Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 3389 3653706 3621382 2026-09-12T07:59:35Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653706 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Өскемен |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}} | photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}} | photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}} | photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}} | photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}} | photo5a = UKam1.jpg{{!}} | photo5b = UKam2.jpg{{!}} | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 348 | foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Oskemen seal.jpg |ту = Oskemen-remade.png |елтаңба сипаттамасы = Өскемен елтаңбасы |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec= |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы |ауданы = Өскемен қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Өскемен |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]] |құрылған уақыты = 1720 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 543,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 400 142<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 4139 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 48,69 % <br /> [[қазақтар]] 48,13 % <br /> [[татарлар]] 0,72 % <br /> [[немістер]] 0,71 % <br /> [[украиндар]] 0,33 % <br /> [[әзербайжандар]] 0,26 % <br /> [[шешендер]] 0,18 %<br />[[корейлер]] 0,17 % <br /> басқалары 0,81 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = өскемендік |телефон коды = 7232 |пошта индекстері = F0***** |автомобиль коды = F, 16 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Oskemen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en }} '''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған. Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.<ref name="stat.gov.kz">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар. Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады. ==Қысқаша сипаттама== [[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеменнің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]] Өскемен Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың адам құрайды. Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы Ұлы Отан соғысына қатысқан адамдар. Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина жасау. Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда кәсіпорны тіркелген. Өскемен қаласының ірі және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде 31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам - құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында, 9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам – көлік пен байланыс саласында т.б. еңбек етеді. 17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған. [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы байланыс автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады. [[Көлік]] желісі автомобиль жолдарына негізделген. [[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар. Өскемен қаласы – егемендік алған Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады. ==Қаланың құрылу тарихы== [[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]] XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар: *а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету; *б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту; *в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу. Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті. Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы Өскеменге қала статусы берілді. Қалада сауда, ауылшаруашылығы өнімдерін өңдейтін өндіріс орындары дами бастады, айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады. Ұлы Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды. [[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]] ===Оқиғалар жылнамасы=== Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді боярин Федор Байков қалдырған еді. '''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады. '''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан И.Бухгольц отряды Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев бекінісі салынады. '''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді. '''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс бойымен Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді. Үлбінің Ертіске құяр сағасынан жаңа - Өскемен бекінісінің негізі қаланады. Ресей империясының картасынан Өскемен қамалы орын алады. '''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды. '''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі тұрғызылды. Педагогикалық курс тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының қаржысына оқыды. '''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды. '''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт жастағы майдангер Яков Васильевич Ушанов жетекшілік жасады. '''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік большевиктік совдеп қолына көшті. '''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты. '''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында колчактардың қамауындағы қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды. '''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды. '''1920 жылдың''' бас кезеңінде Кенді Алтайда Кеңес үкіметі орнады. '''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді. '''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды. '''1925 ж.'''- Б-4 типті бірінші радиоқабылдағыш құрылды. '''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір қоятын құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды. '''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол Кенді Алтайды Транссібір және Орта Азия магистралдарымен байланыстырды. '''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді. Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне Киров есімі берілді. 1934 жылы Киров сөз сөйлеген көне ғимарат (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады. '''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды. '''1936 ж.- Атеистік саяси көзқарастың әсерімен Покров храмы құлатылды. Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді. '''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды. Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды. '''1941 жылдың '''8 мамыры күні жол құрлысының екінші кезеңі басталды. Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы аяқталды. '''1942 ж.'''- Мыс өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды. '''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді. '''1949 ж.'''- Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады. '''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді. '''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының Алтай филиалы құрылды - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы Түсті металдардың Бүкілодақтық тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет) '''1951 жыл'''- Өскемен қалалық пионерлер үйі облыстық деп өзгертілді. '''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды. '''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды. '''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді. '''1953 ж. '''3 маусым- Өскемен су-электр станциясының тұңғыш шлюзы пайдалануға берілді. Маусым айында конденсатор зауытының құрлысы басталды. '''1954 ж'''. қаңтар айында Защита-Зырян темір жолы пайдалануға ұсынылды. '''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология енгізілді. '''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін берді. '''1957 ж''', 30 сәуір - Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды. '''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын тапты. '''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты ашылды. '''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды. '''1958 жылы''' Шығыс машина жасау зауытында болат қорытылды. '''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.) '''1959 жылдың '''аяғында өскемендік құрылысшылар қала халқына Байланыс Үйін сыйға тартты. '''1961 ж.''', 16 қазан Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды. '''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды. '''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді. '''1963 ж.''', 3 наурыз - Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді. '''1965 ж.''', 27 наурыз - Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды. '''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған АН-24 лайнері қондырылды. '''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды. '''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды. '''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын) '''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың Мәскеу, Алматы телехабарларын көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді. '''1970 ж.''', 9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді. '''1970., қазан''' - “Өскемен” қонақүйі пайдалануға берілді. '''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар фабрикасының негізі қаланды. '''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь аудандары. '''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды. '''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға ескерткіш қойылды. '''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды. '''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан тұратын құрылысының үшінші кезеңі басталды. '''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды: оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман көлі” қорықтары енді. '''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты. [[Сурет:Восток (Стадион).jpg|thumb|280px|[[Восток (стадион)|Восток стадионы]]]] '''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының әндеріне арналған фестиваль өтті. '''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді. '''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі істен шықты. '''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды. '''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында 9 баллдық күшті жер сілкінісі болды. '''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды. '''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы қайтарылды. '''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген жоғары оқу орны Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды. '''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады. '''1997., мамыр''' – Шығыс Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады. '''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді. '''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.<ref>http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}</ref> == Халық саны == Өскемен қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1897 !!1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 !!2004 !!2005!! 2006 |- |8721 |150 371 |{{өсім}}230 340 |{{өсім}}274 287 |{{өсім}}324 478 |{{өсім}}332 900 |{{құлдырау}}310 950 |{{құлдырау}}294 507 |{{құлдырау}}291 518 |{{құлдырау}}288 509 |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! |- |{{құлдырау}}287 693 |{{өсім}}286 709 |{{өсім}}303 720 |{{өсім}}304 973 |{{өсім}}307 251 |{{өсім}}309 534 |{{құлдырау}}309 510 |{{өсім}}314 069 |{{өсім}}316 893 |{{өсім}}321 202 |{{өсім}}328 294 |{{өсім}}329 090 |- ! 2019!! 2020!!2021 |- |{{өсім}}331 614 |{{өсім}}346 127 |{{өсім}}349 463 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9 |} == Өскеменнің рәміздері == === Өскемен қаласының туы: === [[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]] Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді. Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2 === Өскемен қаласының елтаңбасы: === {{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}} [[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]] Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді. Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3 === Гимні === Жаса, Өскемен! Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова Әнін жазған: С. Апасова 1. В самом сердце Рудного Алтая Над рекой, у каменных высот Ты стоишь как крепость вековая Мира и спокойствия оплот. Подружились Левый с Правым Две судьбы в одну объединив, Всем народом трудовым и славным Крепость в город-сказку превратив! ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск! Встанем рядом и споем друг-другу: "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" 2. Твой металл известен всей планете??? В Атомпроме нет тебя сильней, Здесь в хоккей играют наши дети, В Высшей Лиге знают твой хоккей! Жасай бер қиындық көрместен, Әр күнi дәулетiң өрлеткен. Жасай бер жылдармен жасарып, Ұл-қызың бесiктей тербет сен. ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса! Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп. Мақтанамыз өзiңмен Сүйемiз сенi Оттай ыстық сезiмменен. Славься, Усть-Каменогорск Встанем рядом и споем друг-другу: "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" Город казахстанских металлург == Экология == Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады. [[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда. [[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]] «2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді. 2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді. Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді. Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды: 1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді; 2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді; 3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді; 4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды; 5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды. Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм. 2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған. Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады. Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды. == Өскемен қаласының құрметті азаматтары == [[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар институтын бітіргеннен кейін Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]” зауытының директоры қызметін атқарған. [[Славский Е.Ф.]] машинажасау министрі кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді.. [[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]] обкомының бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты, құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды.. [[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі. [[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов немесе Металлургтер поселкасы деп аталады. [[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы. [[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды. [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.), С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының ұйымдастыруымен бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды. [[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті. Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан шығарды. [[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын басқарған. Оның басшылығымен Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға арналған ескерткіш тұрғызылды. [[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург, жедел жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары . [[Мария Ивановна]] өз өмірін денсаулық сақтау ісіне арнаған жан. == Өнеркәсіп == Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар "Үлбі металургиялық зауыты" АҚ, "Қазмырыш" ҰҚ, "Өскемен титан-магний зауыты" АҚ және т.б. Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], "Өскемен арматура заводы" АҚ, "Өскемен конденсатор заводы" АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады. Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: "Май" ААҚ, "Эмиль" ЖШС, "Үлбі-Комплекс" ЖШС, "Әділ" ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған. == Мәдениет == === Мұражай === *Облыстық жергілікті тарих мұражайы *Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы *Шығыс Қазақстан өнер мұражайы [[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]] === Кітапханалар === *А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана *Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі» *Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы *Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы *Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз) == Театрлар мен залдар == *[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]] *Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы *Облыстық халықтар достығы үйі *Металлургтер мәдениет сарайы *[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]] [[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]] === Кинотеатрлар === *'''Юбилейный''' — 6 кинозал *'''Hollywood''' — 2 кинозал *'''ЭХО''' — 3 кинозал *'''5D''' кинотеатры == Діни ғимараттар == 2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы. Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар. == Бұқаралық ақпарат құралдары == === Телеарналар === *'''«Алтай» телеарнасы''' *'''«Атамекен» телеарнасы''' === Радиостанция === * «Радио NS» — 107.0 МГц * «Русское радио» — 100.5 МГц * «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц * «TENGRI FM» — 103.5 МГц * «Radio MIX» — 107.9 МГц * «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц * «Gakku FM» — 106.0 МГц * «Радио Дача» — 102.3 МГц * «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц * «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц === Газеттер === *«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті *«Менің қалам» апталық газеті *«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы *«Дидар» саяси апталығы *«7 күн» облыстық газеті *«Заң» заң туралы газет *«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті *«Flash» газеті *«Стимул» газеті *«Моя усадьба» газеті *«Регион-Press» газеті *«Вестник компании» газеті *«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті *«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті *«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті *«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті *«Реклам» газеті == Білім мен ғылым == 2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке). === Орта кәсіптік білім беру === *С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі *Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі *Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі *Өскемен медициналық колледжі *Техника-экономикалық колледжі *Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі *Шығыс Қазақстан заң колледжі *Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі *Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК) *Өскемен құрылыс колледжі *Өскемен техникалық колледжі *Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі *Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі *Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі *Кәсіптік оқыту және сервис колледжі *Стоматологиялық колледж *Бизнес пен құқық колледжі *Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі *ҚАЕУ колледжі *Өскемен политехникaлық колледжі === Жоғарғы оқу орындары === *[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] *[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]] *[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]] *Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ) *Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА) *филиалдар: **Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы **Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді. == Өскемен мәдениетте == Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған. Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі. == Қала басшылары == === [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] === #[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995) #[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997) #[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999) #[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003) #[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004) #[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005) #[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005) #[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006) #[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007) #[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008) #[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009) #[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012) #[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013) #[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016) #[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017) #[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018) # [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері) == Туыстас қалалар == *{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап. *{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап. *{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]]. *{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап. *{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап. *{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап. == Суреттер == [[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]] [[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]] [[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]] [[Сурет:Усть-Каменогорск, река Ульба 20241002 01.jpg|thumb|200px|center|Үлбінің Өскеменнен көрінісі]] [[Сурет:Aleksandrov Sports Arena.JPG|200px|thumb|center|Борис Александров атындағы спорт кешені]]]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шығыс Қазақстан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] [[Санат:Өскемен]] shnl4xtawmc0mvtocoeqmru2nouisjo 3653708 3653706 2026-09-12T08:04:42Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653708 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Өскемен |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}} | photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}} | photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}} | photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}} | photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}} | photo5a = UKam1.jpg{{!}} | photo5b = UKam2.jpg{{!}} | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 348 | foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Oskemen seal.jpg |ту = Oskemen-remade.png |елтаңба сипаттамасы = Өскемен елтаңбасы |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec= |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы |ауданы = Өскемен қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Өскемен |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]] |құрылған уақыты = 1720 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 543,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 400 142<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 4139 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 50,03 % <br /> [[орыстар]] 44,92 % <br /> [[немістер]] 1,21 % <br /> [[татарлар]] 0,91 % <br /> [[украиндар]] 0,90 % <br /> [[Беларустар|беларустар]] 0,26 % <br /> [[әзербайжандар]] 0,25 % <br /> [[Корейлер|кәрістер]] 0,20 % <br /> басқалары 0,81 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = өскемендік |телефон коды = +7 7232 |пошта индекстері = 070000 |автомобиль коды = 16 (бұрын F, U) |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Oskemen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en }} '''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған. Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.<ref name="stat.gov.kz">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар. Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады. ==Қысқаша сипаттама== [[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеменнің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]] Өскемен Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың адам құрайды. Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы Ұлы Отан соғысына қатысқан адамдар. Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина жасау. Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда кәсіпорны тіркелген. Өскемен қаласының ірі және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде 31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам - құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында, 9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам – көлік пен байланыс саласында т.б. еңбек етеді. 17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған. [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы байланыс автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады. [[Көлік]] желісі автомобиль жолдарына негізделген. [[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар. Өскемен қаласы – егемендік алған Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады. ==Қаланың құрылу тарихы== [[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]] XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар: *а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету; *б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту; *в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу. Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті. Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы Өскеменге қала статусы берілді. Қалада сауда, ауылшаруашылығы өнімдерін өңдейтін өндіріс орындары дами бастады, айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады. Ұлы Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды. [[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]] ===Оқиғалар жылнамасы=== Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді боярин Федор Байков қалдырған еді. '''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады. '''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан И.Бухгольц отряды Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев бекінісі салынады. '''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді. '''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс бойымен Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді. Үлбінің Ертіске құяр сағасынан жаңа - Өскемен бекінісінің негізі қаланады. Ресей империясының картасынан Өскемен қамалы орын алады. '''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды. '''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі тұрғызылды. Педагогикалық курс тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының қаржысына оқыды. '''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды. '''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт жастағы майдангер Яков Васильевич Ушанов жетекшілік жасады. '''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік большевиктік совдеп қолына көшті. '''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты. '''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында колчактардың қамауындағы қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды. '''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды. '''1920 жылдың''' бас кезеңінде Кенді Алтайда Кеңес үкіметі орнады. '''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді. '''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды. '''1925 ж.'''- Б-4 типті бірінші радиоқабылдағыш құрылды. '''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір қоятын құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды. '''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол Кенді Алтайды Транссібір және Орта Азия магистралдарымен байланыстырды. '''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді. Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне Киров есімі берілді. 1934 жылы Киров сөз сөйлеген көне ғимарат (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады. '''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды. '''1936 ж.- Атеистік саяси көзқарастың әсерімен Покров храмы құлатылды. Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді. '''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды. Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды. '''1941 жылдың '''8 мамыры күні жол құрлысының екінші кезеңі басталды. Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы аяқталды. '''1942 ж.'''- Мыс өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды. '''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді. '''1949 ж.'''- Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады. '''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді. '''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының Алтай филиалы құрылды - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы Түсті металдардың Бүкілодақтық тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет) '''1951 жыл'''- Өскемен қалалық пионерлер үйі облыстық деп өзгертілді. '''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды. '''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды. '''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді. '''1953 ж. '''3 маусым- Өскемен су-электр станциясының тұңғыш шлюзы пайдалануға берілді. Маусым айында конденсатор зауытының құрлысы басталды. '''1954 ж'''. қаңтар айында Защита-Зырян темір жолы пайдалануға ұсынылды. '''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология енгізілді. '''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін берді. '''1957 ж''', 30 сәуір - Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды. '''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын тапты. '''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты ашылды. '''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды. '''1958 жылы''' Шығыс машина жасау зауытында болат қорытылды. '''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.) '''1959 жылдың '''аяғында өскемендік құрылысшылар қала халқына Байланыс Үйін сыйға тартты. '''1961 ж.''', 16 қазан Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды. '''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды. '''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді. '''1963 ж.''', 3 наурыз - Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді. '''1965 ж.''', 27 наурыз - Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды. '''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған АН-24 лайнері қондырылды. '''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды. '''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды. '''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын) '''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың Мәскеу, Алматы телехабарларын көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді. '''1970 ж.''', 9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді. '''1970., қазан''' - “Өскемен” қонақүйі пайдалануға берілді. '''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар фабрикасының негізі қаланды. '''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь аудандары. '''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды. '''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға ескерткіш қойылды. '''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды. '''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан тұратын құрылысының үшінші кезеңі басталды. '''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды: оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман көлі” қорықтары енді. '''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты. [[Сурет:Восток (Стадион).jpg|thumb|280px|[[Восток (стадион)|Восток стадионы]]]] '''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының әндеріне арналған фестиваль өтті. '''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді. '''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі істен шықты. '''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды. '''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында 9 баллдық күшті жер сілкінісі болды. '''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды. '''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы қайтарылды. '''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген жоғары оқу орны Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды. '''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады. '''1997., мамыр''' – Шығыс Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады. '''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді. '''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.<ref>http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}</ref> == Халық саны == Өскемен қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1897 !!1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 !!2004 !!2005!! 2006 |- |8721 |150 371 |{{өсім}}230 340 |{{өсім}}274 287 |{{өсім}}324 478 |{{өсім}}332 900 |{{құлдырау}}310 950 |{{құлдырау}}294 507 |{{құлдырау}}291 518 |{{құлдырау}}288 509 |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! |- |{{құлдырау}}287 693 |{{өсім}}286 709 |{{өсім}}303 720 |{{өсім}}304 973 |{{өсім}}307 251 |{{өсім}}309 534 |{{құлдырау}}309 510 |{{өсім}}314 069 |{{өсім}}316 893 |{{өсім}}321 202 |{{өсім}}328 294 |{{өсім}}329 090 |- ! 2019!! 2020!!2021 |- |{{өсім}}331 614 |{{өсім}}346 127 |{{өсім}}349 463 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9 |} == Өскеменнің рәміздері == === Өскемен қаласының туы: === [[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]] Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді. Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2 === Өскемен қаласының елтаңбасы: === {{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}} [[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]] Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді. Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3 === Гимні === Жаса, Өскемен! Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова Әнін жазған: С. Апасова 1. В самом сердце Рудного Алтая Над рекой, у каменных высот Ты стоишь как крепость вековая Мира и спокойствия оплот. Подружились Левый с Правым Две судьбы в одну объединив, Всем народом трудовым и славным Крепость в город-сказку превратив! ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск! Встанем рядом и споем друг-другу: "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" 2. Твой металл известен всей планете??? В Атомпроме нет тебя сильней, Здесь в хоккей играют наши дети, В Высшей Лиге знают твой хоккей! Жасай бер қиындық көрместен, Әр күнi дәулетiң өрлеткен. Жасай бер жылдармен жасарып, Ұл-қызың бесiктей тербет сен. ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса! Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп. Мақтанамыз өзiңмен Сүйемiз сенi Оттай ыстық сезiмменен. Славься, Усть-Каменогорск Встанем рядом и споем друг-другу: "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" Город казахстанских металлург == Экология == Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады. [[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда. [[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]] «2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді. 2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді. Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді. Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды: 1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді; 2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді; 3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді; 4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды; 5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды. Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм. 2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған. Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады. Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды. == Өскемен қаласының құрметті азаматтары == [[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар институтын бітіргеннен кейін Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]” зауытының директоры қызметін атқарған. [[Славский Е.Ф.]] машинажасау министрі кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді.. [[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]] обкомының бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты, құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды.. [[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі. [[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов немесе Металлургтер поселкасы деп аталады. [[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы. [[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды. [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.), С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының ұйымдастыруымен бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды. [[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті. Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан шығарды. [[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын басқарған. Оның басшылығымен Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға арналған ескерткіш тұрғызылды. [[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург, жедел жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары . [[Мария Ивановна]] өз өмірін денсаулық сақтау ісіне арнаған жан. == Өнеркәсіп == Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар "Үлбі металургиялық зауыты" АҚ, "Қазмырыш" ҰҚ, "Өскемен титан-магний зауыты" АҚ және т.б. Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], "Өскемен арматура заводы" АҚ, "Өскемен конденсатор заводы" АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады. Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: "Май" ААҚ, "Эмиль" ЖШС, "Үлбі-Комплекс" ЖШС, "Әділ" ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған. == Мәдениет == === Мұражай === *Облыстық жергілікті тарих мұражайы *Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы *Шығыс Қазақстан өнер мұражайы [[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]] === Кітапханалар === *А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана *Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі» *Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы *Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы *Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз) == Театрлар мен залдар == *[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]] *Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы *Облыстық халықтар достығы үйі *Металлургтер мәдениет сарайы *[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]] [[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]] === Кинотеатрлар === *'''Юбилейный''' — 6 кинозал *'''Hollywood''' — 2 кинозал *'''ЭХО''' — 3 кинозал *'''5D''' кинотеатры == Діни ғимараттар == 2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы. Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар. == Бұқаралық ақпарат құралдары == === Телеарналар === *'''«Алтай» телеарнасы''' *'''«Атамекен» телеарнасы''' === Радиостанция === * «Радио NS» — 107.0 МГц * «Русское радио» — 100.5 МГц * «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц * «TENGRI FM» — 103.5 МГц * «Radio MIX» — 107.9 МГц * «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц * «Gakku FM» — 106.0 МГц * «Радио Дача» — 102.3 МГц * «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц * «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц === Газеттер === *«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті *«Менің қалам» апталық газеті *«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы *«Дидар» саяси апталығы *«7 күн» облыстық газеті *«Заң» заң туралы газет *«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті *«Flash» газеті *«Стимул» газеті *«Моя усадьба» газеті *«Регион-Press» газеті *«Вестник компании» газеті *«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті *«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті *«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті *«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті *«Реклам» газеті == Білім мен ғылым == 2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке). === Орта кәсіптік білім беру === *С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі *Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі *Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі *Өскемен медициналық колледжі *Техника-экономикалық колледжі *Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі *Шығыс Қазақстан заң колледжі *Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі *Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК) *Өскемен құрылыс колледжі *Өскемен техникалық колледжі *Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі *Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі *Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі *Кәсіптік оқыту және сервис колледжі *Стоматологиялық колледж *Бизнес пен құқық колледжі *Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі *ҚАЕУ колледжі *Өскемен политехникaлық колледжі === Жоғарғы оқу орындары === *[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] *[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]] *[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]] *Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ) *Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА) *филиалдар: **Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы **Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді. == Өскемен мәдениетте == Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған. Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі. == Қала басшылары == === [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] === #[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995) #[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997) #[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999) #[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003) #[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004) #[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005) #[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005) #[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006) #[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007) #[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008) #[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009) #[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012) #[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013) #[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016) #[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017) #[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018) # [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері) == Туыстас қалалар == *{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап. *{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап. *{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]]. *{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап. *{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап. *{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап. == Суреттер == [[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]] [[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]] [[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]] [[Сурет:Усть-Каменогорск, река Ульба 20241002 01.jpg|thumb|200px|center|Үлбінің Өскеменнен көрінісі]] [[Сурет:Aleksandrov Sports Arena.JPG|200px|thumb|center|Борис Александров атындағы спорт кешені]]]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шығыс Қазақстан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] [[Санат:Өскемен]] ly4xb2th6vvpktfpjrbwgef8cjpcpq1 3653718 3653708 2026-09-12T08:31:33Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653718 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Өскемен |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}} | photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}} | photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}} | photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}} | photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}} | photo5a = UKam1.jpg{{!}} | photo5b = UKam2.jpg{{!}} | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 348 | foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Oskemen seal.jpg |ту = Oskemen-remade.png |елтаңба сипаттамасы = Өскемен елтаңбасы |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec= |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы |ауданы = Өскемен қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Өскемен |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]] |құрылған уақыты = 1720 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 543,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 400 142<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 4139 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 51,51 % <br /> [[орыстар]] 43,51 % <br /> [[немістер]] 1,18 % <br /> [[татарлар]] 0,89 % <br /> [[украиндар]] 0,86 % <br /> [[әзербайжандар]] 0,25 % <br /> [[Беларустар|беларустар]] 0,25 % <br /> [[Шешендер|шешендер]] 0,16 % <br /> басқалары 1,40 %<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruGGQD-v4bWPdPV8QA5lo9knGXlkXRAiYZtGvHl4STF8QzrsYvCDZFErb0CzHIsXIjSgTAUnRGPksf0EC_brPn-9pHEARd-rcoJC-6boyCKBekI6IqwNBk63ouOBUb0OFGg%3D%3D%3Fsign%3DUOVDcdb4UOPY1vRVa4KMyn1rvVm1_DR2PHFsm1ZwWP4%3D&name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&nosw=1 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2025 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = өскемендік |телефон коды = +7 7232 |пошта индекстері = 070000 |автомобиль коды = 16 (бұрын F, U) |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Oskemen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en }} '''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған. Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.<ref name="stat.gov.kz">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар. Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады. ==Қысқаша сипаттама== [[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеменнің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]] Өскемен Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың адам құрайды. Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы Ұлы Отан соғысына қатысқан адамдар. Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина жасау. Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда кәсіпорны тіркелген. Өскемен қаласының ірі және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде 31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам - құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында, 9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам – көлік пен байланыс саласында т.б. еңбек етеді. 17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған. [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы байланыс автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады. [[Көлік]] желісі автомобиль жолдарына негізделген. [[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар. Өскемен қаласы – егемендік алған Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады. ==Қаланың құрылу тарихы== [[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]] XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар: *а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету; *б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту; *в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу. Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті. Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы Өскеменге қала статусы берілді. Қалада сауда, ауылшаруашылығы өнімдерін өңдейтін өндіріс орындары дами бастады, айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады. Ұлы Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды. [[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]] ===Оқиғалар жылнамасы=== Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді боярин Федор Байков қалдырған еді. '''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады. '''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан И.Бухгольц отряды Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев бекінісі салынады. '''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді. '''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс бойымен Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді. Үлбінің Ертіске құяр сағасынан жаңа - Өскемен бекінісінің негізі қаланады. Ресей империясының картасынан Өскемен қамалы орын алады. '''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды. '''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі тұрғызылды. Педагогикалық курс тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының қаржысына оқыды. '''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды. '''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт жастағы майдангер Яков Васильевич Ушанов жетекшілік жасады. '''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік большевиктік совдеп қолына көшті. '''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты. '''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында колчактардың қамауындағы қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды. '''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды. '''1920 жылдың''' бас кезеңінде Кенді Алтайда Кеңес үкіметі орнады. '''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді. '''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды. '''1925 ж.'''- Б-4 типті бірінші радиоқабылдағыш құрылды. '''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір қоятын құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды. '''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол Кенді Алтайды Транссібір және Орта Азия магистралдарымен байланыстырды. '''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді. Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне Киров есімі берілді. 1934 жылы Киров сөз сөйлеген көне ғимарат (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады. '''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды. '''1936 ж.- Атеистік саяси көзқарастың әсерімен Покров храмы құлатылды. Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді. '''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды. Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды. '''1941 жылдың '''8 мамыры күні жол құрлысының екінші кезеңі басталды. Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы аяқталды. '''1942 ж.'''- Мыс өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды. '''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді. '''1949 ж.'''- Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады. '''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді. '''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының Алтай филиалы құрылды - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы Түсті металдардың Бүкілодақтық тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет) '''1951 жыл'''- Өскемен қалалық пионерлер үйі облыстық деп өзгертілді. '''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды. '''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды. '''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді. '''1953 ж. '''3 маусым- Өскемен су-электр станциясының тұңғыш шлюзы пайдалануға берілді. Маусым айында конденсатор зауытының құрлысы басталды. '''1954 ж'''. қаңтар айында Защита-Зырян темір жолы пайдалануға ұсынылды. '''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология енгізілді. '''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін берді. '''1957 ж''', 30 сәуір - Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды. '''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын тапты. '''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты ашылды. '''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды. '''1958 жылы''' Шығыс машина жасау зауытында болат қорытылды. '''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.) '''1959 жылдың '''аяғында өскемендік құрылысшылар қала халқына Байланыс Үйін сыйға тартты. '''1961 ж.''', 16 қазан Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды. '''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды. '''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді. '''1963 ж.''', 3 наурыз - Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді. '''1965 ж.''', 27 наурыз - Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды. '''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған АН-24 лайнері қондырылды. '''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды. '''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды. '''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын) '''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың Мәскеу, Алматы телехабарларын көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді. '''1970 ж.''', 9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді. '''1970., қазан''' - “Өскемен” қонақүйі пайдалануға берілді. '''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар фабрикасының негізі қаланды. '''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь аудандары. '''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды. '''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға ескерткіш қойылды. '''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды. '''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан тұратын құрылысының үшінші кезеңі басталды. '''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды: оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман көлі” қорықтары енді. '''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты. [[Сурет:Восток (Стадион).jpg|thumb|280px|[[Восток (стадион)|Восток стадионы]]]] '''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының әндеріне арналған фестиваль өтті. '''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді. '''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі істен шықты. '''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды. '''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында 9 баллдық күшті жер сілкінісі болды. '''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды. '''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы қайтарылды. '''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген жоғары оқу орны Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды. '''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады. '''1997., мамыр''' – Шығыс Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады. '''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді. '''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.<ref>http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}</ref> == Халық саны == Өскемен қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1897 !!1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 !!2004 !!2005!! 2006 |- |8721 |150 371 |{{өсім}}230 340 |{{өсім}}274 287 |{{өсім}}324 478 |{{өсім}}332 900 |{{құлдырау}}310 950 |{{құлдырау}}294 507 |{{құлдырау}}291 518 |{{құлдырау}}288 509 |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! |- |{{құлдырау}}287 693 |{{өсім}}286 709 |{{өсім}}303 720 |{{өсім}}304 973 |{{өсім}}307 251 |{{өсім}}309 534 |{{құлдырау}}309 510 |{{өсім}}314 069 |{{өсім}}316 893 |{{өсім}}321 202 |{{өсім}}328 294 |{{өсім}}329 090 |- ! 2019!! 2020!!2021 |- |{{өсім}}331 614 |{{өсім}}346 127 |{{өсім}}349 463 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9 |} == Өскеменнің рәміздері == === Өскемен қаласының туы: === [[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]] Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді. Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2 === Өскемен қаласының елтаңбасы: === {{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}} [[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]] Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді. Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3 === Гимні === Жаса, Өскемен! Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова Әнін жазған: С. Апасова 1. В самом сердце Рудного Алтая Над рекой, у каменных высот Ты стоишь как крепость вековая Мира и спокойствия оплот. Подружились Левый с Правым Две судьбы в одну объединив, Всем народом трудовым и славным Крепость в город-сказку превратив! ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск! Встанем рядом и споем друг-другу: "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" 2. Твой металл известен всей планете??? В Атомпроме нет тебя сильней, Здесь в хоккей играют наши дети, В Высшей Лиге знают твой хоккей! Жасай бер қиындық көрместен, Әр күнi дәулетiң өрлеткен. Жасай бер жылдармен жасарып, Ұл-қызың бесiктей тербет сен. ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса! Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп. Мақтанамыз өзiңмен Сүйемiз сенi Оттай ыстық сезiмменен. Славься, Усть-Каменогорск Встанем рядом и споем друг-другу: "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" Город казахстанских металлург == Экология == Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады. [[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда. [[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]] «2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді. 2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді. Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді. Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды: 1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді; 2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді; 3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді; 4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды; 5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды. Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм. 2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған. Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады. Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды. == Өскемен қаласының құрметті азаматтары == [[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар институтын бітіргеннен кейін Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]” зауытының директоры қызметін атқарған. [[Славский Е.Ф.]] машинажасау министрі кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді.. [[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]] обкомының бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты, құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды.. [[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі. [[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов немесе Металлургтер поселкасы деп аталады. [[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы. [[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды. [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.), С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының ұйымдастыруымен бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды. [[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті. Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан шығарды. [[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын басқарған. Оның басшылығымен Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға арналған ескерткіш тұрғызылды. [[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург, жедел жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары . [[Мария Ивановна]] өз өмірін денсаулық сақтау ісіне арнаған жан. == Өнеркәсіп == Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар "Үлбі металургиялық зауыты" АҚ, "Қазмырыш" ҰҚ, "Өскемен титан-магний зауыты" АҚ және т.б. Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], "Өскемен арматура заводы" АҚ, "Өскемен конденсатор заводы" АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады. Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: "Май" ААҚ, "Эмиль" ЖШС, "Үлбі-Комплекс" ЖШС, "Әділ" ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған. == Мәдениет == === Мұражай === *Облыстық жергілікті тарих мұражайы *Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы *Шығыс Қазақстан өнер мұражайы [[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]] === Кітапханалар === *А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана *Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі» *Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы *Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы *Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз) == Театрлар мен залдар == *[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]] *Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы *Облыстық халықтар достығы үйі *Металлургтер мәдениет сарайы *[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]] [[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]] === Кинотеатрлар === *'''Юбилейный''' — 6 кинозал *'''Hollywood''' — 2 кинозал *'''ЭХО''' — 3 кинозал *'''5D''' кинотеатры == Діни ғимараттар == 2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы. Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар. == Бұқаралық ақпарат құралдары == === Телеарналар === *'''«Алтай» телеарнасы''' *'''«Атамекен» телеарнасы''' === Радиостанция === * «Радио NS» — 107.0 МГц * «Русское радио» — 100.5 МГц * «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц * «TENGRI FM» — 103.5 МГц * «Radio MIX» — 107.9 МГц * «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц * «Gakku FM» — 106.0 МГц * «Радио Дача» — 102.3 МГц * «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц * «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц === Газеттер === *«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті *«Менің қалам» апталық газеті *«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы *«Дидар» саяси апталығы *«7 күн» облыстық газеті *«Заң» заң туралы газет *«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті *«Flash» газеті *«Стимул» газеті *«Моя усадьба» газеті *«Регион-Press» газеті *«Вестник компании» газеті *«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті *«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті *«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті *«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті *«Реклам» газеті == Білім мен ғылым == 2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке). === Орта кәсіптік білім беру === *С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі *Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі *Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі *Өскемен медициналық колледжі *Техника-экономикалық колледжі *Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі *Шығыс Қазақстан заң колледжі *Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі *Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК) *Өскемен құрылыс колледжі *Өскемен техникалық колледжі *Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі *Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі *Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі *Кәсіптік оқыту және сервис колледжі *Стоматологиялық колледж *Бизнес пен құқық колледжі *Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі *ҚАЕУ колледжі *Өскемен политехникaлық колледжі === Жоғарғы оқу орындары === *[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] *[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]] *[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]] *Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ) *Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА) *филиалдар: **Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы **Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді. == Өскемен мәдениетте == Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған. Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі. == Қала басшылары == === [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] === #[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995) #[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997) #[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999) #[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003) #[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004) #[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005) #[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005) #[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006) #[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007) #[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008) #[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009) #[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012) #[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013) #[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016) #[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017) #[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018) # [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері) == Туыстас қалалар == *{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап. *{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап. *{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]]. *{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап. *{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап. *{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап. == Суреттер == [[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]] [[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]] [[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]] [[Сурет:Усть-Каменогорск, река Ульба 20241002 01.jpg|thumb|200px|center|Үлбінің Өскеменнен көрінісі]] [[Сурет:Aleksandrov Sports Arena.JPG|200px|thumb|center|Борис Александров атындағы спорт кешені]]]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шығыс Қазақстан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] [[Санат:Өскемен]] 7wxckq4tcm5lwj0zrm45k64j9pke66t 3653720 3653718 2026-09-12T08:35:47Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653720 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Өскемен |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}} | photo2a = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}} | photo2b = Iloveoskemen.jpg{{!}} | photo4a = Фонтан_ука1.jpg{{!}} | photo4b = Фонтан_ука2.jpg{{!}} | photo5a = UKam1.jpg{{!}} | photo5b = UKam2.jpg{{!}} | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 348 | foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Oskemen seal.jpg |ту = Oskemen-remade.png |елтаңба сипаттамасы = Өскемен елтаңбасы |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 57|lat_sec= |lon_deg= 82|lon_min= 37|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы |ауданы = Өскемен қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Өскемен |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Алмат Талғатұлы Ақышев|Алмат Ақышев]] |құрылған уақыты = 1720 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 543,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 380 829<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruOhG1zWdPnnsXNCdE3IsN7zT3YH7jX6SkRVP3e1P-aIkvF8oUZG64bNXveg62PibgEGhu5bUN3GoFKnCbGlDwxKosMbSEyQF4k8wK3KhC4WZYbu4Y2jgixeaiYUWW7ta8w%3D%3D%3Fsign%3DDXYP0x8z-KTEsm_DGFPNwGyDLckBmX8EJZmvtgjj0U8%3D&name=Т-18-06-К%20(I%202026)%20каз.xlsx&nosw=1 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2026 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 4139 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 51,51 % <br /> [[орыстар]] 43,51 % <br /> [[немістер]] 1,18 % <br /> [[татарлар]] 0,89 % <br /> [[украиндар]] 0,86 % <br /> [[әзербайжандар]] 0,25 % <br /> [[Беларустар|беларустар]] 0,25 % <br /> [[Шешендер|шешендер]] 0,16 % <br /> басқалары 1,40 %<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruGGQD-v4bWPdPV8QA5lo9knGXlkXRAiYZtGvHl4STF8QzrsYvCDZFErb0CzHIsXIjSgTAUnRGPksf0EC_brPn-9pHEARd-rcoJC-6boyCKBekI6IqwNBk63ouOBUb0OFGg%3D%3D%3Fsign%3DUOVDcdb4UOPY1vRVa4KMyn1rvVm1_DR2PHFsm1ZwWP4%3D&name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&nosw=1 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2025 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = өскемендік |телефон коды = +7 7232 |пошта индекстері = 070000 |автомобиль коды = 16 (бұрын F, U) |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Oskemen |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en }} '''Өскемен''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы қала, облыстағы өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі 1720 жылы [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің құйылысында қаланған. Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4 мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. Қала халқы - 333 112 адам (2019ж.<ref name="stat.gov.kz">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 %-ын құрайды), оның 2476 –сы [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан адамдар. Өскемен қаласы – Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясына]] сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті Мәслихат жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады. ==Қысқаша сипаттама== [[Сурет:ISS020-E-49611 - View of Earth.jpg|нобай|229px|Өскеменнің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2009 жыл|2009 ж.]])]] Өскемен Қазақстанның шығыс бөлігінде [[Ертіс]] пен [[Үлбі]] өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4мың га жерді алып жатыр. Табиғаты континенталды. [[Қала]] халқын 320,2 мың адам құрайды. Қазіргі күні Өскеменде 76,8 мың зейнеткер (жалпы санының 23,9 % құрайды), оның 2476 –ы Ұлы Отан соғысына қатысқан адамдар. Қазіргі Өскемен [[Қазақстан]]дағы түсті металдар орталығының бірінен саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина жасау. Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда кәсіпорны тіркелген. Өскемен қаласының ірі және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 78,7 мың адам еңбекке тартылған, оның ішінде 31,4 мың адам өндіріс сферасында, 5,8 мың адам - құрлыста, 16,1 мың. адам – білім мен денсаулық сақтау саласында, 9,7 мың. адам саудада, 10,3 мың адам – көлік пен байланыс саласында т.б. еңбек етеді. 17,7 мың. адам шағын және орта бизнеске қамтылған. [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы байланыс автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады. [[Көлік]] желісі автомобиль жолдарына негізделген. [[Қала]] аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар. Өскемен қаласы – егемендік алған Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік [[Қазақстан]] Конституциясына сәйкес заңдық, атқару және сот билігі принциптеріне негізделген. Қаладағы заңдық билікті [[Мәслихат]] жүзеге асырады. Оның құрамында 25 депутат бар. Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады. ==Қаланың құрылу тарихы== [[Сурет:Mosque oskemen.jpg|thumb|left]] XVII ғасырда орыс үкіметі [[Ертіс]] өзенінің бойымен жоғары өрлеу үшін бірнеше қадамдар жасады. Бұл ұмтылыстың бірнеше себептері бар: *а) Ресейдің шығыс шекараларын қамтамасыз ету; *б) шығыс елдерімен сауда байланысын кеңейту; *в) [[Алтай таулары|Алтайдың]] байлығына ие болу. Бекіністі Үлбінің [[Ертіс]] өзеніне құяр жерінен салу жоспарланды. Отрядтың командирі гвардия майоры [[Иван Михайлович Лихарев]] император [[І Петр|Петр I]] «рапорт» жазды. 1720 жылғы 12-17 тамыз күндері қамалдың құрылысы басталды. [[И.М. Лихарев]] подполковник Ступиннің басқаруымен 363 адамнан тұратын гарнизон қалдырды. Құрылысқа инженер Летранже жетекшілік етті. Уақыт өте келе бекіністің жанынан адамдар қоныс тебе бастады. [[Ауыл]] болып, одан станица атанды. Станица 1804 жылдан қалашық деп атала бастады. Ал 1868 жылы Өскеменге қала статусы берілді. Қалада сауда, ауылшаруашылығы өнімдерін өңдейтін өндіріс орындары дами бастады, айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейіннен жеңіл өнеркәсіп, теміржол құрылысы салына бастады. Ұлы Отан соғысы жылдары ауыр өнеркәсіп дамыды. [[Сурет:На Иртыше Усть-Каменогорск (4).jpg|thumb|right|250px|Ертіс(сол жағажай),«Стрелка» шағын ауданынан көрініс]] ===Оқиғалар жылнамасы=== Өскемен бекінісінің салынуы жөніндегі жазбаша мәліметтерді боярин Федор Байков қалдырған еді. '''1714 ж'''.- І Петрге сібір губернаторы М.Гагарин Иркеть өзенінің жағасында “алтын құмдар” бар екендігін айтады. '''1715 ж.''' Шілде – Тобылдан шыққан И.Бухгольц отряды Ертісті бойлай жүзеді. Жуық арада Ямышев бекінісі салынады. '''1719 жылы''' І Петр Яркенд алтынын іздеуге және сібір губернаторы Матвей Гагариннің озбырлық қылықтарын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді. '''1720 жылдың''' мамыр айында И.М. Лихаревтің экспедициясы Ертіс бойымен Зайсан көліне қарай бойлай жүзеді. Үлбінің Ертіске құяр сағасынан жаңа - Өскемен бекінісінің негізі қаланады. Ресей империясының картасынан Өскемен қамалы орын алады. '''1882-1885 ж.ж.''' – Покров шіркеуі салынды. '''1902 ж. '''Мариин әйелдер училищесі тұрғызылды. Педагогикалық курс тыңдуашылары Халыққа білім беру қоғамының қаржысына оқыды. '''1912 ж.''' “Эхо” синематографы ашылды, ол кейіннен “Октябрь” кинотеатры аталды. '''1917 жылдың '''қазан-қараша айларында Өскеменде большевиктік ұйымдар құрылды. Большевиктер өз совдептерін құрды. Оған жиырма төрт жастағы майдангер Яков Васильевич Ушанов жетекшілік жасады. '''1918 жылдың''' 14 наурызы күні билік большевиктік совдеп қолына көшті. '''1918 ж.'''- “ Усть-Каменогорская жизнь” газеті шықты. '''1919 жылдың'''жазында Өскемен абақтысында колчактардың қамауындағы қызылдардың көтерілісі болды.Н.Тимофеев пен С.Гончаренко ғана тірі қалды. '''1919 жылдың '''күз айында жергілікті партизан отрядтары бірікті. Бірінші Алтай Қызыл қырандарының полкы құрылды. Полк командирі болып коммунист Никита Иванович Тимофеев тағайындалды. '''1920 жылдың''' бас кезеңінде Кенді Алтайда Кеңес үкіметі орнады. '''1920 жылдың '''4 сәуір күні Халық Үйінде Өскемен қаласының жастары жиналды. Бұл Өскемендік комсомолдардың бірінші жиыны еді. '''1924 ж.'''- Бірінші телефон желісі Қалалық комиссариат пен қалалық Кеңес арасына тартылды. '''1925 ж.'''- Б-4 типті бірінші радиоқабылдағыш құрылды. '''1930 ж., қазан''' – Семей қаласынан әкелінген құрал-жабдықтар негізінде Қалалық телефон станциясы ұйымдастырылды. Бұл құрал-жабдықтар нөмір қоятын құралдан және 20 телефон аппаратынан тұрды. '''1931 жылы''' Рубцовка-Риддер темір-жолының құрылысы басталды. 1938 жылы бұл жол Кенді Алтайды Транссібір және Орта Азия магистралдарымен байланыстырды. '''1934 ж.''' – астық жинау науқанына орай республикамызға Сергей Киров келді. Ол үш күн Шығыс Қазақстанда болды. Осыған орай Большая көшесіне Киров есімі берілді. 1934 жылы Киров сөз сөйлеген көне ғимарат (бұрынғы облыстық Атқару комитеті) қазір тарихи ескерткіш болып саналады. '''1935 ж.'''- облысты аудандармен байланыстрып тұрған әуе жолы ашылды. '''1936 ж.- Атеистік саяси көзқарастың әсерімен Покров храмы құлатылды. Пожарный деп аталатын қалтарма көшеге Максим Горький есімі берілді. '''1939 ж.- Өскемен қаласы Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды. Өскемен су-электр станциясының құрылысы басталды. '''1941 жылдың '''8 мамыры күні жол құрлысының екінші кезеңі басталды. Жол құрлысына соғыстың кедергісі көп болды, бірақ, құрлыс жалғаса берді және соғыстың бірінші жылы аяқталды. '''1942 ж.'''- Мыс өндіретін электролит зауытының құрылысы басталды. '''1947 ж.''', қыркүйек – Мыс зауыты алғашқы металл өнімін берді. '''1949 ж.'''- Қазан айында Үлбі металлургия зауыты өз өнімдерін шығара бастады. '''1950 ж.'''- Металл кадмииін өндіру игерілді. '''1950 жыл''' – түсті металдар ғылыми- зерттеу институтының Алтай филиалы құрылды - “Гинцветмет”- “ Алтайцветмет”. 1955 жылы Түсті металдардың Бүкілодақтық тау-кен институты деп қайта өзгертілді.( ВНИИцветмет) '''1951 жыл'''- Өскемен қалалық пионерлер үйі облыстық деп өзгертілді. '''1951 ж.''' Өскемен мыс зауыты қорғасын-мырыш зауыты деп қайта аталды. '''1952 ж,''' маусым- Қорғасын зауыты алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың қатарынан орын алды. '''1952 ж. '''20 желтоқсан – ГЭС тұңғыш өндірістік ток қуатын берді. '''1953 ж. '''3 маусым- Өскемен су-электр станциясының тұңғыш шлюзы пайдалануға берілді. Маусым айында конденсатор зауытының құрлысы басталды. '''1954 ж'''. қаңтар айында Защита-Зырян темір жолы пайдалануға ұсынылды. '''1955 ж'''. маусым. Жаңа мыс зауыты іске қосылды. Өндіріске бүкіләлемдік стандартқа сәйкес метал өндіруге лайықты жаңа технология енгізілді. '''1956 ж.''', 19 маусым - Өскемен жиһаз фабрикасы бірінші өнімін берді. '''1957 ж''', 30 сәуір - Өскеменде Металлургтердің мәдениет сарайы ашылды. '''1958 ж.''', 15 наурыз - Өскемен телеорталығы тұңғыш теле хабар ұйымдастырды, осыдан кейін телехабарлар үздіксіз жалғасын тапты. '''1958 ж.''', қазан- Өскемен құрлыс- жол институты ашылды. '''1958 ж. '''6 қараша - алаңда В.И.Ленинге ескерткіш тұрғызылды. '''1958 жылы''' Шығыс машина жасау зауытында болат қорытылды. '''1959 ж.''', сәуір - Өскемен конденсатор зауыты алғашқы өнімін берді. ( 62 конденсатор шығарылды.) '''1959 жылдың '''аяғында өскемендік құрылысшылар қала халқына Байланыс Үйін сыйға тартты. '''1961 ж.''', 16 қазан Өскемен аспаптар зауыты тұңғыш өнімін шығарды. '''1962 ж.''', 11 тамыз - Өскемен Орталық мәдениет Үйі ашылды. '''1962 ж.''', 10 қазан- Өскемен титан-магний комбинаты тұңғыш өнімін берді. '''1963 ж.''', 3 наурыз - Өскемен титан-магний комбинатының тәжірибе цехы титан губкасын өндірді. '''1965 ж.''', 27 наурыз - Өскемен титан –магний комбинаты толық пайдалануға ұсынылды. '''1965 ж.''', 12 қазан - Өскемен аэропортына Өскемен-Алматы авиарейсін орындаған АН-24 лайнері қондырылды. '''1965 ж.''', 6 қараша – “Юбилейный” кинотеатры ашылды. '''1968 ж.''', қаңтар. - Өскемен қаласында керамзит зауытының құрлысы басталды. '''1969 ж.''', 22 наурыз- Өскеменде Спорт сарайы ашылды. (5100 орын) '''1970 ж.''', қаңтар – Шығысқазақстандықтардың Мәскеу, Алматы телехабарларын көруіне арналған магистралдық байланыс желісі пайдалануға берілді. '''1970 ж.''', 9 тамыз - Өскеменде Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді. '''1970., қазан''' - “Өскемен” қонақүйі пайдалануға берілді. '''1970., шілде''' - Өскемен жібек-маталар фабрикасының негізі қаланды. '''1973., сәуір''' - Өскеменде екі аудан құрылды: Үлбі және Октябрь аудандары. '''1974 ж., қараша''' – Жаңа Согра поселкесінде бақша өнімдерін өндіретін арнаулы КОКП ХХІІІ сьезі атындағы совхоз құрылды. '''1975., 7 мамыр '''- Өскемен қаласының Ертіс жағалауында Ұлы Отан соғысында қаза тапқан шығысқазақстандықтарға ескерткіш қойылды. '''1975., қыркүйек '''- Өскемен мәдени-ағарту училищесі ашылды. '''1979ж., желтоқсан''' – Жібек –маталар комбинатының 500 тігін станогынан тұратын құрылысының үшінші кезеңі басталды. '''1980 ж.''', мамыр – Шығыс Қазақстан аумағында қорықтар туралы шешім қабылданды: оған Күршім, Тарбағатай, Марқакөл, “ Рахман көлі” қорықтары енді. '''1981., қараша''' – О.Бөкеевтің “ Ән салады шағылдар” кітабы жарыққа шықты. [[Сурет:Восток (Стадион).jpg|thumb|280px|[[Восток (стадион)|Восток стадионы]]]] '''1982 ж.''', тамыз - Өскемен қаласында Қазақстан композиторларының әндеріне арналған фестиваль өтті. '''1986 ж.''', -Малеев кені пайдалануға берілді. '''1987 ж.''', желтоқсан – қатты аязда Үлбі көпірі істен шықты. '''1989 ж.''', облыстық типография құрылысы аяқталды. '''1990 ж.''', 14 маусым.- Зайсан ауданында 9 баллдық күшті жер сілкінісі болды. '''1990ж.''', 12 қыркүйек- Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды. '''1992.ү қаңтар''' - Қалпына келтірілген Троицк Храмына “Христос Вседержитель” иконы қайтарылды. '''1994 ж.,- қаңтар''' - Өскемен қаласындағы тұңғыш жекешелендірілген жоғары оқу орны Шығыс Гуманитарлық институтының негізі қаланды. '''1996 ж., қаңтар''' – 70 жылдан кейін Троицк Храмы қызметін бастады. '''1997., мамыр''' – Шығыс Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді. Қыркүйек айында Краснооктябрьск көшесіне жазушы Мұхтар Әуезовтың есімі берілді. Қазір М.Әуезов даңғылы деп аталады. '''1998 ж.''', 25 қазан – Ертіс өзені арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді. '''1999 ж.''', Қазақстан хоккей құрамасы қысқы Азия ойындарының чемпионы болды.<ref>http://www.oskemen.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730035544/http://www.oskemen.kz/ |date=2008-07-30 }}</ref> == Халық саны == Өскемен қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1897 !!1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 !!2004 !!2005!! 2006 |- |8721 |150 371 |{{өсім}}230 340 |{{өсім}}274 287 |{{өсім}}324 478 |{{өсім}}332 900 |{{құлдырау}}310 950 |{{құлдырау}}294 507 |{{құлдырау}}291 518 |{{құлдырау}}288 509 |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! |- |{{құлдырау}}287 693 |{{өсім}}286 709 |{{өсім}}303 720 |{{өсім}}304 973 |{{өсім}}307 251 |{{өсім}}309 534 |{{құлдырау}}309 510 |{{өсім}}314 069 |{{өсім}}316 893 |{{өсім}}321 202 |{{өсім}}328 294 |{{өсім}}329 090 |- ! 2019!! 2020!!2021 |- |{{өсім}}331 614 |{{өсім}}346 127 |{{өсім}}349 463 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||303720 ||{{өсім}}349463 ||115,1 ||137031 ||{{өсім}}162980 ||118,9 ||166689 ||{{өсім}}186483 ||111,9 |} == Өскеменнің рәміздері == === Өскемен қаласының туы: === [[Сурет:Oskemen-remade.png|thumb|right |200px]] Ту Өскемен қаласының елтаңбасы бейнеленген ортасынан шетіне қарай ығысқан ағаштан тұратын тіктөртбұрышты, ақ түсті мата болып табылады.Ағаштың ұлттық оюмен өрнектелген жолағы бар. Матаның қарама-қарсы жақтарында тілше жасайтын екі диагональді жолақтар бірігеді, бұл [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерінің қосылуын көрсетеді.Мемлекеттік ту көгілдір түсті, ою және диагоналды жолақтар қаланың өлкелік тиістілігін бейнелейді. Түстердің (ақ, көгілдір, елтаңбаның көптүрлігі) тіркесімі тазалықты, байлықты, өркендеуді білдіреді. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы 1:2 === Өскемен қаласының елтаңбасы: === {{main|Өскемен қаласының елтаңбасы}} [[Сурет:Oskemen seal.jpg|thumb|right|90px]] Елтаңбаның негізінде – араларында су кеңістіктері бар тау шыңдары бейнеленген классикалық түрдегі қалқан. Ол жасыл жағалаулармен жиектелген [[Үлбі]] және [[Ертіс]] өзендерін бейнелейді. Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде – қаланың аталуы, төменгі бөлігінде қамалдың орналақан жылы жазылған лентамен оралған күзеттік мұнара. Елтаңбаның түсі: сары – байлық пен күшті, көк – сұлулық пен ұлылықты,жасыл – табиғи байлықты білдіреді. Елтаңбаның ені мен ұзындығының қатынасы 4:3 === Гимні === Жаса, Өскемен! Сөзін жазғандар: В. Юркина, С. Апасова Әнін жазған: С. Апасова 1. В самом сердце Рудного Алтая Над рекой, у каменных высот Ты стоишь как крепость вековая Мира и спокойствия оплот. Подружились Левый с Правым Две судьбы в одну объединив, Всем народом трудовым и славным Крепость в город-сказку превратив! ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск! Встанем рядом и споем друг-другу: "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" 2. Твой металл известен всей планете??? В Атомпроме нет тебя сильней, Здесь в хоккей играют наши дети, В Высшей Лиге знают твой хоккей! Жасай бер қиындық көрместен, Әр күнi дәулетiң өрлеткен. Жасай бер жылдармен жасарып, Ұл-қызың бесiктей тербет сен. ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса! Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп. Мақтанамыз өзiңмен Сүйемiз сенi Оттай ыстық сезiмменен. Славься, Усть-Каменогорск Встанем рядом и споем друг-другу: "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" "Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск, Город казахстанских металлургов!" Город казахстанских металлург == Экология == Бүгінгі күні [[экология]] мәселесі Өскемен қаласы үшін ең өзектілердің бірі болып табылады, өйткені Өскемен [[қала]]сы бірегей урбанизацияланған жүйені көрсететін [[Қазақстан]]ның өте ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады. [[Қала]]да қалыптасқан [[экология]]лық ахуалды ескере отырып, жергілікті атқарушы билікпен экология мәселелеріне және қоршаған табиғат ортасын жақсарту мен тұрақтандыруға бағытталған табиғатты қорғау іс-шараларының орындалуына көп көңіл бөлінеді, олар облыстық және жергілікті бюджет есебі қаражатындағыдай, табиғат пайдаланушы кәсіпорындардың жеке қаражаты есебінен де жоспарлануда және жүзеге асырылуда. [[Сурет:Bulvar oskemen.jpg|thumb|left |250px]] «2008-2010 жылдарға арналған [[Шығыс Қазақстан облысы|ШҚО]] қоршаған ортаны қорғау» өңірлік бағдарламасының аясында Өскемен қаласына шарт бойынша жос-парға сәйкес 2010 жылы облыстық бюджет қаражатынан 54,6 млн теңге бөлінді, олар жыл қорытындысы бойынша 100 % мөлшерінде игерілді. 2010 жылға арналған шарт бойынша нақтыланған жоспарға сәйкес Өскемен қаласын көріктендіру бойынша табиғатты қорғау іс-шараларын жүзеге асыруға жергілікті бюджет қаражаты есебінен 12,1 млн теңге бөлінді, олар 100 % мөлшерінде игерілді. Өскемен қаласының табиғатты пайдаланушы – ірі кәсіпорындарымен [[Қазмырыш|(«Қазмырыш» ЖШС]], [[Үлбі металлургиялық зауыты|«ҮМЗ» АҚ]], [[Өскемен титан-магний комбинаты|«ТМК» АҚ]], [[Өскемен ЖЭО|«Өскемен ЖЭО»]] және «Согралық ЖЭО» ЖШС) 2010 жылы жоспарланған табиғатты қорғау іс-шаралары жыл қорытындысы бойынша жоспарланғанның 108 % игерілді. Өскемен қаласы [[әкім]]інің төрағалығымен экология мәселесі бойынша жұмыс тобы құрылды, оның құрамына облыс жұртшылығы Кеңесінің сараптамалық [[комиссия]] өкілдері кіреді. 2010 жылы жұмыс тобының 12 отырысы өткізіліп, оның жұмыс барысында [[қала]] үшін бірінші кезектегі келесі экологиялық мәселелер зерделеніп, қарастырылды: 1. 2005-2009 жылдар аралығындағы қала атмосферасының ластануына талдау жүргізілді; 2. Қаланың орталық бөлігінде көлік құралдарын доғаруды шектеу арқылы қаланың орталық көшелері босатылды және светофорлар жұмысының мерзімділігі реттелді; 3. Қаланың жолаушылар тасымалдаушы кәсіпорындарының жылжы-малы құрамы шығындылар нормасына сәйкес тексерілді; 4. [[Су]] деңгейінің төмендегені үшін [[Ертіс]] алабын егжей-тегжейлі зерделеу бойынша жұмыс жүргізілді, оның қорытындысында [[Ертіс]] алабы су деңгейінің төмендеуі табиғатты-климаттық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды; 5. [[Атмосфера]] ауасының ахуалын мониторингтеу, зиянды заттарды бейтараптау және [[су]] ағысын тазалау бойынша басқа елдердің тәжірибесі зерделенді және оларды Өскемен қаласына енгізу мүмкіндіктері қарастырылды. Климаты шұғыл континенталдық. Қаңтардағы орташа температура -17 тен -26 градусқа, шілде айында +19,6 тен +23 градусқа дейін көтеріледі. Ауа райының абсалюттік көрсеткіші қыста -55, жазда +41 градус. Жауын шашынның түсу мөлшері әркелкі, негізінен жылына 1000мм. 2004 жылдың 1-қазанына дейінгі мәлмет бойынша қала халқының саны 302,9 мың адам, соның ішінде 292,2 мыңы қала, 10,7 мыңы ауыл тұрғындары. Қала территориясына Меновной ауылдық округына кіретін Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз ауылдары қосылған. Жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттік және атқару органдары арқылы жүргізіледі. Атқару билігін қала әкімі жүзеге асырады. Жергілікті мемлекеттік басқару қызметінің экономикалық және қаржылай негізін қалалық коммуналдық меншік құзырындағы жергілікті бюджет пен мүлік құрайды. Экономикалық құрылымда өнеркәсіп 57%, сауда 29%, құрлыс 10%, көлік және байланыс 2%, ауыл шаруашылығы 1% алады. Өскемен қаласының облыстық жалпы ішкі өнімдегі үлесі өнеркәсіпте 49,7%, негізгі капиталға инвестиция салуда 46,2%, жолаушыларды тасымалдауда 50,4%, сыртқы сауда айналымында 72,1%, саудада 51,7% ауыл шаруашылығында 1,2% құрайды. == Өскемен қаласының құрметті азаматтары == [[Славский Ефим Павлович]], 1898ж.т., Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. [[Мәскеу]] түсті металдар институтын бітіргеннен кейін Орджоникидзе қаласында “ [[Электроцинк]]” зауытының директоры қызметін атқарған. [[Славский Е.Ф.]] машинажасау министрі кезінде Өскемен қаласын дамытуға еңбек сіңірді.. [[Протозанов Александр Константинович]], 1915 ж.т. 1969-1984 жылдар аралығында Шығыс –[[Қазақстан]] обкомының бірінші хатшысы болған. Осы жылдары Жаңа Сограда теплица, сол сияқты, құс фабрикасы, кинотетрлар, мәдениет үйлері тұрғызылды.. [[Михаил Иванович Чистяков|Чистяков Михаил Иванович]] (1917-2006) — майдангер, ақын, [[Қазақстан]] жазушылар Одағының мүшесі. [[Ахат Сәлемхатұлы Күленов|Күленов Ахат Сәлемхатұлы]] (1932-2007) — УК СЦК” АҚ бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірілді. Ахат Сәлемхатович Ертістің сол жағалауына тұрғын –үй коттедждері құрылысын ұйымдастырды, халықтың айтуынша Куленов немесе Металлургтер поселкасы деп аталады. [[Иванов Анатолий Степанович]], 1928., жазушы, “[[Повитель]]”, “Тени исчезают в полдень”, “ [[Вечный зов]]” романдарының авторы. [[Баталов Юрий Васильевич]], Д.Серікбаев атындағы Шығыс –Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Ю. В.Баталовтың тұсында Өскемен құрлыс-жол институты Қазақстанның ең ірі оқу орнының біріне айналды. [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]], (1937 ж.т.), С. Аманжолов атындағы Қазақстан университетінің ректоры. Ережеп Әлхайырұлының ұйымдастыруымен бұл оқу орны Қазақстанда бірінші болып классикалық университет статусын алды. [[Бағдат Мұхаметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Бағдат Мұхаметұлы]] (1946-2013) — қарапайым жұмысшыдан Өскемен титан-магний комбинатының директорлығына дейінгі жолдан өтті. Комбинатты 90-жылдардағы экономикалық қысымнан шығарды. [[Плахута Алексей Егорович]], 1936 ж.