (музыка)|опера]] және [[балет]] театры) шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмысқа орналасып, сол жылы П.И. Чайковский қорының ресейлік симфониялық оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі болады.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=京都フィルハーモニー室内合奏団コンサート <nowiki>|</nowiki> R-INE|url=https://www.r-ine.com/100-in|accessdate=22.04.2026}}{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2000-жылдардың ортасынан бастап халықаралық деңгейде белсенді жұмыс істеп, 2004 жылы [[Вьетнам|Вьетнамның]] [[Фукуок]] қаласында өткен 19-шы мәдениет фестивальінде дирижёрлейді. 2006 жылы Томоми [[Сазгер|композитор]] П.И. Чайковскийдің «Өмір» (''орысш. Жизнь'') атты аяқталмаған [[Симфониялық музыка|симфониясын]] [[Пëтр Климов]] жалғастырып өңделген нұсқасы бойынша Чайковский қорының орыс симфониялық [[Оркестр|оркестрімен]] Жапонияға гастрольдік-сапарлар кезінде орындады. 2007 жылдан бастап, «Брукнерхауста» (Брукнер үйінде) [[Аустрия|Аустрияда]] Брукнердің оркестрімен және [[Еуропа|Еуропада]] көптеген симфониялық оркестрлерімен: [[Монте-Карло]] филармониялық оркестрмен, [[Будапешт|Будапешттің]] филармониялық оркестрмен, [[Британ империясы|Британдық]] корольдік филармониялық оркестрмен, Джорж Энеску атындағы [[Румыния|Румынияның]] мемлекеттік симфониялық оркестрмен, [[Литва|Литваның]] және [[Латвия|Латвияның]] халықаралық симфониялық оркестрлерімен белсенді жұмыс істейді.<ref name=":4">{{Cite web|title=Jerusalem Symphony Orchestra <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.jso.co.il/en/טומומי-נישימוטו/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=チャイコフスキー：未完成交響曲「ジーズニ」 <nowiki>|</nowiki> 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/discography/25/|accessdate=25.04.2026}}</ref> * Кейінгі жылдары [[Мажарстан|Венгрия]], [[Прага]] және [[Одесса|Одессадағы]] опера және балет театрларында өнер көрсетіп, шығармалар қатарында дәстүрлі жапондық «Но» стильіндегі Дж. Пуччинидің «[[Мадам Баттерфляй|Мадам Баттерфля]]<nowiki/>[[Мадам Баттерфляй|й]]<nowiki/>» (''Көбелек аруы'') және Юкио Мисиманның пьесасы бойынша қойылған заманауи «[[Сотоба Комати|Сотоба Комат]]<nowiki/>[[Сотоба Комати|и]]<nowiki/>» (Комати және пагода) опералары бар. 2008 жылы П.И. Чайк<nowiki/>овскийдің «[[Щелкунчик|Щелкунч]]<nowiki/>[[Щелкунчик|ик]]<nowiki/>» (''Шерткіш'') балетінің толық нұсқасын жапондық филармониялық оркестрімен қойылымын, ал 2009 жылы [[Токио]] қаласында [[Лондон|Лондонның]] «Royal Philarmonic Orchestra» атты ұжыммен Л. Бетховеннің «7 симфониясын» және Г. Малердің «5 симфониясын» дирижëрледі, сондай-ақ [[Будапешт]] қаласының симфониялық оркестрімен Н<nowiki/>. Римский-Корсаковтың «[[Шехеразада|Шехер]]<nowiki/>[[Шехеразада|азада]]<nowiki/>» симфониялық сюитасын орындап, [[Күйтабақ|күйтабаққа]] шығарманы жазып шығарды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=西本智実＆ロイヤル・フィル 東京ライヴ2009 マーラー：交響曲 第5番 ＆ ベートーヴェン：交響曲 第7番 {{!}} 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/discography/12/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=R.コルサコフ：交響曲組曲「シェエラザード」 <nowiki>|</nowiki> 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/discography/9/|accessdate=22.04.2026}}{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2010–2011 жылдары Евгений Светланов атындағы [[Ресей]] мемлекеттік симфониялық оркестрінің шақырылған ең алғаш шетелден келген әйел дирижëрі болды. «''Tokyo FM''» радиостанциясының 40-жыл толуына орай «Тоғыз туралы аңсау» [[Ниппон Будакан]] аренасында Л. Бетховеннің әйгілі «9 симфониясын» 5000 [[Хор|хорға]] қатысушылар құрамымен орындады.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web|title=指揮者・西本智実と5000人のリスナーがつむぐ歓喜の歌 『TOKYO FM夢の第九コンサート2013』 <nowiki>|</nowiki> 株式会社エフエム東京のプレスリリース|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000311.000004829.html|accessdate=22.04.2026}}</ref> * 2012 жылдан бастап Томоми Нисимото «[[IlluminArt]]<nowiki/>» симфониялық оркестріне [[Продюсер|продюсерлік]] жұмыс, көркемдік жетекшісі және бас [[Дирижер|дирижёр]] лауазымдарын атқарады. Оркестр 2013 жылы [[Ватикан|Ватиканда]] өнер көрсеткен ең алғаш жапондық ұжымдардың бірі болып саналып, [[Кардинал|кардиналдың]] мессасы кезінде қайта жанданған «Oratio» [[григориан әнұранының]] орындалуы шамамен 455 жылдағы алғашқысы болып саналды.<ref>{{Cite web|title=TOMOMI NISHIMOTO & ILLUMINART PHILHARMONIC - i-PHENOMENON|url=https://i-phenomenon.com/tours/upcoming-tours/121-tomomi-nishimoto-illuminart-philharmonic.html|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref name=":4" /> * 2015 жылдан бастап халықаралық концерттік қызметін кеңейтіп, мамыр айында [[Коясан будда]] орталығының құрылғанына 1200 жыл толуына арналған салтанатты концерт өткізді. Маусымда [[Жапония]] мен [[Корея Республикасы]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалыпқа келуінің 50 жылдығына орай кәріс [[Әнші|әншісі]] [[Суми Чомен]] бірге [[концерт]] өткізді. Шілдеде [[Эквадор|Эквадордың]] ұлттық симфониялық оркестрімен бірге өнер көрсетіп, cондай-ақ [[Перу]] елінің Мәдениет министрлігінің шақыруымен [[Перу]] тәуелсіздік күніне орай және [[Рио-де-Жанейро|Рио де-Жанейро]] қалалық театрында [[Бразилия|Бразилияның]] симфониялық оркестрімен [[Жапония]] мен [[Бразилия]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың орнағанына 120 жыл толуына байланысты концерттер өткізді.<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto (Conductor) Concert & Tour History <nowiki>|</nowiki> Concert Archives|url=https://www.concertarchives.org/bands/tomomi-nishimoto-conductor|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref name=":4" /><ref name=":1" /> * 2016 жылы [[Бейжің|Пекин]] университетінің шақыруымен [[Қытай|Қытайдың]] ұлттық симфониялық және [[Шаңхай|Шанхай]] симфониялық оркестрлерімен дирижёрлік етті. [[Израиль|Израильде]] [[Иерусалим]] симфониялық оркестрмен өнер көрсетіп, концертті тікелей эфирде барлық елде «KoHaMusica FM» радиостанциясында қосты. 2017 жылы [[Токио|Токиода]] «Opera Palace» жаңа ұлттық [[Опера (музыка)|опера]] театрда Сергей Прокофьевтің «Ромео мен Джульетта» екі актілі спектакльдің сахналық қойылымының көркемдік жетекшісі және дирижёрі болды. 2018 жылы «[[IlluminArt]]<nowiki/>» оркестрімен [[Қытай]] елінің жеті қаласына концерттік сапарлар ұйымдастырды.<ref>{{Cite web|title=イルミナート合唱団 <nowiki>|</nowiki> IlluminArt Philharmonic Orchestra|url=http://chorus.illuminart-phil.com/|accessdate=22.04.2026}}{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=やっと自分のペースつかみました　西本智実、不惑の指揮 - 日本経済新聞|url=https://www.nikkei.com/article/DGXBZO56879340S3A700C1000000/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref name=":4" /> * Кейінгі жылдары халықаралық мәдени жобаларға қатысып, 2019 жылы «Zweites Deutsches Fernsehen» (''Екінші Неміс Телеарнасы'') мәдениеттік жобасында халықаралық аренада белсенді жұмыс істеп жүрген «Көшбасшы әйел» ретінде аталды. 2021 жылы [[Хиросима]] университетінің арнайы профессоры болды және «Tokio-die stadtkultur von morgen» (''Токио-ертеңгі күннің қалалық мәдениеті'') [[Немісше Уикипедия|неміс]]-[[Французша Уикипедия|француз]] документалды фильмінің қатысушысы болды. 2024 жылы [[Осака (қала)|Осака]]-[[Кансай]] әлемдік көрмесінде [[Италиян тілі|итальян]] павильонының [[Елші|елшісі]] болып тағайындалды.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Tokio - Die Stadtkultur von morgen D, 2021 Streams, TV-Termine, News, DVDs TV Wunschliste|url=https://www.wunschliste.de/spielfilm/tokio-die-stadtkultur-von-morgen|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=リーディング・ウーマン（Leading Woman）で紹介されています。 <nowiki>|</nowiki> 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/news/article/77/|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Қоғамдық және білім беру қызметі == 2007 жылы Дүниежүзілік экономиялық форумының «Young Global Leaders» (''Жас'' ''Жаһандық Көшбасшылары'') атағына ие болады. Ол американдық қорлардан стипендия алып, [[Гарвард Кеннеди]] мектебінде білім алып, бірқатар оқу орындарында шақырылған [[профессор]] ретінде дәріс оқып, сонымен қоса «Тойо Бунко» [[Мұражай|мұражайының]] консультативтік кеңесінде қызмет атқарады.<ref name=":5">{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto <nowiki>|</nowiki> World Economic Forum|url=https://www.weforum.org/people/tomomi-nishimoto/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref name=":1" /> == Марапаттары және танылуы == * 1997 жылы Осака префектурасының мәдениет қайраткерлеріне арналған сыйлықтың иегері;<ref name=":2" /> * 1999 жылы «Idemitsu» жапондық жүлдесінің жас және болашағы зор музыкант ретінде иегері;<ref name=":3" /> * 2004 жылы «Newsweek Japan» журналындағы «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» тізіміне қосылады.<ref name=":0" /> * 2009 жылы «Best dresser award» (''Үздік киім сыйлығы'') иегері болды.<ref>{{Cite web|title=ベストドレッサー賞、第38回（2009年）インターナショナル部門受賞しました。 <nowiki>|</nowiki> 西本智実|url=https://www.tomomi-n.com/ja/news/article/399/|accessdate=22.04.2026}}</ref> * Оның 2015 жылғы «For Sennuyuji Temple Sound Stage: East Meets West» (''Сэнню-дзи храмының сахнасы: Батыс пен Шығыс музыкада көріседі'') және 2013 жылғы «Toji Otobutai» (''То-дзи храмындағы музыкалық сахна'') деген авторлық туындылары АҚШ кинофестивальдерінде және Дүниежүзілік медиафестивальдерінде бірнеше беделді халықаралық марапаттарға ие болды.<ref name=":1" /> * 2014 жылы Ватиканда «Pro Musica e Arte Sacra» (''Кәсіби'' ''Музыка мен Қасиетті Өнер'') қорының құрметті сыйлығымен марапатталып, тарихтағы осы марапаттың ең жас иегері болды.<ref name=":5" /> == Дискография == * ''2000 ж. – С.Прокофьев «Ромео мен Джульетта» (Жапония филармониялық оркестрі)''<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto – Romeo And Juliet – CD (Album, Stereo), 2000 [r20587324] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/20587324-Tomomi-Nishimoto-Romeo-And-Juliet|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2002 ж. – П.Чайковский «Патетическая, 6 симфония»; «Спящая красавица» (Ресейдің үлкен симфониялық оркестрі, Миллениум)''<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto, Russian Bolshoi Symphony Orchestra "Millenium", Tchaikovsky – Symphony No.6 "Pathétique", "The Sleeping Beauty" – CD (Album), 2002 [r24603209] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/24603209-Tomomi-Nishimoto-Russian-Bolshoi-Symphony-Orchestra-Millenium-Tchaikovsky-Symphony-No6-Pathétique-T|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2008 ж. – А.Дворжак «Из нового света, 9 симфония, ми минор, соч. 95» (Будапешт филармониялық оркестрі)''<ref>{{Cite web|title=Dvořák - Tomomi Nishimoto Conducting Budapest Philharmonic Orchestra – Symphony No.9 In E Minor, Op. 95, "From The New World" – CD (Album), 2008 [r18366367] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/18366367-Dvořák-Tomomi-Nishimoto-Conducting-Budapest-Philharmonic-Orchestra-Symphony-No9-In-E-Minor-Op-95-F|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2010 ж. – «Ностальгия» (Будапешт филармониялық оркестрі)''<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto Conducting The Budapest Philharmonic Orchestra – Nostalgie – CD (Album, Stereo), 2010 [r31964933] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/31964933-Tomomi-Nishimoto-Conducting-The-Budapest-Philharmonic-Orchestra-Nostalgie|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2011 ж. – Дж.Верди «Реквием» (Nordwestdeutsche Philharmonie)''<ref>{{Cite web|title=Verdi - Nordwestdeutsche Philharmonie, Verdi Concert Choir Japan, Tomomi Nishimoto, Tsutomu Matsumura, K.C.O.V. Amsterdam, Bilyana Danailova, Alla Gorobchenko, Mark Fowler, Vesselin Stoykov – Requiem – CD (), [r28121077] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/28121077-Verdi-Nordwestdeutsche-Philharmonie-Verdi-Concert-Choir-Japan-Tomomi-Nishimoto-Tsutomu-Matsumura-KCO|accessdate=22.04.2026}}</ref> * ''2014 ж. – (Жапония филармониялық оркестрі)''<ref>{{Cite web|title=Tomomi Nishimoto, Keisuke Toyama, Japan Philharmonic Orchestra – 組曲 宿命 – CD (Album, Stereo), 2014 [r25827694] <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/release/25827694-Tomomi-Nishimoto-Keisuke-Toyama-Japan-Philharmonic-Orchestra-組曲-宿命|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Д.М. Женщины-дирижеры — в оркестрах стран мира. — М.: КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. ISBN 978-5-4492-0528-5. [[Санат:Жапония музыканттары]] [[Санат:Жапония дирижёрлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Алфавит бойынша дирижерлер]] ag6c9uvu1wxaowfiaejhgyx9cxpzn3r Айсұлу Асанбекқызы Токамбаева 0 780032 3653286 3591853 2026-09-11T06:34:55Z Nurken 111493 Nurken [[Айсұлу Токамбаева]] бетін [[Айсұлу Асанбекқызы Токамбаева]] бетіне жылжытты 3591853 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Айсұлу Токамбаева |Шынайы есімі = {{lang-ky|Айсулуу Асанбековна Токомбаева}} |Сурет = Айсулуу Токомбаева.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 22.09.1947 |Туған жері = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}, [[Қырғызстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Мансабы = балет бишісі, [[биші]], [[балетмейстер]], [[хореограф]], балет мұғалімі |Белсенді жылдары = |Амплуа = |Театр = А.Малдыбаев атындағы Қырғыз опера және балет театры |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{КСРО халық әртісі}} {{КСРО мемлекеттік сыйлығы}} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Айсұлу Токамбаева''' ({{lang-ky|Айсулуу Асанбековна Токомбаева}}; [[22 қыркүйек]] [[1947]], [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) — Кеңес және қырғыз балет бишісі, [[биші]], [[хореограф]], хореограф және мұғалім. КСРО халық әртісі (1981). КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1976). == Өмірбаяны == Айсұлу Токамбаева 1947 жылы 22 қыркүйекте Фрунзеде (қазіргі Бішкек, Қырғызстан) Асанбек Токомбаев пен Мұнжия Еркінбаеваның отбасында дүниеге келген. Әкесі партия және қоғам қайраткері болған, ал 1960-1980 жылдары Қырғыз КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Теледидар және радио комитетін басқарған. Анасы опера әншісі және қырғыз кәсіби музыкасының негізін қалаушылардың бірі болған.<ref>{{citeweb|url=http://dancelib.ru/baletenc/item/f00/s02/e0002804/index.shtml?ysclid=moeccgjtki195338321|title=ТОКОМБАЕВА Айсулу Асанбековна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> Айсұлу қатал отбасылық ортада, темірдей тәртіппен тәрбиеленді. Бала кезінен бастап оған еңбекқорлық пен кез келген қиындықты жеңе білу қабілеті дарыды. 11 жасында ол Агриппина Ваганова атындағы хореографиялық мектептің мұғалімдерінің назарын аударды. 1966 жылы Айсұлу Токомбаева А.Я.Ваганова атындағы Ленинград академиялық хореографиялық училищесін (қазіргі Ваганова атындағы орыс балет академиясы) балет мұғалімі Нина Беликованың класы бойынша бітірді. Содан кейін ол Қырғызстанға оралуды шешті. 1966 жылдан бастап А.Малдыбаев атындағы Қырғыз опера және балет театрының балет труппасына қосылды, ал 1967 жылы солист болды. Ол 200-ден астам сахналық рөлдер жасады. 1973 жылдан бері Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. Оның күйеуі Кубан Әлиев көп жылдар бойы балалар қуыршақ театрының директоры болды. Олар 34 жыл некеде тұрды. Ерлі-зайыптылардың балалары болмады.<ref>{{citeweb|url=https://stuki-druki.com/authors/tokombaeva-aisulu.php|title=Айсулу Токомбаева - биография, новости, личная жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> 1995 жылдан бері ол Түркияда, Анкарадағы «Хаджеттепе» университетінің консерваториясында хореографиядан сабақ береді.<ref>{{citeweb|url=https://www.super.kg/kabar/news/160763?ysclid=moecb613iq767276003|title=ЖЫЛНААМА, 22-СЕНТЯБРЬ: Кыргыз балеринасы Айсулуу Токомбаева 69 жашка толду|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Айсұлу Токомбаева жиырмадан астам классикалық балет қойылымдарында басты партияларды асқан шеберлікпен орындады. Ол Чайковскийдің «Аққу көлінде» Одетта-Одиллия, Аданның «Жизельінде» Жизель, Л.Минкустың «Баядеркасында» Никия, Хачатурянның «Спартакында» Фригия, Ф.Әміровтың «Мың бір түнінде» Шехерезада, Чайковскийдің «Ұйқыдағы аруында» Аврора, У.Мұсаевтың «Томирисінде» Томирис, К.Молчановтың «Макбетінде» Леди Макбет, Прокофьевтің «Ромео мен Джульеттасында» Джульетта және т.б.<ref>{{citeweb|url=https://www.bbc.com/kyrgyz/entertainment-42914771|title=Кыргыз балет сахнасынын чолпон жылдызы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> Ол КСРО қалалары мен шетелдерде, соның ішінде [[Польша]], [[Болгария]], [[Финляндия]], [[Ливия]], [[Тунис]], [[Швеция]], [[Италия]], [[Мажарстан]], [[Дания]] және [[Швейцария]]да гастрольдік сапармен болды. 2012 жылы ол «Ақ-Қуу» (Бішкек) халықаралық балет өнері байқауының қазылар алқасын басқарды.<ref>{{citeweb|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/tokombaeva-aysulu-asanbekovna?ysclid=moec6nh5j1301224651|title=Токомбаева, Айсулу Асанбековна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> == Марапаттар мен атақтары == *Қырғыз КСР халық әртісі (1975) *КСРО халық әртісі (1981 жылғы 12 қазан) *КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1976) — К. Молдобасановтың «Ана даласы» балетінде Толгонай рөлін сомдағаны үшін *Қырғыз КСР Ленин комсомолы сыйлығы (1970) *Халықаралық Айтматов сыйлығы *Б.Бейшенәлиева атындағы Қырғыз мемлекеттік мәдениет және өнер университетінің құрметті профессоры (1998).<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/414671/bio/?ysclid=moec7iepxy352319563|title=Советские актеры театра / Т / Айсулу Токомбаева / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-25|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғызстан балет бишілері]] [[Санат:Хореографтар]] [[Санат:Қырғызстан хореографтары]] k0xw77fjfphip6x37sek46fhlqe3irn Ухнаагийн Хүрэлсүх 0 780156 3653354 3639121 2026-09-11T08:53:10Z Wikuiser 172895 /* Сыртқы саясаты */ 3653354 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Ухнаагийн Хүрэлсүх | Шынайы есімі = | Суреті = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Моңғолияның 6-Президенті]] | Ту = Flag of Mongolia.svg | Ту2 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады = 25 маусым 2021 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Халтмаагийн Баттулга]] | Ізбасары = | Президент = | Премьер = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] <br/> [[Гомбожавын Занданшатар]] <br/> [[Ням-Осорын Учрал]] | Титулы_2 = [[Моңғолияның премьер-министрі]] | Ту_2 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_2 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_2 = 4 қазан 2017 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2021 | Ізашары_2 = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | Ізбасары_2 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | Президент_2 = Халтмаагийн Баттулга | Орынбасары_2 = Өлзийсайханы Энхтүвшин <br/> Янгугийн Содбаатар | Титулы_3 = [[Моңғолияның премьер-министрінің орынбасары]] | Ту_3 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_3 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_3 = 23 шілде 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 4 қазан 2017 | Ізашары_3 = Цэрэндашийн Оюунбаатар | Ізбасары_3 = Өлзийсайханы Энхтүвшин | Премьер_3 = Жаргалтулгын Эрдэнэбат | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 10 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 6 тамыз 2015 | Ізашары_4 = Дэндэвийн Тэрбишдагва | Ізбасары_4 = Цэрэндашийн Оюунбаатар | Премьер_4 = Чимэдийн Сайханбилэг | Титулы_5 = [[Моңғол Халық Партиясы]]ның төрағасы | Ту_5 = Mongolian People's Party flag.svg | Ту2_5 = Logo of the Mongolian People's Party.svg | Басқара бастады_5 = 21 қараша 2017 | Басқаруын аяқтады_5 = 25 маусым 2021 | Ізашары_5 = Миеэгомбын Энхболд | Ізбасары_5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | Титулы_6 = [[Мемлекеттік Ұлы Хурал]] мүшесі | Ту_6 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_6 = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg | Басқара бастады_6 = 2000 | Басқаруын аяқтады_6 = 2004 | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | тақырыпша1_6 = [[Сайлау округі]] | мәтін1_6 = [[Хэнтий]] | Титулы_7 = | Ту_7 = | Ту2_7 = | Басқара бастады_7 = 2004 | Басқаруын аяқтады_7 = 2008 | Ізашары_7 = | Ізбасары_7 = | тақырыпша1_7 = Сайлау округі | мәтін1_7 = Хэнтий | Титулы_8 = | Ту_8 = | Ту2_8 = | Басқара бастады_8 = 2012 | Басқаруын аяқтады_8 = 2012 | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | тақырыпша1_8 = Сайлау округі | мәтін1_8 = [[Жабық тізім]] | Титулы_9 = | Ту_9 = | Ту2_9 = | Басқара бастады_9 = 2020 | Басқаруын аяқтады_9 = 2021 | тақырыпша1_9 = Сайлау округі | мәтін1_9 = Хэнтий | Ізашары_9 = | Ізбасары_9 = | Титулы_10 = Кәсіптік инспекция министрі | Ту_10 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_10 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_10 = 28 қаңтар 2006 | Басқаруын аяқтады_10 = 29 қараша 2007 | Ізашары_10 = Дамбийн Дорлигжав | Ізбасары_10 = ''Лауазым жойылды'' | Президент_10 = Намбарын Энхбаяр | Титулы_11 = Төтенше жағдайлар министрі | Ту_11 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_11 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_11 = 28 қыркүйек 2004 | Басқаруын аяқтады_11 = 28 қаңтар 2006 | Ізашары_11 = ''Лауазым құрылды'' | Ізбасары_11 = Сайнбуянгийн Отгонбаяр | Президент_11 = Нацагийн Багабанди <br/> Намбарын Энхбаяр | Премьер_11 = Цахиагийн Элбэгдорж | Туған күні = 14.06.1968 | Туған жері = [[Ұланбатыр]], [[МХР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Лувсандоржийн Болорцэцэг | Балалары = 2 қыз | Партиясы = Моңғол Халық Партиясы | Білімі = [[Моңғолияның қорғаныс университеті]] <br/> [[Моңғол мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|www.president.mn}} | Атағы = [[Сурет:Mongolian Army-COL-parade.svg|20px]] [[Полковник]] | Қызмет еткен жылдары = 1985–1990 | Құрамында болды = [[Сурет:Emblem of Mongolian People's Army.svg|20px]] [[Моңғол Халық Армиясы]] | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Commons = Ukhnaagiin Khürelsükh | Марапаттары = {{Қатар |{{Темірқазық ордені (Моңғолия)}} }} {{Қатар |{{Алтын Қыран ордені}} }} }} '''Ухнаагийн Хүрэлсүх''' (14 маусым 1968, [[Ұланбатыр]], [[МХР]]) — моңғолиялық саясаткер, 2021 жылдан бергі [[Моңғолия Президенті]]. == Білімі == Хүрэлсүх 1985 жылы [[Ұланбатыр]] қаласында №2 орта мектепті тәмамдады. Кейін 1989 жылы моңғолиялық [[Ұлттық қорғаныс университеті (Моңғолия)|Қорғаныс университеті]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бітірді. Ол [[Моңғол мемлекеттік университеті]]нің Мемлекеттік басқару мен басқаруды дамыту және құқық институтында білім алып, 1994 және 2000 жылдары аяқтады.<ref name=":0">{{Cite web|last=Төгөлдөр|first=А.|date=2020-07-02|title=У.Хүрэлсүхийг Монгол Улсын 31 дэх Ерөнхий сайдаар томиллоо|trans-title=U.Khurelsukh has been appointed the 31st Prime Minister of Mongolia|url=https://ikon.mn/n/1xfs|access-date=2021-01-26|website=ikon|language=mn}}</ref> == Саяси қызметі == == Президенттігі (2021–) == === Инаугурациясы === Хүрэлсүх 2021 жылы 25 маусымда сағат 11:40-та Моңғолияның [[Үкімет сарайы (Моңғолия)|Үкімет сарайы]]ның Үлкен залында [[инаугурация]]ланды. Салтанат алдында ол жұбайымен сарай алдындағы [[Шыңғыс хан]] ескерткішіне құрмет көрсетті.<ref>{{Cite web |title=President Ukhnaagiin Khurelsukh sworn in |url=https://montsame.mn/en/read/268204 |access-date=2025-12-23 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://president.mn/en/2021/06/25/president-ukhnaagiin-khurelsukh-sworn-in/|title = President Ukhnaagiin Khurelsukh Sworn in|date = 25 June 2021}}</ref> === Сыртқы саясаты === [[Сурет:The seventh meeting between the heads of state of China, Russia and Mongolia in Beijing 20250902 01.jpg|thumb|Хүрэлсүх Ресей президенті [[Владимир Путин]] және Қытай президенті [[Си Цзиньпин]]мен 2025 жылдың 2 қыркүйегіндегі үшжақты кездесуде]] 2022 жылдың қыркүйегінде Хүрэлсүх [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]ның мемлекет басшылары кеңесінің 22-кездесуіне қатысуға [[Самарқан]], Өзбекстанға барды. Ол онда Ресей президенті [[Владимир Путин]]мен және Қытай президенті [[Си Цзиньпин]]мен үшжақты кездесуге қатысты.<ref>{{Cite web |last=UzDaily |title=President of Mongolia Ukhnaagiin Khurelsukh arrives in Samarkand |url=https://www.uzdaily.uz/en/president-of-mongolia-ukhnaagiin-khurelsukh-arrives-in-samarkand/ |access-date=2025-12-23 |website=UzDaily.uz |language=en}}</ref> Ал 2025 жылы ол БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-ші сессиясына қатысып, жылқыларды мадақтап сөз сөйледі.<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=At UN, the president of Mongolia takes a moment to cheer the world's horses |url=https://apnews.com/article/un-general-assembly-mongolia-horses-21881292e6495a93dc7413cdd95d777f |access-date=24 September 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> ==== Президент ретінде жасаған халықаралық сапарлары ==== {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="4" align="center" |Ухнаагийн Хүрэлсүхтің халықаралық сапарларының тізімі |- !Күні ! width="150" |Ел !Қала ! width="150" |Сапар түрі/себебі |- |19–23 қыркүйек 2021 |{{байрақ|АҚШ}} |[[Нью-Йорк]] |БҰҰ Бас Ассамблеясының 76-шы сессиясы<ref>{{Cite web |last= |date=2021-09-21 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргатай уулзав |url=https://president.mn/20719/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |15–18 желтоқсан 2021 |{{байрақ|Ресей}} |[[Мәскеу]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last=Х.Көгершин |date=2021-12-15 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ОХУ дахь айлчлал эхэллээ |url=https://gogo.mn/r/xwwjv |access-date=2026-04-17 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> |- |14–17 қыркүйек 2022 |{{байрақ|Өзбекстан}} |[[Самарқан]] |22-ші ШЫҰ саммиті<ref>{{Cite web |last= |date=2022-09-16 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ШХАБ-ын гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын зөвлөлийн өргөтгөсөн хуралдаанд үг хэллээ |url=https://president.mn/24762/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |7–8 қараша 2022 |{{байрақ|Мысыр}} |[[Шарм-эш-Шейх]] |ТК-27<ref>{{Cite web |last=Х.Көгершин |date=2022-11-07 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Египет улсад дэлхийн удирдагчдын дээд түвшний уулзалтад оролцоно |url=https://gogo.mn/r/yo87e |access-date=2026-04-17 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> |- |27–28 қараша 2022 |{{байрақ|Қытай}} |[[Бейжің]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2022-11-27 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад айлчилж байна |url=https://president.mn/25379/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |29 қараша 2022 |{{байрақ|Жапония}} |[[Токио]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2022-11-29 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Япон Улсын Ерөнхий сайд Ф.