т., Ертіс құрлыс басқармасын басқарған. Оның басшылығымен Өскеменде Спорт сарайы, Орталық Мәдениет үйі, [[Ертіс]] жағалауы мен Қызыл қырандар жағалауы, алты мектеп, балалар бақшасы, училищелер, Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға арналған ескерткіш тұрғызылды. [[Коротина Мария Ивановна]], 1927ж.т., бас хирург, жедел жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары . [[Мария Ивановна]] өз өмірін денсаулық сақтау ісіне арнаған жан. == Өнеркәсіп == Қаланың экономикалық ахуалы соғы жылдары тұрақты даму үстінде. Оған жылдан-жылға өсіп келе жатқан өнеркәсіп көрсеткіштері ықпал етіп отыр (2000ж – 12,2%, 2001ж - 116,3%, 2002ж - 102,3%, 2003ж - 105,8%, 2004ж – 105,9%). Экономиканың басты тұтқасы түсті металургия. Бұл сала обылыс, сол секілді қала экономиасының барометрі болып табылады. Қала өнеркәсібі жалпы республика шеңберінде танымал кәсіпорындармен атақты, олар "Үлбі металургиялық зауыты" АҚ, "Қазмырыш" ҰҚ, "Өскемен титан-магний зауыты" АҚ және т.б. Машина жасау кешенінде [[Шығысмашзауыт|«Шығысмашзауыт» АҚ]], [[Азия Авто|«Азия Авто» АҚ]], "Өскемен арматура заводы" АҚ, "Өскемен конденсатор заводы" АҚ басқа да кәсіпорындаржұмыс істеп, негізінен тау кен және өңдеу жабдықтарын, мұнай-газ құбыры арматурасы, автомобиль, конденсатор жасаумен айналысады. Қалада ірі тамақ өнеркәсіптері де орналасқан, атап айтсақ: "Май" ААҚ, "Эмиль" ЖШС, "Үлбі-Комплекс" ЖШС, "Әділ" ААҚ. Өндіріс орындары ет және сүт өңдеу, өсімдік және сары май, кондитер, ликер өнімдерін және т.б. ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге бағытталған. == Мәдениет == === Мұражай === *Облыстық жергілікті тарих мұражайы *Шығыс – Қазақстан Облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай қорығы *Шығыс Қазақстан өнер мұражайы [[Сурет:Abai oskemen.jpg|thumb|right|250px|Абайдың мүсіні]] === Кітапханалар === *А.С.Пушкин атындағы облыстық кітапхана *Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі» *Шығыс Қазақстан Облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасы *Шығыс Қазақстандағы республикалық ғылыми-техникалық кітапхана филиалы *Шығыс Қазақстан облыстық зағиптар мен көзі нашар көретін азаматтардың арнаулы кітапханасы (ШҚО-да жалғыз) == Театрлар мен залдар == *[[Шығыс Қазақстан облыстық драма театры|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]] *Шығыс Қазақстан облыстық филармониясы *Облыстық халықтар достығы үйі *Металлургтер мәдениет сарайы *[[Борис Александров атындағы спорт сарайы]] [[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|right|250px|Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстандық драма театры]] === Кинотеатрлар === *'''Юбилейный''' — 6 кинозал *'''Hollywood''' — 2 кинозал *'''ЭХО''' — 3 кинозал *'''5D''' кинотеатры == Діни ғимараттар == 2017 жылға қалада 28 діни бірлестік жұмыс істейді. Оның ішінде: бес мешіт; Православие приходтары – 7; Протестанттық бірлестіктер – 13; Рим-католик шіркеуі «Қасиетті Розаридің Әулие Мария Мәриям»; Өскемендегі Кришна санасы қоғамы; ШҚО еврей қауымы. Жоғарыда аталған діни бірлестіктерде 25 ғибадат орны бар. == Бұқаралық ақпарат құралдары == === Телеарналар === *'''«Алтай» телеарнасы''' *'''«Атамекен» телеарнасы''' === Радиостанция === * «Радио NS» — 107.0 МГц * «Русское радио» — 100.5 МГц * «Еуропа Плюс Қазақстан» — 101.8 МГц * «TENGRI FM» — 103.5 МГц * «Radio MIX» — 107.9 МГц * «Авторадио Қазақстан» — 104.7 МГц * «Gakku FM» — 106.0 МГц * «Радио Дача» — 102.3 МГц * «Қазақ радиосы» — 104.0 МГц * «Шалқар радиосы» — 105.6 МГц === Газеттер === *«Устинка плюс» апталық ақпараттық газеті *«Менің қалам» апталық газеті *«Рудный Алтай» әлеуметтік-саяси апталығы *«Дидар» саяси апталығы *«7 күн» облыстық газеті *«Заң» заң туралы газет *«Өскемен жылжымайтын мүлік» газеті *«Flash» газеті *«Стимул» газеті *«Моя усадьба» газеті *«Регион-Press» газеті *«Вестник компании» газеті *«Из рук в руки» жеке хабарландырулар газеті *«1000 объявлений» жеке хабарландырулар газеті *«Всё для вас» жеке хабарландырулар газеті *«Авто Инфо» жарнамалық және ақпараттық газеті *«Реклам» газеті == Білім мен ғылым == 2017 жылдың 1 шілдедегі жағдай бойынша қалада 44 мектеп жасына дейінгі балалар мекемелері және 48 мектеп жұмыс істеді (оның ішінде 2 жеке). === Орта кәсіптік білім беру === *С. Аманжолов ат. ШҚУ Жоғарғы колледжі *Д. Серікбаев ат. ШҚТУ Жоғарғы техникалық колледжі *Шығыс Қазақстан менеджмент пен технология колледжі *Өскемен медициналық колледжі *Техника-экономикалық колледжі *Құмаш Нұрғалиев атындағы колледжі *Шығыс Қазақстан заң колледжі *Шығыс Қазақстан техника-экономикалық колледжі *Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі (ШТГК) *Өскемен құрылыс колледжі *Өскемен техникалық колледжі *Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі *Қазақстан-Корей «Квансон» колледжі *Көлік және өмір қауіпсіздігі колледжі *Кәсіптік оқыту және сервис колледжі *Стоматологиялық колледж *Бизнес пен құқық колледжі *Абдуллин бауырларының атындағы Шығыс Қазақстан өнер колледжі *ҚАЕУ колледжі *Өскемен политехникaлық колледжі === Жоғарғы оқу орындары === *[[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] *[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті]] *[[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Американдық еркін университеті (ҚАЕУ)]] *Шығыс Қазақстан аймақтық университеті (ШҚАУ) *Алматы Экономика және Статистика Академиясы (АЭСА) *филиалдар: **Өскемендегі Г.В.Плеханов атындағы Ресей экономикалық университеті филиалы **Өскемен филиалы «Ақпараттық технологиялар» жеке мекемесі Қалада КСРО министірлігінің Кеңесімен шешімімен Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және тау-кен металлургия институты ретінде құрылған [[1950 жыл]]дан бастап [[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] жұмыс істейді. == Өскемен мәдениетте == Қала [[Николай Иванович Анов|Николай Ановтың]] «Пропавший брат» және «Огни на Иртыше» кітаптарында, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай Чекменёвтың]] «Семиречье» романында, «[[Гауһар тас аңшылары|Охотники за бриллиантами]]» телесериалда, «[[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж]]» бен «[[Тағдыр тәлкегі немесе жеңіл буыңызбен!|Тағдыр тәлкегі»]] фильмінде айтылады. [[Павел Николаевич Васильев|Павел Васильевтің]] «Серафим Дагеев қаласы» және [[Михаил Иванович Чистяков|Михаил Чистяковтың]] «Усть-Камень» өлеңдері Өскеменге арналған. Виктор Дьяковтың «Дорога в никуда» романында, «Путешествие на Бухтарму» әңгімеде кездеседі. == Қала басшылары == === [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Әкімдер]] === #[[Николай Тимофеевич Носиков]] (1992 — 1995) #[[Юрий Анатольевич Кудинов]] (1995 — 1997) #[[Александр Александрович Лукин (саясаткер)]] (16 мамыр 1997 — 1999) #[[Вера Николаевна Сухорукова]] (қыркүйек 1999 — қаңтар 2003) #[[Александр Васильевич Гречухин]] (қаңтар 2003 — қаңтар 2004) #[[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]] (15 қаңтар 2004 — қаңтар 2005) #[[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]] (қаңтар 2005 — 30 мамыр 2005) #[[Александр Михайлович Быстров]] (30.05.2005 — 2006) #[[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]] (14.09.2006 — 2007) #[[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]] (наурыз 2007 — тамыз 2008) #[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (тамыз 2008 — 2009) #[[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]] (наурыз 2009 — ақпан 2012) #[[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]] (3 ақпан 2012 — 25 мамыр 2013) #[[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]] (25 мамыр 2013 — 20 сәуір 2016) #[[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]] (20 сәуір 2016 — 3 мамыр 2017) #[[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]] (30 мамыр 2017 — 16 тамыз 2018) # [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] (20 тамыз 2018 — бүгінгі күндері) == Туыстас қалалар == *{{flagicon|South Korea}} [[Каннын]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] — 2011 жылдан бастап. *{{flagicon|Turkey}} [[Бурса]], [[Түркия]] — 2011 жылдан бастап. *{{flagicon|Belarus}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]]. *{{flagicon|Israel}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] — 2012 жылдан бастап. *{{flagicon|Russia}} [[Барнауыл]], [[Ресей]] — 2012 жылдан бастап. *{{Ту|Моңғолия}} [[Өлке (қала)|Өлке]], [[Моңғолия]] — 2018 жыл 1 ақпаннан бастап. == Суреттер == [[Сурет:DKM uka.jpg|thumb|right|200px|Металлургтер мәдениет сарайы]] [[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|200px|Бәйтерек]] [[Сурет:Ust1.jpg|thumb|200px|center|Қаланың типтік шағын ауданы]] [[Сурет:Усть-Каменогорск, река Ульба 20241002 01.jpg|thumb|200px|center|Үлбінің Өскеменнен көрінісі]] [[Сурет:Aleksandrov Sports Arena.JPG|200px|thumb|center|Борис Александров атындағы спорт кешені]]]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шығыс Қазақстан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] [[Санат:Өскемен]] k3one7ayykv3af4zsw3c8wiwn8m0p11 0 3780 3653607 3652496 2026-09-11T17:53:58Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653607 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Беларусь Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-be|Рэспубліка Беларусь}} |Атау септігі = Беларусь |Елтаңба = Coat of arms of Belarus (2020).svg |Байрақ = Flag of Belarus.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = {{lang|be|Мы, беларусы»}} —<br>«біз, беларустар |Аудио = My Belarusy instrumental.ogg |Картада = Europe-Belarus.svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 46|lon_sec = 0 |region = BY |CoordScale = |Тілдері = [[беларус тілі]], [[орыс тілі]] |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[25 тамыз]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:Coat of arms of Minsk.svg|22px]] [[Минск]] |Ірі қалалары = Минск, [[Гомель]], [[Могилёв]], [[Витебск]], [[Гродно]], [[Брест (Беларусь)|Брест]] |Басшы қызметі = [[Беларусь президенті|Президенті]]<br />[[Беларусь премьер-министрлерінің тізімі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]<br />[[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |Жер аумағы = 207 595 |Жер аумағы бойынша орны = 84 |Судың үлесі = 1,4 |Этнохороним = |Жұрты = {{құлдырау}} 9 056 080<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/ssrd-mvf_2/natsionalnaya-stranitsa-svodnyh-dannyh/naselenie_6/chislennost-naseleniya1_yan_poobl//|title=Численность населения на 1 января 2018 г. по областям Республики Беларусь|website=www.belstat.gov.by}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 97 |Сарап жылы = 2026 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 43,62 |Тығыздық бойынша орны = 142 |ЖІӨ (АҚТ) = {{Өсім}} 221,186 млрд.<ref name="imf2">{{Cite web | title = Belarus - Report for Selected Countries and Subjects |date= April 2019 | publisher = International Monetary Fund |url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=14&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= | accessdate = 8 July 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 73 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{Өсім}} 24 016<ref name="imf2" /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 71 |ЖІӨ (номинал) = {{Құлдырау}} 71,18 млрд.<ref name="imf2" /> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 74 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{Құлдырау}} 7790<ref name="imf2" /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 82 |АДИ = {{Өсім}} 0,824<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2023 |АДИ бойынша орны = 65 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Беларусь рублі]] (BYN) |Интернет үйшігі = [[.by]] |ISO = BLR |Телефон коды = 375 |Уақыт белдеуі/Уақыт белдеулері = +3 |Түсініктемелер = }} '''Беларусь''' ({{lang-be|{{audio|Be-Belarus.oga|Беларусь}}}} {{IPA|bʲɛlaˈrusʲ}}), ресми аталуы — '''Беларусь Республикасы''' ({{lang-be|{{audio|Be-Republic of Belarus.oga|Рэспубліка Беларусь}}}}, аббревиатурасы — '''БР''') — [[Шығыс Еуропа]]дағы мемлекет. Жерінің көлемі — 207,6 мың км². Халқы — 9 миллион 451 мың адам. Негізгі халқы — [[беларустар]] (80%), бұған қоса [[орыстар]] (13,6%), [[поляктар]] (4,1%) тұрады. Астанасы — [[Минск]] (1,6 млн.). Ірі қалалары [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Витебск]], [[Гомель]]. Әкімшілік басқарылуы тұрғысынан жағынан 6 облысқа бөлінеді. Мемлекеттік тілдері — [[беларусь тілі|беларус тілі]] және [[орыс тілі]]. Діні — [[православие]] (70%). Ақшасы — [[беларусь рублі]]. Ұлттық мейрамы — 3 шілдедегі [[Республика күні]]. [[Мемлекет]] басшысы — [[президент]]. Жоғарғы заң шығарушы органы — екі палаталы [[парламент]] (Ұлттық жиналыс). Ол төменгі (өкілдер кеңесі) және жоғарғы (Республика Кеңесі) палаталарынан тұрады. == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Belarus provinces english.png|thumb|alt=A.|Әкімшілік аумағы]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="65%" |+ Беларусь Республикасының облыстары ! <center>Облыс</center> ! <small>Пошта<br />индексі</small> ! <center>Құрылған<br />күні</center> ! <center>Халқы</center> ! <center>Әкімшілік орталығы</center> |- | [[Брест облысы]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 желтоқсан]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>1 401 000 | [[Брест (Беларусь)|Брест]] |- | [[Витебск облысы]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 қаңтар]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>1 231 000 | [[Витебск]] |- | [[Гомель облысы]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 қаңтар]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>1 464 500 | [[Гомель]] |- | [[Гродно облысы]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 қыркүйек]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 072 000 | [[Гродно]] |- | [[Могилёв облысы]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 қаңтар]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>1 095 000 | [[Могилев]] |- | [[Минск облысы]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 қаңтар]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>1 422 000 | [[Минск]] |} == Тарихы == Қазіргі Беларусь жеріне адамдар қола дәуірінен бастап қоныстанған. * ІІ-V ғасырларда аталған өңірге [[Днепр]] бойынан [[славяндар]] келе бастайды. * ІХ ғасырда жергілікті тайпалар соларға сіңісіп кетеді. Осы кездерде славяндардың 3 ірі тайпа бірлестігі қалыптасады: Полесье мен Орталық өңірде дреговичтер, [[Сож өзені]] алабына радимичтер, [[Батыс Двина]] бойы мен Днепрдің жоғарғы жағына [[кривичтер]] қоныстанған. ІХ ғасырда [[Киев Русі]]нің құрылуына байланысты Беларусь жері бірте-бірте соның құрамына енеді. * ІХ-ХІ ғасырларда егіншілік кең тарап, [[мал шаруашылығы]] дамыды, [[қолөнер]] кәсібі өркендеді. Киев Русінің ыдырауы салдарынан бірнеше ұсақ князьдіктер пайда болды. Оларды ХІІІ ғасырдың 2-жартысында [[Ұлы Литва]] князьдігі түгелдей қосып алады. * ХІV ғасырдың аяқ кезінен бастап кейбір қалалар (Брест, Гродно, [[Минск]], [[Могилев]]) өзін-өзі билеу құқын алады. Беларусь көпестері Ресей мен Батыс Еуропа арасында зор көлемде делдалдық сауда жүргізе бастады. ХІV ғасырдың аяғында [[Тевтон ордені]] шабуылы күшейгендіктен, 1385 жылы Польша мен Литва арасында Крево униясы жасалынды. Орден әскері талқандалғаннан кейін (қара [[Грюнвальд шайқасы]]) 1413 жылы [[поляктар]] мен [[литвандар]] арасында жаңа уния (Городельск) жасалынады. Бұл келісім бойынша Ұлы Литва князьдігінің дербестігі сақталады, бірақ поляк королі оның үстінен қарайтын болады. Литва князьдігінің Ливон соғысында (1558-1583) Ресейден соққы алуы оны Польшамен бірігуге мәжбүр етті. * 1569 жылы Люблин униясы бойынша Ұлы Литва князьдігі мен Польша корольдігі бірігіп, [[Речь Посполитая]] мемлекетін құрды. Осы кезден мектептер мен шіркеулерде поляк тілі беларусь тілін ығыстырып, котолик діні енгізіле бастады. * 1648 жылы басталған Украинадағы ұлт-азаттық қозғалыс Беларусьті де қамтыды. * ХVІІІ ғасырдан бастап поляктарға қарсы ұлт-азаттық қозғалыс онан әрі күшейіп кетеді. Речь Посполитаяны үш рет бөлісудің нәтижесінде (1772, 1793, 1795) Беларусь жерлері Ресейге өтті. ХІХ ғасырдан бастап Беларусьтің экономикалық дамуы тездетілді. Теміржолдар салынып, зауыт, фабрикалар көбейді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|І дүниежүзілік соғыс]] (1914-18) кезінде Беларусь жерінде соғыс қимылдары болып, бүліншілікке ұшырады. * 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін 1917 жылы шілдеде құрылған Белорус радасы тәуелсіз мемлекет болу жолында күрес жүргізеді. Олар 1918 жылы ақпанның 19-ынан 20-сына қараған түні [[Польша|Поляк]] легиондары корпусымен бірігіп, Минск қаласын басып алады да, Беларусь Халық Республикасын құрады. 1919 жылы қаңтарда бұл үкіметті [[Қызыл Армия]] жасақтары құлатты. Оның орнына 1919 жылы 1 қаңтарда [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Белоруссия Кеңестік Социалистік Республикасы]] (БКСР) құрылып, 1922 жылы 30 желтоқсанда [[КСРО]] құрамына енеді. [[Молотов-Риббентроп пакты|Молотов — Рибентроп келісімі]] бойынша 1939 жылы қараша айында БКСР Батыс Белоруссиямен қосылып, аумағы ұлғаяды. [[Сурет:BrestFortress7.JPG|left|thumb| alt=A.| ''[[Брест қамалы]]''.]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс|ІІ дүниежүзілік соғыс]] кезінде Беларусь жері тағы да неміс әскерлерінің қоластында қалып, зор ауыртпалықтарға ұшырады. Соғыстан кейін қираған шаруашылықты қалпына келтіру жұмыстары жүргізіледі, өнеркәсіптің жаңа салалары (автомобиль, кеме, трактор жасау, т.б.) құрылады. Экономикасы дамиды. Ауылшаруашылығы өнімдері де артты. Ағаш өңдейтін, қағаз жасайтын кәсіпорындар ашылды. * 1990 жылы Беларусь Жоғарғы Кеңесі елдің тәуелсіздігін жариялады. * 1991 жылы 8 желтоқсандағы [[Беловежск келісімі|Беловеж келісімінен]] кейін Кеңес Одағы таратылып, Беларусь толық тәуелсіздік алды. * 1994 жылы 10 шілдеде алғашқы президенті болып [[Александр Григорьевич Лукашенко|А.Г. Лукашенко]] сайланады. Беларусь Қазақстан тәуелсіздігін 1991 жылы таныды. Екі ел арасында экономикалық, кедендік және мәдени келісімдер жасалынып, достық қарым-қатынас орнаған. Беларусь Кеден одағына, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-на]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД-ға]] мүше. Ресей Федерациясымен Беларусь арасында қол қойылған (1999, желтоқсан) шартқа сәйкес жаңа одақтық келісім жасалынды. Беларусьта ''химия өнеркәсібі, [[автомобиль]] және [[трактор]] жасау, қорғаныс өнеркәсіп кешендері, электр бұйымдарын шығару, ет-сүт, ауылшаруашылығы'' және т.б. өндіріс салалары дамыған. Республикада ''[[калий]], [[тұз]], [[көмір]], [[мұнай]], [[темір]], [[фосфорит]]'' кен орындары бар. * XX ғасырдың 90-жылдары ел экономикасы дағдарысқа ұшырап, жалпы ішкі өнім 10 жыл ішінде 12%-ке төмендеп кетті. Экономикалық құрылымындағы мемлекеттік емес салалардың үлесі экономикада 34%, (1998), ал шеттен тартылған инвестиция мөлшері 6,5% (1997). Негізінен Кеден одағы елдеріне (Ресей, [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]]) жүк тасушы автомобильдер, тракторлар, тоңазытқыштар, кір жуатын машиналар және т.б. электр бұйымдары, химия және ет-сүт өнімдерін экспортқа шығарады. Елде жылу-электр ресурстары (мұнай, табиғи газ, таскөмір) мүлдем жеткіліксіз болғандықтан, отындық шикізатты шеттен, соның ішінде 60%-дан астамын Ресейден әкелуге мәжбүр. Бұған қоса қара және түсті металлургия, халық тұтынатын тауарлар, ағаш өнімдері, цемент шеттен әкелінеді. Экономикалық байланыстардың үзілуі, жылу-электр ресурстарына бағаның көтерілуі ел экономикасын аса қиын жағдайда қалдырды. Дегенмен ұсақ өндіріс салаларында 900 шетелдік және 2000-нан аса бірлескен кәсіпорындар (негізінен Польша, ГФР, АҚШ фирмалары) жұмыс істейді. Негізгі сауда серіктестері: Ресей, [[Украина]], Польша, [[Германия]] елдері. == Географиясы == [[Сурет:Strusta Lake - Panorama.jpg|left|thumb| alt=A.| [[Витебск облысы]]ндағы [[Струсто]] өзені]] Беларусь Республикасы солтүстік-батысында [[Литва]] және [[Латвия]] мемлекеттерімен, шығысында [[Ресей]]мен, оңтүстігінде [[Украина]]мен, ал батысында [[Польша]]мен шектеседі. Беларусь [[Шығыс Еуропа]] жазығында [[Днепр]], [[Батыс Двина]] мен [[Неман]] өзендерінің аңғарларын алып жатыр. Жерінің басым бөлігі теңіз деңгейінен 100—200 м ғана биік. Климаты қоңыржай континенттік. Қысы аса суық емес, ылғалды; жазы салқын, жаңбырлы. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 600 — 700 мм. Батпақ жиі кездеседі. Басты өзендері: [[Днепр]] (салалары [[Припять]], [[Сож]], [[Березина]]), Батыс Двина, [[Неман]] (саласы — [[Вилия]]). Жерінің 33%-і орман болып келеді. Ормансыз жерлері — шалғын, жайылым. Хайуанаттардан [[зубр]], [[елік]], [[Тиіндер|тиін]], [[түлкі]], [[Қояндар|қоян]], т.б. мекендейді. [[Березина қорығы]] мен [[Беловеж нуы]] сирек кездесетін аңдардың көбеюіне септігін тигізуде. == Саясаты == {{main|Беларусь саясаты}} {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:center;"| [[Сурет:Александр Лукашенко (12-04-2022).jpg|120px]] | style="text-align:center;"| [[Сурет:Roman Golovchenko (28-04-2021).jpg|120px]] |- | style="text-align:center;"|[[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]<br /><small>[[Беларусь президенті|Президент]]</small> | style="text-align:center;"|[[Роман Александрович Головченко|Роман Головченко]]<br /><small>[[Беларусь премьер-министрі|Премьер-министр]]</small> |} Ресми түрде Беларусь — [[Президенттік республика|президенттік республика жүйесінде]]гі тәуелсіз мемлекет.<ref>{{Cite web|url=https://president.gov.by/ru/gosudarstvo/constitution|title=Конституция Республики Беларусь|publisher=[[Беларусь президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-05-17|lang=ru}}</ref> 1994 жылдан бергі [[Беларусь президенті|президенті]] — [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]<ref>{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/president/biography/full|title=Біяграфія Прэзідэнта Рэспублiкi Беларусь А.Р. Лукашэнка|lang=be|publisher=[[Беларусь президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-05-17}}</ref> және 2020 жылдан бастап [[Беларусь премьер-министрі|премьер-министрі]] — [[Роман Александрович Головченко|Роман Головченко]].<ref>{{Cite web|url=http://www.government.by/ru/prime-minister/|title=Премьер-министр Республики Беларусь|lang=ru|publisher=[[Беларусь Министрлер кеңесі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-05-17}}</ref> Елдің парламенті [[Беларусь Ұлттық Жиналысы]] екі палатаға бөлінеді: жоғарғы [[Республика Кеңесі (Беларусь)|Республика Кеңесі]]<ref>{{Cite web|url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/239085-muhtar-kul-muhammed-belarus-ulttyk-zhinalysy|title=Мұхтар Құл-Мұхаммед Беларусь Ұлттық Жиналысы Республика Кеңесінің тұрақты комиссиясының төрағасымен кездесті|lang=kk|publisher=DKN World News|date=2020-06-06|accessdate=2023-05-17}}</ref> және төменгі [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]<ref>{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/217994-belarus-memleketinde-opasyzdyk-zhasagan-sheneunikterge-olim-zhazasy-engizildi/|title=Беларусь мемлекетінде опасыздық жасаған шенеуніктерге өлім жазасы енгізілді|lang=kk|publisher=ТҮРКІСТАН|author=ЖАРЫЛҒАСЫН, Әнел|date=2023-03-25|accessdate=2023-05-17}}</ref>. Парламент палаталарының екеуінде де мандаттарының көпшілігіне ие [[Беларусьтегі саяси партиялар|саяси партия]] — про-президенттік [[Белая Русь]] партиясы. Лукашенконың [[Авторитаризм|авторитарлық]] әкімішілігі,<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64864490|title=Svetlana Tikhanovskaya: Exiled Belarus opposition leader sentenced to 15 years|lang=en|publisher=[[BBC]] News|date=2023-03-06|accessdate=2023-05-17|author=GREENALL, Robert}}</ref> жеке басына табынуы,<ref>{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/cellar/31066.html|title=Ці існуе культ асобы Лукашэнкі? Разабраліся на дзесяці канкрэтных прыкладах|lang=be|publisher=Зеркало|date=2023-01-23|accessdate=2023-05-17}}</ref> оппозицияға қысым көрсетуі<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/belarus-opposition-told-be-ready-democracy-push-rumours-leaders-ill-health-swirl-2023-05-15/|title=Belarus opposition told to 'be ready' for democracy push as rumours of leader's ill health swirl|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2023-05-15|accessdate=2023-05-17}}</ref> себебімен «Еуропаның соңғы диктаторы»<ref>{{Cite web|url=https://qazaqtimes.com/article/58013|title=«Еуропаның соңғы диктаторы» президент сайлауына қатысатынын мәлімдеді|lang=kk|publisher=Qazaq Times|date=2019-03-02|accessdate=2023-05-17|author=ҚЫЗЫРБЕКҰЛЫ, Есдәулет}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/belarus_press_review_on_controversial_election_results/2257638.html|title=«Еуропадағы соңғы диктатор» неге орнында қалды?|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2010-12-24|accessdate=2023-05-17}}</ref> атағын алған. Елдегі сайлаулар демократиялық болып саналмайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2020/08/10/7113023/|title=Германия жестко раскритиковала власти Беларуси за недемократические выборы|lang=ru|publisher=Европейская правда|date=2020-08-10|accessdate=2023-05-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newbelarus.vision/explainer-elections/|title=Explainer: how do we know that Belarusian election was rigged and who won the race?|lang=en|publisher=Цэнтр новых ідэй|date=2020-08-01|accessdate=2023-05-17}}</ref> == Табиғаты және табиғат ресурстары== Беларусь аумағы Ежелгі Орыс платформасы негізінде қалыптасқан жазықтар алып жатыр. Батпақты сипат алатын ойпаттардың ең ірісі оңтүстікте орналасқан - Беларусь [[полесье]]сі. Ел аумағы батыстан шығысқа кесіп өтетін салыстырмалы түрде биік [[қыраттар]] мен [[жалдар]] жүйесін жалпы атпен [[Беларусь жалы]] деп атайды. Ел аумағында ең биік бөлігі болып саналатын [[Минск қыраты]] (345м) солтүстіктен батысқа қарай орналасқан. Жер бедерінің тегіс болуы Беларусь аумағын ауыл шаруашылық мақсатта пайдалану мүмкіндігін арттырғанмен, [[батпақтар]]дың көп болуы қосымша [[мелиорация]]лық шаралар жүргізуге қажет етеді. Ежелгі [[платформа]] шегінде жатуы минералды шикізат құрамында да әсер еткен. [[Солигорск]] маңында [[калий тұздарының]] дүние жүзіндегі ең ірі кен орындарының бірі (барланған қоры 42 млрд т.) орналасқан. [[Мозырь]], [[Давыдов]] кен орындарында [[ас тұзының]] едәуір мол қоры бар. Ел аумағында құрылыс материалдары ([[cаз балшық]]тар мен [[құмдар]], [[қиыршық тастар]], [[құрылыс тастары]], [[цемент]] және [[шыны шикізаты]]) да мол. Беларусь жеріне [[қоңыржай]] континентті климаты тән. Ел аумағында климат көрсеткіштері үлкен айырма жасамайды. Қыс кезінде ауа райының кенеттен құбылуы жиі байқалады. Қаңтардың орташа температурасы -5-тан -8 градусқа дейін өзгеріс жасайды. Жазы қоңыр салқын, жаңбырлы, әдетте, шілденің орташа температурасы +15 градустан жоғары болады. Бұлтты, бұлыңғыр, күндер саны басым, жауын-шашынның жылдық мөлшері 500-700 мм шамасында. Ауыл шаруашылығын жүргізуде ылғал мөлшері жеткілікті болғанымен, кейбір дақылдарды өсіруге жылу жетпейді. Беларусь арқылы [[Днепр]] мен оның салалары: [[Припять]], [[Березина]] және [[Неман]], [[Батыс Двина]], [[Батыс Буг]] өзендері ағады. Жазықтан ағатындықтан ағысы баяу болатын бұл өзендер сол сулы келеді. Елде жалпы саны 4 мыңнан асатын ірілі-ұсақты көлдер бар. Көлдер әсіресе солтүстікте көп, елдің бұл бөлігін [[Поозерье]] деп атайды. Елдегі ең ірі көл [[Нарочь көлі]], оның ауданы 80 км.кв., тереңдігі - 25м. Ішкі сулар, негізінен, елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Батпақтар Беларусь жерінің 20 пайызын алып жатыр. Елдің солтүстігінде шымды [[күлгін топырақта]] [[шыршалы ормандар]], орталық бөлігінде құмды топырағында [[қарағайлар]] өседі. Жалпы алғанда, ормандар ел аумағының үштен бір бөлігін алады. Елдің [[Польша]]мен шекарасында [[Беловеж нуы]] созылып жатыр. Мұнда жасы жүзден асқан алып қарағайлар өседі және орман зонасының көптеген жануарлары мекендейді. Беларусь жерінің қайталанбас табиғатын сақтап қалу мақсатында [[Беловеж]] ұлттық саябағы, [[Березин]], [[Припять]] және [[Полесье]] қорықтары ұйымдастырылған. Полесье радиациялық-экологиялық қорығы шекаралас [[Украина]]ның [[Чернобыль апаты|Чернобыль АЭС]]-індегі жойқын апаттан кейін, радиоактивті ластанудың табиғи ортаға қалай әсер ететінін арнайы зерттеу мақсатында құрылған. Жалпы Беларусь жеріндегі мыңдаған [[гектар]] ауыл шаруашылықты алқаптар радиациялық жағынан қауіпті аудандар табылады. ==Сыртқы экономикалық байланыстары == Географиялық орнының ерешеліктеріне байланысты Беларусь Республикасының сыртқы экономикалық байланыстарында Еуропа елдері мен Ресей басты орын алады. Әсіресе соңғы жылдары Ресеймен одақ құруы және кедендік бөгеттердің жойылуы екі ел арасындағы байланыстарды нығайта түсті. Беларусь Ресейден жасанды каучук, мұнай мен газ, көмір элект энергиясын және қара металлургия өнімдерін, өсімдік майын сатып алады. Беларусь экспортында Германия мен Польшаның да үлесі жоғары. Беларусь шетке машина жасау және химия өнеркәсібінің өнімдерін, көлік құрал-жабдықтарын, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері өнімдерін сатады. 2008 жылғы сыртқы саудадағы экспорт үлесі 33 млрд, ал импорт үлесі 39,2 млрд АҚШ долларын құрады. Елде 1,5 мыңға жуық бірлескен, 500-дей шетел кәсіпорындары жұмыс істейді. Бұл істе әсіресе Польша, Германия, Италия және АҚШ фирмалары белсенділік танытқан. Беларусь экономикасында дүниежүзінің 66 елінің инвестициялары тартылған, қаржы көлемі жөнінен АҚШ мен Германия жетекші орында. 2012 жылғы Қазақстан мен Беларусь арасындағы тауар айналымы 760 млн АҚШ долларына жетті. == Халқы == 2004 жылдың соңына қарай Беларусь халқының саны 9,8 млн адамға жетті. Беларусь Республикасы — [[ТМД]] елдері арасында халықының саны өте баяу өсіп келе жатқан елдердің бірі. Табиғи өсу 2000 жылы - 0,5%-ды құрады, яғни ел бойынша туудың орташа көрсеткіші - 9‰, ал өлім 14‰ шамасында болды. Қазіргі кезде ауыл мен қаланың демографиялық көрсеткіші үлкен айырма жасап оыр. Қалада туу 12‰ болса, ауылды жерде бұл көрсеткіш - 8‰. Өлім тиісінше 9‰ және 18‰ болды. Беларусь тұрғындарының өмір сүру ұзақтығы - 68 жас. Халық санының өзгеруіне көші-қон да елеулі түрде әсер етеді. Жалпы алғанда, Беларусь жерінен көшіп кекендер санынан көшіп келгендер саны әлдеқайда артық. === Әдебиеті === [[Сурет:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|alt=A.| ''Беларусь жазушысы В.И. Дунин-Марцинкевич''.]] Беларусь жазба әдебиетінің тарихы Киев Русі дәуірінен басталады. * 14 — 16 ғасырларда Беларусь Ұлы Литва князьдігі құрамында болған кезде беларусь тілі мемлекеттік тіл болды, дипломатиялық қарым-қатынаста, сот және басқару орындарында пайдаланылды, сонымен бірге беларусь тілінде “Литванметрикасы” (Ұлы Литва князьдігінің Статуты) сияқты жазбалар көшірілді. * 16 ғасырда гуманист, ағартушы [[Франциск Скорина]] тұңғыш рет Беларусь жерінде кітап басып шығаруды қолға алды. * 1696 ж. Польша сеймі мекемелерде, мектептерде беларусь тілін пайдалануға тыйым салды, бұл тілде кітап басып шығару тоқталды. Осыдан кейін Беларусь халқының азаттығын аңсаған авторсыз өлеңдер, интермедиялар, мектеп театрларына арналған драмалар шыға бастады, бірақ оларда халық ауыз әдебиетінің сарыны басым болды. * 18 ғасырдың аяғында Беларусьтің Ресейге қосылуы жаңа әдебиеттің дамуына қолайлы жағдай жасады. * 19 ғасырдың 1-жартысында езілген халықтың мұң-шерін жырлаған ''“Энеида сыры”'', ''“Парнасқа шыққан Тарас”'' тәрізді шығармалар жарық көрді. Алайда Ресей патшасының отаршылық саясаты Беларусь мәдениетінің өркендеуіне едәуір бөгет жасады. Беларусь тілінде сөйлегендер, шығарма жазғандар қуғынға ұшырады, сондықтан ақын, жазушылар өз туындыларын қолжазба түрінде таратуға мәжбүр болды. Бұлардың көбі жоғалып кетті. Тек [[Багрим|П. Багримнің]] ''“Ойна, ойна, жас жеткіншек”'' (1829) атты жалғыз ғана өлеңі сақталған. * 19 ғасырдың аяқ шенінде сыншыл реализм бағытындағы шығармалар туа бастады. Беларусь әдебиетінің бұл кезеңдердегі дамуына [[Дунин-Марцинкевич|В.И. Дунин-Марцинкевич]] (1807 — 1884) елеулі үлес қосты. Кейінірек [[Богушевич Францишек|Ф. Богушевичтің]] (1840 — 1900), [[Лучина|Я. Лучинаның]] (И. Неслуховский, 1851 — 1897), [[Гуринович|А. Гуриновичтің]] (1869 — 1894), [[А. Абуховичтің]] (1840 — 1905) өлең-жырлары, поэмалары жарық көріп, әдебиетті өркендетуде үлкен рөл атқарды. * 1905 жылғы демократиялық қозғалыс Беларусь әдебиетінің жаңа қарқынмен дамуына қолайлы жағдай жасады. Халықтың азаттыққа ұмтылуы, ой-сананың өсуі [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], Тетка (А. Пашкевич, 1876 — 1916) шығармаларынан айқын көрінді. Әсіресе, Пашкевичтің ''“Азаттыққа аттаныс”'', ''“Беларусь скрипкасы”'' (1906) атты жинақтары — азаттық рухындағы туындылар. Янка Купала мен Колас шын мәніндегі халық ақындары ретінде өздерінің көптеген өлең-жырларында, кітаптарында халықтың мұң-зарын, азаттыққа ұмтылысын суреттеді. Қазан төңкерісінен кейін Беларусь әдебиеті идеологиялық қысымға қарамастан қарқынды дамыды. * 1939 ж. елдің батыс және шығыс бөліктерінің қосылуы нәтижесінде М. Танк, Ф. Пестрак, А. Кулешов, П.Панченко, Э. Огнецвет, А.Русак сияқты таланттар ұлттық әдебиеттің ірі өкілдеріне айналды. Ұлы Отан соғысынан кейінгі дәуірде Беларусь әдебиеті жаңа қарқынмен дамыды. И. Шамякин, И. Мележ, Я. Брыль, В. Быков, Р.Бородулин, т.б. көптеген ақын-жазушылардың романдары мен повестері, өлеңдері мен поэмалары Беларусь әдебиетін жаңа биікке көтерді. Әдебиеттану мен әдеби сын саласынан А. Адамовичтің, С. Александровичтің, В. Борисенконың, т.б. еңбектері танымал болды. Б. жазушылары мен ақындарының шығармалары бұрынғы КСРО халықтарының және шет ел тілдеріне аударылып, дүниежүзілік әдебиет қорынан берік орын алды. Қазақ оқырмандарына Купала, Колас, Бровка, Танк, Шамякин, Мележ, Брыль, Быков сияқты дарынды ақын-жазушылар туындылары жақсы таныс. === Өнері === Беларусьтің Киев Русі дәуірінен жеткен сәулет өнерінің ескерткіштері — [[София соборы]], Полоцкідегі [[Спасс-Евфросиньевская шіркеуі]], Витебскідегі [[Благовещенск]] және Гроднодағы [[Коложск]] шіркеулері. 17 ғасырда Ресейде ''“беларусь өрнегі”'' деп аталатын беларусь суретшілерінің әдісі кең тарады. Беларусьтің бейнелеу өнері 18 ғасырға дейін бірыңғай діни сипатта дамыды. Бұл саладағы алғашқы шынайы өмірлік материалды арқау еткен туынды — белгісіз автордың ''“Слуцкілік князь Олельковичтердің портреті”'' деген шығармасы (17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басы). Ресейге қосылған кезден бастап (18 ғасыр). Беларусь өнері мен мәдениеті жаңа бағытта дамыды. [[Санкт-Петербург]] Көркемсурет академиясы мен Мәскеу сурет училищесінен білім алған Беларусь суретшілері [[Хруцкий|И.Т. Хруцкий]], [[Зарянко|С.К. Зарянко]], мүсінші [[Васютинский|А.А. Васютинский]], т.б. Беларусь бейнелеу өнерін жаңа биікке көтерді. Қазан төңкерісінен кейін Беларусь мәдениеті мен өнеріне түбегейлі өзгерістер еніп, кәсіби өнер мен халық шығармашылығының қабыса дамуына жол салынды. [[Сурет:Belarus-Homel-Regional Drama Theater.jpg|thumb|alt=A.| ''Беларусь драма театры''.]] * 1918 ж. ашылған Витебск көркемсурет мектебі 1923 ж. Көркемсурет техникумы болып қайта құрылды. * 1925 ж. алғашқы сурет көрмесінен кейін Беларусь суретшілер бірлестігі ұйымдастырылды. 1935 ж. Сәулетшілер одағы, * 1938 ж. Суретшілер одағы құрылды. * 1939 ж. Мемлекеттік сурет галереясы ашылды. Портреттік бюст жанры дамыды. Бұл кезеңде суретшілер И.О. Ахремчин, К.М. Космачев, М.А. Керзин, т.б. жемісті еңбек етті. Кеңес Одағы кезінде кескіндеуші В.К.Цвирно, А.П. Суховерхов, А.Д. Шибнев; графиктер С.И. Селиханов, Л.Н. Гумилевский; театр суретшілері Е.Г. Чемодуров, П.В. Маслеников, т.б. есімдері танымал болды. Беларусьтердің дәстүрлі әндері лирикалық әуен де келеді. Халықтың музыкалық фольклорынан төңкерісшіл және партизан әндері кең орын алған. Күлкілі әндері мен би әуездері (“Лявониха”, “Юрогка”, “Бульба”, “Крыжачок”) өткір мысқылымен ерекшеленеді. Халық саз аспаптары: [[цимбалы]], [[жалейка]], [[бубен]], [[скрипка]], [[дудна]], т.б. Қуыршақ театрының ойындары мен халық драмалары музыкалық сүйемелмен қойылған. Беларусьтің кәсіби музыкасы Кеңес одағы тұсында туып, қалыптасты. # 1924 ж. Минскіде музыкалық техникум, # 1932 ж. консерватория, # 1933 ж. Беларусь опера және балет театры, # 1937 ж. Беларусь филармониясы ашылды. * 1940 ж. Г.Р. Ширманың жетекшілігімен Беларусь ән-би ансамблі ұйымдастырылды. Осы ансамбль негізінде 1955 ж. Мемлекеттік хор капелласы құрылды. Ұлттық опера репертуарын жасаушы композиторлар: Н.И. Аладов, Е.К. Тикоцкий, А.В. Богатырев, т.б. Беларусь опера өнерінің дамуына үлкен үлес қосқан әншілер — Л.П. Александровская, Т.Н. Нижниковка, Л.Ф. Алексеевка, т.б. Беларусь халқының ежелгі әдет-ғұрыптары мен ойын-сауықтары халық драмасының өркендеп, өсуіне, театрдың туып қалыптасуына игі әсер еткен. [[Сурет:Theatre of Kupala, Minsk.JPG|left|thumb| alt=A.| ''Минсктегі Купала театры''.]] 16 ғасырдан бастап халықтық қуыршақ театры — батлейка кең өріс алды. 17 ғасырда діни оқу орындары жанынан мектеп театрлары ұйымдастырылып, ойын-сауықтар көрсетіп отырды. 18 ғасырдың соңына қарай жеке меншік театрлар, 19 ғасырдың орта шенінде әуесқойлар театрлары құрыла бастады. Осындай әуесқойлар театрының бірін Беларусь халқының алғашқы драматургы Дунин-Марцинкевич басқарды. 1905 ж. актер әрі рижессер И.П. Буйницкийдің жетекшілігімен кәсіби көшпелі театр құрылды. Купала мен Коластың драматургиясы Беларусьтің ұлттық театрының қалыптасып, өсуінде үлкен рөл атқарды. Я.Купала атындағы драма театры (1920, Минск), Я. Колас атындындағы драма театры (1926, Витебск), 3-Беларусь драма театры (1932), т.б. театрлар құрылғаннан кейін олардың өнер биігіне көтерілу жолдарында Г.П. Глебов, П.С. Молчанов, т.б. белгілі актерлар мен режиссерлер тарихи тақырып пен ұлттық фольклор негізінде жазылған Е.А. Мирович, Е.С. Романов, т.б-дың пьесаларын қойды. 20 ғасырдың 40—50-жылдарынан бастап олардың сахналарында классикалық туындылар қойылды. Қазіргі Беларусь — кино өнері мен ұлттық теледидары, ғылымы мен оқу-ағарту жүйесі жоғары дәрежеде дамыған мемлекет.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Беларусь |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |ТМД |Еуразия экономикалық қауымдастығы |ҰҚШҰ |Шанхай ынтымақтастық ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Беларусь|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] leqstf783anh58k14ja8qx1b392td9u 0 4847 3653521 3469189 2026-09-11T15:50:21Z Ерден Карсыбеков 3744 3653521 wikitext text/x-wiki {{Жыл айлары}} {| style="float:right;" |- |{{Қыркүйек күнтізбесі}} |} '''Қыркүйек''' (лат. September) — қазіргі [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесінің]] 9-шы айы. 30 күннен тұрады. Қыркүйек – Жердің солтүстік жарты шарында күздің бірінші айы, ал оңтүстік жарты шарда көктемнің басы. Ежелгі [[қазақ күнтізбесі]]нің 7-ші айы. Қазіргі санмен [[қыркүйектің 19]] — [[қазанның 18]]. == Мейрамдар == <gallery> Stamps of Kazakhstan, 2012-33.jpg|[[Білім беру күні]] Stamp of Kazakhstan 430-432.jpg|Қазақстан халқы тілдерінің күні </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ күнтізбесі]] * [[Григориан күнтізбесі]] {{Months}} {{-}} {{Қазақтын айлары}} [[Санат:Қыркүйек]] tpehukytk068dds4b62mnrwuycrc6e6 0 5363 3653613 3332666 2026-09-11T18:01:15Z Орел Карл 81620 /* Әкімшілік-аумақтық бөлініс */ 3653613 wikitext text/x-wiki {{мағына|Алтай}} {{coord|50|55|N|86|55|E|type:adm1st_region:RU|display=title}} {{Ресей Федерациясының субъекті |KkNm = Алтай Республикасы |RuNm = {{lang-ru|Республика Алтай}} |OfNms = {{lang-alt|Алтай Республика}} |FSFlag = [[Сурет:Flag of Altai Republic 1994.svg|140px|border]] |FSCoA = [[Сурет:Coat of Arms of Altai Republic.svg|110px]] |FlagLnk = Байрағы |CoALnk = Елтаңбасы |FSMap = Map of Russia - Altai Republic (2008-03).svg |FSMapNameNOAUTO = Altai Republic |FSCtrWhat = Елордасы |FSCtrNm = [[Таулы Алтай]] |AreaRnk = 35-ші |TotArea = 92 903<ref>[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 қаңтар 2010 ж.. Росстат (14 шілде 2010).xls]</ref> |WaterPrcnt = |PopRnk = 79-орында |PopQty = {{өсім}}208 425 |PopCtDate = 2012 |PopDens = 2.24 |GDP = 21.6 |GDPCtDate = 2010 |GDP(PPP) = 90,2 |GDPRnk = 83-орында |FedDistrNm = [[Сібір федералды округі|Сібір]] |EcRegNm = [[Батыс Сібір экономикалық ауданы|Батыс Сібір]] |OfLangs = [[Алтай тілі|алтай тілі]], [[Орыс тілі|орыс тілі]], [[Қазақ тілі|қазақ тілі]] |FSAnthem = {{center|[[Сурет:National Anthem of the Altai Republic.ogg]]}} |CadNo = 04 |ViceTtl = |ViceNm = |HeadTtl = Басшысы |HeadNm = [[Олег Леонидович Хорохордин|Олег Хорохордин]] |LegislTtl = Ел Құрылтай төрағасы |LegislNm = Владимир Тюлетин |MSKS = +3 |OfSite = [http://www.altai-republic.com/ altai-republic.com] }} '''Алтай Республикасы''' ({{lang-alt|Алтай Республика}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамындағы [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъектісі]], [[Ресей республикалары|республика]]. Әкімшілік орталығы – [[Таулы Алтай]] қаласы. Алтай Республикасы [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Моңғолия]] жерімен, сондай-ақ [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның [[Тыва]], [[Хакасия]] республикаларымен, [[Кемерово облысы]]мен, [[Алтай өлкесі]]мен шектеседі. Жер аумағы 92,902 шаршы километр, халық саны 210,924 (2021)<ref name="xalqi">{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul|title=Всероссийская перепись населения 2020 года|lang=ru|accessdate=2023-07-10}}</ref> адамға тең. Батысынан шығысына дейін – 360 км, оңтүстігінен солтүстіке дейін – 480 км.{{Citation needed}}Ресми тілі – [[орыс тілі|орыс]], [[қазақ тілі|қазақ]] және [[алтай тілі|алтай]] тілдері. Жергілікті халқы — түркі [[алтайлықтар]] ұлты, халықтың 37% (2021) алып тұр.<ref name="ulttar">{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|title="Национальный состав населения"|lang=ru|accessdate=2023-07-10}}</ref> ==География== Алтай Республикасы қазақ даласына, [[Моңғолия]] шөлейті мен [[Сібір]] тайгасына ұласып жатқан [[Алтай таулары|Алтай тауларының]] солтүстік бөлігінде орналасқан. Ең биік шыңы – [[Мұзтау]] (4506 метр). Жер бедері әркелкі: биік тау жоталарының ([[Қатын жотасы|Қатын]], [[Солтүстік Шу жотасы|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Шу жотасы|Оңтүстік Шу]]) арасын “[[дала]]” деп аталатын жазықтық не ауқымды қазан шұңқырлар (Абай, Оймын, Шу) бөліп жатыр. Климаты континенттік: қаңтар айының орташа температурасы – 12 – 31,8⁰С, шілдеде 9 – 18⁰С. Жылдық жауын - шашын мөлшері тауаралық қазан шұңқырларда – 100 мм-ге, солтүстік – батыс бөлігінде 1000 мм-ге жетеді. Ең ірі көлі – [[Алтынкөл (көл, Алтай Республикасы)|Алтынкөл]], оның көлемі – 230,8 км, тереңдігі – 325 м. Өзендері энергия қорына өте бай. [[Республика]]ның солтүстік – батыс жағындағы [[беткейлер]] мен [[аңғарлар]] – қара [[топырақ]]ты, қалған жерлері таулық [[күлгін]] топырақты келеді. Жерінің 25%-ын [[орман]] ([[балқарағай]], [[самырсын]], [[шырша]], [[қайың]]) алып жатыр. Өсімдіктердің 212 түрі кездеседі. [[Дала]] мен [[шөлейт]]тің [[аң]] – [[құс]]тары: зерен [[елік]], [[қарсақ]], [[суыр]], [[манул мысығы]], [[зорман]], [[қосаяқ]], [[бозторғай]], [[құзғын]] мен [[бүркіт]]; биік таулы аудандарға тән жануарлар: арғалы ([[тау қойы]]), [[бун]] ([[тауешкі]]), [[барс]] ([[ірбіс]]) пен [[бүркіт]] мекендейді. Қазба байлықтары: [[темір]], [[алтын]], [[вольфрам]], [[қалайы]], [[жез]], т.б. Талдыдүрген кен орнынан қоңыр көмірдің (шамамен 68 миллион тонна) қоры табылған. [[Алтай]] жері әсіресе асыл тастарға бай. Құрылыс материалдары [[мәрмәр]]дің, [[саз]]дың, [[құм]]ның, [[әктас]]тың, кесек тастың қоры мол. ==Тарихы== Алтай жерін адамдар ерте замандарда – төменгі және жоғарғы [[палеолит]] дәуірінен қоныстанған. Б.з.б. III ғасырдың соңы мен II ғасырдың басында [[Алтай таулары|Алтай тауларын]] [[түрк]]і тайпаларының арғы атасы – [[ғұн]]дар жайлап, жергілікті ұлыстардың көбісін өзіне бағындырды. Б.з. IV – VI ғасырларында қазіргі алтайлықтар мен басқа да [[түрк]]і халықтарының арғы тегі – [[көк түрк]]ілер осы аймақта тұрды, 552 жылы Алтай [[түркі]]лері өз мемлекетін құрып, астанасын [[Орхон]] өзеніне көшірді. Үлкен [[Хинган]]нан [[Кавказ]]ға дейінгі аралықта үстемдік жүргізген [[түрк]]ілердің солтүстік шекарасы [[Байкал]]ға дейін созылып, [[Енесай]] ([[Енисей]]) мен Таулы Алтайды қамтыды, оңтүстік шекарасы [[Ұлы Қытай]] қорғанына, [[Тибет]] жеріне тірелді. 581 жылы [[қағанат]] екіге: Шығыс және Батыс [[қағандық]]тарға бөлінді. Қазіргі Алтай Республикасын қамтыған Шығыс [[Түрік]] қағандығы [[қытай]] шеріктерімен, [[араб]] сарбаздарымен, т.б. [[ұлыс]] - тайпалармен арадағы үздіксіз соғыстардың салдарынан VIII ғасырда күйреп тынды. Одан көптеген тарихи - мәдени [[ескерткіш]]тер: [[балбал]]дар, [[жан-жануар]] кейпіндегі шекіме [[бұйым]]дар, [[әшекей]]лер, [[былғары]] киім жұрнақтары, [[алтын белдік]]тер, сондай - [[ақ]] [[түрк]]і әліпбиімен ойылған жазба мұрағаттар сақталып жеткен. IX – XII ғасылар аралығында бұл өңірде [[Енесей]] [[қырғыз]]дары, [[қидан]]дар, [[моңғол]]дар, т.б. кезек - кезек билік құрды. 13 ғасырдан бастап алтайлықтар [[Шыңғыс хан]] негізін қалаған [[түрк]]і - [[моңғол]] ұлыстарының құрамына кірді. XVII – XVIII ғасыларда олардың негізгі бөлігі [[жоңғар]] хандығына бағынды. XVIII ғасырдың басында кейбір тайпалар [[орыс бодандығы]]н қабылдай бастады. Бұл процесс 1755 – 57 жылы болған [[Қытай]] мен [[Жоңғария]]ның арасындағы жойқын соғыстан кейін күшейе түсті. Қырғыннан қашқан алтайлықтар [[Ресей]] өкіметіне бағынды. Бір бөлігі [[Қытай]]дың қол астында қалып қойды. Жалпы, алтайлық сөзі Таулы [[Алтай]]дағы және ішінара [[Кузнецк Алатауы]]ндағы [[түркі тайпа]]ларының жиынтық атауы. Солтүстік алтайлықтарға (“[[қара татарлар]]ға”) [[Бия]] өзенінің солтүстік жағалауы мен Телес көлінің солтүстік - батыс жағалауын мекендеген [[тобалар]] ([[тубалар]]), [[челкандар]], [[лебединдер]] ([[Лебедь]] өзенінің аңғары) және құмандындар ([[Бия]] өзенінің орта ағысы) жатады. “[[Ақ қалмақтар]]”, “[[алтайлықтар]]”, “[[таулық]]”, “[[биліктер]]”, т.б. аталатын оңтүстік алтайлықтарға алтай [[кижалар]], [[төлеңгіттер]] ([[теленгит]]), [[телестер]] мен [[телеуіттер]] жатады. 19 ғасырда алтайлықтар [[Ресей империясы]]ның отарлық езгісінде болды. Шұрайлы жерлер тартып алынып, Ішкі [[Ресей]]ден келген [[орыс]] шаруалары қоныстандырылды. Жерінен айрылған, зорлап шоқындырудан қашқан жергілікті халық тауға қашты және тайганы паналады. 1918 – 22 жылдары аралығында Таулы [[Алтай]] жеріне Кеңес өкіметі орнады. 1922 жылы 1 маусымда [[РКФСР]] құрамында [[Ойрат автономды облысы]] құрылды. Ол 1948 жылы 7 қаңтарда [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дың]] [[Алтай өлкесі|Алтай өлкесіндегі]] “Таулы Алтай [[автономия]]лық облысы” деп аталды. Астанасы 1928 жылға дейін – Ұлала ауылы, кейін – Ойрат-Тура, 1948 жылдан бастап – [[Таулы Алтай]] қаласы болды. 1990 жылы 25 қазанда [[Таулы Алтай]] халық депутаттарының облысы кеңесі Таулы Алтай АКСР-інің мемлекеттік тәуелсіздігін жариялады және ол [[Алтай өлкесі|Алтай өлкесінің]] құрамынан бөлініп шықты. 1993 жылы қазанда елдің жоғары заң шығарушы органы – [[Эл Құрұлтай]] (мемлекеттік жиналыс) мемлекеттік рәміздеменің қажетті атрибуттарын – [[жалау]] мен [[Елтаңба|елтаңбаны]] қабылдап, республиканың қазіргі ресми атауын заң жүзінде бекітті. ==Экономика== Алтай Республикасында [[мал шауашылығы]] экономиканың жетекші саласы саналып, ел аумағының шамамен 75%-ы жайылым болды. Бірақ 1991 – 95 жылдары аралығында республикада мал басы күрт кеміді. 1996 жылдан бастап мемлекеттік сектордағы [[мал шауашылығы]] базасының орнына жеке шаруа қожалықтары пайда бола бастады. Әсіресе, әлемдік [[пиасада]] жоғары сұранысқа ие тауар – [[марал]] мен [[теңбіл бұғы]] пантасын өндіруге сұраныс күшейді. Өнеркәсібі нашар дамыған, өндіріс ауқымы жөнінен [[ауыл шауашылығы]]нан кейін қалып келеді. Өнеркәсіп салаларының арасында құрылыс индустриясы мен жергілікті шикізаттан [[v|экзотикалық]] дәрілік препараттар өндірісі ғана тиімді қызмет атқарып, пайда түсіруде. Республика көлемінде жергілікті индустрияның шикізаттық сипатынан дайын өнім шығаруға көшіп, кен өндіруші саланы ([[алтын]] мен [[молибден]], [[полиметалл]], [[күміс]]) дамытуға басымдық беру, табиғи құрылыс материалдарын ([[ағаш]], [[тас]], [[мәрмәр]], [[гранит]]) жете өңдеу, сондай-ақ елдің туристік желісін жетілдіру арқылы [[экономика]]ны өркендету шаралары белгіленген. Негізгі көлік магистралы – Таулы [[Алтай]] – [[Шуй]] автомобиль жолы (ұзындығы 621 км) [[Бийск]] мен [[Моңғолия]] шекарасын жалғап жатыр. == Әкімшілік-аумақтық бөлініс == {{main|Алтай Республикасының әкімшілік-аумақтық бөлінісі}}Алтай Республикасының Конституциясына сәйкес өңір елді мекендерден тұратын 1 қала (республикалық маңызы бар) және 10 ауданға (аймаққа) бөлінеді. «Алтай Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы» Алтай Республикасының Заңына сәйкес РФ субъектісіне келесі әкімшілік-аумақтық бірліктер кіреді: 1 қала, 10 аудан (аймақ) және олардың құрамына кіретін 91 ауылдық елді мекен. Республиканың муниципалдық құрылымы шеңберінде Алтайдың әкімшілік-аумақтық бірлігі шекарасында 102 муниципалитет құрылды: 1 қалалық аудан және 10 ауылдық аудан, оған 91 ауылдық елді мекен кіреді. ; <nowiki>Қала (қалалық аймақ) және аудандар (муниципалды аудандар):</nowiki>[[Сурет:Altai-republic-map.gif|thumb|290px|Алтай Республикасы аудандары]] {| class="standard" |- ! № ! Қазақша атауы ! [[Алтай тілі|Алтайша]] атауы ! Тұрғындар,<br> адам ! Аумақ, <br> мың км² ! Әкімшілік <br> орталық |- bgcolor="#e6eaec" | colspan="10" | '''Қала / қалалық аудан''' |- | align=center| I | [[Таулы Алтай]] | Туулу Алтай | align=right| ↘63 848 | align=right| 0,096 | align=right| |- bgcolor="#e6eaec" | colspan="10" | '''Аудандар (аймақтар) / муниципалды аудандар''' |- | align=center| 1 | [[Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы)|Қосағаш ауданы]] (аймақ) | Кош-Агаш аймак | align=right| ↗18 756 | align=right| 20,0 | align=center | [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] ауылы |- | align=center| 2 | [[Майма ауданы]] (аймақ) | Майма аймак | align=right| ↗30 987 | align=right| 1,4 | align=center | [[Майма]] ауылы |- | align=center| 3 | [[Оңдай ауданы]] (аймақ) | Оҥдой аймак | align=right| ↘14 021 | align=right| 11,7 | align=center | [[Оңдай]] ауылы |- | align=center| 4 | [[Туражақ ауданы]] (аймақ) | Турачак аймак | align=right| ↘10 648 | align=right| 11,0 | align=center | [[Туражақ]] ауылы |- | align=center| 5 | [[Ұлаған ауданы]] (аймақ) | Улаган аймак | align=right| ↗12 017 | align=right| 18,4 | align=center | [[Ұлаған]] ауылы |- | align=center| 6 | [[Қан ауданы]] (аймақ) | Кан-Оозы аймак | align=right| ↘14 146 | align=right| 6,3 | align=center | [[Қан (ауыл, Алтай Республикасы)|Қан]] ауылы |- | align=center| 7 | [[Көксу ауданы (Алтай Республикасы)|Көксу ауданы]] (аймақ) | Кöк-Суу Оозы аймак | align=right| ↘15 545 | align=right| 12,9 | align=center | [[Көксу (ауыл, Алтай Республикасы)|Көксу]] ауылы |- | align=center| 8 | [[Шибалы ауданы]] (аймақ) | Шебалин аймак | align=right| ↘12 009 | align=right| 3,9 | align=center | [[Шибалы (ауыл, Алтай Республикасы)|Шибалы]] ауылы |- | align=center| 9 | [[Самал ауданы (Алтай Республикасы)|Самал ауданы]] (аймақ) | Чамал аймак | align=right| ↗10 690 | align=right| 3,0 | align=center | [[Самал (ауыл, Алтай Республикасы)|Самал]] ауылы |- | align=center| 10 | [[Шоя ауданы]] (аймақ) | Чой аймак | align=right| ↘7428 | align=right| 4,5 | align=center | [[Шоя]] ауылы |} ==Мәдениет== Алтайлықтардың бай ауыз әдебиеті бар. Оны ертегішілер ([[кайчы]]) мен жыршылар ([[қожанчы]]) жаттап алып, ұрпақтан ұрпаққа таратып келді. Ауыз әдебиеті нұсқалары 19 ғасырдың 2-жартысынан қағаз бетіне түсіріле бастады. [[Эпос]] үлгілерінің 7 томы – “[[Алтай батырлары]]” жарық көрді. 20 ғасырдың бас кезінде М.В. Мундус – [[Эдоков]] “[[Келін]]” (1927 жылы), “[[Бұрын және қазір]]” (1928 жылы) аталатын алғашқы пьесалар жазды. Алтай тұрғындарының тағдыры, бастан өткерген тарихи кезеңдері П.А. Чагат - Строевтың “[[Дана батыр]]” (1926 жылы), “[[Қара Қорум]]” (1929 жылы) поэмаларында, П.В. Кучияковтың “[[Күрес]]” (1932 жылы) пъесасында, “[[Шайтан аңғары]]” (1945 жылы) повесінде, С.Сұразақовтың “[[Тау қожасы]]” (1962 жылы) жинағында, Л.Қоқышевтың “[[Арина]]” (1959 жылы) романында шынайы бейнеленген. Алтайлықтар сан ғасырлар бойы киіз үйде тұрып келді. Дәстүрлі сән өнері – [[сырмақ басу]], [[басқұр өру]], [[алаша]], [[кілем тоқу]], [[тері илеп]], [[зерлеу]], [[кесте тігу]] кәсібі әлі ұмытылмаған. Алтайлықтар тілінде “[[Алтайдың чолмоны]]” (“[[Алтай жұлдызы]]”, 1922 жылдан) республикалық газет, т.б. басылымдар шығады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Халқы == === Ұлттық құрамы === 2021 жылғы Бүкілресейлік санақ бойынша Алтай өлкесінің ұлттары:<ref name="ulttar" /> {| class="wikitable sortable" ! style="text-align:center;" |№ ! style="text-align:center;" |Ұлт ! style="text-align:center;" |Халық саны ! style="text-align:center;" |% |- | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |[[Орыстар]] | style="text-align:center;" |106,258 | style="text-align:center;" |50.37 |- | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |[[Алтайлықтар]] | style="text-align:center;" |73,242 | style="text-align:center;" |34.72 |- | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |[[Қазақтар]] | style="text-align:center;" |12,647 | style="text-align:center;" |0.059 |- | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |[[Құмандылар]] | style="text-align:center;" |1,037 | style="text-align:center;" |0.0049 |- | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |[[Армяндар]] | style="text-align:center;" |496 | style="text-align:center;" |0.0023 |- | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |[[Украиндар]] | style="text-align:center;" |446 | style="text-align:center;" |0.0021 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://abai.kz/content/beisen-akhmetyly-altai-kimge-kalady#link Алтай кімге қалады?] * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=419&Itemid=98 ''Рудой А. Н., Кирьянова М. Р.'' Научное и рекреационное значение великих геологических памятников Алтая: к созданию Алтайского ледникового парка // Известия Русского географического общества, 2004.&nbsp;— Вып. 5.&nbsp;— С. 61-69.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522110804/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=419&Itemid=98 |date=2012-05-22 }} {{commonscat|Altai Republic}} {{ТҮРКСОЙ}} [[Санат:Ресей республикалары]] 6prg5ka7hbvae4j0oyhlxmp7uyb4w4j 0 5373 3653669 3592316 2026-09-12T06:54:20Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653669 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Өзбекстан}} |Қазақша атауы = Қарақалпақстан Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-kaa|Qaraqalpaqstan Respublikası, Қарақалпақстан Республикасы}}<br />{{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi}} |Елтаңба = Emblem of Karakalpakstan.svg |Ту = Flag of Karakalpakstan.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты =Қарақалпақстан елтаңбасы |Тудың аты =Қарақалпақстан туы |Ел = |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 58 |lon_min = 45 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = [[Қарақалпақстан әнұраны]] |Статусы = [[Өзбекстан]] құрамындағы республика |Кіреді = [[Өзбекстан]] |Енеді = [[Өзбекстан аудандары|16 аудан]] және бір республикалық маңызы бар қала ([[Нүкіс]]) |Астанасы = [[Нүкіс]] |Ірі қаласы = Нүкіс |Ірі қалалары = |Құрылды = 1785 ж. |Таратылған уақыты = |Басшысы = [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев|Аманбай Орынбаев]] |Басшының түрі = [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|төрағасы]] |Басшысы2 = [[Қахраман Раматуллаұлы Сариев|Қахраман Сариев]] |Басшының түрі2 = [[Қарақалпақстан Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[қарақалпақ тілі]], [[өзбек тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 2 057,7 мың<ref>{{cite web |title=Демографическая ситуация в Республике Узбекистан |url=https://stat.uz/img/news/demografiya-rus-_p84464.pdf |publisher=Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan |date=2026 |archive-date=2026-04-27 |access-date=2026-06-03 |archive-url=https://stat.uz/img/news/demografiya-rus-_p84464.pdf |url-status=live }}</ref> |Санақ жылы = 2026 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 11 |Тығыздығы = 12,4 |Тығыздығы бойынша орны = 12 |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 166 600 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 1 |Максималды биіктігі = 473 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Qaraqalpaqstan Respublikasi in Uzbekistan.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+5]] |Аббревиатура = UZ-QR |ISO = UZ-QR |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі =.uz |Автомобиль коды = 23 ([[1998]]—[[2009]])<br />95 — 99 ([[2009 жыл]]дан бастап) |Сайты = [https://www.karakalpakstan.uz/kk Министрлер Кеңесінің ресми сайты]<br>[https://joqargikenes.uz/ Жоғарғы Кеңестің ресми сайты] |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} [[File:Karakalpakstan map.png|right|thumb|250px|Қарақалпақстан саяси картасы]] '''Қарақалпақстан Республикасы''' ({{lang-kaa|Қарақалпақстан Республикасы}}; {{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi; Қорақалпоғистон Республикаси}}) — [[Өзбекстан]] құрамындағы егеменді республика, 2024 жылы жалпы халық саны шамамен 2 000 000 астам адам. Астанасы – [[Нүкіс]] қаласы. Қарақалпақстан [[Өзбекстан]] құрамындағы ең ірі [[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі|аймақ]] болып келеді. Басқа ірі қалалары — [[Қожалы|Қожаелы]], [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]], [[Шымбай (қала)|Шымбай]] және [[Тақиятас]]. Республика 16 [[Өзбекстан аудандары|ауданға]] бөлінген. == Географиясы == Республика шығысынан [[Өзбекстан]]мен, солтүстігінде және солтүстік-шығысында [[Қазақстан]]мен, оңтүстігінде және оңтүстік-батысынан [[Түрікменстан]]мен шектеседі. Жалпы жер көлемі — 165 600 шаршы шақырым. == Халқы == * 2018 жылы республика халқының саны 1 842 000 адамды құрады, бұл Өзбекстан халқының шамамен 5,6%. * 2019 жылдың сәуір айында Қарақалпақстан халқының саны 1 миллион 875 мың адамды құрады<ref>{{Cite web |url=http://karakalpakstan.uz/kk/page/show/5 |title=Қарақалпақстан Республикасының мемлекеттік үкімет порталы|access-date=2020-07-29 |archive-date=2019-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717041548/http://karakalpakstan.uz/ru/page/show/5 |deadlink=no }}</ref>. * 2016 жылдың қаңтар-желтоқсанында туу көрсеткіші 39 427, өлім көрсеткіші 8 396<ref>{{cite web|url=http://kknews.uz/kk/1005.html|title=Қарақалпақстанда халық саны қанша?|website=Qaraqalpaqstan Xabar Agentligi|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213011133/http://kknews.uz/kk/1005.html|archivedate=2018-12-13|deadlink=no}}</ref>. Бұл ретте елордада 307 400 адам тұрды. 2013 жылғы ресми деректер бойынша жалпы халық саны — 1 711 800 адамды құрады<ref>{{cite web|url=https://stat.uz/demographic/|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|archiveurl=https://archive.today/20120715193130/http://stat.uz/demographic/|archivedate=2012-07-15|accessdate=2011-11-18|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|accessdate=2014-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021105721/http://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|archivedate=2013-10-21|deadlink=yes}}</ref>. * 2011 жылы қала халқының саны 49,8% құрады, ал облысқа ауылдарды кенттерге жалпы өзбектік жаппай көшіру әсер еткен жоқ (2008 жылы қала тұрғындары Қарақалпақстан тұрғындарының 48,5% құрады). Өзбекстан Республикасының [[Украина]]дағы елшілігінің сайтында<ref>{{cite web|url=http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|title=Узбекистан → Административные районы|publisher=Өзбекстан Республикасының Украинадағы елшілігі|accessdate=2016-04-15|archive-date=2020-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630134800/http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|deadlink=no}}</ref> «Қарақалпақстанда негізінен өзбектер (32,8%) және қарақалпақтар (32,1%) тұрады» делінген. Bradley Mayhew (2007) деректері бойынша жалпы халық саны 1 200 000 деп есептелді, оның ішінде қарақалпақтар 400 000-ға жуық, өзбектер 400 000-ға жуық, қазақтар 300 000-ға жуық болды, бұл (жуық шамамен) 1989 жылғы санақ деректеріне сәйкес келеді (өзбектер — 398 000, қарақалпақтар – 389 000, қазақтар – 319 000). Тәуелсіз Өзбекстанда жалпы халық санағы ешқашан жүргізілмеген, қазіргі халықты тіркеуді АХАТ органдары жүргізеді. Этникалық құрамы туралы ақпаратты жалпы ел бойынша ресми статистика органдары жариялайды<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙ |accessdate=2019-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411075958/https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |archivedate=2019-04-11 |deadlink=yes }}</ref>. Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы Ұлтаралық байланыслар және шет елдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайтында Қарақалпақстандағы аз ұлттардың саны (2017 жылдың 1 қаңтарындағы мәлімдеме) бойынша мынадай мәлімет жарияланды<ref>{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |title=Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинеті қарамағындағы Ұлтаралық қатынастар және шетелдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайты |accessdate=2020-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191202143712/http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |archivedate=2019-12-02 |deadlink=yes }}</ref>: * қазақтар — 292 395 адам * кәрістер — 6 526 адам * немістер — 10 470 адам * түрікмендер — 96 264 адам * украиндар — 1 104 адам 1926-1989 жылдардағы Бүкілодақтық халық санағы бойынша Қарақалпақстан халқының саны мен ұлттық құрамының құбылысы. {| class="wikitable sortable standard" ! Ұлты ||<small>1926<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РКФСР аймақтары бойынша халықтың ұлттық құрамы (Қазақ АКСР, Қарақалпақ АО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229004650/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 |date=2014-12-29 }} Демоскоп</ref>(адам)</small> || % || <small>1939<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&gor=3&Submit=OK 1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. Одақтас республикалар облыстарының қала және ауыл тұрғындарының ұлты мен жынысы бойынша бөлінуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605120640/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&gor=3&Submit=OK |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(адам)</small> || % || <small>1959<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 1959 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605122345/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(адам)</small> || % || <small>1970<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 1970 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605112756/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(адам)</small> || % || <small>1979<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 1979 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605114712/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(адам)</small> || % || <small>1989<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының қала және ауыл тұрғындарының жынысы мен ұлты бойынша бөлінуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425204644/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 |date=2016-04-25 }} Демоскоп</ref>(адам)</small> || % |- | Барлығы || align="right" | 304 539 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 469 702 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 510 101 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 702 264 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 905 500 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 1 212 207 || align="right" | 100,00 % |- | [[Өзбектер|өзбектер]] || align="right" | 84 099 || align="right" | 27,62 % || align="right" | 116 054 || align="right" | 24,71 % || align="right" | 146 783 || align="right" | 28,78 % || align="right" | 212 597 || align="right" | 30,27 % || align="right" | 285 400 || align="right" | 31,52 % || align="right" | 397 826 || align="right" | 32,82 % |- | [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] || align="right" | 116 125 || align="right" | 38,13 % || align="right" | 158 615 || align="right" | 33,77 % || align="right" | 155 999 || align="right" | 30,58 % || align="right" | 217 505 || align="right" | 30,97 % || align="right" | 281 809 || align="right" | 31,12 % || align="right" | 389 146 || align="right" | 32,10 % |- | [[Қазақтар|қазақтар]] || align="right" | 85 782 || align="right" | 28,17 % || align="right" | 129 677 || align="right" | 27,61 % || align="right" | 133 844 || align="right" | 26,24 % || align="right" | 186 038 || align="right" | 26,49 % || align="right" | 243 926 || align="right" | 26,94 % || align="right" | 318 739 || align="right" | 26,29 % |- | [[Түрікмендер|түрікмендер]] || align="right" | 9686 || align="right" | 3,18 % || align="right" | 23 259 || align="right" | 4,95 % || align="right" | 29 225 || align="right" | 5,73 % || align="right" | 37 547 || align="right" | 5,35 % || align="right" | 48 655 || align="right" | 5,37 % || align="right" | 60 244 || align="right" | 4,97 % |- | [[Орыстар|орыстар]] || align="right" | 4924 || align="right" | 1,62 % || align="right" | 24 969 || align="right" | 5,32 % || align="right" | 22 966 || align="right" | 4,50 % || align="right" | 25 165 || align="right" | 3,58 % || align="right" | 21 287 || align="right" | 2,35 % || align="right" | 19 846 || align="right" | 1,64 % |- | [[Корейлер|кәрістер]] || align="right" | || align="right" | || align="right" | 7347 || align="right" | 1,56 % || align="right" | 9956 || align="right" | 1,95 % || align="right" | 8958 || align="right" | 1,28 % || align="right" | 8081 || align="right" | 0,89 % || align="right" | 9174 || align="right" | 0,76 % |- | [[Татарлар|татарлар]] || align="right" | 884 || align="right" | 0,29 % || align="right" | 4162 || align="right" | 0,89 % || align="right" | 6177 || align="right" | 1,21 % || align="right" | 7619 || align="right" | 1,08 % || align="right" | 7617 || align="right" | 0,84 % || align="right" | 7767 || align="right" | 0,64 % |- | [[Украиндар|украиндар]] || align="right" | 621 || align="right" | 0,20 % || align="right" | 3130 || align="right" | 0,67 % || align="right" | 2201 || align="right" | 0,43 % || align="right" | 2316 || align="right" | 0,33 % || align="right" | 2005 || align="right" | 0,22 % || align="right" | 2271 || align="right" | 0,19 % |- | [[Башқұрттар|башқұрттар]] || align="right" | 29 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 381 || align="right" | 0,08 % || align="right" | 571 || align="right" | 0,11 % || align="right" | 854 || align="right" | 0,12 % || align="right" | 920 || align="right" | 0,10 % || align="right" | 1090 || align="right" | 0,09 % |- | [[Қырғыздар|қырғыздар]] || align="right" | 277 || align="right" | 0,09 % || align="right" | 181 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 177 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 400 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 1955 || align="right" | 0,22 % || align="right" | 867 || align="right" | 0,07 % |- | [[Молдовандар|молдавандар]] || align="right" | 10 || align="right" | 0,00 % || align="right" | 16 || align="right" | 0,00 % || align="right" | || align="right" | || align="right" | 57 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 343 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,05 % |- | [[Беларустар|беларустар]] || align="right" | 30 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 214 || align="right" | 0,05 % || align="right" | 328 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 517 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 852 || align="right" | 0,09 % || align="right" | 567 || align="right" | 0,05 % |- | басқалары || align="right" | 2072 || align="right" | 0,68 % || align="right" | 1697 || align="right" | 0,36 % || align="right" | 1874 || align="right" | 0,37 % || align="right" | 2691 || align="right" | 0,38 % || align="right" | 2650 || align="right" | 0,29 % || align="right" | 4038 || align="right" | 0,33 % |} == Табиғи байлықтары == Қарақалпақстан Республикасында табиғи [[газ]], [[гранит]], мұнай, бетонит, каолин, мәрмәр және тағы басқа қазба байлық көздері бар. [[Арал теңізі]] атырабында газ бен мұнай шығады, бірақ бұл қорлар әлі игерілмеген, сондықтан пайдаланылмайды. [[Қаратау]] немесе Сұлтан Уәйіс баба жотасында алтын көздері бар. == Ауыл шаруашылығы == [[Мақта]] мен [[күріш]] — ең көп егілетін дақылдар. Республикада мүйізді ірі қара, түйе, ұсақ мал, оның ішінде қаракөл қойын өсіру кең тараған. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Қарақалпақстан Республикасы өзінің әкiмшiлiк-аумақтық құрылысы мәселелерiн дербес шешедi. Қарақалпақстанның әкімшілік орталығы – [[Нүкіс]] қаласы. === Тарихы === 1931 жылы [[Қарақалпақ автономиялы облысы|Қарақалпақ АО]] 11 ауданға бөлінді: * Қараөзек, орталығы — Қараөзек қыстағы; * Кегейлі, орталығы — Нүкіс қыстағы (Кегейлі қыстағы); * Қыпшақ, орталығы — Қыпшақ қыстағы; * Қоңырат, орталығы — Қоңырат ауылы; * Мойнақ, орталығы — Мойнақ ауылы; * Тамды, орталығы — Тамдыбұлақ ауылы; * Тақтакөпір, орталығы — Тақтакөпір қыстағы; * Төрткөл, орталығы — Төрткөл қаласы (Шурахан ауылы); * Қожалы, орталығы — Қожалы ауылы; * Шымбай, орталығы — Шымбай қаласы; * Шабаз, орталығы — Шейх Абаз қыстағы. 1936 жылы Куйбышев ауданы құрылды. 1943 жылы [[Тамды ауданы]] [[Бұхара облысы|Бұхара облысының]] құрамына қосылды. 1950 жылы Шоманай ауданы, 1952 жылы Кеңес ауданы құрылды. 1957 жылы аудандарды ірілендіру басталды. Бірінші болып Кеңес және Қыпшақ аудандары жойылды. Сол жылы Әмудария ауданы құрылып, Шабаз ауданы Бируни деп өзгертілді. 1959 жылы Қараөзяк және Куйбышев аудандары таратылды. 1963 жылы Бируни, Қоңырат, Мойнақ, Тақтакөпір және Шоманай аудандары таратылды. Дәл осы кезде Мойнақ өндірістік ауданы құрылды, бірақ келесі жылы «қарапайым» ауданға айналды. 1964 жылы аудандар санының біртіндеп көбеюі басталды. Сонымен, 1964 жылы Бируни және Қоңырат аудандары, 1965 жылы – Тақтакөпір, 1967 жылы – Шоманай, 1968 жылы – Нүкіс, 1970 жылы – Ленинабат (қазіргі Қаңлыкөл), 1975 жылы – Қараөзяк, 1977 жылы – Елуқала, 1979 ж. Бозатау ауданы құрылды. Бозатау ауданы 1988 жылы таратылып, 1990 жылы қайта қалпына келтірілді. 2004 жылы аудан қайтадан таратылды. Ол 2019 жылы қайта құрылды. 2017 жылы 9 тамызда [[Қожалы ауданы|Қожалы ауданының]] бір бөлігінен [[Тақиятас ауданы]] құрылды. === Қазіргі әкімшілік бөлінісі === [[Сурет:Республика Каракалпакстан.jpg|thumb|right|200px|Қарақалпақстан әкімшілік бөлінісі]] Қарақалпақстан Республикасында 16 ауданға және әкімшілік статусы аудан статусына теңестірілген республикалық маңызы бар Нүкіс қаласына бөлінген, 12 қала және 25 қалалық елді мекен бар. Әрбір аудандағы мемлекеттік билікті хәкім ұсынады. Қазіргі әкімшілік бөлінісі: {| class="wikitable" |- ! № ! Аудан ! [[Өзбек тілі|Өзбекше]]<br>атауы ! [[Қарақалпақ тілі|Қарақалпақша]]<br>атауы ! Әкімшілік<br>орталығы ! Ауданы,<br>мың км² ! 2014 ж. 1 қаңтардағы<br>тұрғындар саны,<br>мың адам ! 2019 ж. 1 қаңтардағы<br>тұрғындар саны,<br>мың адам<ref>{{cite web|url=https://data.gov.uz/ru/datasets/2004|deadlink=yes|title=Қарақалпақстан Республикасы халқының саны туралы мәлімет}}</ref> !2019 ж. 1 қаңтардағы Халық тығыздығы ''(адам)'', ''(1 км²)'' |- |1 |[[Нүкіс]] қ. |''Nukus'' |''Nókis'' | |0,22 |295,2 |315,1 |1432,2 |- | 2 | [[Әмудария ауданы|Әмудария]] |''Amudaryo'' |''A'miwda'rya'' | [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] | 1,02 | 179,1 | 195,2 |191,4 |- | 3 | [[Беруни ауданы|Беруни]] |''Beruniy'' |''Beruniy'' |[[Беруни (қала)|Беруни]] | 3,95 | 170,3 | 187,6 |47,5 |- |4 |[[Бозатау ауданы|Бозатау]] |''Boʻzatov'' |''Bozataw'' |[[Қазанкеткен]] | 2,04 | — | 21,6 |21,0 |- | 5 | [[Қаңлыкөл ауданы|Қаңлыкөл]] |''Qanlikoʻl'' |''Qanlıkól'' | [[Қаңлыкөл]] | 0,74 | 46,9 | 50,3 |68,0 |- | 6 | [[Қараөзек ауданы|Қараөзек]] |''Qoraoʻzak'' |''Qaraózek'' | [[Қараөзек (Қараөзек ауданы)|Қараөзек]] | 5,89 | 49,6 | 52,4 |8,9 |- | 7 | [[Кегейлі ауданы|Кегейлі]] |''Kegeyli'' |''Kegeyli'' | [[Кегейлі]] | 0,92 | — | 77,2 |83,5 |- | 8 | [[Қоңырат ауданы|Қоңырат]] |''Qoʻng’irot'' |''Qońırat'' | [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]] | 76,0 | 120,1 | 128,3 |1,7 |- | 9 | [[Мойнақ ауданы|Мойнақ]] |''Moʻynoq'' |''Moynaq'' | [[Мойнақ (қала)|Мойнақ]] | 37,88 | 29,4 | 31,3 |0,8 |- | 10 | [[Нүкіс ауданы|Нүкіс]] |''Nukus'' |''Nókis'' | [[Ақмаңғыт]] | 0,94 | 44,4 | 49,1 |52,2 |- |11  | [[Тақиятас ауданы|Тақиятас]] |''Taxiatosh'' |''Taqıyatas'' | [[Тақиятас]] | 0,18 | — | 72,8 |404,4 |- | 12 | [[Тақтакөпір ауданы|Тақтакөпір]] |''Taxtakoʻpir'' |''Taxtakópir'' | [[Тақтакөпір]] | 21,12 | 38,7 | 39,9 |1,9 |- | 13 | [[Төрткөл ауданы|Төрткөл]] |''Toʻrtkoʻl'' |''Tórtkúl'' |[[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]] | 7,48 | 192,6 | 210,3 |28,1 |- | 14 | [[Қожалы ауданы|Қожалы]] |''Xoʻjayli'' |''Xojeli'' | [[Қожалы]] | 0,55 | — | 121,2 |220,4 |- | 15 | [[Шымбай ауданы|Шымбай]] |''Chimboy'' |''Shımbay'' | [[Шымбай (қала)|Шымбай]] | 1,44 | 108,3 | 111,3 |36,3 |- | 16 |[[Шоманай ауданы|Шоманай]] |''Shumanoy'' |''Shomanay'' |[[Шоманай]] | 0,78 | 53,1 | 55,6 |71,3 |- | 17 |[[Елуқала ауданы|Елуқала]] |''Ellikqalʼa'' |''Ellikqala'' |[[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] | 5,42 | 140,5 | 156,0 |28,8 |} == Энергетика == [[Тахияташ электр станциясы]] және [[Түйемойын электр станциясы]] жұмыс істейді. == Қарақалпақстан ЖОО == *[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]] *[[Қарақалпақ медицина университеті]] *[[Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты]] *[[Ташкент ақпараттық технологиялар университеті|Ташкент ақпараттық технологиялар университетінің]] Нүкіс филиалы *[[Ташкент мемлекеттік аграрлық университеті|Ташкент мемлекеттік аграрлық университетінің]] филиалы *Мемлекеттік өнер және мәдениет институтының филиалы == [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|төрағалары]] тізімі == # [[Тұрсын Алламбергенқызы Ешімбетова]] (1990–1991) # [[Дәулетбай Нұратдинұлы Шәмшетов]] (ақпан–қараша 1991) # [[Уббанияз Әшірбекұлы Әшірбеков]] (1991–1997)<ref>{{Cite web |url=http://evrazia.org/article/2531 |title=ЕВРАЗИЯ — Марип Кунградский: Украинские события разбудили все каракалпакские диаспоры<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-04-27 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204014315/http://evrazia.org/article/2531 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana |title=Указ Президента Республики Узбекистан от 23.12.1994 г. N УП-1027 «О введении в действие Положения о паспортной системе в Республике Узбекистан» {{!}} Паспортно-визовая система {{!}}…<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-04-27 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424032712/https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana |deadlink=no }}</ref> # [[Темір Камалұлы Камалов]] (1997–2002)<ref>{{Cite web |url=http://procella.ru/index.php?do=person&view=22893 |title=procella.ru is for sale<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-04-27 |archive-date=2017-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917064607/http://procella.ru/index.php?do=person&view=22893 |deadlink=no }}</ref> # [[Мұса Тәжетдинұлы Ерниязов]] (2002–2020) # [[Мұрат Қалибекұлы Камалов]] (2020<ref>{{Cite web|url=http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|title=Избран Председатель Жокаргы Кенеса {{!}} Институт стратегических и межрегиональных исследований при Президенте Республики Узбекистан|website=isrs.uz|access-date=2021-03-29|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427114556/http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|deadlink=no}}</ref>–2022) # [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев]] (2022–)<ref>[https://joqargikenes.uz/uz/jo-ar-i-ke-es-basli-i Jo‘qorg‘i Kenges Raisi] (өзбекше) Жоғарғы Кеңес төрағасы. 2.10.2022</ref> == Дереккөздер == <references/> {{ТҮРКСОЙ}} [[Санат:Қарақалпақстан]] kg1yjp3k7wosjkkv6vaxa2y93i9c6lm 0 6885 3653704 3638216 2026-09-12T07:57:16Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653704 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = [[Ресей]] астанасы, [[федералдық маңызы бар қала]] |қазақша атауы = Мәскеу |шынайы атауы = {{lang-ru|Москва}} |сурет = MSK Collage 2015.png |сурет атауы = |елтаңба = Coat of Arms of Moscow.svg |ту = Flag of Moscow.svg |елтаңба сипаттамасы = Мәскеу елтаңбасы |ту сипаттамасы = Мәскеу туы |елтаңба ені = 100 |ту ені = 175 |lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 45|lat_sec=21 |lon_dir =E|lon_deg= 37|lon_min= 37|lon_sec=04 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Мәскеу |кестедегі аймақ = Мәскеу |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = [[Мәскеудің әкімшілік-аумақтық бөлінісі|12 әкімшілік округ (125 аудан, 2 қалалық округ, 19 елді мекен)]] |басшының түрi = [[Мескеу мэрі|Мэрі]] |басшысы = [[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]] |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1147 жыл |статусы 1 = [[Ресей]] астанасы |статус алуы 1 = [[1478 жыл]]ы |статусы 2 = [[Федералдық маңызы бар қала]] |статус алуы 2 = [[1993 жыл]] |жер аумағы = 2561,5<ref name="Mos2013">[http://moscow.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/moscow/resources/0464cf0048d9d677b368f3f7eaa5adf2/Москва_2013.pdf Москва в 2000-2013 гг.: Краткий статистический справочник/ Мосгорстат- М., 2014. - 74 с.] ISBN 978-5-904548-11-7 с.8 {{ref-ru}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 118—255 |климаты = [[Континенттік климат|континенттік]] |ресми тілі = орыс |тұрғыны = {{өсім}} 13 274 285 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 5182,23 |шоғырлануы = {{nobr|19 100 000}} адам<ref name="World Gazetteer: Russia">{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia. World Urban Areas & Population Projections. 8th Annual Edition April 2012|title=Demographia. World Urban Areas & Population Projections. 8th Annual Edition April 2012|publisher=Demographia.com|accessdate=2012-07-02|lang=en}}</ref> |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (91,65 %), [[украиндар]] (1,42 %), [[татарлар]] (1,38 %), [[армяндар]] (0,98 %), [[әзербайжандар]] (0,53 %), [[еврейлер]] (0,49 %)<ref name="demoscope.ru">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php|title=Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы|publisher=«Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики|accessdate=2009-01-13}} {{ref-ru}}</ref> |конфессионалдық құрамы = христиандар, мұсылмандар, иудейлер, буддисттер және басқалары |этнохороним = мәскеулік, мәскеуліктер |телефон коды = 495, 499 |пошта индексі = |пошта индекстері = 101000—135999 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = 45 |ортаққордағы санаты = Moscow |сайты = https://www.mos.ru |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = en |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} }} {{мағына|Мәскеу (айрық)}} '''Мәскеу''' ({{lang-ru|Москва́}}, ({{audio|ru-Moskva.ogg|айтылуы}})) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның астанасы. Ресейдің еуропа бөлігінің ортасында, [[Мәскеу өзені]]нің жағасында орналасқан. Жер аумағы 1000 км². [[Климат]]ы [[қоңыржай континент]]тік. Орташа температура қаңтарда –10,2 [[°C]], шілдеде 18,1&nbsp;°C; жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ге жуық. Мәскеу – дүние жүзіндегі ең ірі қалалардың бірі. Халқы 11,5 млн (2011). Мәскеу – 13 – 14 ғасырларда [[Владимир Суздаль]] ұлы кінәздіктерінің, 15 ғасырдың соңғы ширегінен 1712 жылға дейін бір орталыққа бағынған орыс мемлекетінің, 1918 жылы наурыздан – 1922 жылдың желтоқсанға дейін [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]-дің, 1922 жылы желтоқсаннан – 1992 жылға дейін [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның астанасы болды. Мәскеу аумағындағы алғашқы қоныстар б.з.б. 2-мыңжылдықта пайда болды. 10 – 11 ғасырларда мұнда шығыс [[славяндар|славян]] [[тайпа]]сы – [[вятичтер]] қалашығы орналасты. Шежіре деректерінде 1147-жылдан ұшырасады.<ref>"Ордабасы": Энциклопедия.- Шымкент:"Ордабасы".2008.</ref> [[Сурет:Moscow.gif|thumb|left|Ескі Мәскеу қаласының картасы]] [[Сурет:Map of Moscow 1784.jpg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының картасы''' 1784 жылы]] [[Сурет:Moscow satellite image.jpeg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының жер серігінен қарағандағы көрінісі''']] == Халқы == {| class="wikitable" ! Ұлт өкілдері ! Саны, адам (барлығы — 11 млн)<ref>[http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 ж. в городе Москве]</ref> ! Пайызбен |- ![[Орыстар]] | 9 930 410 | 91,65% |- ![[Украиндар]] | 154 104 | 1,42% |- ![[Татарлар]] | 149 043 | 1,38% |- ![[Армяндар]] | 106 466 | 0,98% |- ![[Әзербайжандар]] | 57 123 | 0,53% |- ![[Еврейлер]] | 53 142 | 0,49% |- ![[Беларустар|Белорустар]] | 39 225 | 0,36% |- ![[Грузиндер]] | 38 934 | 0,36% |- ! [[Қазақтар]] | 9 393 | 0,09% |- | Басқа ұлттар | 668 409 | 5,81% |} [[Сурет:Population Development Moscow.png|500px|center|Мәскеу қаласының туу туралы статиктикасы (1350-2009)]] <center>'''Мәскеу қаласының туу туралы статиктикасы (1350-2009)'''</center> == Тарихы == '''Мәскеу (Ресей империясы) 1908 жылы''' (Бейнекөрініс) [[Сурет:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|300px|left]] Мәскеу жөніндегі ең алғашқы дерек [[Ипатьев]] [[жылнама]]сында кездеседі. 1147 жылғы сәуірдегі жазбада князь [[Юрий Долгорукий]]дің Чернигов-Северск князі Святослав Ольговичті өз мекеніне, “''Московқа''” кеңес өткізу үшін шақырғаны баяндалады. Осы жыл (1147) Мәскеудің (Москваның) іргесі қаланған мерзім болып есептеледі. Мәскеудің өсуіне, жетекші рөл атқаруына оның тұрған жері (орыс халқының қалыптасуына ықпал еткен орталық, сауда жолдарының торабы) себеп болды. 15 – 16 ғасырларда Мәскеу саудамен, қолөнермен айналысатын ірі қалаға айналып, біртіндеп бүкіл орыс жерінің мәдени орталығы бола бастады. Кремль, Покров соборы (Василий Блаженный), т. б. салынды. Мәскеуде орыстың кітап басу өнері дами бастады. 1607-12 жылы поляк-литван [[интервент]]тері Мәскеуді басып алды. Оларға қарсы К. Минин мен Д. Пожарский бастаған азаттық күрес орыс халқының жеңісімен аяқталды. Бірте-бірте Мәскеу бүкіл ресейлік нарықтық орталыққа айналып, [[Еуропа]], [[Азия]] көпестерінің назарын аударды. 1678 жылы славян-грек-латын академиясы ашылды. Мәскеу тұрғындары И. Болотников бастаған шаруалар соғысына, 17 ғасырдағы көтерілістерге (1648 жылы “''Тұз бүлігі''”, 1662 жылы – “''Мыс бүлігі''”, 1682 жылы “''Хованщина''”) белсене қатысты. * Мәскеу 19 ғасыр мен 20 ғасырдың бас кезінде [[Ресейдегі революция]] күрестің басты орталықтарының бірі болды. * 1935 жылы 10-шілдеде Кеңес үкіметі Мәскеуді көркейтудің бас жоспарын қабылдау жөнінде арнайы қаулы шығарды, сол жылы [[метро]] пайдалануға берілді. * 1941 жылы Мәскеу түбінде неміс-[[фашист]] әскерлеріне алғаш күйрете соққы берілді. (қала Мәскеу шайқасы). * 1945 жылы 24 маусымда Мәскеудегі [[Қызыл алаң]]да жеңіс шеруі болып өтті. * 1947 жылы Мәскеудің 800 жылдық, 1997 жылы 850 жылдық мерейтойлары атап өтілді. == Экономикасы == 1712 жылы [[І Петр|Петр І]] астананы [[Санкт-Петербург]]ке көшіргеннен кейін де Мәскеу ірі экономикалық мәдени орталық болып қала берді, [[Ресей]]дің екінші астанасының рөлін атқарды. Мәскеуде 1702 жылы Ресейлік тұңғыш театр, 1703 жылы газет (“''Ведомости''”), 1755 жылы университет ашылды. 1918 жылы 12 наурызда [[Кеңес үкіметі]]нің астанасы [[Санкт-Петербург|Петроградтан]] Мәскеуге көшірілді. Мәскеу кеңес экономикасының орталықна айналып, қала халқы жедел өсті. Мәскеудегі [[Кремль]]дің іргетасы 11 ғасырдан қалана бастап, дүниежүзілік сәулет өнерінің қайталанбас ескерткішіне айналды. Кремльде 20 мұнара бар, олар негізінен 1485 – 1495 жылы салынды. [[Спасск]] мұнарасына 1625 жылы Кремль куранттары, 1937 жылы Спасск, [[Троицк (Челябинск облысы)|Троицк]], [[Никольск]], [[Боровицк]] мұнараларына асыл минералдардан бесжұлдыздар орнатылды. Мәскеудегі негізгі алаң – Қызыл алаң. Жылнамалардағы жазу бойынша Қызыл алаң 15 ғасырдың соңына қарай сауда алаңы ретінде пайда болған (16 ғасырда Троицк алаңы, ал 17 ғасырдан Қызыл алаң). Қызыл алаңда [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Лениннің]] мазары, Белгісіз жауынгердің зираты, Мәңгі алау орналасқан. Мәскеуде әр түрлі тарихи кезеңдерде тек Ресей мәдениеті ғана емес, дүниежүзілік мәдениетке елеулі үлес қосқан әйгілі ақындар мен жазушылар, ғалымдар, суретшілер, сазгерлер, әртістер, т.б. өнер адамдары өмір сүріп, шығармашылық қызметпен айналысты. 1980 жылы жазда Мәскеуде [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|22-Олимпиадалық ойындар]] өтті. Мәскеу – көлік торабы әрі [[Еуропа]]дағы аса ірі әуе жолдары тораптарының бірі. Мәскеуден 11 бағытқа темір жол тарайды, мұнда үлкен өзен порты орналасқан. [[Внуково]], [[Домодедова]], [[Быково]], [[Шереметьево]] әуежайлары жұмыс істейді. 80-нен аса жоғарғы оқу орындары мен 70-ке жуық түрлі мұражайлар бар. [[Сурет:Moscow pano.jpg|1100px|thumb|center|<center>[[Мәскеу өзені]]нен көрініс. Сол жағында — [[Богдан Хмельницкий]] көпірі, Ортасында — Еуропа Алаңы және Киевский вокзалы, артқы көрісте — салынып жатқан «Москва-Сити» Мәскеу халықаралық іскерлік орталығы, оң жағында — [[Бородинский көпірі]] және Смоленский метрокөпір, артқы көріністе — [[Ресей Федерациясының Үкіметінің Үйі]] (2006 жыл)</center>]] {{wide image|Panorama of Moscow Kremlin.jpg|800px|<center><small>Мәскеу Кремльдің панорамасы: Кремль жағалауларының көрінісі.<br>Фотосуретте мұнаралар (солдан оңға қарай): Боровицкая, Водовзводная, Благовещенская, Тайницкая, Бірінші атаусыз, Екінші атаусыз, Петровская, Беклемишевская бейнеленген.<br>Қабырғалардың үстінде Үлкен Кремль сарайы, Архангел соборының күмбездері және Ұлы Иванның қоңырау мұнарасы көтеріледі.</small></center>}} {{wide image|Moscow July 2011-49.jpg|860px|align-cap=center}} == Қазақстан мен Мәскеу қарым қатынастары == 19 – 20 ғасырларда Мәскеу мен [[Қазақтар|қазақ]] елі арасында кең көлемді мәдени, ғылыми, экономикалық қарым-қатынастар орнады. Әр жылдары [[Ғани Мұратбаев]], [[Тұрар Рысқұлов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], т.б. қазақ халқының айтулы азаматтары Мәскеуде тұрып, жұмыс істеді. Қазақ өнері мен ғылымының көрнекті өкілдері Мәскеуде оқып, білім алды. 1936 жылы Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі өткізілді. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында [[Қазақстан]]да Мәскеуден көшіріліп әкелінген көптеген кәсіпорындар жұмыс істеді. Мәскеу ғалымдары мен өнер қайраткерлері (“''Мосфильм''” киностудиясының қызметкерлері) соғыс жылдары [[Алматы]]да тұрып, еңбектенді. 1942 жылы [[эвакуация]]мен келген “''Мосфильм''” мен “''Ленфильм''” киностудиялары Алматы көркемфильмдер киностудиясымен қосылып, 1944 жылға дейін біріккен Орталық киностудия (ЦОКС) деген атпен жұмыс істеді. С.Эйзенштейн, Ю.Я. Райзман, Г.Л. Рошаль, В.И. Пудовкин, Д.Вертов сынды кеңес кино өнерінің майталмандары қазақ шеберлерімен шығармашылық бірлікте болды. Мәскеуден көшіріліп келген ғылыми мекемелер мен академиялфп [[Вернадский|И. П. Вернадский]], А.Обручев, А.И. Понкратова, А.Скочинский, т.б. ғалымдар соғыс жылдарында Қазақстанда жұмыс істеді. Қазіргі таңда қалада 8,5 мыңнан аса (1989) қазақтар тұрады. Мәскеуде Қазақстан елшілігі, Мәскеу қазақтарының ұлттық орталығы жұмыс істейді. Мәскеу [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларымен экономикалық, мәдени тығыз байланыстар орнатқан. Қаладағы жоғарғы оқу орындарында көптеген қазақ жастары білім алуда. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Еуропа елордалары}} {{Азия елордалары}} {{Жазғы ОО астаналары}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} [[Санат:Мәскеу]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Ресейдің федералдық маңызы бар қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] 99qjnosr93vl6c63ekz83kcny1ds4hs 0 7560 3653631 3610311 2026-09-11T18:47:11Z Casserium 68287 /* */ 3653631 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев | Шынайы есімі = | Суреті = Есекеев Куанышбек Бахытбекович, 2015-05 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Есекеев, 2015 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Басқара бастады = 9 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 10 маусым 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 9 қыркүйек 2025 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақтелеком]] басқармасының төрағасы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Qtcom.jpg | Басқара бастады_3 = 15 наурыз 2010 | Басқаруын аяқтады_3 = 10 маусым 2024 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] | Ізбасары_3 = [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Ақпараттандыру және байланыс агенттігі|Ақпараттандыру және байланыс агенттігінің]] төрағасы | Басқара бастады_4 = 23 ақпан 2007 | Басқаруын аяқтады_4 = 15 наурыз 2010<br>({{м.а.