Кишида-тай албан ёсны хэлэлцээ хийв |url=https://president.mn/25455/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |6 мамыр 2023 |{{байрақ|Ұлыбритания}} |[[Лондон]] |III Чарльз және Камилланың тәж кигізу рәсімі<ref>{{Cite web |date=2023-05-06 |title=President of Mongolia Attends Coronation Ceremony of King Charles III |url=https://www.montsame.mn/en/read/318446 |access-date=2026-04-17 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> |- |15–17 қыркүйек 2023 |{{байрақ|Куба}} |[[Гавана]] |[[77 тобы]] саммиті<ref>{{Cite web |last= |date=2023-09-15 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Куба Улсын Ерөнхийлөгчтэй уулзав |url=https://president.mn/27335/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |20–22 қыркүйек 2023 |{{байрақ|АҚШ}} |[[Нью-Йорк]] |БҰҰ Бас Ассамблеясының 78-ші сессиясы<ref>{{Cite web |last= |date=2023-09-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн чуулганы Ерөнхий санал шүүмжлэлд үг хэлэв |url=https://president.mn/27403/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |10–14 қазан 2023 |{{байрақ|Франция}} |[[Париж]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2023-10-11 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Франц Улсад хийх төрийн айлчлал эхэллээ |url=https://president.mn/27544/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |17–20 қазан 2023 |{{байрақ|Қытай}} |[[Бейжің]] |«Бір белбеу, бір жол» форумы<ref>{{Cite web |last= |date=2023-10-17 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх “Бүс ба Зам” дээд түвшний чуулга уулзалтад оролцохоор Бээжин хотод очжээ |url=https://ikon.mn/n/2zg0 |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> |- |1–5 қараша 2023 |{{байрақ|Вьетнам}} |[[Ханой]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2023-11-01 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсад хийх төрийн айлчлал эхэллээ |url=https://president.mn/27782/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |5–7 қараша 2023 |{{байрақ|Лаос}} |[[Вьентьян]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2023-11-05 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улсад хийх төрийн айлчлал эхэллээ |url=https://president.mn/27878/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |28 қараша–1 желтоқсан 2023 |{{байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} |[[Дубай]] |ТК-28<ref>{{Cite web |last= |date=2023-11-28 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх АНЭУ-ын Ерөнхийлөгч Эрхэм дээд Шейх Мухаммад бин Заид Аль-Нахъян-тай уулзлаа |url=https://president.mn/28200/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |23–26 маусым 2024 |{{байрақ|Өзбекстан}} |[[Ташкент]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last=А. Төгөлдөр |first= |date=2024-06-23 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсад төрийн айлчлал хийхээр мордлоо |url=https://ikon.mn/n/36c1 |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> |- |3–5 шілде 2024 |{{байрақ|Қазақстан}} |[[Астана]] |[[Астанадағы ШЫҰ саммиті (2024)|24-ші ШЫҰ саммиті]]<ref>{{Cite web |last= |date=2024-07-04 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ШХАБ-ын дээд түвшний уулзалтад ажиглагчаар оролцож, үг хэллээ |url=https://president.mn/29863/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |26 шілде 2024 |{{байрақ|Франция}} |[[Париж]] |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]ның ашылу салтанаты<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-07-27 |title=PRESIDENT KHURELSUKH ATTENDS OPENING CEREMONY OF 'PARIS-2024' OLYMPIC GAMES |url=https://president.mn/en/2024/07/27/president-khurelsukh-attends-opening-ceremony-of-paris-2024-olympic-games/ |access-date=2026-04-17 |website=President of Mongolia |language=en-GB}}</ref> |- |10–13 қазан 2024 |{{байрақ|Түрікменстан}} |[[Ашхабад]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last=Г. Мөрөн |first= |date=2024-10-07 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх аравдугаар сарын 10-13-нд Туркменистан улсад төрийн айлчлал хийнэ |url=https://ikon.mn/n/394t |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> |- |11–13 қараша 2024 |{{байрақ|Әзірбайжан}} |[[Баку]] |ТК-29<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-11-12 |title=PRESIDENT KHURELSUKH ATTENDING WORLD LEADERS CLIMATE ACTION SUMMIT |url=https://president.mn/en/2024/11/12/president-khurelsukh-attending-world-leaders-climate-action-summit/ |access-date=2026-04-17 |website=President of Mongolia |language=mn}}</ref> |- |15–19 Қаңтар 2025 |{{байрақ|Түркия}} |[[Анкара]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-01-13 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Турк Улсад төрийн айлчлал хийнэ |url=https://president.mn/31734/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |9–12 наурыз 2025 |{{байрақ|Чехия}} |[[Прага]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-03-09 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Чех Улсад төрийн айлчлал хийхээр мордлоо |url=https://president.mn/32070/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |13–14 наурыз 2025 |{{байрақ|Польша}} |[[Варшава]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-03-07 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Польш Улсад төрийн айлчлал хийнэ |url=https://president.mn/32044/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |7–10 мамыр 2025 |{{байрақ|Ресей}} |[[Мәскеу]] |Жеңіс күні парады<ref>{{Cite web |last= |date=2025-05-07 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Ялалтын 80 жилийн ойн баярт оролцохоор Москва хотноо хүрэлцэн ирлээ |url=https://president.mn/32514/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |20–23 шілде 2025 |{{байрақ|Қырғызстан}} |[[Бішкек]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-07-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад төрийн айлчлал хийхээр мордлоо |url=https://president.mn/33678/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |23–26 шілде 2025 |{{байрақ|Тәжікстан}} |[[Душанбе]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref name=":4">{{Cite web |last= |date=2025-07-26 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Тажикистан Улсад хийсэн төрийн айлчлал өндөрлөлөө |url=https://president.mn/33901/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |31 тамыз–3 қыркүйек 2025 |{{байрақ|Қытай}} |[[Тяньцзинь]] |25-ші ШЫҰ саммиті<ref>{{Cite web |last= |date=2025-08-31 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх гэргий Л.Болорцэцэгийн хамт БНХАУ-ын Тяньжин хотноо хүрэлцэн ирлээ |url=https://president.mn/34076/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=А. Төгөлдөр |first= |date=2025-09-03 |title=Монгол, Зөвлөлтийн амь үрэгдсэн дайчдад зориулсан дурсгалын хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлж, цэцэг өргөлөө |url=https://ikon.mn/n/3hgy |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> және [[Қытай Жеңіс күні парады (2025)|Жеңіс күні парады]]<ref>{{Cite web |last=Б.Уран |date=2025-09-04 |title=ФОТО: Хятадын цэргийн парадыг ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх үзэж сонирхлоо |url=https://ikon.mn/n/3hhr |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> |- |22–24 қыркүйек 2025 |{{байрақ|АҚШ}} |[[Нью-Йорк]] |БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-ші сессиясы<ref>{{Cite web |last= |date=2025-09-23 |title=President of Mongolia Attends Commemorative Session of UN General Assembly’s 80th Anniversary |url=https://president.mn/en/2025/09/23/president-of-mongolia-attends-commemorative-session-of-un-general-assemblys-80th-anniversary/ |access-date=2026-04-17 |website=President of Mongolia |language=en-GB}}</ref> |- |13–16 қазан 2025 |{{байрақ|Үндістан}} |[[Нью-Дели]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-10-14 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улсад төрийн айлчлал хийхээр хүрэлцэн ирлээ |url=https://president.mn/34527/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |1–3 желтоқсан 2025 |{{байрақ|Италия}} |[[Рим]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-12-01 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх төрийн айлчлал хийхээр Бүгд Найрамдах Итали Улсад хүрэлцэн ирлээ |url=https://president.mn/34995/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |- |4–5 желтоқсан 2025 |{{байрақ|Ватикан}} |[[Ватикан]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last=Г. Мөрөн |first= |date=2025-12-05 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Гэгээн Ширээт Улсын төрийн тэргүүнтэй уулзлаа |url=https://ikon.mn/n/3ju8 |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> |- |20–23 сәуір 2026 |{{байрақ|Қазақстан}} |[[Астана]] |[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2026-04-17 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад төрийн айлчлал хийнэ |url=https://president.mn/36430/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref> |} == Жеке өмірі == Хүрэлсүх үйленген және екі қызы бар.<ref>{{Cite web|title=Khurelsukh Ukhnaa|url=http://thenewmediagroup.co/post/968/|access-date=2021-01-27|website=The New Media Group}}</ref> Оның жұбайы балабақша мұғалімі және үлкен қызы университетте адам құқықтары жөнінде оқытушы. Ол 50 жасқа толғанда құрған өзінің "Pals" атты тобымен гитарада ойнағанды ұнатады. Сонымен қатар ол мотоцикл жанкүйері<ref>{{Cite news|last=Edwards|first=Terrence|date=2017-10-04|title=Mongolia names biker enthusiast PM, kick-starting IMF rescue package|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-mongolia-politics-idUSKCN1C90OV|access-date=2021-06-09}}</ref> және Моңғолияда [[Harley-Davidson]] жанкүйерлер клубын құрған. == Тағы қараңыз == * [[Ухнаагийн Хүрэлсүх үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}} {{s-ttl|title=[[Моңғолияның премьер-министрі]]|years=2017–2021}} {{s-aft|after=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} |- {{s-bef|before=[[Халтмаагийн Баттулга]]}} {{s-ttl|title=[[Моңғолия президенті]]|years=2021–}} {{s-inc}} {{s-end}} [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Моңғолия президенттері]] [[Санат:Ұланбатырда туғандар]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 2y8ggzs8f2jaw05y62cqmgl190nqilg Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3653128 3652572 2026-09-10T15:00:55Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653128 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-09'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1756" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 756] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="1142" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 142] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="925" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 925] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="545" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 545] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="427" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 427] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="421" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 421] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="391" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 391] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Бүркіт]] | data-sort-value="379" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 379] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Құр]] | data-sort-value="353" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 353] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="328" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 328] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="323" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 323] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="308" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 308] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="305" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 305] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Күнбағыс]] | data-sort-value="294" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 294] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="273" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 273] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="266" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 266] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="243" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 243] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="241" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 241] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="236" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 236] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="230" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 230] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="225" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 225] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="221" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 221] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="215" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 215] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="214" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 214] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Сақтар]] | data-sort-value="210" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 210] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="204" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 204] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Жасуша]] | data-sort-value="196" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 196] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Жасыбай (көл)]] | data-sort-value="196" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 196] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="190" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 190] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="175" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 175] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="174" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 174] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="167" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 167] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Балқаш]] | data-sort-value="167" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 167] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Майқы би]] | data-sort-value="156" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 156] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="152" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 152] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Балғабек Қыдырбекұлы]] | data-sort-value="151" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 151] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 148] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] | data-sort-value="147" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 147] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 146] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="145" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 145] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 143] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 140] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 140] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 139] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="137" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 137] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 130] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қой]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 130] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="129" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 129] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="129" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 129] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Философия]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 126] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 117] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 112] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 111] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Фонетика]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 110] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 107] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 107] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 107] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 107] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 107] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 107] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 106] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 106] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 105] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 104] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 99] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 98] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 95] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Аяз би (ертегі)]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 95] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 94] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Өркениет]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 93] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 93] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Мәңгілік ел қақпасы]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 93] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 91] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Палеолит]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 90] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 89] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Психология]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 89] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 89] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Алматы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 88] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 88] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Азат Талғатұлы Сембинов]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 87] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 86] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 86] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 85] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 84] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 84] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Энеолит]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 83] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 81] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 80] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 80] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 79] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 79] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 79] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 79] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 77] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 76] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 76] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 76] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 75] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 74] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Құмырсқалар]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 73] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 72] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Ақпарат]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 72] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 72] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 71] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 71] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 70] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 70] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 70] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 70] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 70] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 69] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_7-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 69] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 69] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 68] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Шымкент]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 68] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 67] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 67] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Педагогика]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 67] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 67] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Аристотель]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 67] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 66] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Ғылым]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 66] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Конституция]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 66] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 65] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 65] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Шешендік сөздер]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 65] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 65] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 65] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 64] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Құқық]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 64] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 64] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 63] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 62] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 62] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 62] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 62] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Мәтін]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 62] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 62] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 62] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Астана]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 62] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Микроскоп]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 62] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 61] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Әдебиет теориясы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 61] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Павлиндер]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 60] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Отбасы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 60] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Созақ]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 59] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Неолит]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 59] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 58] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қоректік тізбек]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 58] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 57] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 57] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 57] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 56] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 56] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 56] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Мезолит]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 56] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Эргономика]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 56] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 55] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 55] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 55] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 55] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 54] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Географиялық зерттеу әдістері]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 54] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Қытай]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 54] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Хасан Алпысбаев]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Байұлы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 52] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 52] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Қазақстан тарихы (ғылым)]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 52] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 52] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Орталық Қазақстан]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 52] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Аяз би Жаманұлы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 52] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 52] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 52] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Бас сүйек]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 51] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 51] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 51] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 51] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Зат есім]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 50] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 49] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Психология тарихы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 49] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 49] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 49] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 49] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 49] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қазақстан жеріндегі палеолит]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 49] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Елім-ай]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 49] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 49] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Қазақстанның жер бедері]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 49] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Орфографиялық сөздік]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 49] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 48] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 48] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Тоныкөк]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 48] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 48] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 48] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 47] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 47] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Улы жыландар]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 47] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 46] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 46] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 46] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Өсімдік ұлпасы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 46] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 46] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 45] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 45] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 45] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 45] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Геродот]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 45] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Қазақстан халқы тілдері күні]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 45] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Кемел Ақышұлы Ақышев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 44] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Бинарлық номенклатура]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 44] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 44] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 44] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 44] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 44] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Сигулда]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B4%D0%B0 44] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Түркия]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 44] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Карл Линней]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 44] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 43] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Талапбек Сұлтанбекұлы Сұлтанбеков]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 43] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Биотехнология]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 43] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 42] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 42] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[География]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 42] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 41] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Қыркүйек]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 41] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 41] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Батыс Рим империясының құлауы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 41] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Халықаралық бірліктер жүйесі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 41] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Компьютер]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 41] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 41] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 41] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Амангелді Нақыпұлы Сембин]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD 40] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 40] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Қазақстан археологиясы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Африка]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 40] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 40] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Берік Сәлімжанұлы Дүйсенбинов]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 40] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Менеджмент]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 40] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 40] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Еуразия]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 40] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 40] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 40] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Абай облысындағы өрт]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 39] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Төле би]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 39] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Отырар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 39] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 39] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Тынық мұхит]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 39] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 39] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 39] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Түркілер]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 39] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Көнешұңқыр