}} қазан 2006 — ақпан 2007) | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ізашары_4 = [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'' | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Премьер_4 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]<br>[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | Туған күні = 10.06.1975 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] | Мамандығы = математик | Ғылыми дәрежесі = математика ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Парасат ордені}} }} }} '''Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев''' ([[10 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Алматы]]) — қазақстандық мемлекет қайраткері, математик, 2025 жылдан бастап Президент көмекшісі қызметін атқарады. [[Қазақтелеком]]ның бұрынғы басқарма төрағасы (2010—2024). Математика ғылымдарының кандидаты. == Қысқаша өмірбаяны == 1995 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] қолданбалы математика мамандығы бойынша бітірді. 1998-2002 жылдары «[[Қазақойл]]» ЖАҚ, «[[Қазақстан темір жолы]]» РМК ақпараттық технологиялар департаменттерін басқарды. 2002 жылы Есекеев мемлекеттік қызметке келді. Қаржы, Экономика және бюджеттік жоспарлау министрліктерінде департамент директоры қызметінде ақпараттандыру және ақпараттық технологиялар мәселелеріне жетекшілік етті. 2004 жылғы 13 мамырда Ақпараттандыру және байланыс агенттігі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 2006—2007 жылдары агенттік төрағасының міндетін уақытша атқарды. 2007 жылдан 2010 жылға дейін Ақпараттандыру және байланыс агенттігін басқарды. 2010 жылдан 2024 жылға дейін [[Қазақтелеком|«Қазақтелеком» АҚ]] басқарма төрағасы болды. 2018–2026 жылдары Қазақстан киберспорт федерациясын басқарды.<ref>[https://qcf.kz/muhamed-izbastin-izbran-prezidentom-qazaq-cybersport-federation-2/ Мухамед Избастин избран президентом Казахстанской федерации киберспорта]</ref> 2022 жылы Қазақстан дзюдо федерациясының президенті болып сайланды.<ref>[https://fdk.kz/news/view/1921?lang=ru Куанышбек Есекеев избран Президентом Федерации дзюдо Казахстана]</ref> 2024 жылы Президент кеңесшісі, 2025 жылы Президент көмекшісі болып тағайындалды. Ол цифрландыру саласына жетекшілік етеді.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/rk2012/kuanyishbek-esekeev-prezidenttn-kenesshs-boldyi-360127/ Қуанышбек Есекеев Президенттің кеңесшісі болды]</ref><ref>[https://www.akorda.kz/kz/kb-esekeev-turaly-982838 Қ.Б. Есекеев туралы]</ref> == Отбасы == Анасы — Есекеева Мінаура Жұмағалиқызы, «Esil University»-де Ақпараттық жүйелер және технологиялар кафедрасының оқытушысы.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref><ref>[https://esil.edu.kz/employees/%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%BD%D1%8F%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B6%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ Есекеева Мняура Жумагалиевна]</ref> * Туған бөлесі Динара Щеглова (1980 жылы туған) — 2023 жылдан бастап Ғылым және жоғары білім вице-министрі.<ref>[https://ulysmedia.kz/analitika/46428-sluzhebnye-dinastii-pochemu-chinovniki-ne-berut-primer-s-prezidenta-tokaeva-zapretivshego-svoei-rodne-zanimat-vysokie-dolzhnosti/ Есекеева Мняура Жумагалиевна]</ref> Жұбайы Мадина Бектұрғанова (1975 жылы туған) — кәсіпкер, Қазақстан эстетикалық топтық гимнастика федерациясының президенті. [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]нің миноритарлық акционері.<ref>[https://bes.media/news/supruga-sovetnika-prezidenta-kuanishbeka-esekeeva-voshla-v-chislo-aktsionerov-muit-9fa6ec/ Супруга советника президента Куанышбека Есекеева вошла в число акционеров МУИТ]</ref> 1999 жылы туған Тамерлан, 2007 жылы туған Әлішер атты ұлдары мен 2005 жылы туған Томирис атты қызы бар.<ref>[https://yedilov.online/person/2894 Есекеев Куанышбек Бакытбекович]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Математика ғылымдарының кандидаттары]] rp8gfov5vuddf830d4h9slh18q7dq5x 0 11599 3653735 3638235 2026-09-12T08:50:38Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653735 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Республикалық маңызы бар қала |қазақша атауы = Үфі |шынайы атауы = {{lang-ba|Өфө}} |сурет = ӨФӨ-2015-(v2).jpg |сурет атауы = |елтаңба = Coat of arms of Ufa.svg |ту = Flag of Ufa.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 54|lat_min= 44|lat_sec= 00 |lon_dir =E|lon_deg= 56|lon_min= 00|lon_sec= 00 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Башқұртстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = [[#Әкімшілік-аумақтық бөлініс|7 қалалық аймақ]] |басшының түрi = |басшысы = Рустам Шарипов |құрылған уақыты = [[1574 жыл]]ы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 707,93 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = ↗1 166 098 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1647,19 |шоғырлануы = 1 534 372 |ұлттық құрамы = [[Орыстар|орыс]], [[Татарлар|татар]], [[Башқұрттар|башқұр]], [[Украиндар|украин]] және т.б. |конфессионалдық құрамы = [[Православ шіркеуі|православ]], [[Мұсылман|мұсылман]] |этнохороним = |телефон коды = 347 |пошта индексі = |пошта индекстері = 450000–450010, 450013–450015, 450017–450019, 450022, 450024, 450026–450030, 450032–450035, 450030, 450043–450045, 450047, 450049–450059, 450061–450065, 450068, 450069, 450071, 450073–450081, 450083, 450950, 450095–450101, 450103–450106, 450880, 450890, 450911–450948, 450951–450966, 450971–450979,–45098,–45098 450989–450999, 901139, 901229, 992200 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ufa |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Үфі''' ({{lang-ru|Уфа́}}, {{lang-ba|Өфө}}) — [[Ресей]]дегі қала, [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]]ның астанасы. == Тарихы == [[1574 жыл]]ы Қазанның атаманы Михаил Нагой басқаратын казак орыстардың күшімен салынған. Үфі қамалының салынуы - орыстардың [[Ноғай ордасы]]мен 1571 жылының келісімді бұзуы еді. Башқұрт тарихшылардың пікірі бойынша Үфінің орнында бұрынғы заманда ежелгі қала болған. 1708 жылынан бастап Үфі [[Қазан губерниясы]]ның құрамына кіреді. 1728 жылы Үфі провинция орталығына айналды. 1744-1781 жылдары [[Орынбор губерниясы]]ның құрамында. 1781 жылдың желтоқсан айында Үфі тағы да провинция орталығы болды. 1796 жылдары Орынбор губерниясының құрамына кіреді. 1802 жылы губернатор тұратын қалаға айналды. 1865 жылынан бастап Үфі губерниясының орталығына айналады. 1918 жылының қыркүйектің 23-ші жұлдызында Үфі қаласында Бүкілресейлік Уақытша Үкімет ұйымдастырылған. 1919 жылы ол [[Омбы]] қаласына көшеді. 1919 жылы Башқұрт Аутономиялық Кеңес Социалистік Республикасы құрастырылған. 1922 жылының маусым айында Үфі губерниясы мен Башқұрт АКСР біріктірілген. Үфі қаласы аутономиялық Башқұртстанның астанасы болды. == Жағрафиясы == Үфі қаласы Ақеділ өзенінің жағасында, Үфі мен Дем өзендері құйылатын жеінде, Оңтүстік Орал тауларынан батысқа қарай 100 шақырым қашықтықда орналасқан. Қала қоңыржай климат белдеуінің орманды дала аумағында орналасқан. Жазы жылы, қыс суық және ұзақ. Көлемі - 753,7 шаршы шақырым. Ірі көлік торабы, маңызды ғылыми және өнеркәсіп орталығы. Үфі [[UTC+6|Екатеринбург уақыты]] сағат белдеуінде орналасқан. Гринвич сағат белдеуімен салыстырғанда, қысқы кезде +5 сағатты, жазғы кезде +6 сағатты қосу керек. == Халық саны == Үфі қаласының халық саны 1 023 000 (2007 жылғы мәлімет). Ресейдің үлкен қалаларының арасында Үфі 11 орын алады. Халықтың 45,5% еркектер, 54,5% әйелдер. Қалалықтардың 15,6% кәмелетке жетпеген балалар, 65,8% жұмыс істеуге қабілетті ересектер, 18,6% қарт адамдар. Жұрттың жарымы - орыстар (50,5%), қалғандары - татарлар мен башқұрттар. Соңғы жылдарында халық саны көбейеді. Мұның негізгі себебі татарлар мен башқұрттардың ауыл аумағынан астанасына келуі. == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Turkey}} [[Анкара]], [[Түркия]] * {{flagicon|Germany}} [[Һалле (Саксония-Анхальт, Германия)|Һалле]], [[Германия]] * {{flagicon|China}} [[Шэньян]], [[Қытай]] == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Category:Ufa}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{сыртқы сілтемелер}} {{бастама}} [[Санат:Үфі| ]] [[Санат:Башқұртстанның аудандар орталықтары]] [[Санат:1574 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Ресей республикаларының астаналары]] [[Санат:Башқұртстан қалалары]] cvp34nxw24ffq5cumvk5s2m0aqq0bso 0 12590 3653728 3638242 2026-09-12T08:44:11Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653728 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Қазан |шынайы атауы = {{lang-tt|Казан}}<br /> |елтаңба = Coat of Arms of Kazan (Tatarstan) (2004).png |ту = Flag of Kazan.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |сурет = KAZ Collage 2015.png |сурет атауы = |lat_deg = 55 |lat_min = 47 |lat_sec = 27 |lon_deg = 49 |lon_min = 06 |lon_sec = 52 |CoordAddon = type:city(1120000)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Татарстан |кестедегі аймақ = Татарстан |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Қазан |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 7 әкімшілік аудан |басшының түрi = Мэр |басшысы = Ильсур Метшин |құрылған уақыты = 1005 |алғашқы дерек = 1391 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 425.3<ref name="GKS">площадь собственно города, [http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst92/DBInet.cgi Федеральная служба государственной статистики]{{ref-ru}}</ref> (614,16<ref name="meria">площадь муниципального городского округа{{ref-ru}}</ref>) |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 60 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{Өсім}}1 329 825<ref>[http://www.tatstat.ru/digital/region1/2007/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%20%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B2,%20%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%A0%D0%A2%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE%202012%D0%B3.pdf Татстат: Численность населения городских округов, муниципальных районов РТ на начало 2012 ж.]{{ref-ru}}</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 2257,83 |шоғырлануы = 1 560 000<ref name="aglo">[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/249680/peredel_rossii#ixzz15t0W9e8n Экспертная оценке Правительства и Администрации Президента РФ]{{ref-ru}}</ref> |ұлттық құрамы = [[Татарлар|татарлар]], [[орыстар]], [[татарлар]], [[украиндар]], [[чуваштар]] және басқалары |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Православие|православтар]] және басқалары |этнохороним = қазандықтар |телефон коды =843 |пошта индексі = 420xxx |пошта индекстері = |автомобиль коды = 16, 116 |сандық идентификаторы = 92401 |ортаққордағы санаты = Kazan |сайты = http://kzn.ru/ |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Қала күні |add1 = [[30 тамыз]] |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Қазан''' ({{lang-tt|Казан, Qazan}}; {{lang-ru|Каза́нь}}) — [[Ресей Федерациясы]]ндағы қала. [[Татарстан]] республикасының астанасы. [[Еділ]] өзенінің сол жағасында орналасқан. 13 ғасырдың 2 жартысында іргесі қаланған. [[Абай]] есімін түркі тілдес шығыс халықтарына таныстыруда Қазан қаласы елеулі қызмет атқарды. Осында жарық көрген«''Кнәз блан зағифа''» атты қисса кітапта (1897), М. Кәшимовтың «''Сұлу қыз''»деген өлеңдер жинағында (1909) [[Абай]]дың бір топ өлеңдері жарияланған. 1922 ж. Б. Күлеевтің бастыруымен «''Абай Құнанбайұғылының өлеңі''» жинағы жарық көрген. <ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Халқы == Тұрғыны: * 1 113 717 адам ([[2009 жыл|2009]]); * 1 100 800 адам ([[1999 жыл|1999]]). * 7000 адам ([[1557 жыл|1557]]). == Географиялық орны == Мемлекет астанасы [[Мәскеу]] қаласынан батысқа қарай 926 км немесе 820 км жерде, [[Еділ өзені]]нің жағалауының аңғарында орналасқан. == Спорт == * [[Рубин ФК]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commonscat|Kazan}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} [[Санат:Еділ бойындағы қалалар]] [[Санат:Қазан (қала)]] [[Санат:Алтын Орда қалалары]] [[Санат:Ресей республикаларының астаналары]] sp6wp0gf5z1a1gyyaca6at02holui8j 0 13070 3653595 3638237 2026-09-11T17:39:03Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653595 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = қала |қазақша атауы = Грозный |шынайы атауы = {{lang-ce|Соьлжа-ГӀала}} |сурет = |сурет атауы = |елтаңба = Coat of Arms of Grozny (Chechnya).svg |ту = Flag of Grozny (Chechnya).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = | lat_deg = 43 | lat_min = 19 | lat_sec = | lon_deg = 45 | lon_min = 42 | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Шешен Республикасы |кестедегі аймақ = Шешен Республикасы |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Грозный қаласы |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 4 аудан |басшының түрi = Қала басшысы<br>Қала мэрі |басшысы = Заур Хизриев<br />Хас-Магомед Кадыров |құрылған уақыты = 1818 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Грозная (1869)<br />Грозный (1998)<br />Джохар (2000) |статус алуы = 1869 |жер аумағы = 324,16<ref name="Генплан">[https://web.archive.org/web/20130801123356/http://www.grozmer.ru/doc/genplan.rar Генеральный план города Грозного. Положения о территориальном планировании. т.2. 10. Основные технико-экономические показатели генерального плана города Грозного. с.39.]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 130 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 399 286 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1231,76 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[Шешендер|шешендер]] (93,7%), [[Орыстар|орыстар]] (3,30%), [[Құмықтар|құмықтар]] (0,51%), [[Ингуштар|ингуштар]] (0,37%), [[Аварлар|аварлар]] (0,26%) (2010)[5] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 8712 |пошта индексі = |пошта индекстері = 364000-364099 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = 96401 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.grozmer.ru/ |сайт тілі = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} }} '''Грозный''' немесе '''Сөлжа-Қала''' ({{lang-ce|Соьлжа-ГӀала}}, {{lang-ru|Грозный}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамындағы [[Шешен Республикасы]]ның елордасы. [[1998]]—[[2000]] жж. [[Ичкерия Шешен Республикасы]]ның тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] ([[1996]] ж. Ресей әскерлеріне қарсы соғысқан) мәртебесіне Джохар-қала ({{lang-ce|Dƶovhər-Ġalə}}) деп аталды. [[Сурет:Chechnya Grozny location.jpg|200px|thumb|Грозныйдың Шешенстан картасында орналасуы]] [[Солтүстік Кавказ]]дың үлкен қалаларының бірі: көлемінен екінші орын, тұрғындарының санынан үшінші орын алады. [[Сунжа]] өзенінің екі жағасында орналасқан. == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Grozny}} * [http://www.gorod-grozny.ru City Grozny. History of Grozny. Photos, virtual museum.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706161927/http://www.gorod-grozny.ru/ |date=2018-07-06 }} * [http://www.grozny-virtual.su Grozny Virtual] [[Санат:Грозный]] [[Санат:Ресей республикаларының астаналары]] 0aghwh2z9vd2hlwb8tb7lr8xonesqiv 0 13919 3653740 3638226 2026-09-12T08:53:56Z Орел Карл 81620 3653740 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Сарытау |шынайы атауы = {{lang-ru|Саратов}} |сурет = Saratov Montage (2016).png |сурет атауы = |елтаңба = Coat of Arms of Saratov.svg |ту = Flag of Saratov.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 51|lat_min= 32|lat_sec= 00 |lon_dir =E|lon_deg= 46|lon_min= 00|lon_sec= 00 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = Сарытау облысы |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Сарытау облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 6 қалалық аудан |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = Игорь Молчанов |құрылған уақыты = [[1590 жыл|1590 жылы]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1708 жыл|1708 жылы]] |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 50 |климаты = қоңыржай құрлықты |ресми тілі = |тұрғыны = ↘886 165 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 594,74 |шоғырлануы = ≈ 1,3 млн адам |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = +7 8452 |пошта индексі = |пошта индекстері = 410XXX |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saratov |сайты = https://www.saratovmer.ru/# |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Қала күні |add1 = қыркүйектің екінші жексенбісі |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Сарытау''' ({{lang-ru|Сара́тов}}, {{Lang-tt|Сарытау}}) — [[Ресей]]дің еуропалық бөлігіндегі оңтүстік-шығысындағы ірі қалаларының бірі, [[Сарытау облысы]]ның әкімшілік орталығы. [[Еділ]] өзенінің оң жағында орналасып, [[Волгоград]] мен [[Самара]] қалалары аралығының қақ ортасында тұр. [[Алтын орда]] кезінде сауда қаласы болған. [[1590]] жылдан бері орыс шекарасындағы бекініс. [[18 ғ.]] екінші сатында балық пен тұз саудасының ірі орталығы, [[19 ғ.]] бастап астық саудасы. [[1780]] ж. бастап гөбернелік орталық. [[1909]] ж. университет құрылды. [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] jqqy6y1kvinyolp8rx8px8lq84s1rjm 0 17346 3653590 3638220 2026-09-11T17:34:48Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653590 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = қала |қазақша атауы = Омбы |шынайы атауы = Омск |елтаңба =Coat_of_Arms_of_Omsk_(2002).png |ту = Flag of Omsk.svg{{!}}border |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 54|lat_min= 58|lat_sec= |lon_dir =|lon_deg=73|lon_min=23|lon_sec= |CoordAddon = type:city(1129100)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 280 |аймақ картасының өлшемi = 280 |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Омбы облысы |кестедегі аймақ = Омбы облысы |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = |құрылған уақыты = 1716 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1782 |жер аумағы = 573 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 90 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = ↘1 101 367<ref name="population">[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/pril4.xls Города с численностью населения 100 тысяч человек и более]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1942,79 |шоғырлануы = 1 182 000 — 1 261 000 |ұлттық құрамы = [[Орыстар|орыстар]], [[Қазақтар|қазақтар]], [[Украиндар|украиндар]], [[Татарлар|татарлар]], [[Немістер|немістер]] және т.б. |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 3812 |пошта индексі = 644xxx |пошта индекстері = |сандық идентификаторы = 52 401 |ортаққордағы санаты = Omsk |сайты = http://www.admomsk.ru/ |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |сурет=Omsk Collage 2016.png}} '''Омбы''' ({{lang-ru|Омск}}) — Ертіс және Ом өзендерінің қосылу жерінде орналасқан [[Ресей]]дегі қала. Ірі ғылым, мәдениет, спорт, өнеркәсіп орталығы. Сібірдегі халық саны бойынша екінші орындағы қала (Новосібірден кейін). Ресей мемлекетінің 1918-1920 жылдардағы астанасы. 1934 жылдан бастап [[Омбы облысы]]ның орталығы. == Географиясы == Ом өзенінің [[Ертіс]]ке құятын жеріндегі порт, темір жол желілері мен автожолдардың торабы.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том 6 бөлім</ref> Қала арқылы өтіп жатқан Ертістің ұзындығы 25 шақырымнан асады. Қаңтардағы орташа температура -19,2&nbsp;°C, шілдедегі - 18,3&nbsp;°C. Омбыдағы ең жоғарғы температура 1940 жылдың 18 шілдесінде, ал ең төменгі температура 1931 жылдың 3 ақпанында тіркелген. Омбы ауданы ылғалдылық жеткіліксіз аймақтар қатарына жатады. * Орташа жылдық температура - +2,1&nbsp;°C * Орташа жылдық жел жылдамдығы - 2,8 м/с * Орташа жылдық ауа ылғалдылығы - 71 % == Тарихы == Омбы бекінісін 1716 ж. [[Петр І]] патшаның бұйрығы бойынша Сібір генерал-губернаторы М.П. Гагарин салдырған. 1782 ж. қала мәртебесін алып, Тобыл (1782 – 98) округінің орталығы, Тобыл губерниясының (1804 – 22, 1839 – 68), Омбы (1822 – 39) және [[Ақмола]] (1868 – 1918) облыстарының, [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс Сібір]] (1824 – 82) және [[Дала генерал-губернаторлығы|Дала]] (1882 – 1917) генерал-губернаторлығының орталығы болды. Омбы қаласының тарихы [[Қазан төңкерісі]]не дейін Қазақстанмен тығыз байланыста болды. Омбыда қазақтың көптеген белгілі ағартушылары оқып, білім алды. 1813 ж. Батыс Сібір генерал-губернаторлығына қарасты қазақ жерлерін басқару мекемелеріне қазақ жастарын даярлау мақсатында Омбыда Сібір әскери орыс-қазақ желілік училищесі ашылды. Бұл училищені [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Уәлиханов]], [[М.Шорманов]] оқып бітірген. Осы әскери оқу орнының негізінде 1845 ж. [[Омбы кадет корпусы]] ашылды. 20 ғасырдың бас кезінде Омбыдағы оқу орындарында көптеген белгілі қазақ қайраткерлері ([[Ә.Бөкейханов]], [[С.Сейфуллин]], [[Н.Нұрмақов]], [[С.Сәдуақасов]], т.б.) білім алды. 1840 ж. Омбы қаласындағы қазақтардың саны 109 адам болса, 1897 ж. [[Омбы уезі]]ндегі қазақтар 37680-ге (Омбы қаласында – 105 адам), ал 1916 ж. 38970-ке жетті. Қазақ елі өз тәуелсіздігіне ие болуына байланысты Омбыдағы қазақ диаспорасы ұлттық-мәдени орталықтар құрып, Қазақстанмен өзара байланыстарын жолға қоя бастады. 2004 ж. Омбы қаласында Ш.Уәлихановтың атына көше беріліп, ескерткіш орнатылды. Қазіргі уақытта Омбы облысында тұрып жатқан 100 мыңнан аса (2002) қазақ “Омбы облыстық қазақ мәдени орталығы”, “Аманат ұлттық бірлестігі”, “Мөлдір” қазақ мәдени орталығы сияқты ұйымдарға біріккен. 2002 жылдан “Омбы үні” атты үнпарақ шыға бастады. == Халқы == Халқының саны жағынан (1172 мың) Сібірде [[Новосібір]]ден кейін 2-орын алады, Сібірдің ірі өнеркәсіп орталығы. Қалада астық жинайтын комбайндар, теледидар, газ жабдықтары, аспаптар, әртүрлі өнеркәсіп құрал-жабдықтары, электротехника, мұнай, тамақ өнеркәсібі, құрылыс материалдары кәсіпорындары жұмыс істейді. Қазақтардын саны қалада 100000 адам болу мүмкін, Ең көп қазақ халқы турады Старый Кировск шағ. ауданда,Омбы орталасында Восточнылар 1-11 көшелер,Ремесленнар 1-11 көшелер, Қаржас шағ.ауданда, Порт Артур шағ.ауданда, кобі жер ұйлерінде турады, Омбы ортасында Шоқан Уалихан көшесі бар, сол көшеде Қазақстаннынң Консул ғимараты тұр. ==Білім және ғылым== 2004 жылдан бастап қалада балабақшалардың жеткіліксіздігі байқалуда. Омбыда 28 жоғарғы оқу орындары (университеттер, академиялар, институттар) орналасқан. Қаладағы алғашқы жоғарғы оқу орны 1918 жылы ашылды (Сібір ауыл-шаруашылық институты). Бірнеше мәрте атын өзгертіп, бүгін П.А. Столыпин атындағы Омбы кемлекеттік аграрлық университеті ретінде белгілі. 1974 жылы Ф.М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік университеті ашылды. Бастапқыда білім беру екі факультетте (гуманитарлық және жаратылыстану) ғана жүргізілді. 1920 жылы Сібір ветеринарлық-зоотехникалық инстутыттың жанында медициналық бөлім ашылды (1994 жылдан бастап Омбы медициналық университеті). 1932 жылы мұғалімдерді даярлайтын Омбы педагогикалық институттың негізі қаланды (1993 жылдан бастап Омбы мемлекеттік педагогикалық университеті). 1942 жылдан бастап Омбыға қорғаныс зауыттарының бір бөлігі көшірілді. 1942 жылы Ворошиловград қаласынан көшірілген кешкі машина жасау институтының негізінде Омбы машина жасау институты құрылды (бүгінгі Омбы мемлекеттік техникалық университеті). 1950 жылы дене шынықтыру саласындағы мамандарды дайындау үшін Омбы дене шынықтыру институты ашылды. == Мәдениеті == 4 жылу-энергетикалық орталықтары, 10 жоғары оқу орны, ғылыми-зерттеу институты, академиялық [[драма]] театры, музыкалық драма, қуыршақ театры, цирк, [[Ф.М. Достоевский]] атынд. өлкетану музейі (жазушы Омбыда 1850 – 54 ж. айдауда болды), [[М.А. Врубель]] атындағы сурет галереясы бар. ==Спорт== Омбының негізгі спорт командалары төмендегі кестеде: {| class="wikitable" |- ! Клуб !! Спортың түрі !! Лиганың атауы !! Лиганың деігейі !! Стадионы |- | Авангард || Шайбалы хоккейі || КХЛ || 1 || "Арена Омск" |- | Омские ястребы || Шайбалы хоккей || ЖХЛ (МХЛ) || жастар || "Арена Омск" |- | Иртыш || Футбол || Ұяшық мәтіні || 2-ші дивизион || "Красная Звезда" стадионы, "Красная Звезда" манежі |- | Нефтяник-Авангард || Баскетбол || Б Суперлигасы || 2 || "Сибирский нефтяник" СК |- | БК 1716 || Баскетбол || 1-ші Лига || 4 || Промин атындағы №9 БЖСМ |- | СКИФ || Гандбол || Суперлига || 2 || "Авангард" СК |- | Асгард || Регби || Регбиден Ресей чемпионаты || 3 || "Шинник" СК |} == Дипломатиялық және консулдық өкілдіктер == * {{flagicon|Russia}} Ресей СІМ өкілдігі (Щербанёв к., 20) * {{flagicon|Kazakhstan}} Қазақстан Консулдығы (Ш. Уәлиханұлы к., 9) * {{flagicon|Germany}} Германия Құрметті консулы (1-ші Военная к., 7 корп. 2)<ref>Почётный консул Германии в Омске (без паспортно-визовой службы) [https://web.archive.org/web/20060901182119/http://www.moskau.diplo.de/Vertretung/moskau/ru/02/Oeffnungszeiten/Oeffnungszeiten__andere__Vertretung.html/ Посольство федеративной республики Германия]</ref> == Бауырлас қалалар == * {{flagicon|Poland}} [[Лодзь]], [[Польша]]<ref name=a>[http://www.omsk.ru/www/omsk.nsf/0/9435D98E7716EF26C625734B000E65F6?OpenDocument Международные партнерские связи города Омска]</ref> * {{flagicon|Poland}} [[Люблин]], [[Польша]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Poland}} [[Гданьск]], [[Польша]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Ukraine}} [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]], [[Украина]]<ref name="a" /> * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Кайфэн]], [[Қытай]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Slovakia}} [[Пухов (Словакия)|Пухов]], [[Словакия]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Czech Republic}} [[Карловы Вары]], [[Чехия]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Петропавл]], [[Қазақстан]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Павлодар]], [[Қазақстан]]<ref name="a" /> * {{flagicon|South Korea}} [[Чинджу]], [[Корея Республикасы]]<ref name="a" /> * {{flagicon|USA}} [[Милуоки]], [[Висконсин]] [[АҚШ]]<ref name="a" /> === Серіктес қалалар === * {{flagicon|Russia}} [[Челябі]], [[Ресей]]<ref name="Омбы серіктестері">[http://www.admomsk.ru/web/guest/city/international Международные связи Омска]</ref> * {{flagicon|Russia}} [[Калининград]], [[Ресей]]<ref name="Омбы серіктестері" /> * {{flagicon|Russia}} [[Улан-Удэ]], [[Ресей]] == Сілтемелер == * [[Омбы бекінісі]] * [[Омбы кадет корпусы]] * [[М.П. Гагарин]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.admomsk.ru/ Омбы қаласының әкімшілігінің ресми порталы] * [http://www.omskgorsovet.ru/ Омбы қаласы Қалалық Кеңесінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418005238/http://omskgorsovet.ru/ |date=2009-04-18 }} === Омбы веб-камералары === * [http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam.php Жуков және Масленников көшелерінің қиылысындағы камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319100353/http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam.php |date=2012-03-19 }} * [http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam04.php Конев және Енисейская көшелерінің қиылысындағы камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119113646/http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam04.php |date=2009-01-19 }} * [http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam03.php Октябрь көпіріндегі камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310085156/http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam03.php |date=2012-03-10 }} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} {{wikify}} [[Санат:Омбы|*]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] t6m28nlchhozebae5jspge0zzups3dc 0 17475 3653727 3638213 2026-09-12T08:42:42Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653727 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = қала |қазақша атауы = Екатеринбург |шынайы атауы = Екатеринбург [[Сурет:Yekaterinburg-overview-april-2015-russia-0001.jpg|320px]] |елтаңба = Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg |ту = Flag of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Екатеринбург елтаңбасы |ту сипаттамасы = Екатеринбург туы |елтаңба ені = 130 |ту ені = 170 |lat_dir =N|lat_deg= 56|lat_min= 50|lat_sec= |lon_dir =|lon_deg=60|lon_min=35|lon_sec= |CoordAddon = type:city(1323000)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 260 |аудан картасының өлшемi = 300 |аймағы = Свердловск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 7 әкімшілік аудандар |басшының түрi = Мэр |басшысы = Евгений Николаевич Порунов |құрылған уақыты = 1723 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Свердлов |статус алуы = 1781 |жер аумағы = 491<ref>[http://www.ekburg.ru/construction/gen-plan/# Основные положения Генерального плана муниципального образования "город Екатеринбург"]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 270 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 1 548 187<ref name="est-2025">[http://pasport66.ru/mrn/numb.php Муниципальный регистр населения]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1392,63 |шоғырлануы = 2 331 131 |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (89,04 %),<br />[[татарлар]] (3,72 %),<br /> [[украиндар]] (1,03 %),<br /> [[башқұрттар]] (0,96 %) |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 343 |пошта индексі = |пошта индекстері = 620XXX |сандық идентификаторы = 65401 |ортаққордағы санаты = Yekaterinburg |сайты = http://екатеринбург.рф/ |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Екатеринбург''' ({{lang-ru|Екатеринбу́рг}}) — Ресейдегі қала. [[Свердлов облысы]]ның әкімшілік және ірі өндіріс, ғылыми-білім, мәдени орталығы . 1924 – 91 ж. Свердловск аталған. == Географиялық орны == Мемлекет астанасынан [[Мәскеу]] қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 1769 немесе 1788 км жерде орналасқан. == Халқы == Тұрғыны: * 1 444 439 адам ([[2016 жыл|2016]]). * 1 332 264 адам ([[2009 жыл|2009]]); * 1 272 900 адам ([[1999 жыл|1999]]). * 1 375 000 адам ([[1991 жыл|1991]]). * 1 211 172 адам ([[1979 жыл|1979]]). * 1 163 000 адам ([[1976 жыл|1977]]). == Суреттер == <center><gallery perrow="5"> Сурет:E-burg asv2019-05 img11 City Pond skyline.jpg Сурет:House Zotov Tarasov.jpg Сурет:E-burg asv2019-05 img22 Central Stadium.jpg|Орталық стадион Сурет:Терминалы A и B аэропорта Кольцово.jpg|Кольцово Халықаралық Әуежайы Сурет:E-burg asv2019-05 img54 Chkalovskaya metro station.jpg|Екатеринбург метросы Сурет:Prisma skyscraper 5.jpg Сурет:February Revolution skyscraper (B).JPG Сурет:Демидов-плаза.jpg Сурет:ДС Уралец.jpg </gallery></center> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == *[[Екатеринбург-Сити]] *[[Екатеринбургтің ең биік ғимараттарының тізімі]] == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Yekaterinburg}} * [http://екатеринбург.рф/ Екатеринбург қ. әкімшілігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018104429/https://xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/ |date=2021-10-18 }}{{ref-ru}} * [http://its.ekburg.ru/ Екатеринбург ақпараттық-туристтік қызметі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902044459/http://its.ekburg.ru/ |date=2011-09-02 }}{{ref-ru}} * [http://1723.ru/ Екатеринбург туралы сайт (суреттер, топонимика, сілтемелер)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105105435/http://1723.ru/ |date=2013-11-05 }}{{ref-ru}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} [[Санат:Екатеринбург|*]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Свердловск облысы қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] os0775hqz6ynwi1n0ilogqgsl3etrs7 0 17998 3653592 3638219 2026-09-11T17:36:34Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653592 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Жаңасібір |шынайы атауы = {{lang-ru|Новосибирск}} |сурет = [[Сурет:NSK Montage 2017.png|300px]] |елтаңба = Coat of Arms of Novosibirsk.svg |ту = Flag_of_Novosibirsk.svg{{!}}border |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 02|lat_sec= |lon_dir =|lon_deg=82|lon_min=55|lon_sec= |CoordAddon = type:city(1397000)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Жаңасібір облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = қалалық округ |ауданы = Жаңасібір қалалық округі |кестедегі аудан = Жаңасібір қалалық округі{{!}}Жаңасібір |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 10 әкімшілік аудан |басшының түрi = |басшысы = Анатолий Локоть<ref>[http://news.ngs.ru/more/1785641/ Анатолий Локоть официально вступил в должность мэра Новосибирска]</ref> |құрылған уақыты = 1893 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1903 |жер аумағы = 502,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = континентті |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = {{өсім}} 1 637 266 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 3238,14 |шоғырлануы = 2 274 959<ref name="Aggl">Существует несколько вариантов состава Новосибирской агломерации</ref> |ұлттық құрамы = орыстар, немістер, белорустар, украиндар, татарлар, еврейлер, қырғыздар<ref>{{cite web|url=http://www.novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk|title=О Новосибирске. Общая информация|work=Официальный сайт города Новосибирска|accessdate=2009-11-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/616eSCavE|archivedate=2011-08-21}}</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = жаңасібірліктер, жаңасібірлік |телефон коды = 383 |пошта индексі = |пошта индекстері = 630xxx |автомобиль коды = 54, 154 |сандық идентификаторы = 50401 |ортаққордағы санаты = Novosibirsk |сайты = http://www.novo-sibirsk.ru/ |сайт тілі = }} '''Жаңасібір''' ({{lang-ru|Новосибирск}}) — [[Ресей]]дегі қала. [[Жаңасібір облысы|Жаңасібір облысының]] орталығы. [[Сібір]]дің ғылыми, мәдени, өнеркәсіп, көлік, сауда және іскер орталығы. == Бауырлас қалалар == * {{flagicon|United States}} [[Миннеаполис]], [[АҚШ]] — [[1989 жыл]]дан<ref name="побратимы">[http://www.novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/cities/ Официальный сайт мэрии, «Города — побратимы Новосибирска»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125204303/http://www.novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/cities/ |date=2012-01-25 }}</ref> * {{flagicon|United States}} [[Сент-Пол]], [[АҚШ]] — [[1989 жыл]]дан<ref name="побратимы" /> * {{flagicon|Japan}} [[Саппоро]], [[Жапония]] — [[1990 жыл]]дан<ref name="побратимы" /> * {{flagicon|Cyprus}} [[Ларнака]], [[Кипр]] — [[1993 жыл]]дан * {{flagicon|China}} [[Мяньян]], [[Қытай]] — [[1994 жыл]]дан<ref name="побратимы" /> * {{flagicon|South Korea}} [[Тэджон]], [[Корея Республикасы]] — [[2001 жыл]]дан<ref name="побратимы" /> * {{flagicon|Bulgaria}} [[Варна]], [[Болгария]] — [[2008 жыл]]дан<ref name="побратимы" /> * {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Ош]], [[Қырғызстан]] — [[2009 жыл]]ы [[26 маусым]]нан<ref name="побратимы" /><ref>[http://news.ngs.ru/more/45752.php Квасный праздник. НГС.Новости, 10 маусым 2009 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613065600/http://news.ngs.ru/more/45752.php |date=2009-06-13 }}</ref> * {{flagicon|Ukraine}} [[Харьков]], [[Украина]] — [[2011 жыл]]ы [[23 тамыз]]дан<ref name="Харьков">[http://news.ngs.ru/more/97868/ Новосибирск и Харьков стали побратимами]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.novo-sibirsk.ru/ Қаланың ресми торабы]{{ref-ru}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] 3eq8ntqdu43ljyfp0dhbb1rvttrc4rq 0 18483 3653724 3638225 2026-09-12T08:39:41Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653724 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Федералдық деңгейдегі маңызы бар қала |қазақша атауы = Санкт-Петербург |шынайы атауы = {{lang-ru|Санкт-Петербург}} |елтаңба = Flag of Saint Petersburg.svg |ту = Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = 150 |lat_dir =N|lat_deg= 59|lat_min= 57|lat_sec= |lon_dir =|lon_deg=30|lon_min=19|lon_sec= |CoordAddon = type:city(4600000)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 0 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Санкт-Петербург |кестедегі аймақ = Санкт-Петербург |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 18 аудан |басшының түрi = Губернаторы |басшысы = Александр Дмитриевич Беглов<ref>[https://www.gov.spb.ru/governor/ Администрации Санкт-Петербурга]</ref> |құрылған уақыты = 1703 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Санкт-Петербург, Петроград, Ленинград |статус алуы = |жер аумағы = 1439<ref name="Петербург в цифрах">{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/day|title=Петербург в цифрах|publisher=Официальный портал администрации СПб|accessdate=2011-10-21}}</ref> |биiктiктiң түрi = биіктігі |орталығының биiктігі = 3 |климаты = |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны ={{өсім}} 5 652 922<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruIq6ZQjK6eWR_UFv_pYcAbPvDkN8uiuhHR6WiRY2JXwxA_Wb4U-fylJoseP1tOhxp859kSFNoX8IO0uydpyZ_EAqRpzxOot5syMcd2czesTibLBYY72EJhrRfx7VMM2xZg%3D%3D%3Fsign%3D1k9UCc7dOhvCw3uDXIR6h8oC5KAtdY6VWZVgZXi6w1U%3D&name=Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx&nosw=1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года.] Росстат (25 апреля 2025). Дата обращения: 29 апреля 2025. Архивировано 26 апреля 2026 года. </ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 4029,17 |шоғырлануы = 6,4-6,7 млн (2022) |ұлттық құрамы = [[орыстар]] — 84,73 %<br />[[украиндар]] — 1,87 %<br />[[белорустар]] — 1,17 % <br />[[еврейлер]] — 0,78 %<br />[[татарлар]] — 0,76 %<br />[[армяндар]] — 0,41 % |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = петербургтық |телефон коды = 812 |пошта индексі = |пошта индекстері = 190000-199406 |сандық идентификаторы = 40 |ортаққордағы санаты = Saint Petersburg |сайты = http://gov.spb.ru |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = Ресми емес атауы |add3 = Невадағы қала,<br /> Солтүстік Пальмира,<br /> Петров қаласы,<br /> Питер,<br /> Солтүстік астана,<br /> Солтүстік Венеция,<br /> Жарық түн қаласы, <br /> Мәдениеттің астанасы,<br /> Петербург. |сурет=SPB Collage 2014-3.png}} '''Санкт-Петербург''' ({{lang-ru|Санкт-Петербург}}, ауызекі тілде — ''Питер'') — [[Ресей]]дің федералдық мәні бар қала, [[Солүстік-Батыс федералды аймағы]]ның және [[Ленинград облысы]]ның әкімшілік орталығы. 1914 жылдың 31 тамызынан 1924 жылдың 26 қаңтарына дейін '''Петроград''', 1924 жылдың 26 қаңтарынан 1991 жылдың 6 қыркүйегіне дейін '''Ленинград''' деп аталған. == Географиясы == Санкт-Петербург Ленинград облысындағы Нева өзенінің Фин бұғазына құяр сағасында орналасқан. Тұрғындарының саны 9,50 млн-ға жуық (2018). Санкт-Петербург аумағынан 45-тен астам өзен, 40-қа жуық канал өтеді. Портты қала, әуе, автомобиль жолдарының және темір жолдың ірі торабы. === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Санкт-Петербург |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/санкт-петербург/ Санкт-Петербург - ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 8.7 |Ақп_а_макс = 10.2 |Нау_а_макс = 15.3 |Сәу_а_макс = 25.3 |Мам_а_макс = 33.0 |Мау_а_макс = 34.6 |Шіл_а_макс = 35.3 |Там_а_макс = 37.1 |Қыр_а_макс = 30.4 |Қаз_а_макс = 20.2 |Қар_а_макс = 11.4 |Жел_а_макс = 10.9 |Жыл__а_макс = 37.1 |Қаң_а_мин = -34.7 |Ақп_а_мин = -27.7 |Нау_а_мин = -21.7 |Сәу_а_мин = -12.5 |Мам_а_мин = -2.6 |Мау_а_мин = 0.7 |Шіл_а_мин = 5.8 |Там_а_мин = 3.8 |Қыр_а_мин = -1.6 |Қаз_а_мин = -9.7 |Қар_а_мин = -20.1 |Жел_а_мин = -26.5 |Жыл__а_мин = -34.7 |Қаң_ор_макс = -3.2 |Ақп_ор_макс = -2.9 |Нау_ор_макс = 2.1 |Сәу_ор_макс = 9.3 |Мам_ор_макс = 16.1 |Мау_ор_макс = 20.2 |Шіл_ор_макс = 23.0 |Там_ор_макс = 20.9 |Қыр_ор_макс = 15.2 |Қаз_ор_макс = 8.6 |Қар_ор_макс = 2.3 |Жел_ор_макс = -1.0 |Жыл__ор_макс = 9.2 |Қаң_ор_мин = -8.1 |Ақп_ор_мин = -8.2 |Нау_ор_мин = -4.1 |Сәу_ор_мин = 1.5 |Мам_ор_мин = 7.1 |Мау_ор_мин = 11.9 |Шіл_ор_мин = 15.1 |Там_ор_мин = 13.6 |Қыр_ор_мин = 9.0 |Қаз_ор_мин = 4.0 |Қар_ор_мин = -1.5 |Жел_ор_мин = -5.4 |Жыл__ор_мин = 2.9 |Қаң_ор = -5.7 |Ақп_ор = -5.5 |Нау_ор = -1.0 |Сәу_ор = 5.4 |Мам_ор = 11.6 |Мау_ор = 16.1 |Шіл_ор = 19.1 |Там_ор = 17.3 |Қыр_ор = 12.1 |Қаз_ор = 6.3 |Қар_ор = 0.4 |Жел_ор = -3.2 |Жыл__ор = 6.1 |Қаң_ор_ж-ш = 45.3 |Ақп_ор_ж-ш = 34.1 |Нау_ор_ж-ш = 33.8 |Сәу_ор_ж-ш = 33.4 |Мам_ор_ж-ш = 45.7 |Мау_ор_ж-ш = 68.8 |Шіл_ор_ж-ш = 81.4 |Там_ор_ж-ш = 88.9 |Қыр_ор_ж-ш = 63.5 |Қаз_ор_ж-ш = 65.5 |Қар_ор_ж-ш = 57.8 |Жел_ор_ж-ш = 52.8 |Жыл__ор_ж-ш = 671.0 |}} </div> == Мәдениеті == Ресей [[ғылым академиясы]]ның ғылыми орталығы, 43 жоғары оқу орны, 120 музей, 18 театр, Салтыков-Щедрин атындағы Ресей ұлттық кітапханасы, машина, станок, аспап, кеме жасау зауыттары, тоқыма фабрикасы, химиялық, түсті және қара металургия комбинаттары бар. Метрополитені 1955 ж. іске қосылған. Қаланы 1703 ж. Петр І салдырған. 1712 — 1918 ж. Ресей астанасы болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Санкт-Петербургдың жоғары оқу орындарында бірқатар қазақ интеллигенциясының өкілдері оқыды. [[Бақытжан Қаратаев|Б. Қаратаев]], Б.Сыртанов, Ж.Ақпаев, С.Лапин, [[Шоқай Мұстафа|М. Шоқай]], Б. Құлманов Санкт-Петербургдың Императорлық университетінде, Ә. Бөкейхан Санкт-Петербург Императорлық орман институтында, [[Мұхаметжан Тынышбаев|М.Тынышбаев]] Санкт-Петербург Императорлық жол қатынасы институтында, [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С. Аспандияров]] пен Х.Досмұхамедов Санкт-Петербург Императорлық әскери медициналақ институтында білім алды. Қазақтың алғашқы баспасөздерінің бірі саналатын “Серке” газеті Санкт-Петербургда жарық көрді. Бүкілресейлік мұсылмандардың екінші съезі Санкт-Петербургда өтті. Бірінші орыс революциясы, Ақпан революциясы және Қазан төңкерісі Санкт-Петербургда басталды. 1918 ж. астана Санкт-Петербургдан Мәскеу қаласына көшірілді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде қала 29 ай бойы неміс фашистері әскерлерінің қоршауында болды. Сол тұста Санкт-Петербург тұрғындарына Қазақстан халқы көп көмек көрсетті. Қаланы жаудан қорғауда көптеген қазақстандықтар ерлікпен шайқасты (Ленинград шайқасы). [[Жамбыл Жабаев|Ж. Жабаевтың]] “Ленинградтық өренім!” атты жалынды жыры жауынгерлерді жаумен күреске жігерлендірді. Қазіргі кезде Санкт-Петербургда Ж. Жабаев пен Ә. Молдағұлова есімімен аталатын көшелер бар. Петропавл қамалы, Қысқы сарай, Биржа ғимараты, Исаакий соборы, т.б. сәулет өнері ескерткіштері ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра тізіміне енгізілген. 2003 ж. Санкт-Петербургдың 300 жылдық мерейтойы аталып өтілді. Санкт-Петербургдағы қазақ диаспорасы 2 мыңға жуық адамды құрайды. Қалада қазақтардың ұлттық орталығы жұмыс істейді<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 7 том</ref>. == Экономикасы == Санкт-Петербург — Ресей Федерациясының маңызды экономика орталықтарының бірі. Санкт-Перербургтың экономикалық дамуы, өндіріс және сауда комитетінің мәліметі бойынша, 2012 жылы аймақтық жалпы өнімі 2,138 трлн рубль болған ( 2011 жылы — 2,072 трлн руб.)<ref name="Инвест.паспорт СПб 2013">{{cite web|url=http://www.spbinvestment.ru/upload/Инвестиционный%20паспорт%202013.pdf|title=Инвестиционный паспорт Санкт-Петербурга. 2013|publisher=Комитет по инвестициям Санкт-Петербурга|accessdate=2013-10-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6MTr41pIl|archivedate=2014-01-09}}</ref>. Экономикасының негізгі көзі (жақшаның ішінде 2010 жылғы аймақтық жалпы өнімінің бөлігі): * өндеу өнеркәсібі (24,1 %), * сауда (18,7 %), * жылжымайтын мүлікпен операциялар (18,2 %), * көлік және байланыс (9,9 %), * құрылыс (7,8 %), * басқа (21,3 %)<ref name="Соц-экон.развитие СПб 2011">{{cite web|url=http://www.cedipt.spb.ru/upload/files/economics/macro/ot4et%202011%20-%203.pdf|title=Итоги социально-экономического развития Санкт-Петербурга за 2011 ж.|accessdate=2012-11-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CI3hiPGS|archivedate=2012-11-19}}</ref>. Қаржы нарығы айналымынан Ресейде екінші орын алады. Қалада бірнеше биржа, 42 коммерциялық банк, Санкт-Петербург халықаралық банкі, басқа аймақтардың банктерінің 100 шақты филиалы, 400-ден астам брокер компаниясы жұмыс істейді<ref>{{cite web|url=http://www.banki.ru/banks/regions/?show=region&city=Sankt-Peterburg|publisher=Банки.ру|title=Банки: Все города: все банки региона Санкт-Петербург|accessdate=2011-10-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/64vB7eqfx|archivedate=2012-01-24}}</ref>. == Галерея == <gallery caption="Санкт-Петербургтың көрнекті тарихи жерлері" mode="packed"> Catherine_park_in_Tsarskoe_Selo_01.jpg|Пушкин қаласындағы Екатерина паркі View_to_Kazan_Cathedral_by_Ivan_Smelov.jpg|Казан соборы Mariinsky_Palace_Saint_Petersburg.jpg|Мариинский сарайы Me%C5%A1ita_v_Sankt-Pet%C4%9Brburgu_(3).jpg|Қаланың орталығында орналасқан мұсылман мешіті Alexander_Nevskij_Kloster_4.JPG|Александр Невский Лавра Moskovskaya_Square_SPB_01.jpg|Мәскеу алаңы Pulkovo_airport.jpg|Пулково әуе жайы </gallery> {{wide image|%D0%92%D0%B8%D0%B4_%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D1%83_%D0%B8_%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%86%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_pan7.jpg|1100px|<center>Петр-Павел бекетіне Нева өзені жағынан көрініс</center>}} {{wide image|PalaceSquareNight.jpg|1100px|<center>Дворцовая алаңы</center>}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} {{wikify}} [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] dr24a8436lcwoixj4jghcnkn7s1zhg4 3653726 3653724 2026-09-12T08:40:44Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653726 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Федералдық деңгейдегі маңызы бар қала |қазақша атауы = Санкт-Петербург |шынайы атауы = {{lang-ru|Санкт-Петербург}} |елтаңба = Flag of Saint Petersburg.svg |ту = Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = 150 |lat_dir =N|lat_deg= 59|lat_min= 57|lat_sec= |lon_dir =|lon_deg=30|lon_min=19|lon_sec= |CoordAddon = type:city(4600000)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 0 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Санкт-Петербург |кестедегі аймақ = Санкт-Петербург |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 18 аудан |басшының түрi = Губернаторы |басшысы = Александр Дмитриевич Беглов<ref>[https://www.gov.spb.ru/governor/ Администрации Санкт-Петербурга]</ref> |құрылған уақыты = 1703 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Санкт-Петербург, Петроград, Ленинград |статус алуы = |жер аумағы = 1439<ref name="Петербург в цифрах">{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/day|title=Петербург в цифрах|publisher=Официальный портал администрации СПб|accessdate=2011-10-21}}</ref> |биiктiктiң түрi = биіктігі |орталығының биiктігі = 3 |климаты = |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны ={{өсім}} 5 652 922<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruIq6ZQjK6eWR_UFv_pYcAbPvDkN8uiuhHR6WiRY2JXwxA_Wb4U-fylJoseP1tOhxp859kSFNoX8IO0uydpyZ_EAqRpzxOot5syMcd2czesTibLBYY72EJhrRfx7VMM2xZg%3D%3D%3Fsign%3D1k9UCc7dOhvCw3uDXIR6h8oC5KAtdY6VWZVgZXi6w1U%3D&name=Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx&nosw=1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года.] Росстат (25 апреля 2025). Дата обращения: 29 апреля 2025. Архивировано 26 апреля 2026 года. </ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 4029,17 |шоғырлануы = 6,4-6,7 млн (2022) |ұлттық құрамы = [[орыстар]] — 92 %<br />[[украиндар]] — 2 %<br />[[белорустар]] — 1,27 % <br />[[еврейлер]] — 0,85 %<br />[[татарлар]] — 0,83 %<br />[[армяндар]] — 0,45 % |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = петербургтық |телефон коды = 812 |пошта индексі = |пошта индекстері = 190000-199406 |сандық идентификаторы = 40 |ортаққордағы санаты = Saint Petersburg |сайты = http://gov.spb.ru |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = Ресми емес атауы |add3 = Невадағы қала,<br /> Солтүстік Пальмира,<br /> Петров қаласы,<br /> Питер,<br /> Солтүстік астана,<br /> Солтүстік Венеция,<br /> Жарық түн қаласы, <br /> Мәдениеттің астанасы,<br /> Петербург. |сурет=SPB Collage 2014-3.png}} '''Санкт-Петербург''' ({{lang-ru|Санкт-Петербург}}, ауызекі тілде — ''Питер'') — [[Ресей]]дің федералдық мәні бар қала, [[Солүстік-Батыс федералды аймағы]]ның және [[Ленинград облысы]]ның әкімшілік орталығы. 1914 жылдың 31 тамызынан 1924 жылдың 26 қаңтарына дейін '''Петроград''', 1924 жылдың 26 қаңтарынан 1991 жылдың 6 қыркүйегіне дейін '''Ленинград''' деп аталған. == Географиясы == Санкт-Петербург Ленинград облысындағы Нева өзенінің Фин бұғазына құяр сағасында орналасқан. Тұрғындарының саны 9,50 млн-ға жуық (2018). Санкт-Петербург аумағынан 45-тен астам өзен, 40-қа жуық канал өтеді. Портты қала, әуе, автомобиль жолдарының және темір жолдың ірі торабы. === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Санкт-Петербург |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/санкт-петербург/ Санкт-Петербург - ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 8.7 |Ақп_а_макс = 10.2 |Нау_а_макс = 15.3 |Сәу_а_макс = 25.3 |Мам_а_макс = 33.0 |Мау_а_макс = 34.6 |Шіл_а_макс = 35.3 |Там_а_макс = 37.1 |Қыр_а_макс = 30.4 |Қаз_а_макс = 20.2 |Қар_а_макс = 11.4 |Жел_а_макс = 10.9 |Жыл__а_макс = 37.1 |Қаң_а_мин = -34.7 |Ақп_а_мин = -27.7 |Нау_а_мин = -21.7 |Сәу_а_мин = -12.5 |Мам_а_мин = -2.6 |Мау_а_мин = 0.7 |Шіл_а_мин = 5.8 |Там_а_мин = 3.8 |Қыр_а_мин = -1.6 |Қаз_а_мин = -9.7 |Қар_а_мин = -20.1 |Жел_а_мин = -26.5 |Жыл__а_мин = -34.7 |Қаң_ор_макс = -3.2 |Ақп_ор_макс = -2.9 |Нау_ор_макс = 2.1 |Сәу_ор_макс = 9.3 |Мам_ор_макс = 16.1 |Мау_ор_макс = 20.2 |Шіл_ор_макс = 23.0 |Там_ор_макс = 20.9 |Қыр_ор_макс = 15.2 |Қаз_ор_макс = 8.6 |Қар_ор_макс = 2.3 |Жел_ор_макс = -1.0 |Жыл__ор_макс = 9.2 |Қаң_ор_мин = -8.1 |Ақп_ор_мин = -8.2 |Нау_ор_мин = -4.1 |Сәу_ор_мин = 1.5 |Мам_ор_мин = 7.1 |Мау_ор_мин = 11.9 |Шіл_ор_мин = 15.1 |Там_ор_мин = 13.6 |Қыр_ор_мин = 9.0 |Қаз_ор_мин = 4.0 |Қар_ор_мин = -1.5 |Жел_ор_мин = -5.4 |Жыл__ор_мин = 2.9 |Қаң_ор = -5.7 |Ақп_ор = -5.5 |Нау_ор = -1.0 |Сәу_ор = 5.4 |Мам_ор = 11.6 |Мау_ор = 16.1 |Шіл_ор = 19.1 |Там_ор = 17.3 |Қыр_ор = 12.1 |Қаз_ор = 6.3 |Қар_ор = 0.4 |Жел_ор = -3.2 |Жыл__ор = 6.1 |Қаң_ор_ж-ш = 45.3 |Ақп_ор_ж-ш = 34.1 |Нау_ор_ж-ш = 33.8 |Сәу_ор_ж-ш = 33.4 |Мам_ор_ж-ш = 45.7 |Мау_ор_ж-ш = 68.8 |Шіл_ор_ж-ш = 81.4 |Там_ор_ж-ш = 88.9 |Қыр_ор_ж-ш = 63.5 |Қаз_ор_ж-ш = 65.5 |Қар_ор_ж-ш = 57.8 |Жел_ор_ж-ш = 52.8 |Жыл__ор_ж-ш = 671.0 |}} </div> == Мәдениеті == Ресей [[ғылым академиясы]]ның ғылыми орталығы, 43 жоғары оқу орны, 120 музей, 18 театр, Салтыков-Щедрин атындағы Ресей ұлттық кітапханасы, машина, станок, аспап, кеме жасау зауыттары, тоқыма фабрикасы, химиялық, түсті және қара металургия комбинаттары бар. Метрополитені 1955 ж. іске қосылған. Қаланы 1703 ж. Петр І салдырған. 1712 — 1918 ж. Ресей астанасы болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Санкт-Петербургдың жоғары оқу орындарында бірқатар қазақ интеллигенциясының өкілдері оқыды. [[Бақытжан Қаратаев|Б. Қаратаев]], Б.Сыртанов, Ж.Ақпаев, С.Лапин, [[Шоқай Мұстафа|М. Шоқай]], Б. Құлманов Санкт-Петербургдың Императорлық университетінде, Ә. Бөкейхан Санкт-Петербург Императорлық орман институтында, [[Мұхаметжан Тынышбаев|М.Тынышбаев]] Санкт-Петербург Императорлық жол қатынасы институтында, [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С. Аспандияров]] пен Х.Досмұхамедов Санкт-Петербург Императорлық әскери медициналақ институтында білім алды. Қазақтың алғашқы баспасөздерінің бірі саналатын “Серке” газеті Санкт-Петербургда жарық көрді. Бүкілресейлік мұсылмандардың екінші съезі Санкт-Петербургда өтті. Бірінші орыс революциясы, Ақпан революциясы және Қазан төңкерісі Санкт-Петербургда басталды. 1918 ж. астана Санкт-Петербургдан Мәскеу қаласына көшірілді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде қала 29 ай бойы неміс фашистері әскерлерінің қоршауында болды. Сол тұста Санкт-Петербург тұрғындарына Қазақстан халқы көп көмек көрсетті. Қаланы жаудан қорғауда көптеген қазақстандықтар ерлікпен шайқасты (Ленинград шайқасы). [[Жамбыл Жабаев|Ж. Жабаевтың]] “Ленинградтық өренім!” атты жалынды жыры жауынгерлерді жаумен күреске жігерлендірді. Қазіргі кезде Санкт-Петербургда Ж. Жабаев пен Ә. Молдағұлова есімімен аталатын көшелер бар. Петропавл қамалы, Қысқы сарай, Биржа ғимараты, Исаакий соборы, т.б. сәулет өнері ескерткіштері ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра тізіміне енгізілген. 2003 ж. Санкт-Петербургдың 300 жылдық мерейтойы аталып өтілді. Санкт-Петербургдағы қазақ диаспорасы 2 мыңға жуық адамды құрайды. Қалада қазақтардың ұлттық орталығы жұмыс істейді<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 7 том</ref>. == Экономикасы == Санкт-Петербург — Ресей Федерациясының маңызды экономика орталықтарының бірі. Санкт-Перербургтың экономикалық дамуы, өндіріс және сауда комитетінің мәліметі бойынша, 2012 жылы аймақтық жалпы өнімі 2,138 трлн рубль болған ( 2011 жылы — 2,072 трлн руб.)<ref name="Инвест.паспорт СПб 2013">{{cite web|url=http://www.spbinvestment.ru/upload/Инвестиционный%20паспорт%202013.pdf|title=Инвестиционный паспорт Санкт-Петербурга. 2013|publisher=Комитет по инвестициям Санкт-Петербурга|accessdate=2013-10-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6MTr41pIl|archivedate=2014-01-09}}</ref>. Экономикасының негізгі көзі (жақшаның ішінде 2010 жылғы аймақтық жалпы өнімінің бөлігі): * өндеу өнеркәсібі (24,1 %), * сауда (18,7 %), * жылжымайтын мүлікпен операциялар (18,2 %), * көлік және байланыс (9,9 %), * құрылыс (7,8 %), * басқа (21,3 %)<ref name="Соц-экон.развитие СПб 2011">{{cite web|url=http://www.cedipt.spb.ru/upload/files/economics/macro/ot4et%202011%20-%203.pdf|title=Итоги социально-экономического развития Санкт-Петербурга за 2011 ж.|accessdate=2012-11-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CI3hiPGS|archivedate=2012-11-19}}</ref>. Қаржы нарығы айналымынан Ресейде екінші орын алады. Қалада бірнеше биржа, 42 коммерциялық банк, Санкт-Петербург халықаралық банкі, басқа аймақтардың банктерінің 100 шақты филиалы, 400-ден астам брокер компаниясы жұмыс істейді<ref>{{cite web|url=http://www.banki.ru/banks/regions/?show=region&city=Sankt-Peterburg|publisher=Банки.ру|title=Банки: Все города: все банки региона Санкт-Петербург|accessdate=2011-10-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/64vB7eqfx|archivedate=2012-01-24}}</ref>. == Галерея == <gallery caption="Санкт-Петербургтың көрнекті тарихи жерлері" mode="packed"> Catherine_park_in_Tsarskoe_Selo_01.jpg|Пушкин қаласындағы Екатерина паркі View_to_Kazan_Cathedral_by_Ivan_Smelov.jpg|Казан соборы Mariinsky_Palace_Saint_Petersburg.jpg|Мариинский сарайы Me%C5%A1ita_v_Sankt-Pet%C4%9Brburgu_(3).jpg|Қаланың орталығында орналасқан мұсылман мешіті Alexander_Nevskij_Kloster_4.JPG|Александр Невский Лавра Moskovskaya_Square_SPB_01.jpg|Мәскеу алаңы Pulkovo_airport.jpg|Пулково әуе жайы </gallery> {{wide image|%D0%92%D0%B8%D0%B4_%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D1%83_%D0%B8_%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%86%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_pan7.jpg|1100px|<center>Петр-Павел бекетіне Нева өзені жағынан көрініс</center>}} {{wide image|PalaceSquareNight.jpg|1100px|<center>Дворцовая алаңы</center>}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} {{wikify}} [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] qb4gha6r5e2sn8kip2ozas1mfk1zyjd 0 19333 3653722 3561927 2026-09-12T08:38:53Z ~2026-49356-65 185580 Ввиду проанализированных АИ. 3653722 wikitext text/x-wiki '''Сібірлер''', кейде '''сібір татарлары''' (сіб. тат. ''себерләр<ref>{{cite web|title=Тычинских З.А. К вопросу об этнической идентичности сибирских татар. Этнокультурная идентичность народов Сибири и сопредельных территорий. 2019, стр. 133.|url=http://slavsiberia.ru/wp-content/uploads/2020/07/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=Радлов В.В. Образцы народной литературы Тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи. Наречия барабинцев, тарских, тобольских и тюменских татар. Ч. 4., 1872, с. 217-219.|url=https://elib.rgo.ru/handle/123456789/217649}}</ref>, себер татарлар'') — түркі тілдес халық. Жергілікті тайпалық топтармен араласып кеткен [[Сібір|Сібірді]] мекендейтін этникалық топ. Мындай топтарға бөлінеді: тобыл, барабы, есіл, таралықтар және т.б. Бұлай аталу себептері орналасқан жерлерінің атауларына байланысты. Есіл өңіріндегі татарлар ежелгі уақыттан бері солтүстік жағалауға қоныстанған, яғни, Түмен, Есіл өңірінің татарлары. [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] тікелей ұрпақтары болып табылады. Оларды Шибан мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұға]] әулетінің өкілдері басқарды. Сібірді Ермак жаулап алғаннан кейін Сібір хандығы Ресей құрамына кірді. Олар Сібірдің байырғы халқы және ежелден Тобыл, Ертіс және Есіл өзендерінде тұрады. Сібір татарларының туысқан халықтары: [[башқұрттар]], [[қазақтар]], Алтайдың түріктері. ==Физикалық антропологиясы== Сібір татарлары моңғолоидтік және еуропиоидтік нәсілдердің арасындағы өтпелі топқа жатып, 2-ге негізгі типке бөлінеді: * оралдық түр; * оңтүстік-сібір түрі.<ref>''[[Хить, Генриетта Леонидовна|Хить Г. Л.]], Томилов Н. А.'' Формирование татар Сибири по данным антропологии и этнографии // Методологические аспекты археологических исследований в Западной Сибири. / Ред. [[Плетнёва, Людмила Михайловна|Л. М. Плетнёва]]. —— [[Томск]]: Изд-во [[Томский государственный университет|ТГУ]], 1981.</ref> ==Топтары мен топшалары== * Тобыл-ертістік топ; * Барабалық топ; * Томбылық топ.<ref name="ethnography">{{Cite web|url = http://ethnography.omskreg.ru/page.php?id=1229|title = Сибирские татары|author = [[Томилов, Николай Аркадьевич|Томилов Н. А.]]|work = ОмМУ Археология және этнография мұражайы|date = 2003|publisher = Омбы мемлекеттік университетінің этнография және мұражайтану кафедрасы}}</ref> Сібір татарларының арасында ассимиляцияға ұшыраған сібірлік бұхарлықтарды кездестіруге болады. ==Қоныстану территориясы, саны== [[File:Сибирские татарки Енисейской и Томской губерний.jpg|left|thumb|Енисей және Томбы губернияларындағы сібір татарлары]] [[File:Siberian Tatars.jpg|thumb|Сібір татарлары]] 2010 жылғы санақ бойынша, Батыс Сібірдегі татарлардың саны 524 мың адам болды<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm|title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года|author=|work=|date=|publisher=// [[Федеральная служба государственной статистики]] : официальный сайт}}</ref>. Батыс Сібір татарларының этникалық құрамын зерттей келе, сібір татарларының саны 190 адам шамасында деген болжамға келуге болды. Татарлардың қалған бөлігі Еділден, Оралдан көшіп келгендер мен олардың ұрпақтары. Сібір татарлары Орал таулары мен Том өзенінің арасында орналасқан дала, орман зоналарындағы алқаптарды мекендеген. Олардың ауылдары басқа ұлттардың ауылдарымен аралас түрде Түмен облысының Аромаш, Заводоук, Вагай, Исет, Тобыл, Түмен, Ялутор, Уват, Ярков, Төменгітавда аудандарында; Омбы облысының Усть-Ишим, Тевриз, Тар, Муромцевск, Знаменск, Большереченск, Колосов аудандарында; Новосібір облысының Чанов, Кыштов, Венгеров, Куйбышев, Колыван аудандарында; Томбы облысының Кривошеин, Томбы аудандарында орналасқан. 1555 жылы [[Мәскеу|Мәскеуге]] келген Ескер жұртының билеушісі [[Едігер]] қол астындағы "қара сүйектің" саны 30 700 деп жариялаған. Иван Грозныйдың ұсынған алым-салық туралы грамотасында 40 000 адам белгіленген. Тобыл губерниясында болған 1897 жылғы бірінші ресейлік санақ бойынша сібір татарларының саны 56 957 деп көрсетілген. Бұл сібір татарлары туралы кездесетін соңғы нақты дерек. Кейінгі болған санақтарда Еділ бойынан көшіп келген татарлар мен сібір татарлары жалпы "татарлар" атауымен кездеседі. 1897 жылғы санақты көптеген сібір татарлары патша үкіметінің жаңа салықтарды енгізудегі алды-ала жүргізіп жатқан жұмыстары ретінде бағалап, санаққа қатыспаған. 1926 жылғы санақ бойынша Батыс Сібірде 90 мың сібір татарлары мен 28 мың еділ-орал татарлары тіркелген. 2002 жылғы жалпыресейлік санақтың қорытындысы бойынша жоғарыда атап өтілген облыстардағы татарлардың саны 358 949 адам болды. Көптеген жариялымдарда сібір татарларының саны 190-210 мың арасында деп көрсетілуде. Сібір татарларының басым көпшілігі өздерін үлкен татар ұлтының құрамдас бөлігі ретінде сағандықтан, ресми мәліметтерден ауытқуға алып келді. Санақ кезінде Сібір хандығының тарихы аймағына сәйкес келетін облыстардағы 358 мың татардың 9289-ы өздерін сібір татарлары деп белгілеген. Сібір татарларының ең үлкен үлесі Түмен (7890) және Қорған (1081) облыстарында байқалған. Батыс Сібірдің мұсылман емес халықтарының біразы (хакастар, шорлар, телеуіттер) әлі күнге дейін өздерін "татар" немесе "тадар" деп атауда. ==Этникалық тарихы== XIII ғасырда сібір татарларының қоныстану аймағы [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына кіретін. XIV ғасырда Түмен хандығы (астанасы Чимги-Тура), ал XV-XVI ғасырларда Сібір хандығы (астанасы [[Қашлық|Ескер]]) пайда болды. Ресейдің Сібір хандығын жаулап алып, сібір татарларының қоныстану аймағының тұрақтылығына қарамастан, тарихшы Ш.Ф. Мұхамедияров сібір татарларын Сібр аймағын мекендейтін халықтардың арасында ең аз зерттелгендердің қатарына қосқан. Тарихшы Н.А. Томилов бастапқы кезде сібір татарларын бөлек ұлт ретінде санаған. Кейін көзқарасын өзгертіп, оларды этнографикалық топ ретінде көрсеткен. ==Генетикалық қоры== Y-хромосомасының кездесу жиілігінің кестесі {| class="wikitable" |- ! Сібір татарлырының зерттелген популяциялары !! N !! E1b1b1a1-M78 !! C*2-M217* !! C2b1b-M48 !! G2a1a-P18 !! G2a1a*-P16* !! G2a2b2a-P303 !! C2a2b1-M406 !! G2a*-P15* !! H1-M69 !! I*-M170* !! I2a1-P37.2 !! J1-M267 !! J2b-M12 !! J2a1a-M47 !! J2a1b-M67 !! J2*-M172* !! L1b-M317 !! N1c2b-P43 !! N1c2a-M128 !! N1c1a-M178 !! Q1b-P31 !! Q2*-M122 !! Q2a2b1-M134 !! Q*M242* !! R1a1a*-M198* !! R1a1a1b1a1-M458 !! R1b1a1a-P297* !! R1b1a1a2-M269 !! R2a-M214 |- | Тобыл-ертістіктер || 388 || 2,2 || 0,3 || 2,0 || 1,1 || 0,3 || 9,2 || 0,2 || 0,5 || 1,8 || 0,9 || 3,1 || 1,7 || 3,4 || 0,0 || 0,0 || 6,7 || 0,9 || 20,9 || 0,0 || 11,2 || 0,6 || 0,3 || 0,9 || 11,5 || 12,1 || 2,3 || 2,8 || 1,5 || 1,7 |- | Іскер-тобылдықтар || 68 || 0,0 || 0,0 || 1,5 || 2,0 || 0,0 || 1,5 || 0,0 || 0,0 || 8,8 || 2,9 || 0,0 || 1,5 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 2,9 || 2,9 || 8,8 || 0,0 || 14,7 || 0,0 || 1,5 || 0,0 || 16,7 || 22,1 || 1,5 || 2,9 || 0,0 || 7,4 |- | Естек-тоғыздықтар || 69 || 0,0 || 0,0 || 2,9 || 1,5 || 0,0 || 5,8 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 1,5 || 11,6 || 1,4 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 1,4 || 2,9 || 0,0 || 11,6 || 2,9 || 0,0 || 0,0 || 37,7 || 13,0 || 2,9 || 2,9 || 0,0 || 0,0 |- | Татар-бұхарлықтар || 79 || 8,9 || 1,3 || 0,0 || 1,3 || 1,3 || 35,4 || 0,0 || 2,5 || 0,0 || 0,0 || 3,8 || 0,0 || 6,3 || 0,0 || 0,0 || 2,5 || 0,0 || 8,9 || 0,0 || 7,6 || 0,0 || 0,0 || 1,3 || 0,0 || 12,7 || 1,3 || 1,3 || 3,8 || 0,0 |- | Ялуторлықтар || 86 || 2,3 || 0,0 || 5,8 || 0,0 || 0,0 || 3,5 || 1,2 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 5,8 || 8,1 || 0,0 || 0,0 || 27,9 || 0,0 || 3,5 || 0,0 || 12,8 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 3,5 || 11,6 || 5,8 || 3,5 || 3,5 || 1,2 |- | Заболоттық || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 2,3 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 0,0 || 80,2 || 0,0 || 93, || 0,0 || 0,0 || 3,5 || 0,0 || 1,2 || 0,0 || 3,5 || 0,0 || 0,0 |} ==Дереккөздер== [[Санат:Түркі этникалық топтары]] tg7giwcjtvh3226uap270yj6d1e5u05 0 20635 3653649 3590672 2026-09-12T00:37:17Z Casserium 68287 3653649 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Жетісу ауданы |елтаңба = ALA Coat of arms Zhetysu audany.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = |қаласы = Алматы |әкімі = Құрасбек Сәдібеков |әкімдіктің мекенжайы = Алматы қаласы, Құлагер шағын ауданы, Серіков көшесі, №2а |құрылған уақыты = [[1936 жыл]] |жер аумағы = 39,6 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 195 805<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (48,57%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (27,25%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (12,28%)}}, {{nobr|[[қырғыздар]] (1,84%)}}, {{nobr|[[хуэй халқы|дүнгендер]] (1,52%)}}, {{nobr|[[корейлер]] (1,52%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (1,31%)}}, {{nobr|басқалары (5,71%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 727 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty-zhetysu?lang=kk Жетісу ауданы әкімінің аппараты |карта = Алматы қаласы Жетісу ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} '''Жетісу ауданы''' — [[Алматы]] қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. [[1936 жыл]]ы Ленин ауданы болып құрылып, [[1995 жыл]]ы Жетісу ауданы болып өзгертілген. == Әкімдері == # Амандық Баталов (1994—2001) # Әмір Құлмаханов (2001 — 2009) # Ербол Әлиқұлов (2009 — 2013) # Талғат Разақов (2013 — 2017) # Мұхтар Тәжібаев (2017 — 2019) # Мақсат Қиқымов (2019 — 2020) # Гүлнар Кокобаева (2020 — 2024) # Ляззат Жылқыбаева (2024 — 2026) # Құрасбек Сәдібеков (2026 жылдан бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы аудандары]] d31puja5osb76968sfad5rgdh5r9s58 3653650 3653649 2026-09-12T00:38:28Z Casserium 68287 /* Әкімдері */ 3653650 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Жетісу ауданы |елтаңба = ALA Coat of arms Zhetysu audany.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = |қаласы = Алматы |әкімі = Құрасбек Сәдібеков |әкімдіктің мекенжайы = Алматы қаласы, Құлагер шағын ауданы, Серіков көшесі, №2а |құрылған уақыты = [[1936 жыл]] |жер аумағы = 39,6 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 195 805<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (48,57%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (27,25%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (12,28%)}}, {{nobr|[[қырғыздар]] (1,84%)}}, {{nobr|[[хуэй халқы|дүнгендер]] (1,52%)}}, {{nobr|[[корейлер]] (1,52%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (1,31%)}}, {{nobr|басқалары (5,71%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 727 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty-zhetysu?lang=kk Жетісу ауданы әкімінің аппараты |карта = Алматы қаласы Жетісу ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} '''Жетісу ауданы''' — [[Алматы]] қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. [[1936 жыл]]ы Ленин ауданы болып құрылып, [[1995 жыл]]ы Жетісу ауданы болып өзгертілген. == Әкімдері == # [[Амандық Ғаббасұлы Баталов|Амандық Баталов]] (1994 — 2001) # Әмір Құлмаханов (2001 — 2009) # Ербол Әлиқұлов (2009 — 2013) # Талғат Разақов (2013 — 2017) # Мұхтар Тәжібаев (2017 — 2019) # Мақсат Қиқымов (2019 — 2020) # Гүлнар Кокобаева (2020 — 2024) # Ляззат Жылқыбаева (2024 — 2026) # Құрасбек Сәдібеков (2026 жылдан бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы аудандары]] aqzocr1ig20gn82pf62uz9ineafedja 0 31873 3653656 3576290 2026-09-12T03:43:04Z Casserium 68287 Сайт істен шыққан 3653656 wikitext text/x-wiki '''Халық Кеңесі'''– қоғамдық-саяси апталық газет. Қазақстан халық депутаттарының органы ретінде 1990 жылдың 24 сәуірінен 1996 жылдың қаңтар айына дейін Алматы қаласында қазақ тілінде шығып тұрды. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан газеттері]] [[Санат:Қазақ тілді газеттер]] tsimjqchsecp8xerb07hd6jc94agft9 0 41383 3653682 3579475 2026-09-12T07:20:58Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653682 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Үргеніш |шынайы атауы = {{lang-uz|Urganch/Урганч}} |сурет = {{Photomontage | photo1a = Ourguentchbanner.jpg | photo2a = Bridge through Shavat canal in "Avesto" park.jpg | photo2b = Waterfront of Shavat canal in Urganch.jpg | photo3a = New houses in Urgench near Shavat canal.jpg | photo3c = Shavat kanal.jpg | photo4a = Ourguentch (4).jpg | photo4c = Urganch-004.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 60|lon_min = 38|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Хорезм облысы{{!}}Хорезм |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1646 жыл|1646 жылы]] |алғашқы дерек = [[XVII ғасыр]] |бұрынғы атаулары = Гүргәніж, Жаңа Үргеніш |статус алуы = [[1929 жыл|1929 жылы]] |жер аумағы = 70 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 103 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 155 700 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = өзбектер, орыстар, қарақалпақтар, украиндар, түрікмендер, татарлар және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +998 6222 |пошта индексі = 220100 |пошта индекстері = |автомобиль коды = 90 — 94 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Urgench |сайты = https://urganchshahar.uz/ |сайт тілі = uz }} '''Үргеніш''' ({{lang-uz|Urganch/Урганч}}) — ежелгі қала, ортағасырлық [[Хорезм]] мемлекетінің астанасы, қазіргі [[Өзбекстан]] Республикасы [[Хорезм облысы]]ндағы қала. == Географиялық орны == Ол ел астанасы Ташкенттен 1100 шақырым және Әмудария жағалауынан 12 шақырым жерде орналасқан. Мұнда Чалыш пристаны, Түркменабат-Бейнеу желісіндегі теміржол стансасы, әуежай орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2375-Urgench.html|title=Өзбекстан. Хорезм облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Үргеніш — үлкен қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 13-ші орында және өз аймағында ([[Хорезм облысы]]) көшбасшы болып табылады. Оның жаһандық рейтингі шамамен 3360-шы орында. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Ханқа]] (14 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (20 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (21 км), [[Хиуа]] (28 км), [[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]] (31 км), [[Шауат]] (31 км), [[Гүрлен]] (39 км), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (41 км), [[Хазарасп]] (44 км), [[Дашоғыз]] (64 км, [[Түрікменстан]]), [[Пітнақ]] (67 км), [[Газошақ]] (75 км, [[Түрікменстан]]), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (79 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Urganch&id=2762|title=Үргеніш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Тарихы == Үргеніштің пайда болған уақыты анықталмаған. Қала жөніндегі алғашқы деректер мұсылман жазбаларында келтірілсе де, қаланың арабтар келерден әлдеқайда бұрын салынғаны күмән туғызбайды. Шамасы Гургандж (араб. Джурджания) атауы б.з.б. 1 ғасырға жататын жазбалардағы Хорезмнің қытайша атауынан (Юецзянь) шықса керек. I ғасырда Хорезм бір-біріне тәуелсіз екі иелікке бөлінді: * астанасы Қият болған хорезмшаһ аймағы; * Гүргәніж (қорған) әмірінің аймағы болды. Бирунидің (“[[Әл-Асар әл-Бақйиа]]”) жазуы бойынша арабтар жаулап алғаннан кейін Қиятты бұрынғы билеуші әулет өкілдері — шахтар, Гурганджды-араб уәлилері биледі. Бұл жағдай елдің екіге бөлінуіне әкеп соқты. 995 жылы Гургандж әмірі Қиятты басып алып, жергілікті әулет өкілдерін биліктен тайдырды. Сөйтіп, Хорезмді қайтадан біріктіріп, өзіне хорезмшах атағын алды. 10 ғасырдағы араб саяхатшылары Гурганджды үлкендігі жағынан Хорезмнің екінші қаласы ретінде сипаттайды. Ежелгі Қиятқа қарағанда ол тез өсіп, сауда мен қолөнердің гүлденген орт-на айналды. Қос иелік біріктіріліп, біртұтас мемлекетке айналған соң Қият пен Гургандж маңызы бірдей астаналар болып есептелді. Алайда кейінгі билеушілердің тұсында Гургандж мемлекеттің негізгі астанасына айналды. Үргеніштің гүлдену кезеңі 12 — 13 ғасырлардағы хорезмшахтар билік еткен кезеңге тура келеді. Үргеніштен 3 фарсах қашықтықта “Кіші Гургандж” атанған екінші қала орналасты. Жуайни 1221 жылы сәуір айында моңғолдардың Гурганджды қоршап, оны қалай алғаны жөнінде көп деректер қалдырған. Олар Әмудариядағы бөгендерді бұзып, барлық жерді су басты. Шапқыншылық пен су тасқынынан кейбір құрылыстар мен ғимараттар ғана аман қалды. Үргеніш 1224 жылдан [[Жошы ұлысы]]ның құрамына кіріп, көп ұзамай қалпына келтірілді. 13 ғасырдың ортасынан бастап [[Алтын Орда]]ның құрамында болып, [[сауда]], [[қолөнер]], әкімшілік орталық ретінде өз маңызын жойған жоқ. 14 ғасырдың ортасына қарай Хорезм Алтын Ордадан бөлінген кезде Үргеніш қайтадан оның астанасына айналды. 1388 жылы Үргенішті [[Әмір Темір]]дің әскерлері қиратты. 1391 жылы ішінара қалпына келтірілгенімен, даму қарқыны төмендеді. 17 ғасырда қала тіршілігі құлдырап, кері кетті. Оның негізгі себептерінің бірі — [[Әмудария]] өзені арнасының ауысып, қаланың судан қашық қалуы еді. Үргеніш тұрғындарын Хиуа ханы Әбілғазы жаңа Үргенішке көшірді. Үргеніште сақталған тарихи-мәдени ескерткіштердің қатарына 12 ғасырдың 2-жартысына жататын Фахрад-дин Разидің кесенесі (12 қырлы негізге орнатылған, шатырлы 12 қырлы күмбезі бар шаршы түрдегі көлемді құрылыс, алды оймышты терракотамен безендірілген), 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың бас кезінде салынған [[Ала ад-Дин Текеш|Текеш]] кесенесі (тікбұрышты, “қатпарлы” негізге орнатылған шатырлы-конусты күмбезі бар), 1321 — 33 жылдары аралығында салынған [[Құтлұқ Темір]] мұнарасы (әшекейлі кірпіштерден қаланған белдеулер мен жазулар түсірілген жолақтармен безендірілген, конустық биік бағанды), 14 ғасырда салынған қонақ үйі бар [[Нажмеддин Құбр]]дың кесенесі (үш күмбезді порталды құрылыс), 14 ғасырдағы керуен сарайының порталы (алдыңғы беті түрлі түсті қаптама материалдармен безендірілген), Софы әулетінен [[Төребек ханым]] кесенесі ([1360 жылдары салынған, композициясы күрделі, мозаикалы негізге орнатылған үш биік күмбезі, порталы бар), т.б. жатады. Үргеніштегі археологиялық қазба жұмыстары 1929 жылы А.Ю. Якубовскийдің, 1952 жылы С.П. Толстовтың басшылығымен жүргізілді.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Үргеніштің экономикасы өнеркәсіптік кәсіпорындарға негізделген. Мұнда эксковатор-жөндеу зауыты, жем-шөп жинайтын зауыт, мақта тазалау, май экстракциялау, дөңгелек жөндеу зауыттары жұмыс істейді. Металл-пластикалық терезелер мен құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорындар, тігін фабрикасы мен жібек илеу фабрикасы да белсенді. Қаланың шаруа қожалықтары мен дихан шаруашылықтарының құрамында көкөніс және мал шаруашылығымен айналысады. Жеке компаниялар жүк және жолаушылар тасымалы, банк және телекоммуникация қызметтерін көрсетеді. Сондай-ақ супермаркеттер, шағын дүкендер, кафелер мен мейрамханалар бар. Мемлекеттік университет, лицей, колледж, орта мектептер де белсенді жұмыс атқарады. Қалада облыстық музыка, драма және комедия театры, сурет галереясы, 27 кітапхана, мәдениет және демалыс саябағы, Олимпиадалық спорт кешені, стадиондар, спорт залдары, ойын алаңдары, теннис корттары, сондай-ақ төрт санаторий мен демалыс орындары бар. == Көрнекі орындары == Үргеніш тарихи және сәулет ескерткіштеріне бай. Бірнеше көне ғимараттар жақсы сақталған: 12 ғасырдың екінші жартысынан қалған Фахраддин Рази кесенесі; 1321-1333 жылдар аралығында салынған Құтлұғ Тимур мұнарасы; 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында тұрғызылған Текеш кесенесі; түрлі-түсті безендірілген керуен сарай порталы; 1360 жылы салынған сопылар руының Тұрабек ханым кесенесі және 14 ғасырдың басында салынған Наджмеддин Кубро Ханака мен кесенесі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Хорезм облысы қалалары}} [[Санат:Хорезм облысы қалалары]] fgn4d5cwqdxvrsexwvx1uj9hyhlh7j4 0 44890 3653683 3530762 2026-09-12T07:22:14Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653683 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Хиуа |шынайы атауы = {{lang-uz|Xiva}} |сурет = KhivaWalls.jpg |сурет атауы = Хиуаның дуалдары |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 22|lat_sec = 42 |lon_dir = E|lon_deg = 60|lon_min = 21|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Өзбекстан әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |аймағы = Хорезм облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Өзбекстан Республикасы аудандары{{!}}Түмен |ауданы = Хиуа ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Хәкімі |басшысы = Даврон Аллакулиев |құрылған уақыты = б.з.б. VI ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 109 |климаты = күрт континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = 105 300 |санақ жылы = 2017 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Khiva |сайты = http://www.khiva.uz/ |сайт тілі = }} '''Хиуа''' ({{lang-uz|Xiva}}) — [[Өзбекстан]]ның [[Хорезм облысы]]ндағы қаласы. 2025 жылдың қазан айындағы мәлімет бойынша Хиуа халқының саны 115 мың адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/hivauz?ysclid=mg9fey5go584488609|title=2025 жылдың қазан айындағы Хиуа халқының саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Географиялық орны == [[Әмудария]] өзенінің сол жағалауында, теңіз деңгейінен 91 метр биіктікте, [[Үргеніш]] темір жолы стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км. жерде орналасқан. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Хиуа — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 23-ші орында және өз аймағында ([[Хорезм облысы]]) 2-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 5222. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Үргеніш]] (28 км), [[Шауат]] (31 км), [[Ханқа]] (36 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (39 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (47 км), [[Гүрлен]] (51 км), [[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]] (56 км), [[Хазарасп]] (59 км), [[Дашоғыз]] (60 км, [[Түрікменстан]]), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (68 км), [[Пітнақ]] (81 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (85 км), [[Тақиятас]] (124 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Khiva&id=35552&ysclid=mg9fegf0f772877252|title=Хиуа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Тарихы == Хиуа тарихы көне [[Хорезм]] мәдениетімен тығыз байланысты. Хиуа б. з. д. 1-мыңжылдықта дамыған [[Топыраққала]], [[Қуатқала]], [[Бүркітқала]], [[Гүлдірсін]], [[Қырыққыз]], т. б. қалалармен қатар аталады. Зерттеушілердің болжауынша, Хиуаның негізі б.з.б. 5 ғасырда қаланған. Бастапқыда [[Ахемен]] әулеті мемлекеттерінің, кейіннен [[Сасани]] әулетінің қарамағында болды. Хиуаны 712 жылы арабтар жаулап алды. IX–X ғасырларда Хорезм мемлекетінің астанасы болып, біршама гүлденді. Хиуа қаласында өз заманында [[Мұхаммед әл-Хорезми]], [[Әбу Райхан әл-Бируни]], [[Әбу Әли ибн Сина]] тәрізді ірі энциклопедияшы ғалымдар еңбек етті. [[Шыңғыс хан]] мен [[Әмір Темір]] заманында Хиуа қиратылып, талауға түсті. Хиуаның қайта гүлденген кезеңі 16 ғасырға сәйкес келеді. Бұл кезде қаланың ірі қорған қабырғалары, салтанатты сарайлар, мешіттер, мұнаралар, кесенелер салынып, архитектуралық ансамбль құрылды. XVII-ғасырда Хиуа [[Хиуа хандығы]]ның астанасы болды. 1842 жылы Хиуа хандығының билеушісі [[Аллақұл хан]] Хиуаның бір бөлігін арнайы дуалмен қоршатып, қаланың ол бөлігін [[Ишан]] қаласы деп атады. 19 ғасырда Хиуада көптеген медреселер мен мешіттер салынды. Әйгілі медреселердің қатарына көркем безендірілген ғимараты бар [[Мұхаммед Аминхан]] медресесі жатады. 1873 жылы Хиуаны орыс әскерлері басып алып, бүкіл Хиуа хандығымен бірге Ресей империясының протекторатына айналдырды. 1920–1924 жылы [[Хорезм Халық Кеңес Республикасы]]ның астанасы болды. 1967 жылы қаланың ескі бөлігі — Ишан қаласы қорыққа айналдырылды. 1995 жылы Хиуа [[ЮНЕСКО]]-ның шешіміне сай әлемдік мәдениеттегі ерекше орны бар қалалардың қатарына қосылды. 1997 жылы Хиуаның 2500 жылдық мерейтойы аталып өтті<ref>"[[Қазақ Энциклопедиясы]]", 9 том</ref>. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада "Хива Карпет" бірлескен кәсіпорны, қыш бұйымдар, мақта тазалау, кірпіш зауыттары, тігін зауыттары, "Хива Гидами" акционерлік қоғамы және басқа да кілем тоқу кәсіпорындары, наубайхана, фермерлер базары, мәдениет, сауда және тұрмыстық қызмет көрсету орталықтары жұмыс істейді. Үргеніш университетінің агроменеджмент бөлімі, Өзбекстан Ғылым академиясының Хорезм Мъмун академиясының бөлімі, Қарақұм ғылыми - зерттеу стансасы, педагогика, медицина, туризм кәсіптік колледждері, кәсіптік лицей, гимназия, 15 жалпы білім беретін мектеп, 2 арнайы мектеп-интернаттар, облыстық қуыршақ театры, Девонов мұражайы, орталық стадион, спорт кешені, теннис корты, спорт залы және басқа да спорттық нысандар орналасқан. Ауданда орталық аурухана, емхана, перзентхана, балалар ауруханасы, стоматологиялық орталық, орталық дәріхана, жеке дәріханалар және басқа да медициналық мекемелер жұмыс істейді. [[Сурет:Khiva Узбекистан panorama.JPG|нобай|орта|900px|Хиуа, панорама]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Хорезм облысы қалалары}} [[Санат:Хорезм облысы қалалары]] 8cbh29tlr97cobdwwgzlivi9ofm4u5c 3653684 3653683 2026-09-12T07:22:31Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653684 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Хиуа |шынайы атауы = {{lang-uz|Xiva}} |сурет = KhivaWalls.jpg |сурет атауы = Хиуаның дуалдары |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 22|lat_sec = 42 |lon_dir = E|lon_deg = 60|lon_min = 21|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Өзбекстан әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |аймағы = Хорезм облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Өзбекстан Республикасы аудандары{{!}}Түмен |ауданы = Хиуа ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Хәкімі |басшысы = Темур Давлетов |құрылған уақыты = б.з.б. VI ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 109 |климаты = күрт континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = 105 300 |санақ жылы = 2017 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Khiva |сайты = http://www.khiva.uz/ |сайт тілі = }} '''Хиуа''' ({{lang-uz|Xiva}}) — [[Өзбекстан]]ның [[Хорезм облысы]]ндағы қаласы. 2025 жылдың қазан айындағы мәлімет бойынша Хиуа халқының саны 115 мың адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/hivauz?ysclid=mg9fey5go584488609|title=2025 жылдың қазан айындағы Хиуа халқының саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Географиялық орны == [[Әмудария]] өзенінің сол жағалауында, теңіз деңгейінен 91 метр биіктікте, [[Үргеніш]] темір жолы стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км. жерде орналасқан. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Хиуа — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 23-ші орында және өз аймағында ([[Хорезм облысы]]) 2-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 5222. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Үргеніш]] (28 км), [[Шауат]] (31 км), [[Ханқа]] (36 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (39 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (47 км), [[Гүрлен]] (51 км), [[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]] (56 км), [[Хазарасп]] (59 км), [[Дашоғыз]] (60 км, [[Түрікменстан]]), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (68 км), [[Пітнақ]] (81 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (85 км), [[Тақиятас]] (124 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Khiva&id=35552&ysclid=mg9fegf0f772877252|title=Хиуа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Тарихы == Хиуа тарихы көне [[Хорезм]] мәдениетімен тығыз байланысты. Хиуа б. з. д. 1-мыңжылдықта дамыған [[Топыраққала]], [[Қуатқала]], [[Бүркітқала]], [[Гүлдірсін]], [[Қырыққыз]], т. б. қалалармен қатар аталады. Зерттеушілердің болжауынша, Хиуаның негізі б.з.б. 5 ғасырда қаланған. Бастапқыда [[Ахемен]] әулеті мемлекеттерінің, кейіннен [[Сасани]] әулетінің қарамағында болды. Хиуаны 712 жылы арабтар жаулап алды. IX–X ғасырларда Хорезм мемлекетінің астанасы болып, біршама гүлденді. Хиуа қаласында өз заманында [[Мұхаммед әл-Хорезми]], [[Әбу Райхан әл-Бируни]], [[Әбу Әли ибн Сина]] тәрізді ірі энциклопедияшы ғалымдар еңбек етті. [[Шыңғыс хан]] мен [[Әмір Темір]] заманында Хиуа қиратылып, талауға түсті. Хиуаның қайта гүлденген кезеңі 16 ғасырға сәйкес келеді. Бұл кезде қаланың ірі қорған қабырғалары, салтанатты сарайлар, мешіттер, мұнаралар, кесенелер салынып, архитектуралық ансамбль құрылды. XVII-ғасырда Хиуа [[Хиуа хандығы]]ның астанасы болды. 1842 жылы Хиуа хандығының билеушісі [[Аллақұл хан]] Хиуаның бір бөлігін арнайы дуалмен қоршатып, қаланың ол бөлігін [[Ишан]] қаласы деп атады. 19 ғасырда Хиуада көптеген медреселер мен мешіттер салынды. Әйгілі медреселердің қатарына көркем безендірілген ғимараты бар [[Мұхаммед Аминхан]] медресесі жатады. 1873 жылы Хиуаны орыс әскерлері басып алып, бүкіл Хиуа хандығымен бірге Ресей империясының протекторатына айналдырды. 1920–1924 жылы [[Хорезм Халық Кеңес Республикасы]]ның астанасы болды. 1967 жылы қаланың ескі бөлігі — Ишан қаласы қорыққа айналдырылды. 1995 жылы Хиуа [[ЮНЕСКО]]-ның шешіміне сай әлемдік мәдениеттегі ерекше орны бар қалалардың қатарына қосылды. 1997 жылы Хиуаның 2500 жылдық мерейтойы аталып өтті<ref>"[[Қазақ Энциклопедиясы]]", 9 том</ref>. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада "Хива Карпет" бірлескен кәсіпорны, қыш бұйымдар, мақта тазалау, кірпіш зауыттары, тігін зауыттары, "Хива Гидами" акционерлік қоғамы және басқа да кілем тоқу кәсіпорындары, наубайхана, фермерлер базары, мәдениет, сауда және тұрмыстық қызмет көрсету орталықтары жұмыс істейді. Үргеніш университетінің агроменеджмент бөлімі, Өзбекстан Ғылым академиясының Хорезм Мъмун академиясының бөлімі, Қарақұм ғылыми - зерттеу стансасы, педагогика, медицина, туризм кәсіптік колледждері, кәсіптік лицей, гимназия, 15 жалпы білім беретін мектеп, 2 арнайы мектеп-интернаттар, облыстық қуыршақ театры, Девонов мұражайы, орталық стадион, спорт кешені, теннис корты, спорт залы және басқа да спорттық нысандар орналасқан. Ауданда орталық аурухана, емхана, перзентхана, балалар ауруханасы, стоматологиялық орталық, орталық дәріхана, жеке дәріханалар және басқа да медициналық мекемелер жұмыс істейді. [[Сурет:Khiva Узбекистан panorama.JPG|нобай|орта|900px|Хиуа, панорама]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Хорезм облысы қалалары}} [[Санат:Хорезм облысы қалалары]] biiecat71hf4avpsnm7t0ze9lfx294d 3653685 3653684 2026-09-12T07:23:19Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653685 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Хиуа |шынайы атауы = {{lang-uz|Xiva}} |сурет = KhivaWalls.jpg |сурет атауы = Хиуаның дуалдары |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 22|lat_sec = 42 |lon_dir = E|lon_deg = 60|lon_min = 21|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |аймағы = Хорезм облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Өзбекстан Республикасы аудандары{{!}}Түмен |ауданы = Хиуа ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Хәкімі |басшысы = Темур Давлетов |құрылған уақыты = б.з.б. VI ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 109 |климаты = күрт континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = 105 300 |санақ жылы = 2017 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Khiva |сайты = http://www.khiva.uz/ |сайт тілі = }} '''Хиуа''' ({{lang-uz|Xiva}}) — [[Өзбекстан]]ның [[Хорезм облысы]]ндағы қаласы. 2025 жылдың қазан айындағы мәлімет бойынша Хиуа халқының саны 115 мың адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/hivauz?ysclid=mg9fey5go584488609|title=2025 жылдың қазан айындағы Хиуа халқының саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Географиялық орны == [[Әмудария]] өзенінің сол жағалауында, теңіз деңгейінен 91 метр биіктікте, [[Үргеніш]] темір жолы стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км. жерде орналасқан. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Хиуа — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 23-ші орында және өз аймағында ([[Хорезм облысы]]) 2-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 5222. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Үргеніш]] (28 км), [[Шауат]] (31 км), [[Ханқа]] (36 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (39 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (47 км), [[Гүрлен]] (51 км), [[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]] (56 км), [[Хазарасп]] (59 км), [[Дашоғыз]] (60 км, [[Түрікменстан]]), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (68 км), [[Пітнақ]] (81 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (85 км), [[Тақиятас]] (124 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Khiva&id=35552&ysclid=mg9fegf0f772877252|title=Хиуа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Тарихы == Хиуа тарихы көне [[Хорезм]] мәдениетімен тығыз байланысты. Хиуа б. з. д. 1-мыңжылдықта дамыған [[Топыраққала]], [[Қуатқала]], [[Бүркітқала]], [[Гүлдірсін]], [[Қырыққыз]], т. б. қалалармен қатар аталады. Зерттеушілердің болжауынша, Хиуаның негізі б.з.б. 5 ғасырда қаланған. Бастапқыда [[Ахемен]] әулеті мемлекеттерінің, кейіннен [[Сасани]] әулетінің қарамағында болды. Хиуаны 712 жылы арабтар жаулап алды. IX–X ғасырларда Хорезм мемлекетінің астанасы болып, біршама гүлденді. Хиуа қаласында өз заманында [[Мұхаммед әл-Хорезми]], [[Әбу Райхан әл-Бируни]], [[Әбу Әли ибн Сина]] тәрізді ірі энциклопедияшы ғалымдар еңбек етті. [[Шыңғыс хан]] мен [[Әмір Темір]] заманында Хиуа қиратылып, талауға түсті. Хиуаның қайта гүлденген кезеңі 16 ғасырға сәйкес келеді. Бұл кезде қаланың ірі қорған қабырғалары, салтанатты сарайлар, мешіттер, мұнаралар, кесенелер салынып, архитектуралық ансамбль құрылды. XVII-ғасырда Хиуа [[Хиуа хандығы]]ның астанасы болды. 1842 жылы Хиуа хандығының билеушісі [[Аллақұл хан]] Хиуаның бір бөлігін арнайы дуалмен қоршатып, қаланың ол бөлігін [[Ишан]] қаласы деп атады. 19 ғасырда Хиуада көптеген медреселер мен мешіттер салынды. Әйгілі медреселердің қатарына көркем безендірілген ғимараты бар [[Мұхаммед Аминхан]] медресесі жатады. 