мәдениеті]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%88%D2%B1%D2%A3%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 39] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 39] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 39] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 39] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 38] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 38] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 38] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Экономика]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 38] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Ақтау]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 38] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Уыз]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%8B%D0%B7 38] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 38] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 37] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Экология]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 37] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Әлем тілдері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Қырым таулары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 37] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Жылқы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 37] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Ерте темір дәуірі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 37] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Қызғалдақ]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 37] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Атырау]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 37] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Скрунда]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0 37] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 36] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Ресей]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 36] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 36] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 36] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Құстар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 36] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Арғын]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 36] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 35] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Альбинизм]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 35] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 35] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Орал]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 35] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Тұрмыс-салт жырлары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 35] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 35] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Вирустар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 34] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 34] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 34] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 34] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 34] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Ертіс]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 34] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Облыс орталығы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 34] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 34] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Сын есім]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 34] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Жаныс]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 33] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Грейг қызғалдағы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 33] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 33] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Сырдария]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 33] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Білге қаған]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 33] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Адай]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 33] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Еуропа]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 32] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Ысты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Липидтер]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 32] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 32] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 32] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Ұлжан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 32] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[IP мекенжайы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 32] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Салауат]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 32] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Прокариоттар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қарагөз (трагедия)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 32] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Керейт хандығы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 32] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Философия тарихы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Мұғалжар тауы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 32] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қырғауыл]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 32] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 32] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 32] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Ұлы географиялық ашылулар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 31] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 31] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 31] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 31] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 31] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Бумын қаған]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Биология]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 31] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 31] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Су]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 31] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Уылдырық]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B 31] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Адамның шығу тегі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 31] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Ежелгі грек мифологиясы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Эратосфен]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD 30] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Орган]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 30] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Фольклор]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 30] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Анатомия]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Орта ғасырлар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Нақыл сөздер]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 30] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Қаһар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 30] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 30] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Жайық]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 30] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Бұлшық ет жүйесі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 30] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Антропогенез]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 30] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Наймандар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Питекантроп]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF 29] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Алғашқы көмек]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 29] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 29] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D1%8F%D0%B9%D0%B5%D0%BD 29] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 29] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Бала құқықтары туралы конвенция]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Тарих]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 29] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 29] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Аустралия]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Іле Алатауы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 29] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Үндістан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Әдебиеттану]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 29] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 29] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Үнді философиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Орхон жазба ескерткіштері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 28] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Өскемен]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 28] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Табын]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 28] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Ертегі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 28] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Мир Қасымұлы Қадырбаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Физиология]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Әнет би]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 28] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 28] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 28] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Аристотель философиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Нуклеин қышқылдары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 28] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Огюст Конт]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 28] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Фернан Магеллан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Мұхит]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 28] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Информатика]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 28] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Руслан Бөлебай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Тас дәуірінің хронологиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Шешендік сөз]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 28] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Ағылшын революциясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 28] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Карл Маркс]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 28] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Білім]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 28] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Қалалық аңшы (телесериал)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%88%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 28] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Метафора]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 27] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Жоғары сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 27] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 27] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 27] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Жауқазын]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD 27] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Бұлтты технология]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Майлар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 27] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 27] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 27] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 27] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Балалар әдебиеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Жүрек]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 27] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Меңіреу құр]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 27] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Сиқым]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 26] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Борис Георгиевич Перчаткин]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD 26] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Стилистика]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 26] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 26] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Қан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 26] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Апамның астауы (әңгіме)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Азапқа толы қыз ғұмыры]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7_%D2%93%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Микробиология]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Лингвистика]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 26] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Ұлытау өңіріндегі ескерткіштер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Дара сөздер мен күрделі сөздер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 26] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 26] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Лиро-эпостық жырлар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Марқакөл (көл)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 26] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Ерлан Хайланұлы Барлыбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 26] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 26] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%99%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B8 25] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 25] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Қазақстанның жеті кереметі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Франция]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 25] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Сақ мәдениеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 25] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Марко Поло]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 25] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Алғашқы адамдар тобыры]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Заң]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 25] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Ұлы Қытай қорғаны]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 25] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Әдебиет сыны]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B 25] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 25] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Құндылық]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 25] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Эндоплазмалық тор]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 25] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Ғылыми стиль]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 25] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Қытай философиясы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D0%B5%D2%A3_-_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B%2C_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 25] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Үлгі:Апта күндері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Домбыра]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 25] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 24] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Антикалық философия]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Морж]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B6 24] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Клечковский ережесі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Томаға]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0 24] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Шылау]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 24] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 24] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 24] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Бейсенбай Кенжебаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Кәсіпкерлік]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA 24] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Құран]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 24] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Семей]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 24] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Көнерген сөздер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Қосөзен (өркениет)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 24] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Қаржаубай Сартқожаұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Алыстан сермеп...]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BF... 24] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 24] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Әнет Баба]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 24] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Дулат]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 24] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Телжан Шонанов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 24] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі ғылыми мекемелері мен ғылыми-зерттеу жұмыстары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Эльдар Сейдахметұлы Толғанбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Интернет]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 24] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 24] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Павлодар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 24] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Грегор Иоганн Мендель]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80_%D0%98%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C 24] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Раушангүлділер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Мемлекет пен құқық теориясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Айнымалы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Археология]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Органоидтар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 23] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Оралбек Махамбетұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Түркі тілдері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Психологияның зерттеу әдістері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Жетісу]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 23] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Керей хан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Латын әліпбиі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 23] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Жасанды интелектің қолданылуы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 23] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Түрік руна жазбалары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Табиғи радиоактивтік]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA 23] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Атом]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 23] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Синтаксис]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 23] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Экологиялық сукцессия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Көз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 23] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Әбу Райхан әл-Бируни]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 23] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Эукариоттар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Тар жол, тайғақ кешу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%2C_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D1%83 22] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Жер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Табиғат]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 22] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Математика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Саналы адам]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 22] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Страбон]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD 22] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Жай сан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Орфография]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Ninety One]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 22] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Одағай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Құлан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 22] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Генетика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Білім беру]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 22] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Торғайлар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Абайтану]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 22] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 22] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Транскрипция (биология)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 22] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD._%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Түркістан Уәлаятының Газеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Шахмат]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 21] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Германия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 21] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Дербес компьютер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%81_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Қапан Әубәкірұлы Мусин]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 21] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Үстеу]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 21] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Төрт түлік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Энергия Деңгейлері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Биосфера]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 21] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Етіс]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 21] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Дүние жүзі тілдері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 21] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Арифметикалық амалдар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Тұран (университет)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%28%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%29 21] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Есімдік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Қазақстан полигондары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Сан есім]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 21] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Педагогикалық психология]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Сызықтық функция]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Байырғы қазақ өлшемдері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қасқыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 21] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Туризм]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 21] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Балдыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 21] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Оғыздар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қытай тілі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 21] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Йоганн Себастиан Бах]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%85 21] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Процессор]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 21] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 20] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Химия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Антропометрия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Буын (фонетика)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 20] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Митоз]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 20] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Қожа]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 20] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Ағылшын әліпбиі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 20] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Азия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Эпителий]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B9 20] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Қояндар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 20] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Әнші құм төбесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%88%D1%96_%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Есекжем]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 20] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Бетпақдала]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Тауешкі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B5%D1%88%D0%BA%D1%96 20] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Чехов әңгімелерінің тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 20] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Саясат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 20] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Қазақ фольклортану ғылымы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 20] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Қораз]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7 20] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 20] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Мендель заңдылықтары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Қазақстанның табиғаты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Физика]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 20] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Желі топологиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Антарктида]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B0 20] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Қазақ қолөнері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Аксиома]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0 19] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Төртқара]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 19] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 19] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Грамматикалық категория]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Нұрлы Асылбекұлы Бектұрсынов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 19] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Ит]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 19] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Математика тарихы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 19] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Вольтер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Этика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Лексика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Атаукере]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5 19] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Хаммурапи заңдары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Телескоп]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 19] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Кроманьондықтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Әкім Ұртайұлы Әшімов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D2%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Темперамент]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 19] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Сәбира Майқанова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Полисахаридтер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Криминалистика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Ньютон