1873 жылы Хиуаны орыс әскерлері басып алып, бүкіл Хиуа хандығымен бірге Ресей империясының протекторатына айналдырды. 1920–1924 жылы [[Хорезм Халық Кеңес Республикасы]]ның астанасы болды. 1967 жылы қаланың ескі бөлігі — Ишан қаласы қорыққа айналдырылды. 1995 жылы Хиуа [[ЮНЕСКО]]-ның шешіміне сай әлемдік мәдениеттегі ерекше орны бар қалалардың қатарына қосылды. 1997 жылы Хиуаның 2500 жылдық мерейтойы аталып өтті<ref>"[[Қазақ Энциклопедиясы]]", 9 том</ref>. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада "Хива Карпет" бірлескен кәсіпорны, қыш бұйымдар, мақта тазалау, кірпіш зауыттары, тігін зауыттары, "Хива Гидами" акционерлік қоғамы және басқа да кілем тоқу кәсіпорындары, наубайхана, фермерлер базары, мәдениет, сауда және тұрмыстық қызмет көрсету орталықтары жұмыс істейді. Үргеніш университетінің агроменеджмент бөлімі, Өзбекстан Ғылым академиясының Хорезм Мъмун академиясының бөлімі, Қарақұм ғылыми - зерттеу стансасы, педагогика, медицина, туризм кәсіптік колледждері, кәсіптік лицей, гимназия, 15 жалпы білім беретін мектеп, 2 арнайы мектеп-интернаттар, облыстық қуыршақ театры, Девонов мұражайы, орталық стадион, спорт кешені, теннис корты, спорт залы және басқа да спорттық нысандар орналасқан. Ауданда орталық аурухана, емхана, перзентхана, балалар ауруханасы, стоматологиялық орталық, орталық дәріхана, жеке дәріханалар және басқа да медициналық мекемелер жұмыс істейді. [[Сурет:Khiva Узбекистан panorama.JPG|нобай|орта|900px|Хиуа, панорама]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Хорезм облысы қалалары}} [[Санат:Хорезм облысы қалалары]] rx87w9f357azo40f7n08x0p4xjczepx 0 44893 3653614 3389331 2026-09-11T18:02:07Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653614 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қосағаш}} {{Елді мекен-Ресей |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Қосағаш |шынайы атауы = {{lang-alt|Кош-Агаш}} |сурет = Kosh Agach panorama.jpg |сурет атауы = [[Оңтүстік Шу жотасы|Оңтүстік Шу жотасының]] көрінісі |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 49|lat_min= 53|lat_sec= 33 |lon_dir =E|lon_deg= 88|lon_min= 39|lon_sec= 49 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Алтай Республикасы |кестедегі аймақ = Алтай Республикасы |аудан түрі = |ауданы = Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы) |кестедегі аудан = Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы){{!}}Қосағаш |мекен түрі = ауылдық қоныс |мекені = Қосағаш ауылдық қонысы |кестедегі мекен = Қосағаш ауылдық қонысы{{!}}Қосағаш |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1801 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1758 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = →8709 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[Алтайлықтар|алтайлықтар]], [[Қазақтар|қазақтар]], [[Орыстар|орыстар]] |конфессионалдық құрамы = [[Православ шіркеуі|православ]], [[Мұсылман|мұсылман]], [[Бақсылық|бақсы]] |этнохороним = |телефон коды = 38842 |пошта индексі = 649780 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = 84210830001 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Қосағаш''' — [[Алтай Республикасы]]ндағы ([[Ресей]]) ауыл, [[Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы)|Қосағаш ауданының]] орталығы. Республика орталығы — [[Таулы Алтай]] ({{lang-ru|Горно-Алтайск}}) қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 530 км. Негізінен, қой мен марал ш-тары дамыған. Егіннен тары, сұлы, бидай өсіріледі. Ауыл арқылы мемл. маңызы бар Таулы Алтай қаласынан [[Моңғолия]]ға қарай автомобиль жолы (Шүй трактысы) өтеді. Тұрғын халқының басым бөлігі [[қазақ]]тар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{geo-stub}} [[Санат:Алтай Республикасы елді мекендері]] h8kduhgmj8r6hg3ij4bz55bfm7dp359 0 45432 3653480 2710882 2026-09-11T14:10:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653480 wikitext text/x-wiki '''Ибадулла Ақбергенов''' (1907, [[Созақ]] ауданында туған – 1938/39 жылы қайтыс болды ) – Қазақстаннан шыққан тұңғыш физика-математика ғылым [[кандидат]]ы (1935), доцент (1936). 1931 ж. [[Ташкент]] [[Орта Азия]] университетінің физика-математика факультетін бітірген. 1932 ж. сол университеттің аспирантурасына түсіп, 1934 ж. [[Ленинград]] мемлекеттік университетінің аспирантурасына ауыстырылады. 1934 ж. профессор Л.В. Канторовичтің (1964 жылдан КСРО ғылым академиясының академигі) жетекшілігімен «Интегралдық теңдеулерді жуықтап шешу тәсілдері» деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]] қорғаған. 1935 – 36 ж. [[Ташкент]] Орта Азия университетінде қызмет істейді. 1936 ж. ҚазМУ-дың математика анализ кафедрасының меңгерушілігіне шақырылды. ҚазМУ-де қызмет атқарған. 1936 – 38 ж. Ибадулла Ақбергенов студенттерге математика пәнінің сол уақыттағы деңгейге сәйкес берілуіне өте көп еңбек сіңірді. ҚазМУ-ге Мәскеуден И.П. Натансон, В.Л. Гончаров, [[Н.Н. Назаров]] сияқты белгілі профессорларды шақыртты, оқытушылар мен студенттерге дәріс тыңдатуды ұйымдастырды. Оның теориялық жағынан өте жоғары «Фредгольмның екінші текті интегралдық теңдеуінің жуық шешуі және оның меншікті мәнін анықтау» деп аталатын ғылыми еңбегі сол жылдары жарияланды<ref>И. А. Акбергенов, “О приближенном решении интегрального уравнения Фредгольма и об определении его собственных значений”, ''Матем. сб.'', '''42''':6 (1935), 679-698. http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=39528 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814011653/https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=39528 |date=2025-08-14 }}</ref> . Мұнда қолданылған тәсіл кейін көптеген математиктердің еңбектерінде одан әрі дамытылды. Кеңестік билік кезеңінде ұйымдастырылған саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды<ref name="test">[[Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы]]</ref>. == Сілтемелер== <references /> {{wikify}} {{stub}} 1e99b6hw8cqffv2bzamgbx2gcgshbv6 0 47607 3653449 3653281 2026-09-11T12:01:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-49160-16|~2026-49160-16]] ([[User talk:~2026-49160-16|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 3381207 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі=Шона Смаханұлы |Сурет=Шона Смах.jpg |ені=207px |Туған күні=5.10.1924 |Қайтыс болған күні=1988 |Туған жері=[[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]] |Қайтыс болған жері={{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Алматы облысы]] |Азаматтығы={{Байрақ|КСРО}} <br/> ({{Байрақ|Қазақ КСР}}) |Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]] |Мансабы=ақын, сықақшы, редактор, жазушы, мұғалім |Марапаттары=Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен және медальдармен марапатталған<ref name="main page">{{cite web | url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1994| title=Әдебиет порталы. Шона Смаханұлы}}</ref> }} '''Шона Смаханұлы''' ([[5 қазан]] [[1924 жыл]], [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық]] савхозы – [[1988 жыл]], [[Алматы]]) — қазақ ақыны, [[сықақшы]]. [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> == Өмірбаяны == * 1956 жылы Абай атындағы педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін сырттай оқып бітірді. * 1942 – 1943 жылы әскер қатарында болып, Ұлы Отан соғысына қатысты. * 1943 – 1957 жылы педагогикалық қызмет атқарды. * 1957 – 1958 жылы "[[Мектеп (кітап баспасы)|Мектеп]]" баспасында редактор * 1958 – 1963 жылы "[[Қазақстан мұғалімі]]" газетінде бөлім меңгерушісі * 1964 – 1968 жылы "[[Ара (журнал)|Ара]]" журналында фельетонист болды. * 1973 жылдан "[[Жазушы баспасы|Жазушы]]" баспасы поэзия редакциясының редакторы.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Шығармалары== Шона Смаханұлы әдеби шығармашылықпен 1950 жылдан шұғылдана бастады. * "Тотияйын" атты тұңғыш сатиралық өлеңдер жинағы 1959 жылы жарық көрді. * "Шимайбек пен Шыңқетпе" (1960) * "Қу түлкінің сыбағасы" (1961) * "Көріп жүр ғой көздері" (1965) * "Ұры тіс" (1967) * "Ұр, тоқпағым, ұр" (1970) * "Айға ұшамын" (1971) * "Жүз шымшыма, қырық қышыма" (1973) * "Кездік" (1976) т. б. кітаптары шықты. * "Купорос" атты жинағы орыс тілінде 1968 жылы Москвада басылды. * "Қоңыраулы шеңгел" атты шығармаларының жинағы 1974 жылы жарық көрді.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009. ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан сықақшылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] {{Bio-stub}} mxbdzh6pdpykc0n5iiwr3s5xu1qywts 0 48613 3653670 3528247 2026-09-12T06:56:53Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653670 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Нүкіс |шынайы атауы = {{lang-kaa|Nókis / Нөкис}}<br />{{lang-uz|Nukus / Нукус}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = | photo1b = | photo2a = 0 110688 5c5cde5 orig.jpg | photo2c = Hotel Rahnamo 01.JPG | photo3a = UZNukuspano.JPG | photo3c = | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = Герб города Нукус.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 27|lat_sec = 53 |lon_dir = E|lon_deg = 59|lon_min = 36|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Хәкімі |басшысы = Данияров Абатбай Сапарбайұлы |құрылған уақыты = [[XII ғасыр|XII ғасыры]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1932 жыл|1932 жылы]] |жер аумағы = 221 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 80 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 350,4 мың<ref>{{Cite web|url=https://qrstat.uz/images/Nashrlar/Press-relizlar/2026/Demografiya_va_mehnat_statistikasi/Demografik_holat/yanvar-mart-uz.pdfhttps://qqatx.uz/news/show/nukus-shahrining-doimiy-aholi-soni1729659052|title=NQoraqalpog‘iston Respublikasida Demografik holat|archive-date=2025-04-09|access-date=2026-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250409154545/https://qrstat.uz/images/Nashrlar/Press-relizlar/2026/Demografiya_va_mehnat_statistikasi/Demografik_holat/yanvar-mart-uz.pdf|url-status=live}}</ref> |санақ жылы = 01.04.2026 |тығыздығы = 1518 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]], [[Өзбектер|өзбектер]], [[Қазақтар|қазақтар]], [[Орыстар|орыстар]], [[Татарлар|татарлар]], [[Түрікмендер|түрікмендер]] және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +99861 22 |пошта индексі = 230100 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Nukus |сайты = http://nukus.uz |сайт тілі = | add1n = Марапаттары | add1 = {{Достық ордені (Өзбекстан)|түрі=қала}} | add2n = | add2 = }} '''Нүкіс''' ({{lang-kaa|Nókis / Нөкис}}; {{lang-uz|Nukus / Нукус}}) — [[Өзбекстан]] [[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі|құрамындағы]] [[Қарақалпақстан |Қарақалпақстан Республикасы]]ның астанасы. Халық саны 191 мың адамға (1996) тең. == Географиялық орналасуы == Нүкіс қаласы Қарақалпақстанның орталығынада, [[Ташкент]] қаласына 800 км солтүстік-батыста орналасқан. [[Әмудария]] өзенінің оң жағасында, теңіз деңгейінен 76 м биіктікте орналасқан. Оңтүстік мен шығысында [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлімен, солтүстікнде Әмудария өзенімен шектеседі. Қаланы Қызкеткен каналы кесіп өтеді. Қаланы жақын маңдағы Қарақұм, Қызылқұм, Үстірт қыраттарының құмдары суармалы егіс алқаптарын каналдар мен пестицидтердің тиімсіз пайдалануымен бірге аймақта күрделі экологиялық жағдайды туғызды. Бір кездегі құнарлы Әмудария атырауы сортаңға айналып барады. Нөкіс қаласы да жауын-шашын аз, құмды дауылдар жиі болатын өте ыстық климаттың әсерін сезінуде. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Нүкіс — үлкен қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) бесінші қала және өз аймағында ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) көшбасшы. Оның жаһандық рейтингі шамамен 1729-шы орында. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Тақиятас]] (13 км), [[Қожалы]] (14 км), [[Ақмаңғыт]] (17 км), [[Халықабат]] (28 км), [[Кегейлі]] (35 км), [[Көнеүргеніш]] (40 км, [[Түрікменстан]]), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (52 км), [[Шымбай (қала)|Шымбай]] (55 км), [[Шоманай]] (59 км), [[Қазанкеткен]] (65 км), [[Қаңлыкөл]] (65 км), [[Қараөзек (Қараөзек ауданы)|Қараөзек]] (72 км), [[Дашоғыз]] (74 км, [[Түрікменстан]]), [[Тақтакөпір]] (84 км), [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]] (90 км), [[Гүрлен]] (93 км), [[Шауат]] (104 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (112 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Nukus&id=2763|title=Нүкіс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-4 |lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі дәуірде Шурча елді мекені қала шекарасында болған. Ол Хорезм мемлекетінің құрамында болған және қорғаныс бекінісінің қызметін атқарған. Геродот бұл аймақтарды біздің дәуірімізге дейінгі 4 ғасырда мекендеген деп сипаттады. Нүкіс тарихында орта ғасырлар кезеңі туралы мәліметтер аз. Нүкіс қаласының жаңа тарихы 1860-жылдары Әмудария өзенінің оң жағалауында бекініс қонысының жанында Нүкіс ауылы пайда болған кезден басталады. Ол өз атауын бір бөлігі осы аймаққа қоныстанған Нүкістердің қарақалпақ руынан алған. Көп ұзамай орыс әкімшілігі ауылды әскери бекетке айналдырып, оны нығайтып, инфрақұрылымын жақсартты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2639-Nukus.html|title=Өзбекстан. Қарақалпақстан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-4 |lang=}}</ref> * 1932 жылдан қала мәртебесі берілген. Нүкіс Хожейлі темір жолы бекетінен 38 км жерде. * 19 ғ-дың 60-жылдарында қазіргі Нүкістің орнында Нүкіс ауылы болды. * 1873 жылы [[Қарақалпақтар]] [[Ресей империясы]] құрамына кіргеннен кейін Нүкісте Әмудариядағы су жүйесін бақылайтын гидрометеорологиялық станса салынды, ол Әмудария төменгі ағысындағы алғашқы және жалғыз станса болды. * 1877 жылы Нүкісте бірінші орыс-түзем мектебі ашылды. * 1930 жылы 12 қарашада Қарақалпақстан өлкелік партия комитетінің өткен бюро кеңесінде Нүкіс ауылын республика орталығына айналдыру туралы шешім қабылданды. Бұған дейін [[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]] қаласы астана саналатын. * 1932 жылы жаңа астананың құрылысы басталды. * 1939 жылы республика мекемелер Нүкіске көшірілді. Нүкісте 1934 жылы педогогикалық институты ашылды. * 1959 жылы Өзбекстан ғылым академиясының қарақалпақ бөлімшесі ашылды * 1976 жылы [[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]] ашылды. Нүкісте Ташкент ауылшаруышылық университетінің, педиатрия мен политехникалық институтардың бөлімшелері, бірнеше колледж жұмыс істейді. Онда құрылыс материалдары (кірпіш, гранит-мәрмәр з-ты) мен тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, киіз комбинаты, жиһаз ф-касы, 2 театр, өнер, тарихи-өлкетану музейлері бар.<ref>Узбекистон Республикаси. Энциклопедия, Таш., 1997</ref> == Тұрғындар саны == {| class="wikitable" |+ Халық саны |- ! 1939 !! 1959 !! 1974 !! 1991 !! 1999 !! 2010 !! 2018 !! 2025 |- | 10 || 39 || 88 || 180 <ref>«Современный толковый словарь»: изд. «Большая Советская Энциклопедия», 1997</ref> || 199 || 271,4 || 312,1<ref>[https://data.gov.uz/ru/datasets/5800 Число постоянных жителей в Республике Каракалпакстан на 1 января 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070816/https://data.gov.uz/ru/datasets/5800 |date=2019-03-21 }}</ref> || 370 619 |} == Климаты == Нүкістің жазы ыстық, құрғақ және ашық болса, қысы аязды, қарлы, желді, ала бұлтты. Температура әдетте жыл бойы -8°C-тан 36°C-қа дейін ауытқиды, сирек -18°C төмен түседі немесе 40°C-тан жоғары көтеріледі. Ыстық маусым 3,8 айға созылады, 17 мамырдан 11 қыркүйекке дейін, орташа тәуліктік максималды температура 28°C жоғары. Нүкістегі жылдың ең ыстық айы шілде айы, орташа максималды температурасы 35°C және минимум 21°C құрайды. Суық мезгіл 3,4 айға созылады, 22 қарашадан 3 наурызға дейін, орташа тәуліктік ең төменгі температура 7°C төмен. Нүкістегі жылдың ең суық айы қаңтар айы, орташа максималды температурасы -8°C және минимум 0°C. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада металл өңдеу, құрылыс, тамақ өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, полиграфия өндірісі сияқты 50-ден астам өнеркәсіп кәсіпорындары бар. Нүкісте материал өңдеу өнеркәсібі жақсы дамыған, оның ішінде ірі панельді тұрғын үй және құм-әк бетон зауыттары, құрылыс материалдары зауыттары, кірпіш және кабель зауыттары, сондай-ақ қарақалпақ-итальяндық мәрмәр өндіруші бірлескен кәсіпорны бар. Нүкіс қаласында Өзбекстан Ғылым академиясының филиалдары, жерүсті-реинология және онкология кафедраларының филиалдары, сондай-ақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институттары, педагогикалық институт, Қарақалпақстан университеті, педагогикалық кадрлардың біліктілігін арттыру институты және басқа да жоғары оқу орындары жұмыс істейді. Қалада 43 жалпы білім беретін мектеп, бірнеше академиялық лицей, екі спорт мектебі, екі музыка мектебі, 18 орта арнаулы оқу орындары, клубтар, кітапхана, спорт кешені, мәдениет сарайы бар. Қалада бес аурухана, емхана, дәріханалар, кеңес беру пункттері, жедел жәрдем стансасы қызмет етеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Нүкіс]] [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] m4vis9lwygv8825odvicg4nrs3ozqqk 0 71964 3653522 3643559 2026-09-11T15:51:14Z Салимгерей Диас 161541 /* */ 3653522 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Тұрсын Жұртбай |Шынайы есімі = |Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.08.1951 |Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]] |Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі . |Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш. Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І. Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> [[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руының [[Байжігіт]] бұтағынан шыққан<ref>https://vt.tiktok.com/ZSVM9jVVC/</ref>. *[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді. *[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М. Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор. *[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы. *[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры. == Шығармашылыққа алғашқы қадам == Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды. Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген. == Шығармашылығы == «Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. == «Ұраным – Алаш!..» == '''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж. Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М. Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М. Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М. Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х. Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С. Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А. Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ. Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С. Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е. Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ. Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә. Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К. Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д. Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А. Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д. Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә. Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т. Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Абайтанушылар]] 3cvvoqczs35guqf4s4ym9sufr1vs9yc 3653523 3653522 2026-09-11T15:51:35Z Салимгерей Диас 161541 /* */ 3653523 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Тұрсын Жұртбай |Шынайы есімі = |Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.08.1951 |Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]] |Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі . |Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш. Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І. Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> [[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руының [[Байжігіт]] бұтағынан шыққан<ref>https://vt.tiktok.com/ZSVM9jVVC/</ref>. *[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді. *[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М. Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор. *[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы. *[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры. == Шығармашылыққа алғашқы қадам == Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды. Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген. == Шығармашылығы == «Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. == «Ұраным – Алаш!..» == '''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж. Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М. Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М. Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М. Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х. Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С. Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А. Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ. Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С. Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е. Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ. Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә. Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К. Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д. Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А. Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д. Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә. Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т. Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Абайтанушылар]] lrjtmjm5jymax4qtu0me043e80m50j4 0 103949 3653488 3648728 2026-09-11T14:50:46Z Nurken 111493 3653488 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Ольга Валентиновна Перепечина | Суреті = Olga Perepechina (cropped).jpg | Атауы = Перепечина, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | тақырыпша2 = Партиялық тізімі | мәтін2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары|Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 27 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 шілде 2026 | Бірігіп басқарушы1_2 = [[Жақып Қажманұлы Асанов|Жақып Асанов]] | Ізашары_2 = [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] | Ізбасары_2 = ''лауазым ыдырады'' | Титулы_3 = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты#Комитеттер|Қазақстан Парламенті Сенаты Қаржы және бюджет комитеті]]нің 6-[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары#Сенат комитеттері|төрағасы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 4 қыркүйек 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = 27 қаңтар 2022 | Ізашары_3 = [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]] | Ізбасары_3 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Титулы_4 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]]нан [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның [[Қазақстан Парламенті Сенатының 5-сайланым депутаттары|V]], [[Қазақстан Парламенті Сенатының 6-сайланым депутаттары|VI]], [[Қазақстан Парламенті Сенатының 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_4 = 2 қазан 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 шілде 2026 | Ізашары_4 = [[Анатолий Афанасьевич Башмаков|Анатолий Башмаков]] | Ізбасары_4 = ''лауазым ыдырады'' | Титулы_5 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]] бойынша Статистика департаментінің басшысы | Ту_5 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_5 = 11 мамыр 2011 | Басқаруын аяқтады_5 = қазан 2014 | Ізашары_5 = Григорий Полищук | Ізбасары_5 = [[Марал Рыскелдіқызы Нұржауыпова|Марал Нұржауыпова]] | Титулы_6 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]] бойынша Қаржы департаментінің басшысы | Ту_6 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_6 = тамыз 2002 | Басқаруын аяқтады_6 = 11 мамыр 2011 | Ізашары_6 = белгісіз | Ізбасары_6 = [[Азамат Кемеңгерұлы Әмрин|Азамат Әмрин]] | Туған күні = 23.08.1967 | Туған жері = [[Новоникольский ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Новоникольский]], {{туғанжері|Қызылжар ауданы{{!}}Бескөл ауданы|Бескөл ауданында}}, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Юрий Перепечин | Балалары = 2 | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Білімі = [[Қорған мемлекеттік ауылшаруашылық академиясы|Қорған ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = экономика және ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастыру | Марапаттары = {{Достастық ордені}} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} }} '''Ольга Валентиновна Перепечина''' ([[23 тамыз]] [[1957 жыл|1957]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]]) — қазақстандық саясаткер, қаржыгер және экономист, 2026 жылдан бергі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімімен сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]], Қаржы және бюджет комитетінің төрағасы. Бұрын Перепечина 2014–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенатының]] депутаты және 2022–2026 жылдары [[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары|Парламент Сенаты төрағасының орынбасары]] болатын. == Өмірбаяны == Перепечина Қорған ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1989), ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастырушы экономист.<ref name=kim/> 1989 жылдан ол — «Новокаменск» кеңшарының еңбек және еңбекақы жөніндөгі экономисі, бас экономисі (Солтүстік Қазақстан облысы Бешкөл ауданы Новокаменка кеңшары).<ref name=kim/> 1996 жылдан ол — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы|Бескөл аудандық]] қаржы бөлімінің меңгерушісі м.а., меңгерушісі.<ref name=kim/> 1997 жылдан Перепечина — Солтүстік Қазақстан облысы [[Қызылжар ауданы|Қызылжар аудандық]] қаржы бөлімінің бастығы ([[Бескөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Бескөл]] ауылы).<ref name=kim/> 1999 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар аудандық қаржы басқармасының бастығы.<ref name=kim/> 2002 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы қаржы басқармасының бастығы.<ref name=kim/> 2011 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы статистика департаменті бастығының орынбасары, бастығы.<ref>{{cite web | url = https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31610257 | title = Перепечина Ольга Валентиновна (персональная справка) | accessdate = 2019-08-"1}}</ref> 2014 жылдан бері ол — [[Солтүстік Қазақстан облысы]]нан сайланған [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенатының]] депутаты.<ref>{{cite web | url = https://rus.azattyq.org/a/26616707.html | title = В ЦИКе подвели итоги выборов депутатов сената | publisher = Азаттық | date = 2014-10-02 | accessdate = 2019-08-"1}}</ref> [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 27 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанды. 28 тамыз күні Қаржы және бюджет комитетінің төрағасы болып сайланды.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]</ref> Перепечина «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен; Солтүстік Қазақстан облысы қаржы департаментінің құрмет грамотасымен (2003) марапатталған.<ref name=kim/> Перепечина тұрмыс құрған. Жұбайы — Юрий Леонидович Перепечин (1965 жылы туған). Қыздары: Ирина Юрьевна (1990 жылы туған) мен Анастасия Юрьевна (2000 жылы туған) Перепечиналар.<ref name="kim">Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының VI шақырылым депутаттары}} {{DEFAULTSORT:Перепечина, Ольга Валентиновна}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] 7ryqgu3nrvnq348b9mh8xqn2isq0k1k 3653498 3653488 2026-09-11T15:08:50Z Nurken 111493 3653498 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Ольга Валентиновна Перепечина | Суреті = Olga Perepechina (cropped).jpg | Атауы = Перепечина, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | тақырыпша2 = Партиялық тізімі | мәтін2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары|Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 27 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 шілде 2026 | Бірігіп басқарушы1_2 = [[Жақып Қажманұлы Асанов|Жақып Асанов]] | Ізашары_2 = [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] | Ізбасары_2 = ''лауазым ыдырады'' | Титулы_3 = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты#Комитеттер|Қазақстан Парламенті Сенаты Қаржы және бюджет комитеті]]нің 6-[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары#Сенат комитеттері|төрағасы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 4 қыркүйек 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = 27 қаңтар 2022 | Ізашары_3 = [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]] | Ізбасары_3 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Титулы_4 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]]нан [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның [[Қазақстан Парламенті Сенатының 5-сайланым депутаттары|V]], [[Қазақстан Парламенті Сенатының 6-сайланым депутаттары|VI]], [[Қазақстан Парламенті Сенатының 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_4 = 2 қазан 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 шілде 2026 | Ізашары_4 = [[Анатолий Афанасьевич Башмаков|Анатолий Башмаков]] | Ізбасары_4 = ''лауазым ыдырады'' | Титулы_5 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]] бойынша Статистика департаментінің басшысы | Ту_5 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_5 = 11 мамыр 2011 | Басқаруын аяқтады_5 = қазан 2014 | Ізашары_5 = Григорий Полищук | Ізбасары_5 = [[Марал Рыскелдіқызы Нұржауыпова|Марал Нұржауыпова]] | Титулы_6 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]] бойынша Қаржы департаментінің басшысы | Ту_6 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_6 = тамыз 2002 | Басқаруын аяқтады_6 = 11 мамыр 2011 | Ізашары_6 = белгісіз | Ізбасары_6 = [[Азамат Кемеңгерұлы Әмрин|Азамат Әмрин]] | Туған күні = 23.08.1967 | Туған жері = [[Новоникольский ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Новоникольский]], {{туғанжері|Қызылжар ауданы{{!}}Бескөл ауданы|Бескөл ауданында}}, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Юрий Перепечин | Балалары = 2 | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Білімі = [[Қорған мемлекеттік ауылшаруашылық академиясы|Қорған ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = экономика және ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастыру | Марапаттары = {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Достастық ордені}} }} }} '''Ольга Валентиновна Перепечина''' ([[23 тамыз]] [[1957 жыл|1957]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]]) — қазақстандық саясаткер, қаржыгер және экономист, 2026 жылдан бергі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімімен сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]], Қаржы және бюджет комитетінің төрағасы. Бұрын Перепечина 2014–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенатының]] депутаты және 2022–2026 жылдары [[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары|Парламент Сенаты төрағасының орынбасары]] болатын. == Өмірбаяны == Перепечина Қорған ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1989), ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастырушы экономист.<ref name=kim/> 1989 жылдан ол — «Новокаменск» кеңшарының еңбек және еңбекақы жөніндөгі экономисі, бас экономисі (Солтүстік Қазақстан облысы Бешкөл ауданы Новокаменка кеңшары).<ref name=kim/> 1996 жылдан ол — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы|Бескөл аудандық]] қаржы бөлімінің меңгерушісі м.а., меңгерушісі.<ref name=kim/> 1997 жылдан Перепечина — Солтүстік Қазақстан облысы [[Қызылжар ауданы|Қызылжар аудандық]] қаржы бөлімінің бастығы ([[Бескөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Бескөл]] ауылы).<ref name=kim/> 1999 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар аудандық қаржы басқармасының бастығы.<ref name=kim/> 2002 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы қаржы басқармасының бастығы.<ref name=kim/> 2011 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы статистика департаменті бастығының орынбасары, бастығы.<ref>{{cite web | url = https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31610257 | title = Перепечина Ольга Валентиновна (персональная справка) | accessdate = 2019-08-"1}}</ref> 2014 жылдан бері ол — [[Солтүстік Қазақстан облысы]]нан сайланған [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенатының]] депутаты.<ref>{{cite web | url = https://rus.azattyq.org/a/26616707.html | title = В ЦИКе подвели итоги выборов депутатов сената | publisher = Азаттық | date = 2014-10-02 | accessdate = 2019-08-"1}}</ref> [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 27 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанды. 28 тамыз күні Қаржы және бюджет комитетінің төрағасы болып сайланды.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]</ref> Перепечина «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен; Солтүстік Қазақстан облысы қаржы департаментінің құрмет грамотасымен (2003) марапатталған.<ref name=kim/> Перепечина тұрмыс құрған. Жұбайы — Юрий Леонидович Перепечин (1965 жылы туған). Қыздары: Ирина Юрьевна (1990 жылы туған) мен Анастасия Юрьевна (2000 жылы туған) Перепечиналар.<ref name="kim">Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының VI шақырылым депутаттары}} {{DEFAULTSORT:Перепечина, Ольга Валентиновна}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] tuu62ckmeji0ww3nqwzvxxuqxkauge6 3653520 3653498 2026-09-11T15:46:29Z Casserium 68287 /* */ 3653520 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Ольга Валентиновна Перепечина | Суреті = Olga Perepechina (cropped).jpg | Атауы = Перепечина, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | тақырыпша2 = Партиялық тізімі | мәтін2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары|Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 27 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 шілде 2026 | Бірігіп басқарушы1_2 = [[Жақып Қажманұлы Асанов|Жақып Асанов]] | Ізашары_2 = [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] | Ізбасары_2 = ''лауазым ыдырады'' | Титулы_3 = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенаты]]ның Қаржы және бюджет комитетінің төрағасы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 4 қыркүйек 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = 27 қаңтар 2022 | Ізашары_3 = [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]] | Ізбасары_3 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Титулы_4 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]]нан сайланған [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенаты]]ның [[Қазақстан Парламенті Сенатының 5-сайланым депутаттары|V]], [[Қазақстан Парламенті Сенатының 6-сайланым депутаттары|VI]], [[Қазақстан Парламенті Сенатының 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_4 = 2 қазан 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 шілде 2026 | Ізашары_4 = [[Анатолий Афанасьевич Башмаков|Анатолий Башмаков]] | Ізбасары_4 = ''лауазым ыдырады'' | Туған күні = 23.08.1967 | Туған жері = [[Новоникольский ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Новоникольский]], {{туғанжері|Қызылжар ауданы{{!}}Бескөл ауданы|Бескөл ауданында}}, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Юрий Перепечин | Балалары = 2 | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Білімі = [[Қорған мемлекеттік ауылшаруашылық академиясы|Қорған ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = экономика және ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастыру | Марапаттары = {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Достастық ордені}} }} }} '''Ольга Валентиновна Перепечина''' ([[23 тамыз]] [[1957 жыл|1957]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]]) — қазақстандық саясаткер, қаржыгер және экономист, 2026 жылдан бергі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімімен сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]], Қаржы және бюджет комитетінің төрағасы. Бұрын Перепечина 2014–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенатының]] депутаты және 2022–2026 жылдары [[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары|Парламент Сенаты төрағасының орынбасары]] болатын. == Өмірбаяны == Перепечина Қорған ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1989), ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастырушы экономист.<ref name=kim/> 1989 жылдан ол — «Новокаменск» кеңшарының еңбек және еңбекақы жөніндөгі экономисі, бас экономисі (Солтүстік Қазақстан облысы Бешкөл ауданы Новокаменка кеңшары).<ref name=kim/> 1996 жылдан ол — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы|Бескөл аудандық]] қаржы бөлімінің меңгерушісі м.а., меңгерушісі.<ref name=kim/> 1997 жылдан Перепечина — Солтүстік Қазақстан облысы [[Қызылжар ауданы|Қызылжар аудандық]] қаржы бөлімінің бастығы ([[Бескөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Бескөл]] ауылы).<ref name=kim/> 1999 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар аудандық қаржы басқармасының бастығы.<ref name=kim/> 2002 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы қаржы басқармасының бастығы.<ref name=kim/> 2011 жылдан ол — Солтүстік Қазақстан облысы статистика департаменті бастығының орынбасары, бастығы.<ref>{{cite web | url = https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31610257 | title = Перепечина Ольга Валентиновна (персональная справка) | accessdate = 2019-08-"1}}</ref> 2014 жылдан бері ол — [[Солтүстік Қазақстан облысы]]нан сайланған [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенатының]] депутаты.<ref>{{cite web | url = https://rus.azattyq.org/a/26616707.html | title = В ЦИКе подвели итоги выборов депутатов сената | publisher = Азаттық | date = 2014-10-02 | accessdate = 2019-08-"1}}</ref> [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 27 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанды. 28 тамыз күні Қаржы және бюджет комитетінің төрағасы болып сайланды.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]</ref> Перепечина «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен; Солтүстік Қазақстан облысы қаржы департаментінің құрмет грамотасымен (2003) марапатталған.<ref name=kim/> Перепечина тұрмыс құрған. Жұбайы — Юрий Леонидович Перепечин (1965 жылы туған). Қыздары: Ирина Юрьевна (1990 жылы туған) мен Анастасия Юрьевна (2000 жылы туған) Перепечиналар.<ref name="kim">Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының VI шақырылым депутаттары}} {{DEFAULTSORT:Перепечина, Ольга Валентиновна}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] ktsvdkbjs01czn5opt2rbh8tuowebth 0 119900 3653605 3178190 2026-09-11T17:47:47Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653605 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Минск |шынайы атауы = {{lang-be|Мінск}} |сурет = Minsk Montage (2015).png |жағдайы = Астана |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of arms of Minsk.svg |ту = Flag of Minsk, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec = |CoordAddon = type:city(1830000)_region:BY |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 аудан |басшының түрi = Атқарушы комитет төрағасы |басшысы = [[Анатолий Александрович Сивак]] |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1067 жыл |бұрынғы атаулары = Мѣньскъ, Мѣнескъ, Мѣнскъ, Меньск, Менеск, Менск |статус алуы = |жер аумағы = 348,84<ref>[https://minsk.gov.by/ru/freepage/minsk/minsk/ Минский городской исполнительный комитет. О Минске] {{ref-ru}}</ref> |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 220 |климаты = |ресми тілі = Беларус тілі, орыс тілі |тұрғыны = ↘1 995 091<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, посёлков городского типа] — Минск: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2026. — 30 с.</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 5641,59 |шоғырлануы = 2 645 500 адам<ref>[http://www.elib.bsu.by/bitstream/123456789/28000/1/Озем%20Г.З.,%20Запрудский%20И.И.%20К%20ВОПРОСУ%20О%20ВЫДЕЛЕНИИ%20ГРАНИЦ%20МИНСКОЙ%20АГЛОМЕРАЦИИ%20-%20С.%20109-112.pdf К ВОПРОСУ О ВЫДЕЛЕНИИ ГРАНИЦ МИНСКОЙ АГЛОМЕРАЦИИ Озем Г. З., Запрудский И. И.] {{ref-ru}}</ref> |ұлттық құрамы = [[Беларустар]], [[орыстар]], [[украиндар]], [[поляктар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3 |DST = |телефон коды = +375 17 |пошта индексі = |пошта индекстері = 220000-220141 |автомобиль коды = 7 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Minsk |сайты = http://www.minsk.gov.by |сайт тілі = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|1974|тип=қала}} {{Ленин ордені|1966|түрі=қала}} }} '''Минск''' ({{lang-be|Мінск}}, 1939 жылға дейін — ''Менск''<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18706 69 гадоў таму Менск стаў Мінскам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603090229/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18706 |date=2009-06-03 }}, {{ref-be}}</ref>) — [[Беларусь]] астанасы, [[Минск облысы]] (оның құрамына енбейді) мен [[Минск ауданы]]ның(оның құрамына енбейді) [[әкімшілік орталығы]]. Елдің [[ірі көліктік торап|ірі көліктік торабы]], саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми орталығы. Минскіде [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің [[штаб-пәтер]]і орналасқан. Қала елдің географиялық орталығына қашық емес жерде және [[Свислочь өзені]]нің бойында орналасқан. Аумағы — 307,90 км². Тұрғындарының саны — 1 864,1 мың адам (2011 жыл). 6 қарашадан 2014 бастап, Минск қалалық атқару комитетінің төрағасы (қала [[әкім]]і) Андрей Викторович Шорец болып табылады<ref>[https://bnews.kz/kz/news/astana_hub_startaptari_minskdegi_algashki_halikaralik_investorlardi_kiziktirdi Astana Hub стартаптары Минскдегі алғашқы халықаралық инвесторларды қызықтырды]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} BNews</ref>. == Физико-географиялық сипаттамасы == === Географиялық жағдайы === Минск оңтүстік-шығыс [[морена]]дан жаралған [[Минск қыраты]]ның бауырында орналасқан. Ол осы жерге қол жеткізген кейінгі [[Сожск мұзға айналуы кезі]]нде түзілген. Теңіз деңгеінен орташа биіктігі 220 м. Минскінің биік нүктесі [[Лещинск көшесі]]нде 8 нөмірлі үйдің (қаланың батысқа қарай салынуына дейін мұндай нүкте [[Тимирязев көшесі (Минск)|Тимирязев]] пен [[Харьков көшесі (Минск)|Харьков]] көшелерінің аралығында болған еді.)артында орналасқан.<ref>[http://mensk.by/modules.php?name=Pages&page=2 МЕНСК.BY (Минск), Менскія міты]</ref>. Ең төменгі белгісі (181,4м) қаланың оңтүстік шығысындағы Чижовка ықшамауданындағы [[Свислочь]] жайылымында. === Климаты === Атлантикалық мұхит ауасының едәуір ықпалы әсер ететін орташа-континентальді.Жауын-шашынның жылдық орташа түсімі -650 мм шамасында. Жазы жылы, бірақ ыстық емес. Шілдедегі орта тәуліктік температура - +17,4&nbsp;°C. Қысы жиі болып тұратын жылымығымен жұмсақ, қаңтардағы тәуліктік температурасы - −5,4&nbsp;°C. Алайда кейінгі жылдары қысқы кезеңде температураның өсвуінің анық тенденциясы байқалды. *Жылдық орта есеппен алынған температура — +6,1&nbsp;°C *Жылдық орта есеппен алынған желдің жылдамдығы — 2,8 м/с *Жылдық орта есеппен алынған ауа ылғалдылығы — 78% === Су жүйесі=== Қаланың жанынан [[Балтық теңізі|Балтық]] және [[Қара теңіз]]дері [[бассейні|бассейндерінің]] су айрығы өтеді. Минск арқылы қаланың шекарасынан тағы алты өзен([[Мышка]] және т.б.) құятын кішкене Свислочь өзені ағып өтеді. Олардың барлығы [[Қара теңіз бассейні]]не жатады. қаланың шетінде Свислочь өзеніндегі екі [[жайылымдағы жоларна]]да теңіз деңгейінен 184 метрден 280 метрге өзгеріп, жердің күрделі бедерін туындатады. Астанасының су қоймасы 2010 жылдың жаз айына шомылуға жарамды болды. Үнемі судың жоспарлы сараптамасы жүргізіліп отырады, алынған қорытынды бойынша патогенді микрофлора табылмады. 