заңдары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Экономикалық теорияның қалыптасуы және дамуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Ақпараттың өлшем бірліктері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Ырғай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Нұртас Абайұлы Адамбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Тарих (Геродот)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%28%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82%29 19] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Топоним]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 19] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Таңбалы тас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Көкпар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Кірме сөздер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Монолог]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3 19] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Едіге би Төлебайұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Атмосфера]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 19] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 19] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Туберкулез]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 19] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 19] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Қытай тарихы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 19] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Қазақстан президенті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Медеу]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 19] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Қытай мәдениеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Тұмау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Тәжікстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Назарбек Кентау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Тістің құрылысы және гигиенасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Кинематика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 18] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Химиялық байланыстар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Албан руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Үнді мұхиты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Қазақ ұлттық ырымдары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Жабын ұлпа]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 18] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Қазақ мәдениеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[:Сурет:Latin dictionary.jpg|Сурет:Latin dictionary.jpg]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ALatin_dictionary.jpg 18] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Даун синдромы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 18] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Жалғау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 18] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Таза заттар мен қоспалар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Сәбит Дөнентаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 18] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Тәрбие]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 18] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Ислам]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 18] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 18] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Ауру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Грамматика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Дала уәлаятының газеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%83%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Талғат Саккоұлы Қашқынбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D0%BE%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Мұртты обалар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 18] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Монитор]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 18] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Таз руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Алаш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88 18] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Конституциялық құқық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Топырақ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 18] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Шешендер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Қола дәурі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Қаңқа]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0 18] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Мұрат Есжан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Рибосома]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 18] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Құқықтық мемлекет]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 18] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Жапония]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Цитология]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Қайып хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Бөріқазған]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Анаға апарар жол]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 18] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Диуани лұғат ат-түрк]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 18] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Мысық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Өзара жай сандар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Адам құқықтары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Пластидтер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Рационал сан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Гималай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Клавдий Птолемей]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9F%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 17] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[:Санат:Әйел саясаткер|Санат:Әйел саясаткер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Алып Ер Тоңа]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 17] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Бөрте]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%B5 17] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 17] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Тасбақалар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Макс Вебер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81_%D0%92%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Бесшатыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Эпидемиология]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Жер қыртысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Жаңақала ауданы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Жыландар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Феликс Мендельсон]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%81_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BE%D0%BD 17] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Ақпаратты өлшеу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%83 17] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Ежелгі герман тайпалары және рим империясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%80%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Жүйке жасушалары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Ньютонның үшінші заңы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 17] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Мустье мәдениеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Қ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 17] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Гигиена]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Салық Зиманұлы Зиманов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[ДНҚ репликациясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Наурызбай Кішібайұлы Мұқитанов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Моносахаридтер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Бүркіт Ибрагимұлы Ысқақов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 17] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 17] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Мұқан қаған]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Тасмола мәдениеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Орта Азия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Көкжарлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 17] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Арыстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Есім хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%A2%D1%8F%D0%BD-%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 17] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 17] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Афанасьев мәдениеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%B5%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 17] |- | data-sort-value="945" | 945 | [[Рухия Байдүкенова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%85%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="946" | 946 | [[:Санат:Қазақстан тарихшылары|Санат:Қазақстан тарихшылары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="947" | 947 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="948" | 948 | [[Руналық жазу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 17] |- | data-sort-value="949" | 949 | [[Құбығұл Бозайұлы Жарықбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="950" | 950 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} nejiajfm9zjmvz3tpaiotb28qp7uahx Жетінші дәрежелі теңдеу 0 783241 3653393 3643619 2026-09-11T10:03:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653393 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Septic_graph.svg|thumb|right|233px|7 нақты нөлі және 6 критикалық нүктесі бар жетінші дәрежелі көпмүшенің графигі.]] '''Жетінші дәрежелі теңдеу''' немесе '''жетінші дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 7-ге тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеу бір айнымалының жетінші дәрежелі [[көпмүше]]сін нөлге теңестіру арқылы беріледі. Жалпы түрі: :<math>ax^{7}+bx^{6}+cx^{5}+dx^{4}+ex^{3}+fx^{2}+gx+h=0,\qquad a\ne 0.</math> Мұндағы <math>a,b,c,d,e,f,g,h</math> — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[комплекс сандар]] немесе жалпы жағдайда белгілі бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] не [[сақина (алгебра)|сақинаның]] элементтері болуы мүмкін. Ағылшын тіліндегі математикалық әдебиетте жетінші дәрежелі теңдеу ''septic equation'' деп аталады. Қазақ тілінде ең табиғи атауы — '''жетінші дәрежелі теңдеу'''. == Жалпы сипаттамасы == Жетінші дәрежелі функция мына түрде жазылады: :<math>f(x)=ax^{7}+bx^{6}+cx^{5}+dx^{4}+ex^{3}+fx^{2}+gx+h,\qquad a\ne 0.</math> Теңдеу осы функцияны нөлге теңестіру арқылы алынады: :<math>f(x)=0.</math> Егер <math>a=0</math> болса, онда көпмүшенің дәрежесі төмендейді: <math>b\ne 0</math> болғанда ол алтыншы дәрежелі, <math>b=0,\ c\ne 0</math> болғанда бесінші дәрежелі теңдеуге және сол сияқты төменгі дәрежелі теңдеулерге айналады. [[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде жетінші дәрежелі теңдеудің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл жеті түбірі болады. Нақты коэффициенттері бар жағдайда нақты түбірлердің саны тақ болады: қарапайым жағдайда теңдеу 1, 3, 5 немесе 7 нақты түбірге ие болуы мүмкін. Қалған түбірлер нақты емес комплекс түбірлер түрінде жұп-жұбымен пайда болады. == Графигінің қасиеттері == Жетінші дәрежелі функция тақ дәрежелі болғандықтан, оның графигі жалпы пішіні жағынан [[кубтық функция]] мен [[бесінші дәрежелі функция]] графиктеріне ұқсайды. Бірақ жетінші дәрежелі функцияда қосымша жергілікті максимумдар мен минимумдар болуы мүмкін. Оның туындысы, әдетте, алтыншы дәрежелі функция болады: :<math>f'(x)=7ax^{6}+6bx^{5}+5cx^{4}+4dx^{3}+3ex^{2}+2fx+g.</math> Сондықтан нақты сандар өрісінде жетінші дәрежелі функцияның графигінде ең көбі алты критикалық нүкте болуы мүмкін. Олар, мысалы, үш жергілікті максимум және үш жергілікті минимум түрінде орналасуы ықтимал. Жетекші коэффициенттің таңбасына қарай графиктің шеткі мінез-құлқы өзгереді: * егер <math>a>0</math> болса, онда <math>x\to -\infty</math> кезінде <math>f(x)\to -\infty</math>, ал <math>x\to +\infty</math> кезінде <math>f(x)\to +\infty</math>; * егер <math>a<0</math> болса, онда <math>x\to -\infty</math> кезінде <math>f(x)\to +\infty</math>, ал <math>x\to +\infty</math> кезінде <math>f(x)\to -\infty</math>. Осы себепті нақты коэффициенттері бар жетінші дәрежелі көпмүшенің кем дегенде бір нақты түбірі болады. == Радикалдар арқылы шешілуі == Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Бірақ бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты. Сондықтан жетінші дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Алайда кейбір дербес жетінші дәрежелі теңдеулер көбейткіштерге жіктеу, айнымалыны алмастыру немесе арнайы құрылымы арқылы радикалдармен шешілуі мүмкін. Мұндай теңдеулердің шешілуі [[Галуа теориясы]] арқылы зерттеледі. == Шешілетін жетінші дәрежелі теңдеулер == Кейбір жетінші дәрежелі теңдеулер радикалдар арқылы шешіледі. Мысалы, де Муавр типіндегі шешілетін бесінші дәрежелі теңдеудің жалпылауы ретінде мына жетінші дәрежелі теңдеу қарастырылады: :<math>x^{7}+7\alpha x^{5}+14\alpha^{2}x^{3}+7\alpha^{3}x+\beta=0.</math> Бұл теңдеу қосымша квадрат теңдеумен байланыстырылады: :<math>y^{2}+\beta y-\alpha^{7}=0.</math> Мұндай құрылымда теңдеу <math>x=u+v</math>, <math>uv+\alpha=0</math> және <math>u^{7}+v^{7}+\beta=0</math> қатынастары арқылы алынуы мүмкін. Егер <math>y_1</math> және <math>y_2</math> қосымша квадрат теңдеудің түбірлері болса, онда жеті түбірдің түрі былай жазылады: :<math>x_k=\omega_k\sqrt[7]{y_1}+\omega_k^{6}\sqrt[7]{y_2},</math> мұндағы <math>\omega_k</math> — бірліктің жетінші дәрежелі түбірлерінің бірі. Бұл жағдайда теңдеудің Галуа тобы 42 ретті максималды шешілетін топ болады.<ref name="King">{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser |location=Boston, Basel, Berlin |year=2009 |pages=143–144 |isbn=978-0-8176-4849-7}}</ref> Тағы бір шешілетін отбасы мына түрде беріледі: :<math>x^{7}-2x^{6}+(\alpha+1)x^{5}+(\alpha-1)x^{4}-\alpha x^{3}-(\alpha+5)x^{2}-6x-4=0.</math> Оның дискриминанты: :<math>\Delta=-4^{4}\left(4\alpha^{3}+99\alpha^{2}-34\alpha+467\right)^{3}.</math> Бұл отбасының Галуа тобы 14 ретті [[диэдрлік топ]] болып табылады.<ref name="King" /> == Галуа топтары == Жетінші дәрежелі теңдеулердің шешілу мәселесінде [[Галуа тобы]] маңызды рөл атқарады. Жалпы жағдайда жетінші дәрежелі теңдеудің Галуа тобы түбірлердің орын алмастыруларын сипаттайды. Радикалдар арқылы шешілетін жетінші дәрежелі теңдеулердің Галуа тобы мына топтардың біріне жатуы мүмкін: * 7 ретті [[циклдік топ]]; * 14 ретті [[диэдрлік топ]]; * 21 немесе 42 ретті метациклдік топ. Бұлардан басқа, жетінші дәрежелі теңдеулерде 168 ретті <math>L(3,2)</math> тобы кездеседі. Бұл топ [[Фано жазықтығы]]ның жеті нүктесі мен жеті «түзуін» сақтайтын орын алмастырулармен байланысты. Мұндай Галуа тобы бар теңдеулерді шешу үшін [[эллиптикалық функциялар]] қажет болуы мүмкін. Жалпы жағдайда жетінші дәрежелі теңдеудің Галуа тобы 2520 ретті [[айнымалы топ]] <math>A_7</math> немесе 5040 ретті [[симметриялық топ]] <math>S_7</math> болуы мүмкін. Мұндай теңдеулерді шешу үшін [[гиперэллиптикалық функциялар]] және үшінші тектегі [[тета-функция]]лар қолданылады.<ref name="King" /> == Гильберттің он үшінші проблемасымен байланысы == Жетінші дәрежелі теңдеулер [[Гильберттің он үшінші проблемасы]]мен тығыз байланысты. Бұл проблема бірнеше айнымалы функцияларды екі айнымалы функциялардың суперпозициясы арқылы өрнектеу мүмкіндігіне қатысты қойылған. Жетінші дәрежелі теңдеулер — шешімдерін екі айнымалының үздіксіз функцияларының суперпозициясы арқылы алуға болатыны бірден айқын емес ең төменгі дәрежелі теңдеулердің бірі. 1957 жылы [[Андрей Колмогоров]] пен [[Владимир Арнольд]] кез келген көп айнымалы үздіксіз функцияны бір және екі айнымалы үздіксіз функциялардың суперпозициясы арқылы көрсетуге болатынын дәлелдеді.<ref name="Brattka">{{cite book |last=Brattka |first=Vasco |chapter=From Hilbert's 13th Problem to the theory of neural networks: constructive aspects of Kolmogorov's Superposition Theorem |title=Kolmogorov's Heritage in Mathematics |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg |year=2007 |pages=253–280 |isbn=978-3-540-36349-1}}</ref> Алайда Арнольдтің пікірінше, Гильберт проблемасының тереңірек мәні жетінші дәрежелі теңдеулердің шешімдерін екі айнымалының алгебралық функциялары арқылы көрсету мүмкіндігіне қатысты. Бұл сұрақ қазіргі математикада толық шешілген мәселе ретінде қарастырылмайды.<ref name="Arnold">{{cite web |last=Arnold |first=V. I. |title=From Hilbert's Superposition Problem to Dynamical Systems |url=https://www.pdmi.ras.ru/~arnsem/Arnold/arnold-hilbert.pdf |access-date=2026-07-02}}</ref> == Геометриялық қолданылуы == Жетінші дәрежелі теңдеулер геометрияда да пайда болады. Мысалы, шеңберге іштей сызылған бесбұрыштың ауданының квадраты кейбір жетінші дәрежелі теңдеудің түбірі болады. Бұл теңдеудің коэффициенттері бесбұрыш қабырғаларының симметриялық функциялары арқылы өрнектеледі. Ұқсас қасиет шеңберге іштей сызылған алтыбұрыш үшін де орындалады: оның ауданының квадраты да қабырғалары арқылы анықталатын жетінші дәрежелі теңдеудің түбірі болуы мүмкін.<ref name="Pentagon">{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Cyclic Pentagon |website=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/CyclicPentagon.html |access-date=2026-07-02}}</ref><ref name="Hexagon">{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Cyclic Hexagon |website=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/CyclicHexagon.html |access-date=2026-07-02}}</ref> == Мысалдар == Қарапайым жетінші дәрежелі теңдеудің мысалы: :<math>x^{7}-1=0.</math> Бұл теңдеудің бір нақты түбірі бар: :<math>x=1.</math> Комплекс сандар өрісінде оның жеті түбірі болады. Олар бірліктің жетінші дәрежелі түбірлері: :<math>x_k=e^{2\pi i k/7},\qquad k=0,1,2,3,4,5,6.</math> Тағы бір мысал: :<math>x^{7}-x=0.</math> Бұл теңдеу былай жіктеледі: :<math>x(x^{6}-1)=0.</math> Осыдан нақты түбірлер: :<math>x=-1,\quad x=0,\quad x=1.</math> Қалған түбірлер комплекс түбірлер болады. == Тағы қараңыз== * [[Алгебралық теңдеу]] * [[Көпмүше]] * [[Сызықтық теңдеу]] * [[Квадрат теңдеу]] * [[Кубтық теңдеу]] * [[Төртінші дәрежелі теңдеу]] * [[Бесінші дәрежелі теңдеу]] * [[Алтыншы дәрежелі теңдеу]] * [[Абель — Руффини теоремасы]] * [[Галуа теориясы]] * [[Галуа тобы]] * [[Гильберттің он үшінші проблемасы]] * [[Фано жазықтығы]] * [[Эллиптикалық функция]] * [[Гиперэллиптикалық функция]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://galoisdb.math.upb.de/groups?deg=7 A Database for Number Fields: Galois groups of degree 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260709131140/https://galoisdb.math.upb.de/groups%3Fdeg%3D7 |date=2026-07-09 }} — Галуа топтары жөніндегі дерекқор. * [https://mathworld.wolfram.com/CyclicPentagon.html Cyclic Pentagon] — Wolfram MathWorld. * [https://mathworld.wolfram.com/CyclicHexagon.html Cyclic Hexagon] — Wolfram MathWorld. * [https://www.pdmi.ras.ru/~arnsem/Arnold/arnold-hilbert.pdf V. I. Arnold, ''From Hilbert's Superposition Problem to Dynamical Systems'']{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{math-stub}} {{Алгебралық теңдеулер}} [[Санат:Көпмүшеліктер]] [[Санат:Теңдеулер]] [[Санат:Галуа теориясы]] t2cm5zwfdf950mjlar1m4337pqs6rbh Үлгі:Латвия қалалары 10 783355 3653124 3652892 2026-09-10T14:55:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3653124 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} [[Салацгрива]]{{•}} [[Салдус]]{{•}} [[Саулкрасты]]{{•}} [[Седа (Латвия)|Седа]]{{•}} [[Сигулда]]{{•}} [[Скрунда]]{{•}} [[Смилтене]]{{•}} [[Стайцеле]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> io3jm75teboxnyf14571u8z4fbafs0k 3653292 3653124 2026-09-11T06:46:32Z Мағыпар 100137 үлгі 3653292 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} [[Салацгрива]]{{•}} [[Салдус]]{{•}} [[Саулкрасты]]{{•}} [[Седа (Латвия)|Седа]]{{•}} [[Сигулда]]{{•}} [[Скрунда]]{{•}} [[Смилтене]]{{•}} [[Стайцеле]]{{•}} [[Стенде]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> 0sm4ehgzdymg7cvafhu4kw14nzzfbq7 3653433 3653292 2026-09-11T11:49:52Z Мағыпар 100137 үлгі 3653433 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} [[Салацгрива]]{{•}} [[Салдус]]{{•}} [[Саулкрасты]]{{•}} [[Седа (Латвия)|Седа]]{{•}} [[Сигулда]]{{•}} [[Скрунда]]{{•}} [[Смилтене]]{{•}} [[Стайцеле]]{{•}} [[Стенде]]{{•}} [[Стренчи]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> nog15jhcaeiqbasfq6jyjevutv093hk Сергей Фёдорович Корецкий 0 783507 3653193 3643030 2026-09-10T17:24:05Z ~2026-48574-22 185434 /* Дереккөздер */ Санат:Қазіргі мемлекет басшылары 3653193 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = министр | Қазақша есімі = Сергей Корецкий | Шынайы есімі = {{lang-uk|Сергій Корецький}} | Суреті = Serhiy Koretsky in July 2026.jpg | Сурет ені = | Атауы = Корецкий, 2026 жыл | Титулы = 20-[[Украина премьер-министрі]] | Ту = Flag of Ukraine.svg | Ту2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады = 16 шілде 2026 жылдан бері | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Ізашары = [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Нафтогаз Украина]]ның төрағасы | Ту_2 = Naftogaz Group EN.png | Ту2_2 = Naftogaz Group EN.png | Басқара бастады_2 = 14 мамыр 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 16 шілде 2026 | Туған күні = 14.3.1978 | Туған жері = {{туғанжері|Луцк|Луцкіде}}, [[Волынь облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Білімі = {{ublist |[[Луцк ұлттық техникалық университеті]] |[[Ивано-Франковск мұнай және газ ұлттық техникалық университеті]] |[[«Киев-Могила академиясы» ұлттық университеті]] }} | Ғылыми деңгейі = | Партиясы = | Жұбайы = | Балалары = | Мамандығы = {{hlist|Саясаткер|кәсіпкер|менеджер}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Serhii Koretskyi | Марапаттары = }} '''Сергей Фёдорович Корецкий''' ({{lang-uk|Сергій Федорович Корецький}}; [[14 наурыз]] [[1978 жыл|1978]], [[Луцк]]) — [[украина]]лық мемлекеттік қайраткер және кәсіпкер, 2026 жылғы шілдеден бергі [[Украина премьер-министрі]]. Бұрын Корецкий [[Украиналық Нафтогаз]]ға басшылық еткен. == Өмірбаяны == === Білімі === Корецкий [[Луцк ұлттық техникалық университеті]]нде «автомобильдер және автомобиль шаруашылығы» (2001) және «кәсіпкерлік экономикасы» (2005) мамандықтары бойынша білім алды және [[Ивано-Франковск мұнай және газ ұлттық техникалық университеті]]нде «мұнай және газ өндірісін» оқыды.<ref>{{Cite web |url=https://biz.nv.ua/ukr/markets/direktor-ukrnafti-koreckiy-stav-golovoyu-pravlinnya-naftogazu-nv-biznes-diznavsya-podrobici-50510017.html |title=Директор Укрнафти Корецький став головою правління Нафтогазу — NV Бізнес дізнався подробиці |publisher=NV |date=2025-04-29 |accessdate=2025-05-19 |language=uk}}</ref> 2019 жылы ол [[Киев-Могила академиясы]]ның {{iw|Киев-Могила бизнес-мектебі|бизнес-мектебіндегі|uk|Києво-Могилянська бізнес-школа}} Executive MBA бағдарламасын бітірді. === Кәсіпкерлік мансабы === Корецкий 2025 жылғы 14 мамырдан 2026 жылғы 16 шілдеге дейін [[Нафтогаз Украина]]ның төрағасы болды. === Украина премьер-министрі === [[Верховна Рада]]ның 289 депутаты Корецкийді [[Украина премьер-министрі]] лауазымына тағайындады.<ref>{{cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-koretskyy-rada-pryznachennya-premyer/33804789.html |title=Рада підтримала призначення Корецького прем’єром |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-17}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Украина премьер-министрлері}} {{DEFAULTSORT:Корецкий, Сергей Фёдорович}} [[Санат:Ивано-Франковск мұнай және газ ұлттық техникалық университеті түлектері]] [[Санат:Киев-Могила бизнес-мектебі түлектері]] [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украина кәсіпкерлері]] [[Санат:Украина премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] eza6ciy40h8ctnqrwui8hyqkmh48tjw Қатысушы:Айткүл 2 786073 3653209 3649436 2026-09-10T19:31:20Z 1nter pares 146705 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3653209 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Екінші Олжас Бектенов үкіметі 0 786076 3653359 3651949 2026-09-11T09:22:12Z Nurken 111493 сурет 3653359 wikitext text/x-wiki {{Үкімет | Атауы = Екінші Олжас Бектенов үкіметі | Байрағы = Flag of Kazakhstan.svg | Құзыреті = [[Қазақстан]]ның<!-- Мемлекетін ілік септікте жазыңыз --> | Үкімет нөмірі = 16<!-- Бұл — ел тарихындағы нешінші үкімет? --> | Үкімет түрі = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметі]] | Сурет = Second Bektenov Cabinet meeting 2026-09-08.jpg | Ені = 210px | Сурет атауы = Бектенов үкіметінің отырысы, 2026 жыл | Құрылуы = 31 тамыз 2026 | Таратылуы = | Статусы = Қызметте | Мемлекет басшысы = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Үкімет басшысы = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Үкімет басшысының орынбасары = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] | Өзге басшы лауазымы = Вице-президент | Өзге басшы = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Министрлер саны = 21 | Биліктегі партия = {{ublist |[[Әділет (партия)|Әділет]] ([[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]]) |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} }} | Түрі = | Парламенті = [[Қазақстан Құрылтайы]] | Шақырылымы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-шақырылымы|1-сайланым]] | Оппозиция партиялары = [[Ауыл (партия)|Ауыл]]<br>[[Respublica]]<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]<br>[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | Оппозиция басшылары = | Сайлауы = | Ізашары = [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|I Бектенов]] | Ізбасары = | Ортаққор = }} '''Екінші Олжас Бектенов үкіметі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]нің 16-құрылымы, басшылығында [[Қазақстан премьер-министрі|премьер-министр]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]. Үкімет 2026 жылғы 31 тамызда, [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бірінші Бектенов үкіметі]]нің отставкасынан кейін құрылған еді. 31 тамыз күні, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттарының 137/145 дауыс бергенінен кейін Бектенов премьер болып тағайындалған еді.<ref name="sayl">{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kurultai-soglasoval-kandidaturu-olzasa-bektenova-na-post-premer-ministra |title=Курултай согласовал кандидатуру Олжаса Бектенова на пост премьер-министра |language=ru |work=Informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-31 |accessdate=2026-08-31}}</ref> == Құрылуы == 2026 жылғы 28 тамызда [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] премьер [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] пен [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|оның үкіметі]]н қызметінен босатқан еді. Үкімет отставкасынан кейін Бектенов премьер-министрдің міндетін атқарушысы болып тағайындалды.<ref name="tarat1">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттары [[Қазақстан президенті|Мемлекет басшысы]] ұсынған жаңа үкімет басшысының кандидатурасына дауыс берді. Бектенов кандидатурасын Тоқаев та, биліктегі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиясы да қолдады. Құрылтай дауыс беруі бойынша депутаттың 137 қолдаса, 7 дауыс беруден бас тартты.<ref name="sayl" /> {| class="wikitable" style="text-align:right-" ! colspan="10" |Мәжілістің дауыс беруі, 31 тамыз 2026 |- ! colspan="2" |Қолдаған ! colspan="2" |Қарсы шыққан ! colspan="2" |Бас тартқан ! colspan="2" |Дауыс бермеген ! colspan="2" |Қатыспаған |- ! colspan="2" style="background-color: #00b300" | ! colspan="2" style="background-color: #ff0000" | ! colspan="2" style="background-color: #ffff00" | ! colspan="2" style="background-color: purple" | ! colspan="2" style="#cccccc" | |- |'''137''' |'''94.48%''' |0 |0% |7 |4.82% |0 |0% |1 |0.69% |- | colspan="10" style="text-align:left;" |Дереккөзі: [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/oljas-bektenov-perenaznachen-premer-ministrom-kazahstana-607408/ tengrinews.kz] |} Бұл үкімет ізашар [[бірінші Олжас Бектенов үкіметі]]нен құрылымы бойынша қатты ерекшеленбей құрылды. Тағайындаулардың көпшілігі 2026 жылғы 3 қыркүйекте орын алды. == Құрылымы == Министрлер тағайындалған ретімен қойылған, [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары]]н санамағанда. {{Colorbox|#FFE6E6}} Ыдыраған министрлік {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Лауазымы ! class=unsortable |Суреті !Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2"|Қызметі |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] |[[Сурет:Oljas Bektenov official portrait (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Олжас Абайұлы|Бектенов}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- | colspan="5" style="text-align:center;" | {{sort|Яя|'''[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасарлары]]'''}} |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің<br>Бірінші орынбасары]] |[[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Нұрлыбек Машбекұлы|Нәлібаев}} |6 мамыр<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]]ның басшысы |[[Сурет:Ғалымжан Қойшыбаев primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Ғалымжан Тельманұлы|Қойшыбаев}} |4 қаңтар<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] |[[Сурет:Серік Жұманғарин primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Серік Мақашұлы|Жұманғарин}} |21 желтоқсан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | [[Сурет:Жаслан Мәдиев primeminister.kz.png|100px]] | {{sortname|Жаслан Хасенұлы|Мәдиев}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері | Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің<br>орынбасары |[[Сурет:Қанат Бозымбаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Қанат Алдабергенұлы|Бозымбаев}} |31 наурыз<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- | colspan="5" style="text-align:center;" | {{sort|Яя|'''Министрлер'''}} |- |[[Сурет:MFA emblem.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] |[[Сурет:Мұхтар Тілеуберді primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Мұхтар Бескенұлы|Тілеуберді}} |2 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|100px]] |{{sortname|Дәурен Жұматайұлы|Қосанов}} |8 маусым<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Logo MVD KZ.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |[[Сурет:Ержан Сәденов primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Ержан Сапарбекұлы|Сәденов}} |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |[[Сурет:Мәди Такиев primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Мәди Төкешұлы|Такиев}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |[[Сурет:Нұрлан Сауранбаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Нұрлан Ермекұлы|Сауранбаев}} |30 маусым<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |[[Сурет:Ерлан Сәрсембаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Ерлан Жақсылықұлы|Сәрсембаев}} |9 қаңтар<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Mchs emblem.gif|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар<br>министрі]] |[[Сурет:Мұрат Мұханов primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Мұрат Сейтмолдаұлы|Мұханов}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |[[Сурет:Ерлан Ақкенженов primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Ерлан Құдайбергенұлы|Ақкенженов}} |19 наурыз<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Эмблема МПС РК.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және<br>құрылыс министрі]] |[[Сурет:Ерсайын Нағаспаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Ерсайын Қайырғазыұлы|Нағаспаев}} |28 ақпан<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |[[Сурет:Жұлдыз Сүлейменова primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Жұлдыз Досбергенқызы|Сүлейменова}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және<br>интеграция министрі]] |[[Сурет:Арман Шаққалиев primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Арман Абайұлы|Шаққалиев}} |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары<br>және ирригация министрі]] |[[Сурет:Нұржан Нұржігітов primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Нұржан Молдиярұлы|Нұржігітов}} |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау<br>министрі]] |[[Сурет:Акмарал Альназарова.jpg|100px]] |{{sortname|Ақмарал Шәріпбайқызы|Әлназарова}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және<br>табиғи ресурстар министрі]] |[[Сурет:Әлібек Қуантыров primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Әлібек Сәкенұлы|Қуантыров}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы<br>министрі]] |[[Сурет:Айдарбек Сапаров.jpg|100px]] |{{sortname|Айдарбек Сейпілұлы|Сапаров}} |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты<br>әлеуметтік қорғау министрі]] |[[Сурет:Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Асқарбек Маратұлы|Ертаев}} |27 қаңтар<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және<br>спорт министрі]] |[[Сурет:Ербол Мырзабосынов primeminister.kz (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ербол Қуантайұлы|Мырзабосынов}} |2 қыркүйек<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары<br>білім министрі]] |[[Сурет:Нурбек Саясат.png|100px]] |{{sortname|Саясат|Нұрбек}} |11 маусым<br>2022 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және<br>ақпарат министрі]] |[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Арман Оразбайұлы|Қырықбаев}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} [[Санат:Қазақстан үкіметтері|Бектенов2]] [[Санат:2026 жылдағы Қазақстан]] [[Санат:2026 жылы Қазақстанда пайда болғандар]] [[Санат:Қазіргі үкіметтер|Қазақстан]] myts1x1mxy26orqwtb7pkw9yj81b1ep Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев 0 786251 3653236 3652491 2026-09-11T03:32:38Z Casserium 68287 /* */ 3653236 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 5 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 1 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = ''лауазым жойылды'' | Басқара бастады_3 = 10 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 10 ақпан 2020 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының бірінші орынбасары | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 20 мамыр 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = Марат Шайхутдинов | Ізбасары_4 = [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] | Туған күні = 23.05.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="prg">[https://prg.kz/document/?doc_id=33637599 Баймукашев Мурат Калибекович (персональная справка)]</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>Қарағанды заң институты<br>РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясы | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = инженер-механик, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев''' ([[23 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Семей]]) — қазақстандық саясаткер, инженер-механик және заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы. Полиция генерал-майоры (2021).<ref name="prg" /> Бұрын Баймұқашев [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] хатшысының орынбасары (2019–2020, 2023–2026) және бірінші орынбасары (2022–2023) болатын. == Өмірбаяны == Мұрат Баймұқашев 1967 жылы [[Семей]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын «инженер-механик» мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтын «заңгер-құқықтанушы» мамандығы бойынша бітірген. 2015 жылы РФ Президенті жанындағы Халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының магистратурасын бітірген. 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы желтоқсанға дейін – Талдықорған және Ақмола облыстарының Ішкі істер басқармасы Мемлекеттік автоинспекциясының инспекторы, мемлекеттік автоинспекторы, аға инспекторы. 1997–2006 жылдары – ІІМ Жол полициясы департаментінің инспекторы, аға инспекторы, бөлімше, бөлім бастығы. 2006–2007 жылдары – ІІМ Штаб департаменті бастығының орынбасары. 2007–2009 жылдары – ІІМ Кадр жұмысы департаментінің бастығы. 2009 жылғы сәуірден тамызға дейін – Бас прокурордың ерекше тапсырмалар жөніндегі аға көмекшісі. 2009–2013 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау (кейін Заң шығару, қорғаныс және құқық қорғау) бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 2013–2019 жылдары – Премьер-Министр Кеңсесінің Қорғаныс және құқық қорғау бөлімінің бастығы. 2019–2020 жылдары – Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары. 2020–2021 жылдары – ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы, 2021–2022 жылдары – Ішкі істер министрінің орынбасары. 2022–2023 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының бірінші орынбасары, 2023–2026 жылдары Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары болды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/baymukashev-murat-kalybekuly/ Анықтама. Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы]</ref><ref name="prg" /> 2026 жылғы 5 қыркүйек күні [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесі аппаратының]] басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баймұқашев, Мұрат Қалибекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] p5i6cyayfymicvexa5mx1lla76r7q5v Урсула фон дер Ляйен 0 786282 3653429 3652345 2026-09-11T11:44:28Z Aldogarov 95591 3653429 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = Бундестаг депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. Гимназияны бітіргеннен кейін Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы Гёттинген университеттерінде білімін жалғастырып, экономика мамандығын оқыды. 1978 жылы Лондон экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін Ганновер жоғары медициналық мектебінде медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. 2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды. == Саясат == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> 2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады. 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ. === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] o2pz4hyy4s5i4370h1mf37whbizfb85 3653441 3653429 2026-09-11T11:58:17Z Aldogarov 95591 «[[Санат:Германия саясаткерлері|Германия саясаткерлері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Әйел|Әйел]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653441 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = Бундестаг депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. Гимназияны бітіргеннен кейін Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы Гёттинген университеттерінде білімін жалғастырып, экономика мамандығын оқыды. 1978 жылы Лондон экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін Ганновер жоғары медициналық мектебінде медицина мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. 2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды. == Саясат == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> 2022 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Украина|Украинаға]] қаржылық қолдау көрсетуді және оның [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одаққа]] қосылуын қолдады. 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы Еуропарламент қабылдаған жоқ. === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Әйел саясаткер]] 5h2hahxe1ozrvc8qreros8vafrvkx14 Айнаш Қасым 0 786363 3653264 3652507 2026-09-11T04:38:45Z АРАЙЛЫМ 184244 3653264 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Айнаш Қасым – шығыстанушы-филолог, әдебиеттанушы, парсы тілінің аудармашысы, қаламгер, филология ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.''' == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Самар ауданы]]ның Бастаушы ауылында дүниеге келген. 1991 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеттің Шығыстану факультетінің “Парсы филологиясы” мамандығына оқуға түсіп, 1996 жылы үздік бітірді. Еңбек жолын 1998 жылы Абылай хан атындағы Әлем тілдері және Халықаралық қатынастар университетінің Таяу Шығыс елдері кафедрасында парсы тілінің оқытушысы болып бастады. 2009 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Абай поэзиясындағы шығыстық сарындар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. == Қызметтік жолы == 2011-2020 ж.ж. – ИИР астанасы Тегерандағы Иран Телерадио бірлестігі Шетелдік қызмет торабындағы Қазақ радиосының редакторы қызметін атқарды. == Шығармашылығы == «Абай және парсы әдебиеті» атты монография мен «Зүмірет» кітабының авторы. Жаңа кезеңде парсы тілінен тікелей қазақ тіліне аудармаға жол ашып, жиырма кітап аударды. Соның ішінде балалар мен жасөспірімдерге арналған Фәрид-ед-дин Әттардың «Әулиелер шежіресін», Мұхаммед ибн Жәрир Тәбәридің «Тәбәри тарихын», Мохсен Һеджридің «Жарық жұлдыз» шығармасын, сондай-ақ, Ахмад Хатамидің «Иранның қазіргі дәуір әдебиеті» атты кітаптарын тәржімалады. Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі (1921-2011 ж.ж.) көрнекті жазушылардың әртүрлі тақырыпты қамтыған он төрт көркем шығармасын қазақ тіліне аударып, «Іңкәрлік» атты жинақ шығарды. Оралхан Бөкейдің «Бес тиын» және «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімелері мен А.С.Пушкиннің «Барышня-крестьянка» повесін парсы тіліне аударды. Қазақ-парсы әдеби байланыстары, Қазақстан мен Иран туралы қазақ, парсы және орыс тілдерінде ғылыми-танымдық және публицистикалық жетпістен астам мақала жазды.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2389-.html|title= Қасым А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> indqxfyz579rtvac9jvsp8ebs1lq8va Кипарис 0 786380 3653245 3652760 2026-09-11T03:53:59Z Орел Карл 81620 Removed redirect to [[Кипарис (аңыз)]] 3653245 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hc969di9dx58b7isuir6xltg7indb3m 3653246 3653245 2026-09-11T03:54:37Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер|Алфавит бойынша өсімдіктер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653246 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] 03fh8g5fstribwt6fi0o25gyocf59xl 3653247 3653246 2026-09-11T03:54:48Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Кипарис|Кипарис]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653247 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] l85870wtfuvz7iozv3pdf2hc42a9xhx 3653248 3653247 2026-09-11T03:55:03Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Еуразия флорасы|Еуразия флорасы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653248 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] 63dppsc1tm5w263rnxui0t7auab3n01 3653249 3653248 2026-09-11T03:55:19Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Солтүстік Америка флорасы|Солтүстік Америка флорасы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653249 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] mibmjno2pmoen3o2mdtzwvu0wh7psft 3653250 3653249 2026-09-11T03:57:26Z Орел Карл 81620 /* Шығу тегі */ 3653250 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] ps0dhwazfodocqys3zf6mo7cp88yzav 3653251 3653250 2026-09-11T04:11:35Z Орел Карл 81620 /* Ботаникалық сипаттамасы */ 3653251 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] lmiam092je4xzccoipr8co28cdth4bo 3653252 3653251 2026-09-11T04:12:23Z Орел Карл 81620 /* Өніп-өсуі */ 3653252 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. Жерорта теңізі өңірінде, Кавказдың Қара теңіз жағалауында және Қырымда, Абхазияда, Африкада, Гималайда, Қытайдың оңтүстігінде, сондай-ақ Америка құрлығында Гондурастан Орегонға дейін таралған. == Пайдалануы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] rgmpe4us0earjsuj1k4uw1dqvars1sg 3653253 3653252 2026-09-11T04:13:45Z Орел Карл 81620 /* Пайдалануы */ 3653253 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. Жерорта теңізі өңірінде, Кавказдың Қара теңіз жағалауында және Қырымда, Абхазияда, Африкада, Гималайда, Қытайдың оңтүстігінде, сондай-ақ Америка құрлығында Гондурастан Орегонға дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] qlp08rrnkc921z0369jna2eslfy2i5h 3653254 3653253 2026-09-11T04:15:14Z Орел Карл 81620 /* Бейнелеме */ 3653254 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. Жерорта теңізі өңірінде, Кавказдың Қара теңіз жағалауында және Қырымда, Абхазияда, Африкада, Гималайда, Қытайдың оңтүстігінде, сондай-ақ Америка құрлығында Гондурастан Орегонға дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] k7yoj7z3z8ytcuj6eo72y1j7js05j8h 3653255 3653254 2026-09-11T04:16:10Z Орел Карл 81620 /* Жіктелуі */ 3653255 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. Жерорта теңізі өңірінде, Кавказдың Қара теңіз жағалауында және Қырымда, Абхазияда, Африкада, Гималайда, Қытайдың оңтүстігінде, сондай-ақ Америка құрлығында Гондурастан Орегонға дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] jhiopgpbwrvg80y84g9crsjrhgjtx2l 3653256 3653255 2026-09-11T04:18:20Z Орел Карл 81620 /* Жіктелуі */ 3653256 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. Жерорта теңізі өңірінде, Кавказдың Қара теңіз жағалауында және Қырымда, Абхазияда, Африкада, Гималайда, Қытайдың оңтүстігінде, сондай-ақ Америка құрлығында Гондурастан Орегонға дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] 8it2kc0s1u6q7fbvllcepppjpyv94w1 3653257 3653256 2026-09-11T04:19:08Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653257 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. Жерорта теңізі өңірінде, Кавказдың Қара теңіз жағалауында және Қырымда, Абхазияда, Африкада, Гималайда, Қытайдың оңтүстігінде, сондай-ақ Америка құрлығында Гондурастан Орегонға дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] 8hr7vh9edo7egd4qvyr7f9ld9soquru 3653258 3653257 2026-09-11T04:21:56Z Орел Карл 81620 /* Ботаникалық сипаттамасы */ 3653258 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. Жерорта теңізі өңірінде, Кавказдың Қара теңіз жағалауында және Қырымда, Абхазияда, Африкада, Гималайда, Қытайдың оңтүстігінде, сондай-ақ Америка құрлығында Гондурастан Орегонға дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] n7ekbphyq2wufr1lv05l3inmigovtv8 3653259 3653258 2026-09-11T04:24:24Z Орел Карл 81620 /* Өніп-өсуі */ 3653259 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі тұқымжарнақ болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] hpx8q8x6442txvz0nkqgxfbzwidtg7q 3653260 3653259 2026-09-11T04:25:34Z Орел Карл 81620 /* Ботаникалық сипаттамасы */ 3653260 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. Жапырақтары ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше тұқымбүрі (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] clpgco9607utyo66o3tri1flddzn2m3 3653261 3653260 2026-09-11T04:26:47Z Орел Карл 81620 /* Ботаникалық сипаттамасы */ 3653261 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне мәңгі жасыл кипарис (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. Ірі жемісті кипаристің (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті бөлме өсімдігі ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, мексикалық кипаристің (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен хош иісті май алынады. Ол ароматерапияда қолданылады және ревматизмге қарсы, антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің сүрегі жұмсақ әрі жеңіл болады (''Аризона кипарисінен'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің фунгицидтік қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі жәндіктерді үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, жиһаз және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын (тәспі, крест, икона тақталары, реликварийлер, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты ежелгі мысырлықтар саркофагтарды осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын мумияларды бальзамдау кезінде пайдаланған. Плутарх барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] 7onpsc333pt74yxvgge19ey3xzz9bhj 3653262 3653261 2026-09-11T04:37:06Z Орел Карл 81620 /* Пайдалануы */ 3653262 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне [[Мәңгіжасыл кипарис|мәңгіжасыл кипарис]] (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. [[Ірі жемісті кипарис|Іріжемісті кипаристің]] (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті [[Үй өсімдіктері|бөлме өсімдігі]] ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, [[Мексикалық кипарис|мексикалық кипаристің]] (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен [[Эфир майлары|хош иісті май]] алынады. Ол [[Ароматерапия|ароматерапияда]] қолданылып, [[Ревматизм|ревматизмге қарсы]], антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің [[Ағаш (материал)|сүрегі]] жұмсақ әрі жеңіл болады (''[[Аризона кипарисі|Аризона кипарисінен]]'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің [[Фунгицидтер|фунгицидтік]] қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі [[Жәндіктер|жәндіктерді]] үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, [[Жиһаз|жиһаз]] және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын ([[Таспиқ|таспиқ]], [[Крест|крест]], икона тақталары, ракалар, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты [[Ежелгі Мысыр|ежелгі мысырлықтар]] [[Саркофаг|саркофагтарды]] осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын [[Мумия|мумияларды]] бальзамдау кезінде пайдаланған. [[Плутарх]] барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] pspbu68p0qgzvpdku3yi0edx06cetq0 3653263 3653262 2026-09-11T04:37:38Z Орел Карл 81620 /* Пайдалануы */ 3653263 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне [[Мәңгіжасыл кипарис|мәңгіжасыл кипарис]] (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. [[Ірі жемісті кипарис|Іріжемісті кипаристің]] (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті [[Үй өсімдіктері|бөлме өсімдігі]] ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, [[Мексикалық кипарис|мексикалық кипаристің]] (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен [[Эфир майлары|хош иісті май]] алынады. Ол [[Ароматерапия|ароматерапияда]] қолданылып, [[Ревматизм|ревматизмге қарсы]], антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің [[Ағаш (материал)|сүрегі]] жұмсақ әрі жеңіл болады (''[[Аризона кипарисі|Аризона кипарисінен]]'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің [[Фунгицидтер|фунгицидтік]] қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі [[Жәндіктер|жәндіктерді]] үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, [[Жиһаз|жиһаз]] және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын ([[Таспиқ|таспиқ]], крест, икона тақталары, ракалар, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты [[Ежелгі Мысыр|ежелгі мысырлықтар]] [[Саркофаг|саркофагтарды]] осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын [[Мумия|мумияларды]] бальзамдау кезінде пайдаланған. [[Плутарх]] барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңгі жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде зираттарға жиі отырғызылады. Кипарис гректер мен римдіктерде құдайларға, әсіресе Плутонға бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны Овидий өзінің «Метаморфозалар» шығармасында Кипарис туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті бұғысын атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта кипарис жұмақ бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — гофер деп аталатын ағаш, ал Нұхтың кемесі осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. Христиандықтың келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] djtxkelebj0zche61sgywnj9zzm7jjk 3653265 3653263 2026-09-11T04:46:14Z Орел Карл 81620 /* Бейнелеме */ 3653265 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне [[Мәңгіжасыл кипарис|мәңгіжасыл кипарис]] (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. [[Ірі жемісті кипарис|Іріжемісті кипаристің]] (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті [[Үй өсімдіктері|бөлме өсімдігі]] ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, [[Мексикалық кипарис|мексикалық кипаристің]] (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен [[Эфир майлары|хош иісті май]] алынады. Ол [[Ароматерапия|ароматерапияда]] қолданылып, [[Ревматизм|ревматизмге қарсы]], антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің [[Ағаш (материал)|сүрегі]] жұмсақ әрі жеңіл болады (''[[Аризона кипарисі|Аризона кипарисінен]]'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің [[Фунгицидтер|фунгицидтік]] қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі [[Жәндіктер|жәндіктерді]] үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, [[Жиһаз|жиһаз]] және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын ([[Таспиқ|таспиқ]], крест, икона тақталары, ракалар, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты [[Ежелгі Мысыр|ежелгі мысырлықтар]] [[Саркофаг|саркофагтарды]] осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын [[Мумия|мумияларды]] бальзамдау кезінде пайдаланған. [[Плутарх]] барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңг жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде [[Зират|зираттарға]] жиі отырғызылады. Кипарис [[Гректер|гректер]] мен [[Римдіктер|римдіктерде]] құдайларға, әсіресе [[Плутон (мифология)|Плутонға]] бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны [[Овидий]] өзінің «Метаморфозалар» шығармасында [[Кипарис (аңыз)|Кипарис]] туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті [[Бұғылар|бұғысын]] атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта (Библия) кипарис [[Жәннәт|жұмақ]] бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — [[Гофер (ағаш)|гофер]] деп аталатын ағаш, ал [[Нұх кемесі|Нұхтың кемесі]] осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. [[Христиандық|Христиандықтың]] келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] rsgeh9c32zsvjsyvu38vglhohtnkn1k 3653267 3653265 2026-09-11T04:52:24Z Орел Карл 81620 /* Жіктелуі */ 3653267 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне [[Мәңгіжасыл кипарис|мәңгіжасыл кипарис]] (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. [[Ірі жемісті кипарис|Іріжемісті кипаристің]] (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті [[Үй өсімдіктері|бөлме өсімдігі]] ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, [[Мексикалық кипарис|мексикалық кипаристің]] (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен [[Эфир майлары|хош иісті май]] алынады. Ол [[Ароматерапия|ароматерапияда]] қолданылып, [[Ревматизм|ревматизмге қарсы]], антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің [[Ағаш (материал)|сүрегі]] жұмсақ әрі жеңіл болады (''[[Аризона кипарисі|Аризона кипарисінен]]'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің [[Фунгицидтер|фунгицидтік]] қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі [[Жәндіктер|жәндіктерді]] үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, [[Жиһаз|жиһаз]] және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын ([[Таспиқ|таспиқ]], крест, икона тақталары, ракалар, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты [[Ежелгі Мысыр|ежелгі мысырлықтар]] [[Саркофаг|саркофагтарды]] осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын [[Мумия|мумияларды]] бальзамдау кезінде пайдаланған. [[Плутарх]] барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңг жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде [[Зират|зираттарға]] жиі отырғызылады. Кипарис [[Гректер|гректер]] мен [[Римдіктер|римдіктерде]] құдайларға, әсіресе [[Плутон (мифология)|Плутонға]] бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны [[Овидий]] өзінің «Метаморфозалар» шығармасында [[Кипарис (аңыз)|Кипарис]] туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті [[Бұғылар|бұғысын]] атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта (Библия) кипарис [[Жәннәт|жұмақ]] бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — [[Гофер (ағаш)|гофер]] деп аталатын ағаш, ал [[Нұх кемесі|Нұхтың кемесі]] осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. [[Христиандық|Христиандықтың]] келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: * ''Cupressus arizonica'' Greene — Аризона кипарисі. Биіктігі 21 м-ге дейін жететін, күтімді көп қажет етпейтін ағаш, −20…−25 °C-қа дейінгі аязға төзімді. * ''Cupressus bakeri'' Jeps. * ''Cupressus cashmeriana'' Royle ex Carrière — Кашмир кипарисі. * ''Cupressus chengiana'' S.Y.Hu. * ''Cupressus duclouxiana'' Hickel. * ''Cupressus dupreziana'' A.Camus — Дюпре кипарисі; Сахара кипарисі. * ''Cupressus funebris'' Endl. — Жылауық кипарисі. Бұл өсімдік Қытай мен Жапониядағы зираттарға жиі отырғызылады. * ''Cupressus gigantea'' W.C.Cheng & L.K.Fu. * ''Cupressus goveniana'' Gordon — Калифорния кипарисі. * ''Cupressus guadalupensis'' S.Watson. * ''Cupressus lusitanica'' Mill. — Лузитан кипарисі; Мексика кипарисі. Биіктігі 30—40 м-ге дейін жететін, бөрікбасы жайыла өсетін ағаш; ауаның және топырақтың құрғақтығына төзімсіз, суыққа сезімтал. * ''Cupressus macnabiana'' A.Murray bis — Макнаб кипарисі. * ''Cupressus macrocarpa'' Hartw. — Ірі жемісті кипарис. * ''Cupressus nootkatensis'' D.Don — Нутка кипарисі. * ''Cupressus sargentii'' Jeps. * ''Cupressus sempervirens'' L. — Мәңгіжасыл кипарис. Құрғақшылыққа төзімді, биіктігі 30 м-ге дейін жететін ағаш, 2000 жылға дейін тіршілік етеді. * ''Cupressus tonkinensis'' Silba. * ''Cupressus torulosa'' D.Don ex Lamb. — Гималай кипарисі. * ''Cupressus vietnamensis'' (Farjon & T.H.Nguyên) Silba. == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] ofoyasvjgzwefu9f6e8hifranmu2f0d 3653268 3653267 2026-09-11T04:56:30Z Орел Карл 81620 /* Жіктелуі */ 3653268 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне [[Мәңгіжасыл кипарис|мәңгіжасыл кипарис]] (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. [[Ірі жемісті кипарис|Іріжемісті кипаристің]] (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті [[Үй өсімдіктері|бөлме өсімдігі]] ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, [[Мексикалық кипарис|мексикалық кипаристің]] (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен [[Эфир майлары|хош иісті май]] алынады. Ол [[Ароматерапия|ароматерапияда]] қолданылып, [[Ревматизм|ревматизмге қарсы]], антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің [[Ағаш (материал)|сүрегі]] жұмсақ әрі жеңіл болады (''[[Аризона кипарисі|Аризона кипарисінен]]'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің [[Фунгицидтер|фунгицидтік]] қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі [[Жәндіктер|жәндіктерді]] үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, [[Жиһаз|жиһаз]] және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын ([[Таспиқ|таспиқ]], крест, икона тақталары, ракалар, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты [[Ежелгі Мысыр|ежелгі мысырлықтар]] [[Саркофаг|саркофагтарды]] осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын [[Мумия|мумияларды]] бальзамдау кезінде пайдаланған. [[Плутарх]] барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңг жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде [[Зират|зираттарға]] жиі отырғызылады. Кипарис [[Гректер|гректер]] мен [[Римдіктер|римдіктерде]] құдайларға, әсіресе [[Плутон (мифология)|Плутонға]] бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны [[Овидий]] өзінің «Метаморфозалар» шығармасында [[Кипарис (аңыз)|Кипарис]] туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті [[Бұғылар|бұғысын]] атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта (Библия) кипарис [[Жәннәт|жұмақ]] бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — [[Гофер (ағаш)|гофер]] деп аталатын ағаш, ал [[Нұх кемесі|Нұхтың кемесі]] осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. [[Христиандық|Христиандықтың]] келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: * ''Cupressus arizonica'' [[Эдвард Ли Грин|Greene]] — [[Аризона кипарисі]]. Биіктігі 21 м-ге дейін жететін, күтімді көп қажет етпейтін ағаш, −20…−25 °C-қа дейінгі аязға төзімді. * ''Cupressus bakeri'' [[Уиллис Линн Джепсон|Jeps.]] * ''Cupressus cashmeriana'' [[Джон Форбс Ройл|Royle]] ex [[Эли-Абель Каррьер|Carrière]] — [[Кашмир кипарисі]]. * ''Cupressus chengiana'' [[Ху Сюин|S.Y.Hu.]] * ''Cupressus duclouxiana'' Hickel. * ''Cupressus dupreziana'' [[Эме Антуанетта Камю|A.Camus]] — [[Сахара кипарисі|Дюпре кипарисі]] немесе [[Сахара кипарисі]]. * ''Cupressus funebris'' [[Штефан Ладислаус Эндлихер|Endl.]] — [[Жылауық кипарис]]. Бұл өсімдік [[Қытай]] мен [[Жапония|Жапониядағы]] зираттарға жиі отырғызылады. * ''Cupressus gigantea'' [[Чжэн Ваньцзюнь|W.C.Cheng]] & L.K.Fu. * ''Cupressus goveniana'' [[Джордж Гордон (ботаник)|Gordon]] — [[Калифорния кипарисі]]. * ''Cupressus guadalupensis'' [[Серено Уотсон|S.Watson.]] * ''Cupressus lusitanica'' Mill. — Лузитан кипарисі; Мексика кипарисі. Биіктігі 30—40 м-ге дейін жететін, бөрікбасы жайыла өсетін ағаш; ауаның және топырақтың құрғақтығына төзімсіз, суыққа сезімтал. * ''Cupressus macnabiana'' A.Murray bis — Макнаб кипарисі. * ''Cupressus macrocarpa'' Hartw. — Ірі жемісті кипарис. * ''Cupressus nootkatensis'' D.Don — Нутка кипарисі. * ''Cupressus sargentii'' Jeps. * ''Cupressus sempervirens'' L. — Мәңгіжасыл кипарис. Құрғақшылыққа төзімді, биіктігі 30 м-ге дейін жететін ағаш, 2000 жылға дейін тіршілік етеді. * ''Cupressus tonkinensis'' Silba. * ''Cupressus torulosa'' D.Don ex Lamb. — Гималай кипарисі. * ''Cupressus vietnamensis'' (Farjon & T.H.Nguyên) Silba. == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] pt2im53gunnw0p4yrkwzawl6dbwhk16 3653302 3653268 2026-09-11T07:27:15Z Орел Карл 81620 /* Жіктелуі */ 3653302 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне [[Мәңгіжасыл кипарис|мәңгіжасыл кипарис]] (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. [[Ірі жемісті кипарис|Іріжемісті кипаристің]] (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті [[Үй өсімдіктері|бөлме өсімдігі]] ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, [[Мексикалық кипарис|мексикалық кипаристің]] (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен [[Эфир майлары|хош иісті май]] алынады. Ол [[Ароматерапия|ароматерапияда]] қолданылып, [[Ревматизм|ревматизмге қарсы]], антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің [[Ағаш (материал)|сүрегі]] жұмсақ әрі жеңіл болады (''[[Аризона кипарисі|Аризона кипарисінен]]'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің [[Фунгицидтер|фунгицидтік]] қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі [[Жәндіктер|жәндіктерді]] үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, [[Жиһаз|жиһаз]] және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын ([[Таспиқ|таспиқ]], крест, икона тақталары, ракалар, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты [[Ежелгі Мысыр|ежелгі мысырлықтар]] [[Саркофаг|саркофагтарды]] осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын [[Мумия|мумияларды]] бальзамдау кезінде пайдаланған. [[Плутарх]] барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңг жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде [[Зират|зираттарға]] жиі отырғызылады. Кипарис [[Гректер|гректер]] мен [[Римдіктер|римдіктерде]] құдайларға, әсіресе [[Плутон (мифология)|Плутонға]] бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны [[Овидий]] өзінің «Метаморфозалар» шығармасында [[Кипарис (аңыз)|Кипарис]] туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті [[Бұғылар|бұғысын]] атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта (Библия) кипарис [[Жәннәт|жұмақ]] бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — [[Гофер (ағаш)|гофер]] деп аталатын ағаш, ал [[Нұх кемесі|Нұхтың кемесі]] осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. [[Христиандық|Христиандықтың]] келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. Кью патшалық ботаникалық бақтарының деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: * ''Cupressus arizonica'' [[Эдвард Ли Грин|Greene]] — [[Аризона кипарисі]]. Биіктігі 21 м-ге дейін жететін, күтімді көп қажет етпейтін ағаш, −20…−25 °C-қа дейінгі аязға төзімді. * ''Cupressus bakeri'' [[Уиллис Линн Джепсон|Jeps.]] * ''Cupressus cashmeriana'' [[Джон Форбс Ройл|Royle]] ex [[Эли-Абель Каррьер|Carrière]] — [[Кашмир кипарисі]]. * ''Cupressus chengiana'' [[Ху Сюин|S.Y.Hu.]] * ''Cupressus duclouxiana'' Hickel. * ''Cupressus dupreziana'' [[Эме Антуанетта Камю|A.Camus]] — [[Сахара кипарисі|Дюпре кипарисі]] немесе [[Сахара кипарисі]]. * ''Cupressus funebris'' [[Штефан Ладислаус Эндлихер|Endl.]] — [[Жылауық кипарис]]. Бұл өсімдік [[Қытай]] мен [[Жапония|Жапониядағы]] зираттарға жиі отырғызылады. * ''Cupressus gigantea'' [[Чжэн Ваньцзюнь|W.C.Cheng]] & L.K.Fu. * ''Cupressus goveniana'' [[Джордж Гордон (ботаник)|Gordon]] — [[Калифорния кипарисі]]. * ''Cupressus guadalupensis'' [[Серено Уотсон|S.Watson.]] * ''Cupressus lusitanica'' [[Филип Миллер|Mill.]] — [[Мексика кипарисі|Лузитан кипарисі]]; [[Мексика кипарисі]]. Биіктігі 30—40 м-ге дейін жететін, бөрікбасы жайыла өсетін ағаш; ауаның және топырақтың құрғақтығына төзімсіз, суыққа сезімтал. * ''Cupressus macnabiana'' [[Эндрю Мюррей|A.Murray bis]] — [[Макнаб кипарисі]]. * ''Cupressus macrocarpa'' [[Карл Теодор Хартвег|Hartw.]] — [[Іріжемісті кипарис]]. * ''Cupressus nootkatensis'' [[Дэвид Дон|D.Don]] — [[Нутка кипарисі]]. * ''Cupressus sargentii'' [[Уиллис Линн Джепсон|Jeps.]] * ''Cupressus sempervirens'' [[Карл Линней|L.]] — [[Мәңгіжасыл кипарис]]. Құрғақшылыққа төзімді, биіктігі 30 м-ге дейін жететін ағаш, 2000 жылға дейін тіршілік етеді. * ''Cupressus tonkinensis'' Silba. * ''Cupressus torulosa'' [[Дэвид Дон|D.Don]] ex [[Эйлмер Бурк Ламберт|Lamb.]] — [[Гималай кипарисі]]. * ''Cupressus vietnamensis'' ([[Алйос Фарйон|Farjon]] & T.H.Nguyên) Silba. — [[Вьетнам кипарисі]]. == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] g4qvhvhiknijrjkzz5txdyrfyjbcpja 3653305 3653302 2026-09-11T07:29:13Z Орел Карл 81620 /* Жіктелуі */ 3653305 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне [[Мәңгіжасыл кипарис|мәңгіжасыл кипарис]] (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. [[Ірі жемісті кипарис|Іріжемісті кипаристің]] (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті [[Үй өсімдіктері|бөлме өсімдігі]] ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, [[Мексикалық кипарис|мексикалық кипаристің]] (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен [[Эфир майлары|хош иісті май]] алынады. Ол [[Ароматерапия|ароматерапияда]] қолданылып, [[Ревматизм|ревматизмге қарсы]], антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің [[Ағаш (материал)|сүрегі]] жұмсақ әрі жеңіл болады (''[[Аризона кипарисі|Аризона кипарисінен]]'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің [[Фунгицидтер|фунгицидтік]] қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі [[Жәндіктер|жәндіктерді]] үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, [[Жиһаз|жиһаз]] және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын ([[Таспиқ|таспиқ]], крест, икона тақталары, ракалар, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты [[Ежелгі Мысыр|ежелгі мысырлықтар]] [[Саркофаг|саркофагтарды]] осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын [[Мумия|мумияларды]] бальзамдау кезінде пайдаланған. [[Плутарх]] барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңг жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде [[Зират|зираттарға]] жиі отырғызылады. Кипарис [[Гректер|гректер]] мен [[Римдіктер|римдіктерде]] құдайларға, әсіресе [[Плутон (мифология)|Плутонға]] бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны [[Овидий]] өзінің «Метаморфозалар» шығармасында [[Кипарис (аңыз)|Кипарис]] туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті [[Бұғылар|бұғысын]] атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта (Библия) кипарис [[Жәннәт|жұмақ]] бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — [[Гофер (ағаш)|гофер]] деп аталатын ағаш, ал [[Нұх кемесі|Нұхтың кемесі]] осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. [[Христиандық|Христиандықтың]] келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. [[Кьюдегі патшалық ботаникалық бақтар|Кью патшалық ботаникалық бақтарының]] деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: * ''Cupressus arizonica'' [[Эдвард Ли Грин|Greene]] — [[Аризона кипарисі]]. Биіктігі 21 м-ге дейін жететін, күтімді көп қажет етпейтін ағаш, −20…−25 °C-қа дейінгі аязға төзімді. * ''Cupressus bakeri'' [[Уиллис Линн Джепсон|Jeps.]] * ''Cupressus cashmeriana'' [[Джон Форбс Ройл|Royle]] ex [[Эли-Абель Каррьер|Carrière]] — [[Кашмир кипарисі]]. * ''Cupressus chengiana'' [[Ху Сюин|S.Y.Hu.]] * ''Cupressus duclouxiana'' Hickel. * ''Cupressus dupreziana'' [[Эме Антуанетта Камю|A.Camus]] — [[Сахара кипарисі|Дюпре кипарисі]] немесе [[Сахара кипарисі]]. * ''Cupressus funebris'' [[Штефан Ладислаус Эндлихер|Endl.]] — [[Жылауық кипарис]]. Бұл өсімдік [[Қытай]] мен [[Жапония|Жапониядағы]] зираттарға жиі отырғызылады. * ''Cupressus gigantea'' [[Чжэн Ваньцзюнь|W.C.Cheng]] & L.K.Fu. * ''Cupressus goveniana'' [[Джордж Гордон (ботаник)|Gordon]] — [[Калифорния кипарисі]]. * ''Cupressus guadalupensis'' [[Серено Уотсон|S.Watson.]] * ''Cupressus lusitanica'' [[Филип Миллер|Mill.]] — [[Мексика кипарисі|Лузитан кипарисі]]; [[Мексика кипарисі]]. Биіктігі 30—40 м-ге дейін жететін, бөрікбасы жайыла өсетін ағаш; ауаның және топырақтың құрғақтығына төзімсіз, суыққа сезімтал. * ''Cupressus macnabiana'' [[Эндрю Мюррей|A.Murray bis]] — [[Макнаб кипарисі]]. * ''Cupressus macrocarpa'' [[Карл Теодор Хартвег|Hartw.]] — [[Іріжемісті кипарис]]. * ''Cupressus nootkatensis'' [[Дэвид Дон|D.Don]] — [[Нутка кипарисі]]. * ''Cupressus sargentii'' [[Уиллис Линн Джепсон|Jeps.]] * ''Cupressus sempervirens'' [[Карл Линней|L.]] — [[Мәңгіжасыл кипарис]]. Құрғақшылыққа төзімді, биіктігі 30 м-ге дейін жететін ағаш, 2000 жылға дейін тіршілік етеді. * ''Cupressus tonkinensis'' Silba. * ''Cupressus torulosa'' [[Дэвид Дон|D.Don]] ex [[Эйлмер Бурк Ламберт|Lamb.]] — [[Гималай кипарисі]]. * ''Cupressus vietnamensis'' ([[Алйос Фарйон|Farjon]] & T.H.Nguyên) Silba. — [[Вьетнам кипарисі]]. == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] 267b2lfb3ju89xibx4pdzz1um0eixby 3653306 3653305 2026-09-11T07:30:05Z Орел Карл 81620 /* Суреттеме */ 3653306 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Кипарис |суреті = Med Cypress.jpg |сурет атауы = мәңгіжасыл кипаристың жапырақтары мен бүрлері |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = |латын = Cupressus |автор = [[Карл Линней|L.]] (1753) |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = Қылқан жапырақтылар |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Қылқан жапырақтылар |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = Қарағай қатары |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Кипарис тұқымдасы |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = Кипарис |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Cupressus |commons = Cupressus |ictv = |itis = 183455 |ncbi = 13468 |eol = 34195 |grin = 3183 |ipni = 30002843-2 |tpl = |mycobank = }} '''Кипарис''' немесе '''Сауырағаш''' ({{lang-la|Cupréssus}}) — пирамидалық немесе жайылмалы бөрікбасы бар кипарис тұқымдасына жататын мәңгі жасыл [[Ағаш|ағаштар]] мен [[Бұта|бұталардың]] бір туысы. == Шығу тегі == Қазіргі кезде өсіп тұрған кипаристің түрлері өте көне заманнан бері сақталып келе жатқан өсімдіктерге жатады; олардың қазба түрлері мен жақсы сақталған қалдықтары [[Үштік кезең|үштік кезеңнің]] өзінде-ақ кездеседі. == Ботаникалық сипаттамасы == Ағаштар немесе бұталар. [[Жапырақ|Жапырақтары]] ұсақ, жас өсімдіктерінде ине тәрізді, ересек өсімдіктерінде қабыршақ тәрізді; жапырақтары айқасып, қарама-қарсы орналасады. Әр жапырақтың тек ұшы ғана бос болады, ал негізгі бөлігі бұтаққа тығыз жабысып өседі. Жапырақтың арқа бетінде, әдетте, май безі болады, кейде ол айқын байқалады<ref>Мирзашвили В. И. Дендрофлора Кавказа : Дикорастущие и культурные деревья и кустарники : в 6 т. / Гулисашвили В. З.. — Тбилиси: Академия наук Грузинской ССР, 1959. — Т. 1. — Стб. 247—259. — 407 с. — 1000 экз.</ref><ref>Денисова Г. А., Пилипенко Ф. С. Семейство кипарисовые (Cupressaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1978. — Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. Под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 383—398. — 447 с. — 300 000 экз.</ref>. Кипарис — бірүйлі өсімдік. Шар тәрізді немесе сопақша-цилиндр пішінді микростробилдері (аталық бүрлері) өзегінен және онда орналасқан микроспорофиллдерден тұрады. Микроспорофиллдері кейбір түрлерінде дөңгелек, ал кейбірінде көпбұрышты, қалқанша тәрізді болып келеді және айқасып, қарама-қарсы орналасады; әрбір микроспорофиллде 3–5 микроспорангий болады. Мегастробилдерінде (аналық бүрлерінде) жабындық жапырақша тұқымдық қабыршақпен толық бірігіп, бүр қабыршағын түзеді. Сондықтан аналық бүр өзегінің айналасына айқасып орналасқан алты–он, сирек он төрт қабыршақтан (мегаспорофиллдерден) тұрады. Әр қабыршақта бірнеше [[Тұқымтүйін|тұқымбүрі]] (мегаспорангий) орналасады. Бүрлері екінші жылы пісіп-жетіледі. Піскен кезде шар немесе жұмыртқа тәрізді пішінге ие болады, ал қабыршақтары қалың, көпқырлы, сүректенген қалқанша тәрізді болып қалыптасады. Олар қалың сағаққа ортасынан сәл шеткері орналасып бекиді. Қабыршақтың сыртқы бетінде азды-көпті сүйірленген өсінді болады. Қабыршақтың төменгі жағында бір-біріне тығыз орналасқан бірнеше тұқым жетіледі. Тұқымы сәл жалпақ, жіңішке қанатшамен жабдықталған. Ұрығында көбіне екі [[Котиледон|тұқымжарнақ]] болады, сирек жағдайда үш-төрт тұқымжарнақты болады. == Өніп-өсуі == Кипаристер Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропиктік және тропиктік климатты аймақтарында өседі. [[Жерорта теңізі]] өңірінде, [[Кавказдың Қара теңіз жағалауы|Кавказдың Қара теңіз жағалауында]] және [[Қырым|Қырымда]], Абхазияда, [[Африка|Африкада]], [[Гималай|Гималайда]], [[Қытай|Қытайдың]] оңтүстігінде, сондай-ақ [[Америка]] құрлығында [[Гондурас|Гондурастан]] [[Орегон|Орегонға]] дейін таралған. == Пайдалануы == Кипаристер бақтар мен саябақтарда сәндік өсімдіктер ретінде, сондай-ақ тірі қоршау жасау үшін өсіріледі. Бұл мақсатта көбіне [[Мәңгіжасыл кипарис|мәңгіжасыл кипарис]] (''Cupressus sempervirens'' L.) пайдаланылады. [[Ірі жемісті кипарис|Іріжемісті кипаристің]] (''Cupressus macrocarpa'') шағын мөлшерлі формалары оны тіпті [[Үй өсімдіктері|бөлме өсімдігі]] ретінде өсіруге мүмкіндік береді. Кейбір түрлерінің, мысалы, [[Мексикалық кипарис|мексикалық кипаристің]] (''Cupressus lusitanica'' Mill.) қылқандары мен өркендерінен [[Эфир майлары|хош иісті май]] алынады. Ол [[Ароматерапия|ароматерапияда]] қолданылып, [[Ревматизм|ревматизмге қарсы]], антисептикалық, түйілуге қарсы, сергіткіш және басқа да қасиеттерімен сипатталады. Бағасының жоғары болуына байланысты кипарис майлары медицина мен парфюмерияда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады, өйткені бұл салаларда арзанырақ компоненттерге басымдық беріледі. Кипаристердің [[Ағаш (материал)|сүрегі]] жұмсақ әрі жеңіл болады (''[[Аризона кипарисі|Аризона кипарисінен]]'' басқа; оның сүрегі қатты, ауыр және жаңғақ сүрегіне ұқсайды). Кипарис сүрегінің [[Фунгицидтер|фунгицидтік]] қасиеті бар, ал өзіне тән хош иісі [[Жәндіктер|жәндіктерді]] үркітеді. Ол құрылыста, кеме жасауда, [[Жиһаз|жиһаз]] және әртүрлі ұсақ бұйымдар жасауға, соның ішінде шіркеу керек-жарақтарын ([[Таспиқ|таспиқ]], крест, икона тақталары, ракалар, шағын сандықшалар) дайындауға пайдаланылады. Кипарис сүрегіндегі шайырдың мөлшері жоғары болғандықтан, ол ұзақ уақыт жақсы сақталады. Осы қасиетіне байланысты [[Ежелгі Мысыр|ежелгі мысырлықтар]] [[Саркофаг|саркофагтарды]] осы ағаштың сүрегінен жасаған, ал кипарис майын [[Мумия|мумияларды]] бальзамдау кезінде пайдаланған. [[Плутарх]] барлық заңдарды кипарис тақтайшаларына жазуды ұсынған. == Бейнелеме == Мәңг жасыл кипаристің күңгірт қара-жасыл жапырақтары ежелгі дәуірлерден бері қайғы-қасіреттің нышаны саналып келген. Сондықтан бұл ағаш оңтүстік климатты өңірлерде [[Зират|зираттарға]] жиі отырғызылады. Кипарис [[Гректер|гректер]] мен [[Римдіктер|римдіктерде]] құдайларға, әсіресе [[Плутон (мифология)|Плутонға]] бағышталған ағаш саналған. Кипаристің бұтақтарын қайтыс болғандардың қабірлеріне қойған; аза тұту белгісі ретінде олармен үйлерді безендірген; қабірлерге әдетте кипарис көшеттерін отырғызған. Ежелгі Рим ақыны [[Овидий]] өзінің «Метаморфозалар» шығармасында [[Кипарис (аңыз)|Кипарис]] туралы аңызды баяндайды. Аңыз бойынша, Кипарис есімді жас жігіт аң аулау кезінде байқаусызда өзінің сүйікті [[Бұғылар|бұғысын]] атып өлтіріп алады да, оны мәңгілік жоқтап өту үшін құдайлардан өзін ағашқа айналдыруды өтінеді. Киелі кітапта (Библия) кипарис [[Жәннәт|жұмақ]] бағында өсетін ағаштардың қатарында аталады (Езек. 31:8). Кейбір болжамдар бойынша, кипарис — [[Гофер (ағаш)|гофер]] деп аталатын ағаш, ал [[Нұх кемесі|Нұхтың кемесі]] осы ағаштың сүрегінен жасалған деген пікір бар. [[Христиандық|Христиандықтың]] келуімен кипаристің символдық мәні өзгеріп, өлімнің нышанынан мәңгілік өмірдің символына айналды: кипарис сүрегінен кеудеге тағылатын крест жиі жасалады. == Жіктелуі == Кипарис туысына жататын түрлердің саны пайдаланылған дереккөзге байланысты 14-тен 25-ке дейін және одан да көп деп көрсетіледі. Бұған көптеген популяциялардың оқшауланған әрі санының аз болуы себеп, сондықтан оларды дербес түр, түр тармағы немесе әртүрлілік ретінде сенімді түрде ажырату қиын. Қазіргі кезде ресми танылған түрлер санын қысқарту үрдісі байқалады. [[Кьюдегі патшалық ботаникалық бақтар|Кью патшалық ботаникалық бақтарының]] деректері бойынша, ''Кипарис'' туысына 19 түр жатады: * ''Cupressus arizonica'' [[Эдвард Ли Грин|Greene]] — [[Аризона кипарисі]]. Биіктігі 21 м-ге дейін жететін, күтімді көп қажет етпейтін ағаш, −20…−25 °C-қа дейінгі аязға төзімді. * ''Cupressus bakeri'' [[Уиллис Линн Джепсон|Jeps.]] * ''Cupressus cashmeriana'' [[Джон Форбс Ройл|Royle]] ex [[Эли-Абель Каррьер|Carrière]] — [[Кашмир кипарисі]]. * ''Cupressus chengiana'' [[Ху Сюин|S.Y.Hu.]] * ''Cupressus duclouxiana'' Hickel. * ''Cupressus dupreziana'' [[Эме Антуанетта Камю|A.Camus]] — [[Сахара кипарисі|Дюпре кипарисі]] немесе [[Сахара кипарисі]]. * ''Cupressus funebris'' [[Штефан Ладислаус Эндлихер|Endl.]] — [[Жылауық кипарис]]. Бұл өсімдік [[Қытай]] мен [[Жапония|Жапониядағы]] зираттарға жиі отырғызылады. * ''Cupressus gigantea'' [[Чжэн Ваньцзюнь|W.C.Cheng]] & L.K.Fu. * ''Cupressus goveniana'' [[Джордж Гордон (ботаник)|Gordon]] — [[Калифорния кипарисі]]. * ''Cupressus guadalupensis'' [[Серено Уотсон|S.Watson.]] * ''Cupressus lusitanica'' [[Филип Миллер|Mill.]] — [[Мексика кипарисі|Лузитан кипарисі]]; [[Мексика кипарисі]]. Биіктігі 30—40 м-ге дейін жететін, бөрікбасы жайыла өсетін ағаш; ауаның және топырақтың құрғақтығына төзімсіз, суыққа сезімтал. * ''Cupressus macnabiana'' [[Эндрю Мюррей|A.Murray bis]] — [[Макнаб кипарисі]]. * ''Cupressus macrocarpa'' [[Карл Теодор Хартвег|Hartw.]] — [[Іріжемісті кипарис]]. * ''Cupressus nootkatensis'' [[Дэвид Дон|D.Don]] — [[Нутка кипарисі]]. * ''Cupressus sargentii'' [[Уиллис Линн Джепсон|Jeps.]] * ''Cupressus sempervirens'' [[Карл Линней|L.]] — [[Мәңгіжасыл кипарис]]. Құрғақшылыққа төзімді, биіктігі 30 м-ге дейін жететін ағаш, 2000 жылға дейін тіршілік етеді. * ''Cupressus tonkinensis'' Silba. * ''Cupressus torulosa'' [[Дэвид Дон|D.Don]] ex [[Эйлмер Бурк Ламберт|Lamb.]] — [[Гималай кипарисі]]. * ''Cupressus vietnamensis'' ([[Алйос Фарйон|Farjon]] & T.H.Nguyên) Silba. — [[Вьетнам кипарисі]]. == Суреттеме == <gallery> Сурет:Cupressus arizonica1.jpg|Аризона кипарисі Сурет:Cupressus funebris.jpg|Жылауық кипарис Сурет:17_mile_drive_cypress.jpg|Іріжемісті кипарис Сурет:Cupressus lusitanica.jpg|Мексикалық кипарис </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] [[Санат:Кипарис]] [[Санат:Еуразия флорасы]] [[Санат:Солтүстік Америка флорасы]] 0hwqvkorl4vmq4zzgqrf97h4mwmqkb1 Қатысушы талқылауы:Маржан Нурмаганбетовна 3 786392 3653102 3652873 2026-09-10T13:40:07Z Nurtenge 93712 /* Беттерге мағынасыздық кірістіру */ жаңа бөлім 3653102 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Маржан Нурмаганбетовна}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:13, 2026 ж. қыркүйектің 10 (+05) == Беттерге мағынасыздық кірістіру == Қайырлы күн! 50 өңдемеге жетіп, мақала бастау құқығын алу жолындағы мақалаларда жасаған шағын өтірік өңдемелеріңіз үшін 1 аптаға бұғатталдыңыз, барлық өңдемелеріңіз артқа қайтарылды. Егер бұндай тағы қайталанатын болса, өкінішке қарай, аккаунтыңызды мәңгіге бұғаттауға тура келетін болады. Егер қандай да көмек қажет болса, онда Қазақша Уикипедияның белсенді кез-келген администраторына жазсаңыз болады. [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:40, 2026 ж. қыркүйектің 10 (+05) ivatsfs0ulq1eg7a0zt9y62z142a3xd Қызыл қайың 0 786404 3653042 2026-09-10T12:57:01Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Қызыл қайың]] бетін [[Қырғыз қайыңы]] бетіне жылжытты 3653042 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қырғыз қайыңы]] cpjwxroxxs33xn4li2xx6sh2d2re1v4 Қатысушы талқылауы:Bauyrxzhan 3 786405 3653120 2026-09-10T14:45:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653120 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bauyrxzhan}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 19:45, 2026 ж. қыркүйектің 10 (+05) 8d5j0gtljekfqi5v8yk3ad8mkpgr9je Стайцеле 0 786406 3653122 2026-09-10T14:53:48Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3653122 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] k4v0kguuq7hlxrpcz3v2xqg13z8beno 3653123 3653122 2026-09-10T14:55:00Z Мағыпар 100137 үлгі 3653123 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 822y5wqboyqd85idu9evtbne7nl7lv7 3653125 3653123 2026-09-10T14:57:43Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653125 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5zfbt9l2x5y4kk38f3havg15i4atmh3 3653126 3653125 2026-09-10T14:58:51Z Мағыпар 100137 дереккөз 3653126 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ck12ra9oszgzqssddj5jyxrrvndo0xi 3653130 3653126 2026-09-10T15:08:44Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653130 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км². == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] t877sijou9tc8aqmxw0qnr3er8r3515 3653131 3653130 2026-09-10T15:09:55Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3653131 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле Прибалтика - Курорты и города Прибалтики|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] k8vw7jp3xc759vpylz4rq6d0v5nf5fg 3653132 3653131 2026-09-10T15:10:24Z Мағыпар 100137 3653132 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ekfuuoix6ur9ie9w8ij6xq6dqz62dy7 3653134 3653132 2026-09-10T15:13:32Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653134 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды, он жылдан кейін қағаз фабрикасы салынып жұмысын бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hrbu27fem8h3brjeugp618yibjlsewr 3653136 3653134 2026-09-10T15:18:22Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653136 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l4g5c52672awutezfcc5fktkk4c8tpw 3653138 3653136 2026-09-10T15:24:36Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653138 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы және орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fzm4hq6g85z2e7mu3oo88gnx4v5ytar 3653139 3653138 2026-09-10T15:27:49Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3653139 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3jo5bok86ci2wemlhgo2kcxd3hvi68c 3653141 3653139 2026-09-10T15:32:00Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653141 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3xu35v3as9bs577egc45vyhk1njia7s 3653142 3653141 2026-09-10T15:35:58Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3653142 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі криптасымен (жер асты қабірімен) ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l6um8njs6mphi4earhf3xostbjr86bo 3653143 3653142 2026-09-10T15:39:25Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3653143 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8ek99ty0hrd1b9atji5eznfa0jnomt8 3653146 3653143 2026-09-10T15:43:23Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653146 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] sy3we3rj2jrq0sagnxo73iurobpqf8a 3653148 3653146 2026-09-10T15:45:23Z Мағыпар 100137 /* Бауырлас қалалар */ сурет қою 3653148 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kg5960681mg2x3pdyhf6836566q6x7e 3653149 3653148 2026-09-10T15:47:04Z Мағыпар 100137 /* Бауырлас қалалар */ толықтыру 3653149 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 310duct8e1355z4cbfk3zf3wr648j33 3653151 3653149 2026-09-10T15:49:05Z Мағыпар 100137 /* Бауырлас қалалар */ толықтыру 3653151 wikitext text/x-wiki '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele }}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] tflqks6ynvuxmr9ix36u0di2cen3yk1 3653160 3653151 2026-09-10T16:16:58Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3653160 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fr5ehi6z1k8z7z4va0kosa3wnzvh373 3653162 3653160 2026-09-10T16:17:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3653162 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9lhnlskr4zv4ow59z8d6lrwwqrm6ctf 3653164 3653162 2026-09-10T16:18:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3653164 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] g62pprb5nn7zhezuz0fozbpxywozoik 3653165 3653164 2026-09-10T16:18:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3653165 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] oidbgf6j958o1h04eogqpmugckm3oge 3653166 3653165 2026-09-10T16:19:13Z Мағыпар 100137 үлгі 3653166 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] muv3ll16blw6x0qqypiqrljvmrrlsjs 3653167 3653166 2026-09-10T16:21:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3653167 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =44 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7vk2mx5ymq34q4l7ej7ikqy7ltg2bjo 3653169 3653167 2026-09-10T16:21:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3653169 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =44 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 81xzeoks41psrhbspt282hpz883mmnq 3653171 3653169 2026-09-10T16:23:16Z Мағыпар 100137 үлгі 3653171 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =44 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staicele |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] q9pysw0byear6s94dz06xgwrxw015bx 3653172 3653171 2026-09-10T16:24:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3653172 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =44 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 640 |пошта индексі = LV-4043 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staicele |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9ajb3u1hak3ocxi04aurumr8mzuttte 3653173 3653172 2026-09-10T16:25:06Z Мағыпар 100137 үлгі 3653173 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =44 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 929 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 640 |пошта индексі = LV-4043 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staicele |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] r63707w970h6xi5wovsspazctq0y8d9 3653174 3653173 2026-09-10T16:25:49Z Мағыпар 100137 үлгі 3653174 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =44 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1897 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1992 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 929 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 640 |пошта индексі = LV-4043 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staicele |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] e8sgnls9twewa0098ebssuaifyhrkig 3653175 3653174 2026-09-10T16:31:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3653175 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =44 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1897 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1992 |жер аумағы = 5,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 929 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 223,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 640 |пошта индексі = LV-4043 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staicele |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] iogfugtes686y3fyfi84vua66togi8a 3653177 3653175 2026-09-10T16:40:38Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653177 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стайцеле |шынайы атауы = {{lang-lv|Staicele}} |сурет = Staicele, Staiceles pilsēta, LV-4043, Latvia - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Staicele COA.svg |ту = Staiceles karogs.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =50 |lat_sec =08 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =44 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1897 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1992 |жер аумағы = 5,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 929 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 223,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 640 |пошта индексі = LV-4043 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staicele |сайты = |сайт тілі = }} '''Стайцеле''' ({{lang-lv|Staicele}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала. Қаланың басты нышаны [[дегелектер]] болып саналады. 2026 жылы Стайцеле қаласының халқы 929 адамды құрады. Стайцеле — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 72-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-staicele-11506.html|title=Население Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Салаца өзенінің жағасында, P15 тас жолының бойында орналасқан. [[Рига]]дан 130 км, [[Валмиера]]дан 62 км қашықтықта. Қала аумағы — 5,16 км².<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/staitscele.html|title=Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:2022 Staicele papirfabrika (12).jpg|нобай|солға|200px|Қағаз өңдеу фабрикасы]] Аңыз бойынша, бұл жердің атауы швециялық таверна иесі Берклунд пен бойшаң әрі сымбатты Стазеле есімді әйелдің есімдерінен шыққан. Қала 1887 жылы Салаца өзені арқылы көпір салынғаннан кейін құрылды. 1897 жылы қағаз өңдеу фабрикасы салынып және оның айналасында ірірек елді мекен қалыптаса бастады. 1913 жылы зауытқа дейін тар табанды теміржол желісі тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стайцеле Розени волостысының орталығы болды. 1925 жылы оған ауыл мәртебесі берілді. Латвия КСР-і құрамында 1950 жылы Стайцеле қала үлгісіндегі кент болды. 1992 жылы оған қала мәртебесі берілді. 2009–2021 жылдар аралығында Стайцеле қаласы бұрынғы Алоя аймағының құрамында болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада аймақтық әкімшіліктің тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы, бастауыш мектеп, мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка және өнер мектебі, мәдениет орталығы, кітапхана, Латвия футбол федерациясының «Staicele» оқу-жаттығу орталығы, балабақша, туристік ақпарат орталығы, «Стайцеле» халықтық қолданбалы өнер студиясы орналасқан. Қала арқылы Р15 (Айнажи–Матиши) аудандық автожолы өтеді. Жергілікті жолдар арасында V163 (Мазсалаца — Стайцеле) маңызды. Қалааралық автобус қызметінің негізгі бағыттары: Стайцеле — Лимбажи — Рига; Стайцеле — Айнажи — Салацгрива; Стайцеле — Алоя — Валмиера. == Көрікті орындары == Стайцеле қаласының басты көрікті жері — «Профессор ұясы»; аңыз бойынша, дәл осы ұяда аймақтағы алғашқы дегелек дүниеге келген. Құс бейнеленген тас қайық түріндегі Видземе ливтеріне арналған ескерткіш Солтүстік Латвияның маңызды мәдени нысаны болып саналады. Қалада үш шіркеу бар: *1776 жылы салынған және ұлттық ескерткіш мәртебесіне ие Евангелиелік лютеран шіркеуі — өзінің ежелгі жер асты қабірімен ерекшеленеді. *1895 жылы ашылған православиелік шіркеу. Бұл ғимарат тас пен кірпіштен Византиялық стильде тұрғызылған. *Евангелиелік лютеран шіркеуі 1930 жылы салынған және онда суретші Чарльз Кесердің туындылары сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/staycele_lc4406|title=Европа > Латвия > Стайцеле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-10|lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Буск]] ([[Украина]]) * {{Ту|Словакия}} [[Комаровце]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Чехия}} [[Лука-над-Йиглавой]] ([[Чехия]]) * {{Ту|Германия}} [[Шторков]] ([[Германия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7n3llbepqi71vwpc49250xwfcb5kbiv Ғажайып Елена 0 786407 3653170 2026-09-10T16:22:48Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Тұлға |Есімі = Елена |Шынайы есімі = {{lang-el|Ἑλένη}} |Сурет = Helen of Sparta boards a ship for Troy fresco from the House of the Tragic Poet in Pompeii.jpg |ені = 210px |Сурет атауы = Еленаның Трояға баратын кемеге отыруы, [[Помпеи]]де табылған фреска |Туған күні = |... 3653170 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Елена |Шынайы есімі = {{lang-el|Ἑλένη}} |Сурет = Helen of Sparta boards a ship for Troy fresco from the House of the Tragic Poet in Pompeii.jpg |ені = 210px |Сурет атауы = Еленаның Трояға баратын кемеге отыруы, [[Помпеи]]де табылған фреска |Туған күні = |Туған жері = [[Спарта]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Гректер|грек]] |Не үшін белгілі = [[Эллада]]ның ең сұлу аруы |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Менелай]], [[Парис]], [[Деифоб]] |Балалары = [[Гермиона]], т. б. |Commons = Helen }} '''Ғажайып Елена''' немесе '''Троялық Елена''' — [[Ежелгі грек мифологиясы]]ның аңыздарына сәйкес, ең сұлу әйел. Найзағай құдайы [[Зевс]] пен [[Леда]]дан туған-мыс. [[Гомер]]дің ''[[Илиада]]сына'' сәйкес, Елена [[Спарта]] патшасы [[Менелай]]дың жары болған, алайда [[Троя]] ханзадасы [[Парис]] оны сарайынан алып қашады. Бұл [[Троя соғысы]]ның негізгі себебі болған-мыс. Еленаның бейнесі ғасырлар бойы көркем өнердің аса әсерлі нышандарының бірі болды. == Аңыздарда == Зевстен туған Елена ғажайып сұлу еді. Ол әкедей болған Спарта патшасы [[Тиндарей]]дің сарайында өсті. Еленаның даңқы бүкіл Грекияға таралды. Оның әсемдігіне тіпті әйел құдайлар да қызығатын. Бірде, Аттика батыры [[Тесей]] осы тәңірідей сұлулығына қызығып Еленаны алып қашты, бірақ Еленаның бауырлары [[Кастор мен Поллукс|Полидевк пен Кастор]] оны аман-есен құтқарып, үйіне қайтарды. Еленадан көңілі барлар Тиндарей сарайына кезек-кезек келумен болды. Бәрі де Еленамен бас қосуға құштар еді. Бірақ Тиндарей келген батырлардың ешқайсысына Еленаны бермеді: араларында қызғаныш туар да, бірін-бірі зәбірлеп бақытсыздыққа ұшыратар деп қорықты. Ақырында айлакер [[Одиссей]] Тиндарейге мынадай бір кеңес берді: «Кімге жұбай болатындығын сұлубұрымды Еленаның өзі таңдап шешсін, ал өзге жігіттер оның қалаған адамына қару кезенбеуге, егер бір қатерден көмекке шақыра қалса бар күш-қуатымен қорғауға ант берсін». Одиссей кеңесін Тиндарей де мақұл көрді. Жігіттер де ант етті. Ал Елена көп жігіттің ішінен Менелайды таңдады. Екеуі бас қосты. Тиндарей қайтыс болғанда, Спарта еліне Менелай патша болды. [[Олимп құдайлары]] әлдебір той өткізіп жатқан еді. Араздық құдайы [[Эрида (мифология)|Эрида]] тойға шақырылмағанына қатты өкпелеп, сиқырлы бақтан жалғыз алтын алманы жұлып алады да, сыртына бір ауыз сөз жазады: «Асқан сұлу аруға». Ешкімге көрінбей оны дастарқан басына қояды. Алманы көргенде, Зевстің әйелі [[Гера]], жаугерші [[Афина Паллада]] және махаббат құдайы [[Афродита]] үшеуі бірдей таласты. Біріне-бірі бергісі келмеген әйел құдайлар Зевске жүгініп, төрелік айтуын күтті. Алайда ол алманы Гермеске берді де, әйел құдайларды Трояның шетіндегі Иданың биік беткейіне бастап апаруға әмір етті. Онда Троя патшасы [[Приам]]ның ұлы Парис кездеседі. Әйел құдайлардың ішінде ең сұлуы кім екенін шешу оған бұйырды. Парис абыржып қалды, ал әйел құдайлар оның таңдауы үшін үстіне нұр құюға уәделерін бере бастады. Гера оны ең керемет патша қылуға ұсынды, Афина әскери даңққа бөлеуге уәде берді, ал Афродита жер пендесі әйелдерінің ең сұлуы сенікі болады деп сендірді. Парис алтын алманы Афродитаның алақанына қондыра қойды. Гера мен Афина болса, оны да, бүкіл Трояны да жек көріп, қастық ойлады. Күндердің күнінде Афродита Париске керемет бір кеме салдырып, оны Спартаға аттандырады. Патша Менелай Паристі қонақ ретінде қуана қарсы алады. Парис тағам үстінде ғажайып Еленаны бірінші рет көрді де, жер басқан пенделерде кездеспейтін сұлулығына қызығып, көз аудармастан қарады да отырды. Паристің көркі Еленаны да еліктірді. Біраз күн өткенде, Менелайдың Критке баруы керек болды. Жүрер алдында Еленаға қонақтар күтімін қатты тапсырды, олардан ешқандай зұлымдық күтпеген еді. Менелайдың жөнелісімен Парис Еленаға құштарлық тілегін білдіріп, некелі күйеуінің үйін тастауға өтінді және Афродитаның көмегімен сөзіне көндірді. Сөйтіп, Еленаны кемесіне жасырын әкеп отырғызды да, алып қашты. [[Сурет:Tintoretto Rape of Helen.jpg|нобай|450px|Еленаны алып қашу, [[Тинторетто]]]] Еленаның алдағанына, сонымен бірге бар қазынасын ала кеткеніне көзі жеткен Менелай ашу мен ызаға булығып, қатты түтеді. Ағасы [[Агамемнон]]ға барып, опасыздығы үшін Паристен қалай кек қайтару туралы кеңесті. Агамемнон қиын-қыстау күн туғанда бүкіл күш-қуаттарымен көмек көрсетпек болып бір кезде ант-су ішкен батырларды түгел жинап, Трояға қарсы соғысқа аттануға ақыл қосты. Менелай ағасының кеңесін мақұл тапты да, екеуі әскери тәжірибелілігімен және асқан ақылдығымен белгілі болған [[Нестор]] патшаға барды. Қарт Нестор Трояға қарсы жорыққа өзі де, ұлдары да баратынын айтып, бүкіл Грекия батырларын бұған үгіттеуге келісім береді. Сөйтіп, гректер Трояға қарсы соғыс ашады.<ref>Кун Н. А. ''Ежелгі Греция мифтері мен аңыздары'' — Алматы: «Мектеп», 1980.</ref> == Көркем өнерде == Гомердің дастандарынан басқа Ғажайып Еленаның бейнесі [[Софокл]], [[Еврипид]], [[Алексид]] ежелгі грек драматургтарының пьесаларында кездеседі. Рим философы мен ақыны [[Сенека]] да оған шығармаларын арнаған болатын. [[Данте Алигьери]] жазған ''[[Құдай комедиясы]]нда'' Елена және Парис үш бөлімнің біріншісінде аталып суреттеледі. [[Мефистофель]] туралы немістілді шығармаларда, оның ішінде [[Гёте]] жазған ''[[Фауст (трагедия)|Фауст]]'' трагедиясында, басты кейіпкер одүниелік Еленамен кездеседі. Франциялық сазгер [[Жак Оффенбах]] шығарған жүзге жуық опереттаның бірі Троялық Еленаға арналған. Еленаның бейнесін ерте ғасырлардан бастап салынған көптеген суретте көреміз. Мысалы, [[Тинторетто]]ның 1579 жылғы туындысында, оның замандастары [[Франческо Приматиччо]] мен [[Джироламо Дженга]] салған суреттерде, [[Жак-Луи Давид]] 1788 жылы салған суретте, символист [[Гюстав Моро]]ның туындысында, т. с. с. Кинематографтың пайда болуымен Ғажайып Елена ондаған фильмнің кейіпкері болды. Мысалы, 1971 Еврипидтің трагедиясы бойынша түсірілген грек фильмінде оны [[Ирен Папас]], ал 2026 жылғы [[Одиссея (фильм, 2026)|фильмде]] [[Люпита Нионго]] ойнады. <gallery> Enlèvement d'Hélène, Reni (Louvre INV 539) 09.jpg|[[Гвидо Рени]], [[Лувр]], 1631 Les Amours de Pâris et d'Hélène (painting by Jacques-Louis David).jpg|Елена мен Паристің махаббаты, Ж. Давид, Лувр Helen of Troy.jpg|[[Эвелин де Морган]] салған суретте, 1898 Helen_Glorified (1897), watercolor and gouache, 30.5 × 23.2 cm.jpg|Гюстав Моро суретінде, 1897 </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша мифологиялық кейіпкерлер]] [[Санат:Ғажайып Елена]] [[Санат:Троя соғысы]] cezh8936v7bs3mncfgc9tmp8c12lkak Қатысушы талқылауы:Qvenqin 3 786408 3653190 2026-09-10T17:10:03Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Qvenqin]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Sqwuintsen]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Qvenqin|Qvenqin]]" to "[[Special:CentralAuth/Sqwuintsen|Sqwuintsen]]" 3653190 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Sqwuintsen]] osdwh3bhyke6eiabltdvmjltpxakhrs Үлгі:Potd/2026-09-11 10 786409 3653200 2026-09-10T18:00:49Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-09-11|POTD 2026-09-11]]: filename only 3653200 wikitext text/x-wiki Baikal, Cape Burhan, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 44xkcz5gzb5c2w5tvbszpjggdypsa5s AllMovie 0 786410 3653210 2026-09-10T19:38:04Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Сайт |атауы = AllMovie |логотипі = Logo AllMovie.svg |ені = 180px |URL = http://www.allmovie.com |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = Кино |коммерциялық = иә |түрі = Кинофильмдер туралы онлайн-деректер базасы |ұраны = |тіркелу = жоқ |тілдері = А... 3653210 wikitext text/x-wiki {{Сайт |атауы = AllMovie |логотипі = Logo AllMovie.svg |ені = 180px |URL = http://www.allmovie.com |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = Кино |коммерциялық = иә |түрі = Кинофильмдер туралы онлайн-деректер базасы |ұраны = |тіркелу = жоқ |тілдері = [[Ағылшын тілі|Ағылшын]] |кірішулер саны = |орналасқан жері = |иесі = [[RhythmOne]]<ref name=ROne>{{cite web | title=Blinkx Acquires All Media Network, LLC – Newsroom – RhythmOne | website=investor.rhythmone.com | date=2017-11-03 | url=https://investor.rhythmone.com/newsroom/2015/04/16/blinkx-acquires-all-media-network-llc | archive-url=https://web.archive.org/web/20171103022705/https://investor.rhythmone.com/newsroom/2015/04/16/blinkx-acquires-all-media-network-llc | archive-date=2017-11-03 | url-status=dead | access-date=2019-08-24}}</ref> |авторы = [[Майкл Эрлевайн]] |ашылды = 1998 |жабылды = |қазіргі статусы = белсенді |айналымы = |таза табысы = |телефоны = }} '''AllMovie'''<ref>{{cite web | url = http://www.allmovie.com/ | title = AllMovie – Movies and Films Database | publisher = [[All Media Network]] | access-date = March 29, 2014 | quote = ©2014 AllMovie, a division of All Media Network, LLC}}</ref> (бұрынғы атауы — '''All Movie Guide''') — фильмдер, телебағдарламалар, телехикаялар және киноактерлер туралы ақпарат беретін онлайн-деректер базасы.<ref name="isbn1-55652-550-8">{{cite book |author= Haddad, Michael |title= The screenwriter's sourcebook: a comprehensive marketing guide for screen and television writers |publisher= Chicago Review Press |location= Chicago, Ill |year= 2005 |isbn= 1-55652-550-8 |url= https://archive.org/details/screenwriterssou0000hadd |url-access= registration |page= [https://archive.org/details/screenwriterssou0000hadd/page/333 333]}}</ref> 2015 жылдан бастап AllMovie.com сайты мен AllMovie тұтынушылық бренді [[RhythmOne]] компаниясына тиесілі.<ref name=ROne /> == Тарихы == All-Movie Guide сайтын 1994 жылы [[Майкл Эрлевайн]] музыкалық жазбаларға арналған [[AllMusic|All-Music Guide]] жобасының жалғасы ретінде құрды.<ref>{{Cite web|url=http://www2.metrotimes.com/editorial/story.asp?id=10087|title=Make it or Break it|author=Bowe, Brian J.|website=Metro Times|date=2007-01-24|publisher=|access-date=2017-10-20|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115132323/http://www2.metrotimes.com/editorial/story.asp?id=10087|url-status=live}}</ref> Жаңа деректер базасында фильмдер туралы толық мәліметтер, атап айтқанда негізгі шығарылым деректері, актерлер құрамы, түсірілім тобы және өндіруші компаниялар туралы ақпарат жинақталды. Бұл деректер базасын пайдалану лицензиясын кинодистрибьюторлардан бастап веб-сайттар мен бөлшек сауда орындарына дейінгі 10 000-нан астам әртүрлі компания сатып алды. 2007 жылдың соңында AllMusic, AllMedia және AllGame сайттарының иесі All Media Guide компаниясын Macrovision (кейін Rovi Corporation) 102 миллион долларға сатып алды (72 миллион доллар бірден төленді, қалған 30 миллионы келесі жыл ішінде төленді). 2011–2013 жылдары деректер базаларына қолжетімділік AllRovi.com ортақ сайты арқылы жүзеге асырылды. 2013 жылдың тамызында AllMovie.com сайты AllMusic.com және AllGame.com сайттарымен бірге All Media Network, LLC компаниясының меншігіне өтті. 2024 жылдың көктемінде AllMovie басқа деректер жеткізушісіне көшкенін хабарлады. Сайтта фильмдерді жүйелеуге арналған «коллекциялар» функциясы (мысалы, «Скайуокер сагасы» топтамасындағы «[[Жұлдызды соғыстар]]» фильмдері) және фильмдерді қайдан көруге болатыны туралы ақпарат қосылды, бірақ кәсіби шолулар мен DVD туралы мәліметтер сияқты элементтер алынып тасталды.<ref>{{cite web |title=An Evolving AllMovie |url=https://www.allmovie.com/blog/post/an-evolving-allmovie |website=AllMovie |access-date=February 4, 2025 |date=March 24, 2024 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603025540/https://www.allmovie.com/blog/post/an-evolving-allmovie |archive-date=June 3, 2024 |url-status=live}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Internet Movie Database]] * [[AllMusic]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1994 жылы пайда болған сайттар]] [[Санат:Онлайн энциклопедиялар]] [[Санат:АҚШ сайттары]] 0n1t7s7iw7hjw2n7t2p2b5dde0vz1ri Қатысушы талқылауы:A1 3 786411 3653212 2026-09-10T19:54:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653212 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=A1}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 00:54, 2026 ж. қыркүйектің 11 (+05) 1qgu11wbzb54diu2x9ft1yo35y4mj29 Қатысушы талқылауы:Cosmic Nicolas 3 786412 3653214 2026-09-10T20:11:59Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Cosmic Nicolas]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Nicsmolol]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Cosmic Nicolas|Cosmic Nicolas]]" to "[[Special:CentralAuth/Nicsmolol|Nicsmolol]]" 3653214 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Nicsmolol]] 0jvdu0vvt7y0vovvy910g3bny6pcdu8 Үлгі:Уолластон медалі 10 786413 3653239 2026-09-11T03:35:46Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: [[Сурет:Медаль Волластона (аверс).jpg|27px|link=Уолластон медалі]]{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Уолластон медалімен марапатталғандар]]}}}}<noinclude>{{doc}} [[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ұлыбритания|Уолластон]] </noinclude> 3653239 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Медаль Волластона (аверс).jpg|27px|link=Уолластон медалі]]{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Уолластон медалімен марапатталғандар]]}}}}<noinclude>{{doc}} [[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ұлыбритания|Уолластон]] </noinclude> idb3ytm3el958mkyshjgj5nyav9xhs1 3653240 3653239 2026-09-11T03:36:16Z Орел Карл 81620 3653240 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Медаль Волластона (аверс).jpg|27px|link=Уолластон медалі]]{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Уолластон медалімен марапатталғандар]]}}}}<noinclude>{{doc}} [[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ұлыбританияның медалдары|Уолластон]] </noinclude> fm2j7a04exhpktinhun0tcnxo30gk8k Қатысушы талқылауы:Kazakstsn.bilim 3 786414 3653243 2026-09-11T03:42:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653243 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kazakstsn.bilim}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 08:42, 2026 ж. қыркүйектің 11 (+05) c22v40oekfnwd3rtcdyr7suu6x8e7lj Айсұлу Токамбаева 0 786416 3653287 2026-09-11T06:34:55Z Nurken 111493 Nurken [[Айсұлу Токамбаева]] бетін [[Айсұлу Асанбекқызы Токамбаева]] бетіне жылжытты 3653287 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Айсұлу Асанбекқызы Токамбаева]] i7ga1nsotaseq9e55c0elsstlc06jze Стенде 0 786417 3653290 2026-09-11T06:45:19Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3653290 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] ljom4w452ak00oz0acnt2jk543f7ix4 3653291 3653290 2026-09-11T06:45:55Z Мағыпар 100137 үлгі 3653291 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5kfgyluq5mjapp7dk5j2s75zd7fj6xm 3653293 3653291 2026-09-11T06:50:28Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653293 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] iw7d5b5bl2y363oifsl03o0ltwcr4ti 3653294 3653293 2026-09-11T06:52:14Z Мағыпар 100137 дереккөз 3653294 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kmlq3sb3hcp519es58jmbfynqrxn55n 3653296 3653294 2026-09-11T07:08:04Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653296 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> '''Географиялық орналасуы''' Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 192adaxv098nikrzznyr0wt6mxqeqz5 3653297 3653296 2026-09-11T07:12:52Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653297 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] i1lbsecl41o5cdowhj2kgt2ocniku9z 3653298 3653297 2026-09-11T07:15:34Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653298 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 27mjvf5l178poh1qx6k21zclhhm0jk9 3653299 3653298 2026-09-11T07:16:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3653299 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hcpzfybnjtziyswn7yluajb1x1eclmi 3653301 3653299 2026-09-11T07:22:11Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653301 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] nukhisqyam9pi61mexq8jc3tvihspim 3653304 3653301 2026-09-11T07:27:40Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653304 wikitext text/x-wiki '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2j0xq5boda9akeifl2ofqo79tjzwuhh 3653308 3653304 2026-09-11T07:30:52Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3653308 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lp72t0v763d69jgs46ppnibymiokq96 3653310 3653308 2026-09-11T07:31:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3653310 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ef7kkbym5375347yw8lvj3li2ybmfqq 3653311 3653310 2026-09-11T07:32:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3653311 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] mt6n7slqp8xhp0gdx6b07q66xqh7qwn 3653312 3653311 2026-09-11T07:32:32Z Мағыпар 100137 үлгі 3653312 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7me716xlpg81e1clw8lpbdu3le3n5jy 3653313 3653312 2026-09-11T07:33:00Z Мағыпар 100137 үлгі 3653313 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] j7h2vxreg8yj61fqn1ard2tj8aukb50 3653315 3653313 2026-09-11T07:34:10Z Мағыпар 100137 үлгі 3653315 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] i2z1du26tf34edpchpfaq2pbcy0iobv 3653316 3653315 2026-09-11T07:34:51Z Мағыпар 100137 үлгі 3653316 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9q41104e01tqr9qts9z9ph02u9yhxqu 3653317 3653316 2026-09-11T07:35:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3653317 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] bo0in27pxf4vchp1wg3k5p0fhv6eqd2 3653318 3653317 2026-09-11T07:36:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3653318 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3257 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] b79lyi384byixjqc58lw8slgmopbf0q 3653319 3653318 2026-09-11T07:37:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3653319 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 662 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3257 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ga9ghil65q5s49b99gtzzxg2j12xhjn 3653320 3653319 2026-09-11T07:38:02Z Мағыпар 100137 үлгі 3653320 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1991 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 662 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3257 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7da31h5n4eef5e86jjm1nsa1dqiwcr0 3653321 3653320 2026-09-11T07:40:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3653321 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 72 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 662 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 418,9 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3257 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ht45px1e9zwz0lak2fihllg0u1dpki7 3653322 3653321 2026-09-11T07:42:53Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653322 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 72 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 662 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 418,9 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3257 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Dižstende manor house.jpg|XIX ғасырдағы Гросс-Стенден кешені </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jvbpakyrhli2thae6mx0hdjoogskfp9 3653323 3653322 2026-09-11T07:43:41Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3653323 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 72 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 662 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 418,9 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3257 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Dižstende manor house.jpg|XIX ғасырдағы Гросс-Стенден кешені Stendes stacija 2000-04-15 - panoramio.jpg|Теміржол стансасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4ivesa8n6blv6exwur2j0yapl6pemkc 3653325 3653323 2026-09-11T07:44:44Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653325 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 72 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 662 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 418,9 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3257 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Dižstende manor house.jpg|XIX ғасырдағы Гросс-Стенден кешені Stendes stacija 2000-04-15 - panoramio.jpg|Теміржол стансасы Stendes luterāņu baznīca un kapliča4.jpg|Лютеран шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 10yr5u8fwzhp2gnlxlrddfgvob55awy 3653328 3653325 2026-09-11T07:46:23Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653328 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стенде |шынайы атауы = {{lang-lv|Stende}} |сурет = Stendes pilsēta - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Stende COA.svg |ту = Stende town flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =08 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =32 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Талси аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 72 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 662 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 418,9 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 632 |пошта индексі = LV-3257 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stende |сайты = |сайт тілі = }} '''Стенде''' ({{lang-lv|Stende}}) — [[Латвия]]дағы [[Талси аймағы]]ндағы қала. 2026 жылы Стенде қаласының халқы 1 662 адамды құрады. Стенде — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 56-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-stende-11490.html|title=Население Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Стенде өзені бойында, теңіз деңгейінен 90 метр биіктікте орналасқан. [[Талси]] қаласынан 12 км және [[Рига]]дан 112 км қашықтықта. == Тарихы == Қаланың іргесі 1897 жылы қалана бастады, сол кезде ол небәрі бірнеше ондаған тұрғыны бар шағын елді мекен болатын. Қала Вентспилс–Рыбинск теміржолының салынуының арқасында дами бастады. Стенде стансасы 1900 жылы ашылып, теміржол желісі 1904 жылы толық аяқталды.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/stende_lc4407|title=Европа > Латвия > Стенде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Латвияны басып алуы кезінде қалада концлагерь болды. 1949 жылы елді мекенге жұмысшылар кентінің, 1961 жылдан бастап қала типтес кенттің мәртебесі берілді. Стенде 1991 жылдан бері қала мәртебесіне ие. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р120 аудандық маңызы бар жол (Талси–Стенде–Кулдига) Стенде арқылы өтеді. Маңызды жергілікті жолдарға V1401 (Стенде — Лауциене — Мерсрагс) және V1402 (Стенде — Сабиле — Пуцес) жатады. Қалааралық автобус байланыстарының негізгі бағыттары: Стенде — Талси; Стенде — Рига; Стенде — Сабиле — Кулдига — Лиепая; Стенде — Сабиле — Салдус. == Көрікті орындары == Негізгі көрнекі орындары —жергілікті уақытты көрсететін күн сағаты, Бривибас көшесіндегі Ту алаңы, мототрек, амфитеатр, депортация құрбандарына арналған ескерткіш тас. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="135"> Dižstende manor house.jpg|XIX ғасырдағы Гросс-Стенден кешені Stendes stacija 2000-04-15 - panoramio.jpg|Теміржол стансасы Stendes luterāņu baznīca un kapliča4.jpg|Лютеран шіркеуі Latvija, Stende, veikals "Elvi" - panoramio.jpg|«Элви» супермаркеті </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 15jaub66cqr92xrs0ho2xbhwzvma7le Руанда тілі 0 786418 3653300 2026-09-11T07:20:23Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: '''Руанда тілі''' (өз атауы — '''Ikinyarwanda'''; халықаралық әдебиетте көбіне '''Kinyarwanda''' деп аталады) — [[Нигер-конго тілдері|нигер-конго тілдер семьясының]] [[банту тілдері]] тобына жататын тіл. Ол [[Руанда]] Республикасының ұлттық тілі және ресми тілдерінің бірі. Руанда т... 3653300 wikitext text/x-wiki '''Руанда тілі''' (өз атауы — '''Ikinyarwanda'''; халықаралық әдебиетте көбіне '''Kinyarwanda''' деп аталады) — [[Нигер-конго тілдері|нигер-конго тілдер семьясының]] [[банту тілдері]] тобына жататын тіл. Ол [[Руанда]] Республикасының ұлттық тілі және ресми тілдерінің бірі. Руанда тілі — Руанда халқының басым көпшілігіне ортақ тіл және елдің барлық өңірінде қолданылады.<ref>Government of Rwanda. ''About the Government of Rwanda: People & Culture''. gov.rw. Қаралған күні: 9 қыркүйек 2026.</ref> Руанда тілі [[Бурунди]]дің ұлттық тілі — [[кирунди тілі|кирундиге]] (''Ikirundi'') өте жақын. Екі тіл Руанда–Рунди тілдік континуумын құрайды және олардың арасында өзара түсініктілік деңгейі жоғары.<ref>Nassenstein, Nico. “Kinyarwanda and Kirundi: On Colonial Divisions, Discourses of National Belonging, and Language Boundaries”. ''Modern Africa: Politics, History and Society'', 7(1), 2019, 11–40. doi:10.26806/modafr.v7i1.264.</ref> == Жалпы мәлімет == Руанда тілі — Руандадағы негізгі күнделікті қарым-қатынас тілі. Тілді хуту, тутси және тва қауымдарының өкілдері тарихи тұрғыдан ортақ тіл ретінде пайдаланады. Осы ерекшелігі Руанданы Сахараның оңтүстігіндегі көптеген көптілді Африка мемлекеттерінен ажыратады. ASJP тілдік дерекқорында руанда тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны шамамен '''15,3 миллион адам''' деп көрсетіледі.<ref>ASJP Database. ''Wordlist Kinyarwanda''. 2026 жылғы деректер бойынша сөйлеушілер саны — 15 292 760. Қаралған күні: 9 қыркүйек 2026.</ref> Бұл көрсеткіш Руанда аумағындағы тұрғындармен ғана шектелмейді: руанда тілі Руандадан тыс жерлердегі баньяруанда қауымдары арасында, әсіресе көршілес [[Уганда]] мен [[Конго Демократиялық Республикасы]]ның кейбір аудандарында да қолданылады. Glottolog 5.3 дерекқоры руанда тілін дербес тірі тіл ретінде көрсетіп, оған '''kiny1244''' Glottocode кодын және '''kin''' ISO 639-3 кодын береді.<ref>Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian (ред.). ''Glottolog 5.3: Kinyarwanda''. 2026.</ref> == Атауы == Тілдің өз атауы — '''Ikinyarwanda'''. Қазақ тілінде оны '''руанда тілі''' деп атауға болады. Халықаралық ғылыми әдебиетте '''Kinyarwanda''' атауы орныққан. Банту тілдеріне тән атау жүйесінде сөз басындағы префикс заттың немесе ұғымның класын білдіреді. Руанда тілінде: * '''Umunyarwanda''' — Руанданың бір тұрғыны; * '''Abanyarwanda''' — руандалықтар, Руанда халқы; * '''Ikinyarwanda''' — руанда тілі. Осыған ұқсас құрылым басқа банту тілдерінде де кездеседі: мысалы, [[суахили тілі|Kiswahili]] атауындағы ''ki-'' префиксі де тіл атауын қалыптастыруға қатысады. == Жіктелуі == Руанда тілінің генетикалық жіктелуі жалпы түрде былай беріледі: * [[Нигер-конго тілдері]] ** Атлант-конго тілдері *** Бенуэ-конго тілдері **** Бантоид тілдері ***** [[Банту тілдері]] ****** Ұлы көлдер банту тілдері ******* Руанда–Рунди тобы ******** '''Руанда тілі''' Glottolog қазіргі жіктеуінде оны Atlantic-Congo → Volta-Congo → Benue-Congo → Bantoid → Southern Bantoid → Narrow Bantu → East Bantu → Great Lakes Bantu тармақтары арқылы орналастырады.<ref>Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian (ред.). ''Glottolog 5.3: Kinyarwanda'', Glottocode: kiny1244.</ref> Малкольм Гасридің банту тілдерін аймақтық жіктеу жүйесінде руанда тілі '''JD.61''' индексімен белгіленеді.<ref>''The Oxford Guide to the Bantu Languages''. “Kinyarwanda (JD61)”. Oxford University Press, 2025.</ref> == Кирундимен туыстығы == Руанда тіліне ең жақын тіл — Бурундиде таралған '''кирунди''' (''Ikirundi''). Олардың негізгі сөздік қоры, грамматикалық құрылысы мен дыбыстық жүйесі өте ұқсас. Лингвистикалық әдебиетте руанда тілі мен кирунди кейде бір Руанда–Рунди диалектілік континуумының екі стандартталған нұсқасы ретінде қарастырылады. XX ғасырдың басында Руанда мен Бурундидің жеке саяси және әкімшілік аумақтарға айналуы, миссионерлердің жеке грамматикалар мен сөздіктер әзірлеуі және кейін екі тәуелсіз мемлекеттің қалыптасуы олардың жеке әдеби тілдер ретінде стандартталуына ықпал етті.<ref>Nassenstein, Nico. “Kinyarwanda and Kirundi: On Colonial Divisions, Discourses of National Belonging, and Language Boundaries”. ''Modern Africa'', 2019. doi:10.26806/modafr.v7i1.264.</ref> == Тарихы == Руанда тілі еуропалық отарлауға дейін-ақ [[Руанда корольдігі]] аумағындағы негізгі ортақ тіл болған. Ол дәстүрлі қоғамдық институттарда, ауыз әдебиетінде, поэзияда, тарихи шежірелерде және күнделікті қарым-қатынаста қолданылған.<ref>Rosendal, Tove. ''Linguistic Landshapes: A Comparison of Official and Non-official Language Management in Rwanda and Uganda''. University of Gothenburg.</ref> XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Руанда алдымен [[Германия]]ның, кейін [[Бельгия]]ның отарлық басқаруына өтті. XX ғасырдың басынан бастап католик миссионерлері мен еуропалық зерттеушілер руанда тілінің грамматикасын сипаттап, сөздіктер құрастыра бастады. Алғашқы зерттеушілер қатарында Эжен Юрель (Eugène Hurel), Феликс Дюфе (Felix Dufays), Леон Класс (Léon Classe) және Пьер Шумахер (Pierre Schumacher) болды. Олардың еңбектері қазіргі әдеби руанда тілінің жазба нормасының қалыптасуына елеулі ықпал етті.<ref>Nassenstein, Nico. ''Kinyarwanda and Kirundi'', 2019, 11–40.</ref> 1962 жылы Руанда тәуелсіздік алғаннан кейін руанда тілі ұлттық тіл мәртебесін сақтап қалды. == Құқықтық мәртебесі == Руанда Республикасының 2023 жылғы Конституциясының 8-бабына сәйкес '''Ikinyarwanda — мемлекеттің ұлттық тілі'''. Конституцияның сол бабында руанда, ағылшын және француз тілдері ресми тілдер ретінде көрсетілген.<ref>Republic of Rwanda. ''The Constitution of the Republic of Rwanda''. Official Gazette, Special issue, 4 August 2023, Article 8.</ref> Сонымен бірге 2017 жылғы № 02/2017/OL органикалық заң [[суахили тілі|кисуахилиге]] де ресми тіл мәртебесін берген.<ref>Republic of Rwanda. Organic Law No. 02/2017/OL of 20 April 2017 establishing Kiswahili as an official language. ''Official Gazette'', No. 18, 1 May 2017.</ref> Сондықтан қазіргі мемлекеттік мекемелер Руанданың төрт ресми тілін: * руанда тілі; * ағылшын тілі; * француз тілі; * кисуахили деп көрсетеді.<ref>National Institute of Statistics of Rwanda. ''Fifth Rwanda Population and Housing Census 2022: Education''. Kigali, 2025.</ref> Олардың ішінде тек руанда тілі ғана Конституцияда '''ұлттық тіл''' деп арнайы белгіленген. == Жазуы == Руанда тілі [[Латын әліпбиі|латын графикасына]] негізделген әліпбимен жазылады. Қазіргі негізгі әліпбиде '''24 әріп''' бар: {| class="wikitable" ! A a || B b || C c || Cy cy || D d || E e || F f || G g || H h || I i |- ! J j || Jy jy || K k || L l || M m || N n || Nk nk || Nt nt || Ny ny || O o |- ! P p || R r || S s || Sh sh || T t || U u || V v || W w || Y y || Z z |} '''Q''' және '''X''' әріптері негізгі руанда әліпбиіне кірмейді.<ref>Rwanda Education Board. ''Integanyanyigisho y’Ikinyarwanda''. Kigali, 2025.</ref> Тілде бірнеше дыбысты белгілейтін әріп тіркестері кеңінен қолданылады, мысалы: :'''ny, sh, pf, ts, cy, jy, bw, rw, mw, nd, ng, mb''' Қазіргі ресми орфографияның негізгі ережелері Руанда үкіметінің 2014 жылғы № 001/2014 министрлік нұсқаулығымен реттелген.<ref>Republic of Rwanda. Ministerial Instructions No. 001/2014 of 08/10/2014 governing the orthography of Kinyarwanda. ''Official Gazette'', No. 41 bis, 13 October 2014.</ref> == Фонетикасы == === Дауысты дыбыстар === Руанда тілінде бес негізгі дауысты фонема бар: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! !! Алдыңғы !! Орталық !! Артқы |- | '''i''' || || '''u''' |- | '''e''' || || '''o''' |- | || '''a''' || |} Барлық бес дауысты дыбыстың қысқа және ұзақ нұсқалары ажыратылады. Сондықтан дауыстының ұзақтығы сөздің мағынасы немесе грамматикалық формасы үшін маңызды болуы мүмкін.<ref>Sibomana, Leo; Doldo IV, John; Brack, Matthias. ''Kinyarwanda: An Integrative Approach''. Mainz: Johannes Gutenberg-Universität, 2024, 274 p.</ref> Дегенмен күнделікті стандартты жазуда дауысты дыбыстың ұзақтығы әдетте арнайы белгіленбейді. === Тон === Руанда тілі — '''тондық тіл'''. Буындағы дыбыс биіктігі сөздің лексикалық немесе грамматикалық мағынасын ажырата алады. Негізгі қарама-қарсылық төмен және жоғары тондар арасында болады. Ұзын дауыстыларда тондардың күрделі тіркестері пайда болуы мүмкін.<ref>Myers, Scott; Crowhurst, Megan. ''Kinyarwanda — Tone Contrasts''. Department of Linguistics, University of Texas.</ref> Стандартты күнделікті орфографияда тондар, әдетте, жазылмайды. Ғылыми еңбектер мен тіл үйретуге арналған материалдарда жоғары тон акут белгісімен берілуі мүмкін: :'''á, é, í, ó, ú''' == Грамматикасы == Руанда тілі — банту тілдеріне тән '''агглютинативті''' тіл. Бір сөздің құрамына бірнеше грамматикалық мағынаны білдіретін префикстер мен суффикстер біріге алады. === Зат есім кластары === Руанда тілі грамматикасының басты ерекшеліктерінің бірі — '''зат есім кластарының жүйесі'''. Еуропа тілдеріндегі ер, әйел және орта тек жүйелерінен айырмашылығы, банту тілдерінде зат есімдер көптеген грамматикалық кластарға бөлінеді. Кең таралған талдауларда руанда тілінде 16 негізгі зат есім класы ажыратылады; кейбір сипаттамаларда мекендік кластарды жеке есептеу арқылы олардың саны одан да көп болып беріледі.<ref>Rosendal, Tove. 2006; сондай-ақ: Lawyer, Laurel A. et al. “Meaning or morphology: Individual differences in the categorization of Kinyarwanda nouns”. ''Glossa Psycholinguistics'', 2024. doi:10.5070/G6011226.</ref> Мысалы: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Класс !! Жекеше !! Көпше !! Мағынасы |- | 1/2 || '''umuntu''' || '''abantu''' || адам — адамдар |- | 1/2 || '''umwana''' || '''abana''' || бала — балалар |- | 3/4 || '''umusozi''' || '''imisozi''' || төбе — төбелер |} '''umu- / aba-''' тәрізді префикстер зат есімнің грамматикалық класын және санын білдіреді. Зат есім класы сөйлемдегі сын есім, есімдік және етістік формаларының онымен қиысуына да әсер етеді. === Етістік === Руанда тілі етістігінің құрылысы күрделі. Бір етістік формасында: * бастауыштың жағы мен саны; * шақ; * болымдылық немесе болымсыздық; * толықтауыш; * етіс; * әрекеттің бағыты мен басқа да грамматикалық мағыналар арнайы морфемалар арқылы көрсетіле алады. Руанда тілінің ерекше қасиеттерінің бірі — бір етістік құрамында бірнеше толықтауыш көрсеткішінің қатар келе алуы.<ref>''The Oxford Guide to the Bantu Languages''. “Kinyarwanda (JD61)”. Oxford University Press, 2025.</ref> === Сөз тәртібі === Бейтарап сөйлемдегі негізгі сөз тәртібі: :'''бастауыш — баяндауыш — толықтауыш (SVO)'''. Алайда грамматикалық көрсеткіштердің көпшілігі сөздің өз құрамында берілетіндіктен, ақпараттық құрылым мен екпінге байланысты басқа сөз тәртіптері де мүмкін.<ref>''The Oxford Guide to the Bantu Languages''. “Kinyarwanda (JD61)”, 2025.</ref> == Лексикасы == Руанда тілінің негізгі сөздік қоры банту тектес. Ұзақ тарихи байланыстар нәтижесінде тілге басқа тілдерден де сөздер енген. Әсіресе: * [[суахили тілі|суахилиден]]; * [[француз тілі|француз тілінен]]; * [[ағылшын тілі|ағылшын тілінен]] кірме сөздер кездеседі. Колониялық кезеңде француз тілінің ықпалы күшті болса, XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырда ағылшын тілінің ықпалы арта түсті. == Қарапайым сөздер мен тіркестер == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Руанда тілі !! Қазақша |- | '''Muraho''' || Сәлеметсіз бе |- | '''Mwaramutse''' || Қайырлы таң |- | '''Mwiriwe''' || Қайырлы күн / қайырлы кеш |- | '''Yego''' || Иә |- | '''Oya''' || Жоқ |- | '''Murakoze''' || Рақмет |- | '''Nyamuneka''' || Өтінемін |- | '''Mumbabarire''' || Кешіріңіз |- | '''Amakuru?''' || Қалыңыз қалай? / Не жаңалық? |- | '''Ni meza''' || Жақсы |- | '''Nitwa ...''' || Менің атым ... |- | '''U Rwanda''' || Руанда |- | '''Ikinyarwanda''' || Руанда тілі |} == Білім берудегі орны == Руанда тілі балалардың басым көпшілігінің алғашқы тілі болып қала береді. Сонымен бірге Руанданың білім беру саясаты бірнеше рет өзгерген. 2019 жылы үкімет мемлекеттік және мемлекет субсидиялайтын мектептерде оқыту тілін біртіндеп ағылшын тіліне көшіру жөнінде шешім қабылдады. 2021 жылғы білім туралы заң бойынша ағылшын тілі негізгі оқыту тілі болып белгіленген, ал ресми тілдер оқу бағдарламасына сәйкес жеке пәндер ретінде оқытылады.<ref>Republic of Rwanda. Law No. 010/2021 of 16/02/2021 determining the organisation of education, Article 20.</ref> Руанда тілі мектептерде маңызды әрі міндетті пән ретінде оқытылады. 2024/25–2028/29 жылдарға арналған Руанданың базалық білім беру стратегиясы да 2019 жылдан кейін ағылшын тілінің оқыту тілі ретінде енгізілгенін, ал оқушылардың руанда тіліндегі сауаттылық деңгейі ағылшын тіліне қарағанда едәуір жоғары екенін атап көрсетеді.<ref>Ministry of Education, Rwanda. ''Foundational Learning Strategy 2024/25–2028/29''.</ref> == Қазіргі қолданысы == Руанда тілі Руандадағы: * тұрмыстық қарым-қатынаста; * радио және теледидарда; * баспасөзде; * әдебиетте; * мемлекеттік коммуникацияда; * діни өмірде; * әлеуметтік желілер мен интернетте кеңінен қолданылады. Мемлекеттік тіл саясаты көптілді болғанымен, руанда тілі елдегі ең кең таралған және халықты біріктіретін негізгі тіл болып қала береді. Руанда үкіметі оны елдің ортақ тілі деп сипаттайды, ал Glottolog тілге қауіп төнбегенін көрсетеді.<ref>Government of Rwanda. ''People & Culture'', 2026; Glottolog 5.3, ''Kinyarwanda''.</ref> == Зерттелуі == Руанда тілі XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басынан бері зерттеліп келеді. Алғашқы еңбектердің көпшілігін миссионерлер жазған. Кейін тілдің фонологиясы, тон жүйесі, зат есім кластары, синтаксисі және етістік морфологиясы бойынша көптеген ғылыми зерттеу жарияланды. Қазіргі толық сипаттамалардың бірі — Лео Сибомана, Джон Долдо IV және Маттиас Брактың 2024 жылы жарияланған '''''Kinyarwanda: An Integrative Approach''''' атты 274 беттік грамматикалық еңбегі.<ref>Sibomana, Leo; Doldo IV, John; Brack, Matthias. ''Kinyarwanda: An Integrative Approach''. Arbeitspapiere des Instituts für Ethnologie und Afrikastudien, Vol. 207. Mainz, 2024. 274 p.</ref> == Кодтары == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Жүйе !! Код |- | ISO 639-1 || '''rw''' |- | ISO 639-2 || '''kin''' |- | ISO 639-3 || '''kin''' |- | Glottocode || '''kiny1244''' |- | Guthrie || '''JD.61''' |} ISO 639 халықаралық стандартында руанда тілінің екі әріптік коды — '''rw''', ал үш әріптік коды — '''kin'''.<ref>Library of Congress. ''ISO 639-2 Language Code List: Kinyarwanda — kin / rw''. Қаралған күні: 9 қыркүйек 2026.</ref> == Сондай-ақ қараңыз == * [[Руанда]] * [[Руанда тілдері]] * [[Кирунди тілі]] * [[Суахили тілі]] * [[Банту тілдері]] * [[Нигер-конго тілдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Sibomana, Leo; Doldo IV, John; Brack, Matthias. ''Kinyarwanda: An Integrative Approach''. Mainz: Johannes Gutenberg-Universität, 2024. 274 p. * Nassenstein, Nico. “Kinyarwanda and Kirundi: On Colonial Divisions, Discourses of National Belonging, and Language Boundaries”. ''Modern Africa: Politics, History and Society''. 2019. Vol. 7, No. 1. P. 11–40. doi:10.26806/modafr.v7i1.264. * Kimenyi, Alexandre. ''A Relational Grammar of Kinyarwanda''. University of California Press, 1980. * ''The Oxford Guide to the Bantu Languages''. Oxford University Press, 2025. * Lawyer, Laurel A.; O'Gara, Fate; Ngoboka, Jean Paul және т.б. “Meaning or morphology: Individual differences in the categorization of Kinyarwanda nouns”. ''Glossa Psycholinguistics'', 2024. doi:10.5070/G6011226. [[Санат:Банту тілдері]] [[Санат:Руанда тілдері]] [[Санат:Африка тілдері]] c9gzz5dd9a9rsdvm2xwdnte786h2ku7 Шатырдақ 0 786419 3653332 2026-09-11T07:58:09Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = б... 3653332 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Ас үй тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pkljaljpyau5ptv4h4e8y45qit4heyx 3653333 3653332 2026-09-11T07:58:23Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Шатырдақ|Шатырдақ]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653333 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Ас үй тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] hf4bjbji2vgeo3uzxhsaefu6d4pnb6p 3653334 3653333 2026-09-11T07:59:10Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Карсттық сілемдер|Карсттық сілемдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653334 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Ас үй тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] 95ekyo13wnbvmw3rs6wk2zbcoinndyn 3653335 3653334 2026-09-11T07:59:51Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Төрткіл таулар|Төрткіл таулар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653335 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Ас үй тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] fxtk55f6k6bypc8zhe1ewz14apip62a 3653336 3653335 2026-09-11T08:00:51Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653336 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] hk6ltaqdx2ownyxiactltsqq7znxab6 3653338 3653336 2026-09-11T08:01:14Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым тауларының яйладары|Қырым тауларының яйладары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653338 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] 9n3ga56oi1t94zrbzysoryvcppgxj40 3653340 3653338 2026-09-11T08:08:10Z Орел Карл 81620 /* Геологиясы */ 3653340 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] 0yy1bimfc4xb1t8aeypwvarnya2gclg 3653342 3653340 2026-09-11T08:11:11Z Орел Карл 81620 /* Көрікті жерлері */ 3653342 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері Аңғар асуы жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — Мәрмәр үңгірі, Эмине-Байыр-Хосар және Эмине-Байыр-Коба. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» Суук-Коба және Бин-Баш-Коба үңгірлері, сондай-ақ ірі Узун-Коба мен Аңшылық гроты орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы қасқыр өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] rj79pwrmdajzxxs361bworfwg8keylt 3653345 3653342 2026-09-11T08:18:14Z Орел Карл 81620 /* Көрікті жерлері */ 3653345 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] n6zegagwyy1hf1gyqw9as6h49t2cmuc 3653347 3653345 2026-09-11T08:19:49Z Орел Карл 81620 /* Өнерде */ 3653347 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] g1am63d5az36uqaj9ej43t9rmqhjdz2 3653365 3653347 2026-09-11T09:36:41Z Орел Карл 81620 /* Өнерде */ 3653365 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] kush1u9zohe6ccxwg8cc327iynpxidr 3653368 3653365 2026-09-11T09:39:10Z Орел Карл 81620 /* Этимологиясы */ 3653368 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: қырымтатар тілінің ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тауы»). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] f29g4lizhu0ag5nzu28334ujslmw7fz 3653369 3653368 2026-09-11T09:42:08Z Орел Карл 81620 /* Этимологиясы */ 3653369 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Астаналық/төрткіл тауы»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: қырымтатар тілінің ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] f0rendzxfezy4el0t8i49xx6ud0tza1 3653370 3653369 2026-09-11T09:42:25Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653370 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: қырымтатар тілінің ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] iob1jd35auuisey4j4hx097shl2mal8 3653371 3653370 2026-09-11T09:42:49Z Орел Карл 81620 /* Этимологиясы */ 3653371 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] d3jjklnpwlipgsu3sx5vw5jkqaqixdo 3653375 3653371 2026-09-11T09:48:16Z Орел Карл 81620 /* Этимологиясы */ 3653375 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»). == Әдебиет пен өнерде == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] q8fja3epy3l1i6ebkwwwxj1k1u9elxc 3653378 3653375 2026-09-11T09:52:17Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет пен өнерде */ 3653378 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»). == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] ne2kx2cz3wtbdl6nclkoxh9qq7oj9ig 3653379 3653378 2026-09-11T09:52:37Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет пен өнерде */ 3653379 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»). == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] qzl4ygaxiopybzugzy4cvxp4nzr8vf4 3653381 3653379 2026-09-11T09:53:07Z Орел Карл 81620 /* Көрікті жерлері */ 3653381 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»). == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] dn7vy5ppms4o01mikb4l26j4go1n7ko 3653383 3653381 2026-09-11T09:53:41Z Орел Карл 81620 /* Геологиясы */ 3653383 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады<ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |title=Крымская яйла — «крыша» Крыма |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054256/https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |url-status=live }}</ref>. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»). == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] 00nim3bov9cgdtufbifxba839ja1qai 3653387 3653383 2026-09-11T09:56:03Z Орел Карл 81620 /* Этимологиясы */ 3653387 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады<ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |title=Крымская яйла — «крыша» Крыма |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054256/https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |url-status=live }}</ref>. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»)<ref>{{кітап|авторы= Фирсов Л. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Исары: Очерки истории средневековых крепостей Южного берега Крыма|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Новосибирск|баспасы= Наука|жыл= 1990|томы= |беттері= 63|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-029013-0|тиражы= }} </ref>. == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] lijlsb0n0ai25ihngsw29lku4yx5gyz 3653388 3653387 2026-09-11T09:58:31Z Орел Карл 81620 /* Көрікті жерлері */ 3653388 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады<ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |title=Крымская яйла — «крыша» Крыма |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054256/https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |url-status=live }}</ref>. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == [[Сурет:Вид на верхнее плато Чатыр-Дага с нижнего.jpg|thumb|right|200px|Шатырдақтың төменгі үстіртінен жоғарғы үстіртінің көрінісі]] Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»)<ref>{{кітап|авторы= Фирсов Л. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Исары: Очерки истории средневековых крепостей Южного берега Крыма|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Новосибирск|баспасы= Наука|жыл= 1990|томы= |беттері= 63|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-029013-0|тиражы= }} </ref>. == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] s4ix3oxlj8dizfmw9lhal9gatmdjxwz 3653389 3653388 2026-09-11T10:00:00Z Орел Карл 81620 /* Көрікті жерлері */ 3653389 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады<ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |title=Крымская яйла — «крыша» Крыма |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054256/https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |url-status=live }}</ref>. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == [[Сурет:Вид на верхнее плато Чатыр-Дага с нижнего.jpg|thumb|right|200px|Шатырдақтың төменгі үстіртінен жоғарғы үстіртінің көрінісі]] [[Сурет:Eklizi-Burun Chatyr-Dah.jpg|thumb|right|200px|Эклизи-Бурун — Шатырдақ үстіртінің ең биік (1527 м) шыңы.]] Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»)<ref>{{кітап|авторы= Фирсов Л. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Исары: Очерки истории средневековых крепостей Южного берега Крыма|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Новосибирск|баспасы= Наука|жыл= 1990|томы= |беттері= 63|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-029013-0|тиражы= }} </ref>. == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] 2chfa3kexvukmlt1b99j5eonrfamdh6 3653390 3653389 2026-09-11T10:00:26Z Орел Карл 81620 /* Көрікті жерлері */ 3653390 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады<ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |title=Крымская яйла — «крыша» Крыма |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054256/https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |url-status=live }}</ref>. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == [[Сурет:Вид на верхнее плато Чатыр-Дага с нижнего.jpg|thumb|right|200px|Шатырдақтың төменгі үстіртінен жоғарғы үстіртінің көрінісі]] [[Сурет:Eklizi-Burun Chatyr-Dah.jpg|thumb|right|200px|[[Еклезі Мұрын]] — Шатырдақ үстіртінің ең биік (1527 м) шыңы.]] Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»)<ref>{{кітап|авторы= Фирсов Л. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Исары: Очерки истории средневековых крепостей Южного берега Крыма|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Новосибирск|баспасы= Наука|жыл= 1990|томы= |беттері= 63|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-029013-0|тиражы= }} </ref>. == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] hzk5xhxm5b00dwg7tmqsywe6u3mj23m 3653391 3653390 2026-09-11T10:02:55Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет пен өнерде */ 3653391 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады<ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |title=Крымская яйла — «крыша» Крыма |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054256/https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |url-status=live }}</ref>. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == [[Сурет:Вид на верхнее плато Чатыр-Дага с нижнего.jpg|thumb|right|200px|Шатырдақтың төменгі үстіртінен жоғарғы үстіртінің көрінісі]] [[Сурет:Eklizi-Burun Chatyr-Dah.jpg|thumb|right|200px|[[Еклезі Мұрын]] — Шатырдақ үстіртінің ең биік (1527 м) шыңы.]] Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»)<ref>{{кітап|авторы= Фирсов Л. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Исары: Очерки истории средневековых крепостей Южного берега Крыма|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Новосибирск|баспасы= Наука|жыл= 1990|томы= |беттері= 63|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-029013-0|тиражы= }} </ref>. == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> {{wide image|Cherdakpanoram.jpg|1000px|Жоғарғы үстірттің төменгі үстірттен қарағандағы мәнзара}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] 26io6lgsmyfvs5g9fx8hvqyqw0vdart 3653392 3653391 2026-09-11T10:03:09Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет пен өнерде */ 3653392 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады<ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |title=Крымская яйла — «крыша» Крыма |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054256/https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |url-status=live }}</ref>. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == [[Сурет:Вид на верхнее плато Чатыр-Дага с нижнего.jpg|thumb|right|200px|Шатырдақтың төменгі үстіртінен жоғарғы үстіртінің көрінісі]] [[Сурет:Eklizi-Burun Chatyr-Dah.jpg|thumb|right|200px|[[Еклезі Мұрын]] — Шатырдақ үстіртінің ең биік (1527 м) шыңы.]] Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»)<ref>{{кітап|авторы= Фирсов Л. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Исары: Очерки истории средневековых крепостей Южного берега Крыма|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Новосибирск|баспасы= Наука|жыл= 1990|томы= |беттері= 63|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-029013-0|тиражы= }} </ref>. == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> {{wide image|Cherdakpanoram.jpg|900px|Жоғарғы үстірттің төменгі үстірттен қарағандағы мәнзара}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйладары]] eujkrcac0e1uf3el9jdt23imariji54 Қатысушы талқылауы:Shirshikay 3 786420 3653357 2026-09-11T09:05:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653357 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shirshikay}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 14:05, 2026 ж. қыркүйектің 11 (+05) 9x843s1kg1rjlx0rmnxf49xku1af0h8 Қатысушы:Shirshikay 2 786421 3653358 2026-09-11T09:05:30Z Shirshikay 184320 Жаңа бетте: https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡатнашыусы:Shirshikay 3653358 wikitext text/x-wiki https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡатнашыусы:Shirshikay 24472zvcmu3xfgds8zh9b4zbcrqscd2 Қатысушы талқылауы:א. א. אינסטלציה 3 786422 3653377 2026-09-11T09:50:00Z Gerges 147213 Gerges [[Қатысушы талқылауы:א. א. אינסטלציה]] бетін [[Қатысушы талқылауы:ابن إبراهيم القرطبي]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/א. א. אינסטלציה|א. א. אינסטלציה]]" to "[[Special:CentralAuth/ابن إبراهيم القرطبي|ابن إبراهيم القرطبي]]" 3653377 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:ابن إبراهيم القرطبي]] 6otpnl07g0yt4trv3uqwvnz159o6i7w Қатысушы талқылауы:Fasyr 3 786423 3653385 2026-09-11T09:54:31Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653385 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Fasyr}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 14:54, 2026 ж. қыркүйектің 11 (+05) sw4212v9ahdrdbptlcw5efrmg2pl4aw Қатысушы талқылауы:,,Abusaken 3 786424 3653394 2026-09-11T10:08:43Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653394 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=,,Abusaken}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 15:08, 2026 ж. қыркүйектің 11 (+05) dk0ol9wjc2uun9bngzjb3xljc3oxrdo Стренчи 0 786425 3653431 2026-09-11T11:48:22Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3653431 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 442ojxc3ucmsmoc6e3pgr4fxvk3tl6a 3653432 3653431 2026-09-11T11:49:04Z Мағыпар 100137 үлгі 3653432 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] tiatxeuh0zxo60bcsbv6l7enpc5i2ri 3653434 3653432 2026-09-11T11:51:13Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653434 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 348qfspw1mnzyce4ig86105b9xyebx1 3653435 3653434 2026-09-11T11:52:22Z Мағыпар 100137 дереккөз 3653435 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qsuckvbqlcdc03547w6oupak7jh6b6h