2010 жылдың мамыр айының орта тұсынан бастап, қоқысқа 28 тонна шамасында шабылған балдыр апарып тасталды. Қалаға ішуге жарайтын су (2011жылдың маусым айының мәліметтері бойынша)екі қайнардан , жерасты және жерүсті су жолдары , жеткізіліп отырады. Артезианды ішуге жарамды суды Ленинский, Первомай, Совет, Орталық, Заводской, Партизанский и Октябрь ауданының 60 % көбірек бөлшегі қолданады. Фрунзе, Мәскеу, Октябрь ауданының бөлшегі жоғарғы қайнардан (арнайы өңдеуден өткізілген) қолданады === Экологиясы === [[Сурет:Chimneys in Minsk.jpg|thumb|273px|ТЭЦ-2 тұрбалары]] Қоршаған ортаны радиациялық бақылаудың және мониторингінің республикалық орталығы РМ-10 қатты бөлшегін, [[азот диоксидін]], [[формальдегид]] деңгейін, [[көміртек қышқылы]]н, [[гамма-сәулелену]] мөлшерінің тәуліктік [[концентрация]]сын бақылап отырады. == Атауы == Қаланың атауы [[Немиги]] өзенінің тармағы болған Менка (Меня) өзенінің атауынан туындауы ықтимал. Меня гидронимі бұрынғы үндіеуропалық «men» — «малый» - «кішірек», сол сияқты литовскілік - «menkas» (кішірек) сөзінен пайда болуы мүмкін. [[Ежелгі орыс]] нұсқасындағы жазбаларда атау - «Мѣньскъ», «Мѣнескъ», «Мѣнскъ» түрінде кездеседі. Қаланың кейінгі атауларында ятя бөлшегініз «Меньск», «Менеск», «Менск» болып жазылады. == Тарихы== === Ерте тарих === === Ұлы Литовскі княздігінің заманы === === Ресей империясының заманы=== [[Сурет:Belarus-Minsk-Boy Playing with Swan Sculpture-3.jpg|thumb|right|250px|Александровск гүл алаңындағы фонтан(1874)]] === БХР, ССРБ, Литбел, БССР === === [[Ұлы Отан соғысы]] === [[Сурет:RIAN archive 137811 Children during air raid.jpg|thumb|right|1941 жылдың 24 маусымындағы Минскі түбіндегі фашистердің бомбылауы уақытындағы кеңестік балалар]] === Соғыстан кейінгі кезең=== [[Сурет:Minsk old tv tower.jpg|right|thumb|250px|[[Телемұнара (Минск)|Телемұнара]]]] [[Сурет:International street.JPG|left|thumb|250px|[[Улица Интернациональная (Минск)|Интернационалдық көшесі]] в Центре Минска.]] [[Сурет:K. Marx street photo.JPG|right|thumb|250px|Орталық көшелердің бірі [[Карл Маркс көшесі(Минск)|Карл Маркс көшесі]].]] ===Тәуелсіз Беларусь Астанасы === == Әкімшілік бөлініс == [[Сурет:Minsk all districts color-2011-05-02.png|thumb|left|250px|Минскінің әкімшілік бөлінісі]] Қазіргі уақытта Миск аймағы 9 әкімшілік ауданға бөлінеді. * 1. Орталық аудан. * 3. Первомай ауданы. * 4. Партизан ауданы. * 5. Зауыт ауданы. * 6. Ленинск ауданы. * 7. Октябрь ауданы. * 8. Мәскеу ауданы. * 9. Фрунзе ауданы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Минск]] [[Санат:Миллионер қалалар]] 220jkw967e5xt96aj0qdf8lltvmib6y 0 140417 3653451 3642828 2026-09-11T12:01:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3617828 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Шумга |шынайы атауы = Шумга 1-я |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 15 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Ай (өзен)|Ай өзенінің]] бастауынан сағасына дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Кус (өзен)|Кус]] өзенінің оң жағалауынан 36 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = [[Башқұртстан Республикасы]], Челябі облысы, Свердлов облысы |commons = }} '''1-Шумга''' ({{lang-ru|Шумга 1-я}}) — [[Ресей]]дегі өзен. [[Башқұртстан Республикасы]], [[Челябі облысы]], [[Свердловск облысы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Кус (өзен)|Кус]] өзенінің оң жағалауынан 36 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 километрді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Ай (өзен)|Ай өзені]]нің бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Шумга}}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010201012111100021610 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111102161 * Су алабының коды — 10.01.02.010 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{hydro-stub}} [[Санат:Башқұртстан өзендері]] [[Санат:Челябі облысы өзендері]] [[Санат:Свердловск облысы өзендері]] [[Санат:Кама су алабы өңірі өзендері]] 67q8ulmdx01yxga79azalqho8ohcy67 0 140596 3653450 3642830 2026-09-11T12:01:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3617829 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 2-Ашкарка |шынайы атауы = Ашкарка 2-я |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 10 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Белая (Кама саласы)|Белая]]; [[су бақылайтын пост]]тан [[Арск тас]] ; [[Юмагузин суқоймасы|Юмагузин су торабына]] дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Белая өзенінің сол жағалауынан 1167 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = [[Башқұртстан Республикасы]] |commons = }} '''2-Ашкарка''' ({{lang-ru|Ашкарка 2-я}}) — [[Ресей]]дегі өзен. [[Башқұртстан Республикасы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Белая өзенінің сол жағалауынан 1167 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Белая (Кама саласы)|Белая]]; [[су бақылайтын пост]]тан [[Арск тас]] ; [[Юмагузин суқоймасы|Юмагузин су торабына]] дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама.<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 2-Ашкарка }}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010200212111100017256 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111101725 * Су алабының коды — 10.01.02.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{hydro-stub}} [[Санат:Башқұртстан өзендері]] [[Санат:Кама су алабы өңірі өзендері]] 8alqcn2bincjxt6b4oamt889ku7pljr 0 157057 3653603 3109477 2026-09-11T17:43:12Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653603 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы=Қала|конфессионалдық құрамы=[[Кальвинизм]] — 24.8%<br>[[Католицизм]] — 11.1%<br>[[Венгр католик шіркеуі|Мажар католик шіркеуі]] — 5.1%<br>басқалары — 2.3%<br>[[Дінсіздік]] — 27.8%<br>|lat_deg=47|lon_deg=21|lat_min=31|lat_sec=48|lon_min=38|lon_sec=21|ұлттық құрамы=[[Мажарлар]] — 84.8%<br>[[сығандар]] — 0.6%<br>[[немістер]] — 0.6%<br>басқалары — 2.0%|уақыт белдеуі=+1|тұрғыны={{өсім}} 202 130<ref>[http://www.ksh.hu/apps/hntr.telepules?p_lang=EN&p_id=15130 Debrecen, KSH]</ref>|сайты=http://www.debrecen.hu/|сайт тілі=hu|сайт тілі 2=en|пошта индексі=4000–4044, 4225|ортаққордағы санаты=Debrecen|жағдайы=қала|этнохороним=дебреценлық, дебреценлықтар|қазақша атауы=Дебресен|кестедегі аймақ=Хайду-Бихар (медье){{!}}Хайду-Бихар|шынайы атауы={{lang-hu|Debrecen}}|ел=Мажарстан|сурет={{Фотомонтаж |photo1a = Déri Múzeum (5226. számú műemlék) 2.jpg{{!}}Déri Museum |photo2a = |photo2b = Universität Debrecen Nr. 3.jpg{{!}}University of Debrecen |photo3a = |photo3b = |photo4a = Debreceni református nagytemplom.jpg{{!}}Great Church |photo4b = |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 266 |foot_montage = '''Сағат тілімен:''' Дери мұражайы, [[Дебрецен университеті]] және [[Дебреценнің ұлы протестанттық шіркеуі | Ұлы протестанттық шіркеу]] }}|елтаңба=Coa_Hungary_Town_Debrecen.svg|ту=Flag of Debrecen.svg|аймақ түрі=Мажарстанның әкімшілік бөлінісі{{!}}Медье|аймағы=Хайду-Бихар|телефон коды=(+36) 52|басшының түрi=мэр|басшысы=Ласло Папп|жер аумағы=461,25|биiктiктiң түрi=биіктігі|орталығының биiктігі=121 ± 1 м|ресми тілі=Мажар|құрылған уақыты=1235 }} '''Дебресен''' ({{lang-hu|Debrecen}}, {{Audio|Hu-Debrecen.ogg|тыңдау}}) — [[Мажарстан]]ның шығысындағы қала, халық саны бойынша [[Будапешт]]тен кейінгі қала. Қала бірнеше көрші қоныстардың бірігуімен қалыптасты. [[Хайду-Бихар]] [[медье]]сінің әкімшілік орталығы. Бұл XVIII ғасырдағы<ref>Dezső Danyi-Zoltán Dávid: Az első magyarországi népszámlálás (1784-1787)/ Мажарстандағы алғашқы халық санағы (1784-1787), Мажарстан орталық статистикалық басқармасы, Будапешт, 1960 ж.</ref> ең ірі мажарстан қаласы және мажар халқының маңызды мәдени орталықтарының бірі болды.<ref>Antal Papp: Magyarország (Hungary), Panoráma, Budapest, 1982, <nowiki>ISBN 963 243 241 X</nowiki>, p. 860, pp. 463-477</ref> Дебресен сонымен қатар [[Мажарстан революциясы (1848—1849 жж)|1848-1849 жылдардағы революция]] кезінде Мажарстанның астанасы болды. Бұл қала 1944-1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Мажарстанның астанасы болды.<ref>Antal Papp: Magyarország (Hungary), Panoráma, Budapest, 1982, <nowiki>ISBN 963 243 241 X</nowiki>, p. 860, pp. 463-477</ref> == Этимология == Қала алғаш рет 1235 жылы айтылды, атап айтқанда: Дебрезун. Бұл сөз жеке есім ретінде белгілі. Ауылдың иесі болгар-түрік немесе болгар-түрік тектес Дебрезун, оның ата-бабалары мажар жаулап алушыларымен бірге осында келген. Мажар тарихшыларының айтуынша, бұл атау түркі тілінен (қыпшақ тілінен) шыққан Tébrésün ~ Débrésün, яғни «қозғалу», «өмір сүру», Демек, «Дебрецен» мажар тілінің айтылымына сәйкес қалыптасты.<ref>[https://web.archive.org/web/20160305121527/http://www.lilla-debrecen.sulinet.hu/debrecen.html «Дебрецен тарихы (Мажарстан)»]. Түпнұсқадан 5 наурыз 2016 ж. Мұрағатталған. 8 қаңтар 2018 ж. ''(сайт мажар тілінде)''</ref> Тағы бір теорияда бұл атау славяндық шыққан және "құрметті" дегенді білдіреді (мысалы, поляк: dobrze cenione), славяндық Dübricinъ (поляк Добжица қаласын салыстырыңыз) немесе ''dobre zliem'' ("Жақсы жер"). == Тарихы == Дебресен алғаш рет 1235 жылы айтылды. 1361 жылы патша [[I Людовик (Мажарстан патшасы)|I Лайош]] Дебресенге еркін қала мәртебесін берді. 15-16 ғасырларда Дебресен маңызды сауда қаласына айналды; мұнда көптеген жәрмеңкелер, негізінен ауыл шаруашылығы жәрмеңкелері өтті. 1450-1507 жылдар аралығында ол Хуньядилер отбасына тиесілі болды. XVI ғасырдың ортасында түріктер басып алғаннан кейін, Дебресен Трансильвания билеушілерінің қол астына түсіп, жартылай автономды мәртебеге ие болды, ол 1693 жылға дейін Мажарстанның қалған бөліктерімен бірге Хабсбург империясының құрамына кірді. 1673 жылы Хабсбург империясынан Дебресенге 40 протестанттық пастор жіберілді, содан кейін қалада Реформация идеялары кеңінен тарады. Дебресен «мажарлық Женева» бейресми атауын алды және әлі күнге дейін мажар кальвинизмінің ең ірі орталығы болып қала береді. Рим-католик шіркеуі қалаға тек 1715 жылы, Пиаристер орденінің монастырі мен Әулие Соборы келгенде ғана орала алды. [[Сурет:Debrecen Piac utca old.jpg|солға|нобай|304x304 нүкте|Сауда көшесі 1910 ж.]] 1849 жылы Дебресен [[Мажарстан революциясы (1848—1849 жж)|1848-1849 жж Мажарстан революциясының]] орталығында болды. 1849 жылдың сәуірінде Дебресеннің Ұлы шіркеуінде Ұлттық жиналыс ашылды, онда [[Лайош Кошут]] Мажарстанның тәуелсіздігі туралы декларацияны оқыды. Революция кезінде Дебресен елдің іс жүзіндегі астанасы болды. Революция басылғаннан кейін қала біртіндеп қайта өркендей бастады. 1857 жылы Дебресен мен Будапештті темір жол байланыстырды. Қала зауыттар, банктер, мектептер, ауруханалар мен жаңа ғимараттар санында тез өсті. 1884 жылы Дебресенде Мажарстандағы бірінші паровоз трамвай іске қосылды. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін шығыс мажар жерлерінің едәуір бөлігі Румынияға берілді, содан кейін Дебресен дерлік шекаралас қала болды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қала қатты зақымдалды. 1944 жылдың қазанында Дебресен операциясы оның маңында өтті, содан кейін қала ғимараттарының 50% толығымен қирады, тағы 20% зақымданды. Қаланы қалпына келтіру ХХ ғасырдың 60 -жылдарына дейін жалғасты. 20 -шы ғасырдың екінші жартысында Дебресен Мажарстанның Будапешт пен Мишкольцтен кейінгі үшінші ірі қаласы болды, ал 90 -жылдары - өнеркәсіптік дағдарыс нәтижесінде халықтың Мискольцтен күшті көшуінен кейін екінші болды. 1990 жылға дейін Дебресенде кеңестік үлкен гарнизон болды. == Климаты == {{Қаланың ауа райы|Жер_ілік=Дебрецен|Жел_ор_мин=-2.8|Шіл_а_мин=4.5|Мау_а_мин=2.1|Мам_а_мин=-2.8|Сәу_а_мин=-6.5|Нау_а_мин=-17.8|Ақп_а_мин=-26.2|Қаң_а_мин=-30.9|Қар_ор_мин=1.3|Қыр_а_мин=-5.6|Қаз_ор_мин=5.3|Қыр_ор_мин=10.3|Там_ор_мин=13.7|Шіл_ор_мин=14.4|Мау_ор_мин=13.1|Мам_ор_мин=10.1|Сәу_ор_мин=5.4|Нау_ор_мин=0.6|Там_а_мин=1.7|Қаз_а_мин=-11.5|Қаң_ор_мин=-5.5|Қыр_ор_осад=38|Жыл_ор=9.9|Мам_ор=15.8|Қыр_ор_ж-ш=38|Шіл_ор_ж-ш=65|Дерекнама=[http://www.climate-charts.com/Locations/h/HU12882.php World Climate]|Жел_ор_ж-ш=44|Қар_ор_ж-ш=45|Қаз_ор_ж-ш=31|Там_ор_ж-ш=61|Қар_а_мин=-20.0|Шіл_ор_осад=65|Мау_ор_ж-ш=80|Мам_ор_ж-ш=59|Сәу_ор_ж-ш=42|Нау_ор_ж-ш=34|Ақп_ор_ж-ш=30|Қаң_ор_ж-ш=37|Жел_а_мин=-25.4|Ақп_ор_мин=-3.0|Жел_ор=-0.2|Жыл_а_макс=41.8|Мам_а_макс=33.7|Жел_а_макс=18.7|Қар_а_макс=25.1|Қаз_а_макс=31.2|Қыр_а_макс=36.8|Там_а_макс=40.4|Шіл_а_макс=41.8|Мау_а_макс=39.1|Сәу_а_макс=30.5|Ақп_ор_макс=4.1|Нау_а_макс=25.9|Ақп_а_макс=20.4|Қаң_а_макс=16.2|Жыл_ор_мин=5.2|Жыл_ор_макс=15.1|Жыл_ор_ж-ш=566|Жыл__ор=9.9|Жыл_а_мин=-30.9|Қаң_ор_макс=0.6|Нау_ор_макс=10.4|Қар_ор=4.5|Ақп_ор=0.2|Қаз_ор=10.3|Қыр_ор=15.8|Там_ор=19.6|Шіл_ор=20.3|Мау_ор=18.7|Мам_ср=15.8|Сәу_ор=10.7|Нау_ор=5.1|Қаң_ор=-2.6|Сәу_ор_макс=16.6|Жел_ор_макс=2.6|Қар_ор_макс=8.5|Қаз_ор_макс=16.5|Қыр_ор_макс=22.4|Там_ср_макс=26.1|Шіл_ор_макс=26.5|Мау_ор_макс=24.6|Мам_ор_макс=21.7|Там_ор_макс=26.1}} == Халқы == {| class="wikitable" |+ !Жыл !Халқы |- |'''1870''' |45,132 |- |'''1880''' |50,320 |- |'''1890''' |56,246 |- |'''1900''' |73,878 |- |'''1910''' |90,764 |- |'''1920''' |101,543 |- |'''1930''' |116,013 |- |'''1941''' |124,148 |- |'''1949''' |115,399 |- |'''1960''' |134,930 |- |'''1970''' |167,860 |- |'''1980''' |198,195 |- |'''1990''' |212,235 |- |'''2001''' |211,034 |- |'''2011''' |211,320 |- |'''2020''' |201,112 |- |'''2021''' |202,402 |} ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мажарстан қалалары]] a7b5jsjri3v0vqhedkkjiy373u14lcj 0 157077 3653600 3109484 2026-09-11T17:41:57Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653600 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Кежшкемет |шынайы атауы = {{lang-hu|Kecskemét}} |сурет = Megyeszékhelyek - Bács-Kiskun megye - Kecskemét.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Мажарстан |елтаңба = Coa Hungary Town Kecskemét.svg |ту = Flag Hungary Town Kecskemét.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 54|lat_sec = 26 |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 41|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Медие |аймағы = Бажш-Кишкун |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 32 257 га |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 105 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = ↘108 651 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +36 76 |пошта индексі = |пошта индекстері = 6000, 6001, 6008 және 6044 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kecskemét |сайты = https://kecskemet.hu/ |сайт тілі = hu }} '''Кежшкемет''' ({{lang-hu|Kecskemét}}) — [[Мажарстан|Мажарстанның]] орталығындағы Оңтүстік Альфельд ауданындағы қала. Халық саны 108 844 адам ([[2005 жыл]]ғы халық санағы бойынша). Қала орнындағы көне қонысты XIII ғасырда монғолдар қиратады. Дегенмен сауда жолдарында орналасқандықтан қала тез дамиды. * 1348 жылы [[I Ұлы Людовик]] Кежшкеметке қала дәрежесін береді. * XVI-XVII ғасырда бүкіл Орталық Мажарстан секілді Кежшкеметте [[Осман империясы]]ның қол астына өтеді. * XVIII ғасырда қала маңында мал шаруашылығы жақсы дамыды, алайда XIX ғасырда қала тұрғындары оның орнына жүзім өсірумен айналысады. Осы ғасырдың аяғында қала ауданның сауда орталығы болып, жақсы дамыды. Қалада ар-нуво үлгісіндегі бірнеше сарайлар, жаңа ратуша, шіркеу және пиар орденінің гимназиясы салынған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірнеше кәсіпорындар салынады. 1975 жылы қала маңындағы жазық далалар Кишкуншаг ұлттық саябағына қосылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мажарстан қалалары]] 5w7bg436lvzaa11zks7zfp6vq2bsa5c 0 170603 3653453 3642823 2026-09-11T12:01:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3617826 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Талка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін |өзендердің су алабы = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы |commons = }} '''1-Талка''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Кемеров облысы]], [[Краснояр өлкесі]], [[Томск облысы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь.<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=189931|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1--Талка}}</ref> * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13010400212115200016596 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115201659 * Су алабының коды — 13.01.04.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{hydro-stub}} [[Санат:Кемеров облысы өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] [[Санат:Томск облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] 92lzmwudqqftx6a3rwymt72kefbzwi9 0 176176 3653455 3642808 2026-09-11T12:01:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3596143 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Нянь-Яха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 21 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Яромичу-Яха]] өзенінің оң жағалауынан 23 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО |commons = }} '''1-Нянь-Яха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Яромичу-Яха]] өзенінің оң жағалауынан 23 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік - шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=204413|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Нянь-Яха}}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000212115300077248 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115307724 * Су алабының коды — 15.05.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{hydro-stub}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері]] i81lmpqlmofh07xmtlg783esh7hmbvy 0 176244 3653454 3642807 2026-09-11T12:01:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3591705 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Сябута-Яха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 15 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Обь кірмесі |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО |commons = }} '''1-Сябута-Яха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обь кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=204290|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Сябута-Яха}}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000212115300075992 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115307599 * Су алабының коды — 15.05.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{hydro-stub}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері]] n9i5nrycd1i9r7wd4u0vx9owma17e6z 0 209658 3653477 1824452 2026-09-11T13:21:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653477 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Занне-Керкун |шынайы атауы = Sanne-Kerkuhn |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=49 |lat_sec=23 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=26 |lon_sec=35 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зальцведель |кестедегі аудан = Зальцведель (аудан){{!}}Зальцведель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йоахим Миколайкцик |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,93 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 34 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 305 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 039034 |пошта индексі = 39606 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SAW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 0 81 460 |ортаққордағы санаты = Sanne-Kerkuhn |сайты = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт тілі = de }} '''Занне-Керкун''' ({{lang-de|Sanne-Kerkuhn}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Зальцведель (аудан)|Зальцведель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 305 адамды құрайды (31 желтоқсан). Алып жатқан жер аумағы 15,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 81 460''. Муниципалитеттің басшысы — Йоахим Миколайкцик. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }} {{Саксония-Анхальт аудандары}} {{Германия:Зальцведель ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] 4qnm955byz4pkfkuxjpxymgpavc2oh8 0 211127 3653643 3274575 2026-09-11T21:36:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653643 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Карбах (Хунсрюк) |шынайы атауы = Karbach |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Karbach (Hunsrück) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=9 |lat_sec=40 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=37 |lon_sec=2 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Рейнланд-Пфальц |кестедегі аймақ = Рейнланд-Пфальц |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Рейн-Хунсрюк |кестедегі аудан = Рейн-Хунсрюк (аудан){{!}}Рейн-Хунсрюк |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Курт Клеман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,98 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 468 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 563 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06747 |пошта индексі = 56281 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SIM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 07 1 40 063 |ортаққордағы санаты = Karbach (Hunsrück) |сайты = http://www.gemeinde-karbach.de/ |сайт тілі = de }} '''Карбах (Хунсрюк)''' ({{lang-de|Karbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Рейн-Хунсрюк (аудан)|Рейн-Хунсрюк]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 563 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,98 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 1 40 063''. Муниципалитеттің басшысы — Курт Клеман. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-karbach.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002091617/http://gemeinde-karbach.de/ |date=2016-10-02 }} {{Германия:Рейн-Хунсрюк ауданы:Қалалар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]] 85zf9ntsnvukykruf8znd991t7ibmx6 0 214846 3653652 3566833 2026-09-12T02:01:41Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Donndorf.png]] → [[File:DEU Donndorf (Roßleben-Wiehe) COA.svg]] PNG → SVG 3653652 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Донндорф (Унструт) |шынайы атауы = Donndorf (Unstrut) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Donndorf (Roßleben-Wiehe) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=17 |lat_sec=35 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=22 |lon_sec=16 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Гудрун Хольбе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,51 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 120 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 828 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034672 |пошта индексі = 6571 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 013 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Донндорф (Унструт)''' ({{lang-de|Donndorf (Unstrut)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 828 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 013''. Муниципалитеттің басшысы — Гудрун Хольбе. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] ndgigq26ivk9dzwh1tiin7pe3edv5qx 0 220793 3653501 3653274 2026-09-11T15:19:06Z Casserium 68287 3653501 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2019 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президенттің көмекшісі]] | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|Президенттің кеңесшісі]] | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (бұрын) |[[Асар партиясы|Асар]] (бұрын) }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында халықаралық шолу бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған.<ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған егіздер) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == Қарин [[Құрмет ордені]]мен (2010 жылы), ІІ дәрежелі [[Достық ордені]]мен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] hl2xuq5gvihh203ckrojohgoq28gsnb 0 425593 3653580 2957591 2026-09-11T17:24:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653580 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Иффиньяк |шынайы атауы = Yffiniac |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = CoA fr Yffiniac.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.4858333333 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-2.67611111111 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(4814)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кот-д'Армор |кестедегі аудан = Кот-д'Армор (департамент){{!}}Кот-д'Армор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Сен-Брие (округ){{!}}Сен-Брие |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Ланге (кантон)|Ланге]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Michel Hinault ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,44 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 5—147 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4814 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 276,03 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 22120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 22389 |ортаққордағы санаты = Yffiniac |сайты = http://www.yffiniac.com |сайт тілі = }} '''Иффиньяк''' ({{lang-fr|Yffiniac}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Кот-д'Армор (департамент)|Кот-д'Армор]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Брие (округ)|Сен-Брие]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,44 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''22389'', [[пошта индексі]] — ''22120''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4814 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 276,03 адам/км². {{Демография/FRA/Yffiniac}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=198 | барлығы=4472 | е0=182 | ә0=136 | е5=164 | ә5=140 | е10=135 | ә10=123 | е15=186 | ә15=128 | е20=167 | ә20=146 | е25=135 | ә25=134 | е30=166 | ә30=183 | е35=150 | ә35=195 | е40=148 | ә40=141 | е45=138 | ә45=163 | е50=198 | ә50=164 | е55=156 | ә55=178 | е60=85 | ә60=90 | е65=81 | ә65=94 | е70=60 | ә70=81 | е75=34 | ә75=64 | е80=34 | ә80=68 | е85=4 | ә85=21 }} == Тағы қараңыз == * [[Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Yffiniac|Иффиньяк}} * [http://www.yffiniac.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320154243/https://www.yffiniac.com/ |date=2020-03-20 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=22389-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024000955/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=22389-COM |date=2012-10-24 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.4858333333,-2.67611111111&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Кот-д’Армор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} bsn2xcu6sf0jrt90jp8jt0kuao7abyx 4 491233 3653746 3653355 2026-09-12T09:00:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653746 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35586]||623||26||18||263||28||3||34441||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3082]||291||7||6||401||8||15||2338||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1194]||38||0||0||12||17||0||1115||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 497]||15||0||7||46||6||1||405||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] fyybkqrfru183o5jubw50a4pnvkwlgo 4 492279 3653452 3653036 2026-09-11T12:01:44Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3653452 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2157}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1223}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:424}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:417}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 7 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 8 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:234}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 9 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 10 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:126}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 11 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:118}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}} |- | 12 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}} |- | 13 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:96}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 14 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 15 || [[User:~2026-48574-22|~2026-48574-22]] || [[Special:Contributions/~2026-48574-22|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|~2026-48574-22}} |- | 16 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 17 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Jako2588}} |- | 18 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 19 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Nurtenge}} |- | 20 || [[User:Asorev|Asorev]] || [[Special:Contributions/Asorev|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Asorev}} |- | 21 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}} |- | 22 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 23 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}} |- | 24 || [[User:Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] || [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Маржан Нурмаганбетовна}} |- | 25 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}} |- | 26 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}} |- | 27 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}} |- | 28 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 29 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Guka1996}} |- | 30 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}} |- | 31 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}} |- | 32 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 33 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 34 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 35 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 36 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 37 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 38 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 39 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 40 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 41 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 42 || [[User:Гүланар|Гүланар]] || [[Special:Contributions/Гүланар|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Гүланар}} |- | 43 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 44 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 45 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}} |- | 46 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 47 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 48 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 49 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 50 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 51 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 52 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 53 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}} |- | 54 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 55 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 56 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}} |- | 57 || [[User:Tilaqtobe|Tilaqtobe]] || [[Special:Contributions/Tilaqtobe|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Tilaqtobe}} |- | 58 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}} |- | 59 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}} |- | 60 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}} |- | 61 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 62 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Мадикино}} |- | 63 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 64 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 65 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 66 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}} |- | 67 || [[User:Aidar basqarma|Aidar basqarma]] || [[Special:Contributions/Aidar basqarma|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aidar basqarma}} |- | 68 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 69 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 70 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 71 || [[User:Zafer|Zafer]] || [[Special:Contributions/Zafer|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zafer}} {{/end}} hg4uytflirvuo75z578rru9ysyr9lzm 0 493600 3653731 3638218 2026-09-12T08:47:08Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653731 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Төменгі Новгород |шынайы атауы = Нижний Новгород </div> <br /> |елтаңба = Coat of Arms of Nizhny Novgorod.svg |ту = Flag of Nizhny Novgorod.svg{{!}}border |елтаңба сипаттамасы = Нижний Новгород елтаңбасы |ту сипаттамасы = Төменгі Новгород туы |елтаңба ені = 100px |ту ені = 180px |сурет = Nizhny Novgorod Montage 2022.png |lat_deg = 56 |lat_min = 19 |lat_sec = 37 |lon_deg = 44 |lon_min = 00 |lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city(1278300)_region:RU |CoordScale = 150000 |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Нижегородская облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Төменгі Новгород |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 8 район |басшының түрi = Қала басшылығы |басшысы = Юрий Шалабаев |құрылған уақыты = 1221 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = [[1932]] бастап Горький |статус алуы = 1221 |жер аумағы = 410,68<ref name="Rosreestr">[http://www.to52.rosreestr.ru/upload/to52/files/18_07%20Доклад%20о%20состоянии%20%202010.zip Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии. Доклад О состоянии и использовании земель Нижегородской области в 2010 ж.]. Приложение 10. стр. 136</ref><ref name="GKS_2011">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=22701000200620072008200920102011 БД ПМО Нижегородской области. Город Нижний Новгород]</ref> - 466,5<ref name="Adm">[http://www.admgor.nnov.ru/zastroyka/genplan/zapiska_genplan.doc Генеральный план города Нижнего Новгорода. Пояснительная записка] стр. 4</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 223 |климаты = континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 198 245<ref name="nizhstat">[https://rosstat.gov.ru/vpn_popul Всероссийская перепись населения 2020 года]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 2917,71 |шоғырлануы = 1,6—2 млн адам (2025) |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = христиандар |этнохороним = ''нижегородтықтар'' |телефон коды = 831 |пошта индексі = 603XXX |пошта индекстері = |автомобиль коды = 52, 152, 252 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Nizhny Novgorod |сайты = http://НижнийНовгород.рф/ |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = en |сайт тілі 3 = de |add1n = Лақап аты |add1 = Ресей қалтасы, Поволжьи астанасы |add2n = Қала күні |add2 = қыркүйектің екінші жексенбісі |add3n = |add3 = }} '''Төменгі Новгород''' ({{lang-ru|Нижний Новгород}}) — [[Ресей]]дегі қала, [[Төменгі Новгород облысы]]ның әкімшілік орталығы, Приволжский әкімшілік аймағының орталығы мен ең ірі қаласы. [[Шығыс Еуропа жазығы]]ның ортасында, [[Ока]] мен [[Еділ]] өзендерінің түйіскен жерінде орналасқан. [[Ока]] өзені қаланы екі бөлікке бөледі: төменгі, жазық бөлікке және биік, Дятлов тауларында орналасқан ауданға бөледі. 1932 мен 1990 жылдары қала Горький атымен әйгілі (жазушы [[Максим Горький]]дің құрметіне). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] 38evtt9pkwwv3icltuao1a3vavl5nzc 3653732 3653731 2026-09-12T08:48:20Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653732 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Төменгі Новгород |шынайы атауы = Нижний Новгород </div> <br /> |елтаңба = Coat of Arms of Nizhny Novgorod.svg |ту = Flag of Nizhny Novgorod.svg{{!}}border |елтаңба сипаттамасы = Нижний Новгород елтаңбасы |ту сипаттамасы = Төменгі Новгород туы |елтаңба ені = 100px |ту ені = 180px |сурет = Nizhny Novgorod Montage 2022.png |lat_deg = 56 |lat_min = 19 |lat_sec = 37 |lon_deg = 44 |lon_min = 00 |lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city(1278300)_region:RU |CoordScale = 150000 |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Нижегородская облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Төменгі Новгород |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 8 район |басшының түрi = Қала басшылығы |басшысы = Юрий Шалабаев |құрылған уақыты = 1221 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = [[1932]] бастап Горький |статус алуы = 1221 |жер аумағы = 410,68<ref name="Rosreestr">[http://www.to52.rosreestr.ru/upload/to52/files/18_07%20Доклад%20о%20состоянии%20%202010.zip Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии. Доклад О состоянии и использовании земель Нижегородской области в 2010 ж.]. Приложение 10. стр. 136</ref><ref name="GKS_2011">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=22701000200620072008200920102011 БД ПМО Нижегородской области. Город Нижний Новгород]</ref> - 466,5<ref name="Adm">[http://www.admgor.nnov.ru/zastroyka/genplan/zapiska_genplan.doc Генеральный план города Нижнего Новгорода. Пояснительная записка] стр. 4</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 223 |климаты = континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 198 245<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruIRnhS2uju3PZF9O44-M-rznY43tmmc4hc1mxJWGFJTUuelaW64364MklxDAyqF1IdVzSmGGKNXpm_LXZKpnFtcNc5vL_6GAjbBdegZc6hMTfKSiLVWWG6fxmiCBAZPX7g%3D%3D%3Fsign%3DJV2WCMaz5Obfizrr_nIGhNDMoWmstQuRyAc5oZBOsf0%3D&name=Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx&nosw=1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года.] Росстат (25 апреля 2025). Дата обращения: 29 апреля 2025. Архивировано 26 апреля 2026 года.</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 2917,71 |шоғырлануы = 1,6—2 млн адам (2025) |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = христиандар |этнохороним = ''нижегородтықтар'' |телефон коды = 831 |пошта индексі = 603XXX |пошта индекстері = |автомобиль коды = 52, 152, 252 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Nizhny Novgorod |сайты = http://НижнийНовгород.рф/ |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = en |сайт тілі 3 = de |add1n = Лақап аты |add1 = Ресей қалтасы, Поволжьи астанасы |add2n = Қала күні |add2 = қыркүйектің екінші жексенбісі |add3n = |add3 = }} '''Төменгі Новгород''' ({{lang-ru|Нижний Новгород}}) — [[Ресей]]дегі қала, [[Төменгі Новгород облысы]]ның әкімшілік орталығы, Приволжский әкімшілік аймағының орталығы мен ең ірі қаласы. [[Шығыс Еуропа жазығы]]ның ортасында, [[Ока]] мен [[Еділ]] өзендерінің түйіскен жерінде орналасқан. [[Ока]] өзені қаланы екі бөлікке бөледі: төменгі, жазық бөлікке және биік, Дятлов тауларында орналасқан ауданға бөледі. 1932 мен 1990 жылдары қала Горький атымен әйгілі (жазушы [[Максим Горький]]дің құрметіне). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] owak6hv7s0r35935wrhxbr7glbw4lej 0 505491 3653558 3602630 2026-09-11T16:31:49Z Бауыржан8282 185565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3653558 wikitext text/x-wiki '''Қазақстандағы «[[қайта құру]]» саясаты (1985-1991 жж.)'''. [[Сурет:Горбачёв М.С.jpg|500x300px|нобай|оңға|Горбачёв М.С.]] ==Дағдарыс алдындағы қоғамның жағдайы== КСРО құрамындағы барлық одақтас республикаларда 1980 жылдан кейін аса күрделі жағдай басталды. Мұндай жағдай елдің әлеуметтік, экономикалық нышандарының жоқтығынан туып еді. 1985 жылы наурыз айында КОКП Орталық комитетінің Бас хатшысы болып М.С.Горбачев сайланды. Қызметінің алғашқы күнінен бастап елдегі дағдарыс жағдайының себептерін ашу үшін батыл шаралар жүргізіп, күн тәртібіне кадр мәселесін қойды. КОКП Орталық комитетінің саяси бюросы мен президиумы жасына келген қарт адамдардан құралды. 1982—1985 жылдарда Л. И. Брежнев, М. А. Суслов және У.Черненко қайтыс болды.[М. С. Горбачев экономикалық реформаны жүргізуді бастау үшін жас кадрларды тарта отырып, өз “командасын” жинады. Партия жөне мемлекет басшылығына көптеген жаңа адамдар келді. 1985 жылы 23 сәуірде КОКП Орталық комитетінің пленумы болды. Пленумда М. С. Горбачев баяндама жасап, социалистік қоғамды дамытудың жаңа міндеттерін белгіледі. Қоғамды түбегейлі өзгерту жөне өлеуметтік экономиканы дамытуды тездетуді тапсырды. Қоғамдағы адамдардың рөлін арттыра отырып, өндірісте тәртіпті күшейту, еңбекке ынталандыруды жетілдіру көзделді. Өнеркәсіп салаларының құрылымын жаңарту, инвестициялық жүйені дамыту арқылы экономиканы модернизациялауға көп көңіл бөле отырып, машина жасау өнеркәсібін дамытуды 1,7 есеге арттыру міндеттерін белгіледі.<ref>http://kitaptar.com/node/1120 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225140734/http://kitaptar.com/node/1120 |date=2014-02-25 }}</ref>. ==Дағдарыстың себептері== ===Саяси саладағы белгілері=== 1. Басшылықтың өзгерістерді жүзеге асыру қажеттігін түсінуге қабілетсіздігі және дәрменсіздігі. <br /> 2. Қоғамдық өмірдің, экономикалық қызметтің, азаматтардың жеке өмірінің бір орталықтан басқарылуы. <br /> 3. Партиялық және мемлекеттік функциялардың бірігуі мен төрешілденуі. <br /> 4. Заңдылықтың бұзылуы. <br /> 5. Жариялылықтың болмауы. ===Экономикалық салада дағдарыстың белгілері=== - Шаруашылықты жүргізудің шығындық тәсілі. <br /> - Ғылыми-техникалық және технологиялық прогресте артта қалушылық. <br /> - Бақылаусыз басқару аппараты. <br /> - Инфляция. <br /> - Товар зәрулігі. ===Әлеуметтік саладағы оның негізгі белгілері=== - Халықтың тұрмыс деңгейінің нашарлауы. <br /> - Теңгермешілдік. <br /> - Әлеуметтік әділеттіліктің жиі бұзылуы. <br /> - Күнделікті тіршіліктің бұрмалануы. <br /> - Ұлтаралық қатынастардағы шиеленістер. <br /> - Маскүнемдік, нашақорлық, ұрлық, парақорлық, жезөкшелік және коррупция.<br /> Сонымен, [[КСРО]] қоғам дамуының жаңа бетбағытына мұқтаж жағдайда тұрды. ==Қайта құру бағыты== [[Сурет:1988 CPA 5941.jpg|400x200px|нобай|оңға| Пошта маркасы]] 1985 жылғы наурызда Н.У.Черненко қайтыс болғаннан кейін КОКП ОК-нің Бас хатшысы қызметіне М.С.Горбачев сайланды. 1985 жылы сәуірде КОКП ОК-тың пленумында әлеуметтік, экономикалық дамуды жеделдету мәселесіне сәйкес экономикалық құрылымды қайта құру бағыты жарияланды. М.С.Горбачев саясатының ұрандары: жариялылық жеделдету, қайта құру. Бұл қайта құру бағыты 1986 жылғы КОКП-ның XXVII съезінде мақұлданды. Сонымен партия елде жаңару бағытына бастауға міндет алды. Қайта құру ешқандай бағдарламасыз, ғылыми айқындамасыз жүргізілді. Бұл бағыттың қияли болжамдары көп болды. Қайта құру бағыты алғышқы кезден бастап сәтсіздікке ұшырай бастады. Бұған Мәскеуде В.В.Гришин, Ленинградта Г.В.Романов, Қазақстанда Д.А.Қонаев, Әзірбайджанда Г.Әлиев сияқты басшылар кінәлі деп шешілді. Қайта құру бағыты мемлекетті сол кезде алғышарты қалыптасқан аса ірі дағдарыстан құтқара алмады. Қоғамдағы жағдай күннен күнге қиындай берді. Қайта құру бағытының қарама-қайшылығы. 1987 жылы қантар айында болып өткен КОКП ОК-нің Пленумында «Қайта құру және партияның кадр саясаты туралы» мәселе талқыланды. Қаулының кемшіліктері: 1. Дағдарыстың нақты себептерін көрсете алмады. 2. Жаппай өзгерістердің символына айналып, сөз жүзінде ғана салтанат құрды. 1987 жылғы маусым Пленумы басқару ісін түбірлі қайта құру мәселеріне арналды. Пленум әзірлеген құжаттар негізінде «Мемлекеттік кәсіпорын туралы заң» қабылданды. Бұл заңда тауар-ақша қатынастарының рөлі айқындалды. Мемлекеттік кәсіпорындар дербес тауар өндірушілер ретінде қарастырылды. Шаруашылықты жүргізудің экономикалық әдістерін меңгеруге көшуге негіз жасалды. Ұзақ мерзімді жоспарлау орнына мемлекеттік тапсырыстар жүйесі енгізілді. Алайда, бұл шаралар іске асырылмады. Қоғамның саяси құрылымдарын жаңартпайынша, шаруашылықты жүргізудің жаңа әдістері нәтиже бермейтіндігі айқын болды. Халық шаруашылығындағы жағдай ауырлай түсті. Дүкен сөрелерінен күнделікті тұтынатын тауарлар жоғала бастады, азық-түлік түрлері нашарлады. 1988 жылғы маусым айында болған КОКП XIX Бүкілодақтық конфернцияда қоғамның әлеуметтік экономикалық жүйесіне талдау жасалып мынандай шешімдер қабылдады: 1. Саяси жүйеге реформа жүргізбейінше әлеуметік – экономикалық өзгерістер жасау мүмкін еместегін мойындау. <br /> 2. Демократияландыру мен жариялылық. <br /> 3. Төрешілдікке қарсы күрес. <br /> 4. Халықтық реформа жүргізу. <br /> 5. Әлеуметтік әділеттік ұстанымдарын жүзеге асыру.<br /> Осыдан кейін қайта құруды жүргізу үшін ең алдымен саяси жүйеге реформа еңгізу керек болды.<ref>http://e-history.kz/kz/contents/view/1552 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307175052/http://e-history.kz/kz/contents/view/1552 |date=2014-03-07 }}</ref> ==Қоғамның саяси және әлеуметтік өміріндегі қайшылықтар мен кемшіліктер== 80-жылдарға қарай халық шаруашылығын жоспарлауындағы және өндіргіш күштерді орналастырудағы әміршіл-әкімшіл жүйенің жіберген кемшіліктері мен қайшылықтарының нәтижесі тоқырау құбылыстарын тұғызды. Республика шикізат көзі ретінде қала берді. Рухани идеологиялық өмірде отарлау жүйесінің толық ықпалында болды. Ғылым мен ағарту саласын қаржыландырудың «қалдықты» ұстанымы сақталды. Ұлттық мәдениет, салт-дәстүрлер, тіл өте ауыр жағдайға тірелді. Тек қана 1954-1986 жылдар аралығында қазақ тілінде білім беретін 600-ге жуық мектеп жабылды. Қазақ тілінің қолдану аясы өте тарылды. Сол кезде билікте отырғандарды тіл тағдыры толғандырмады. Аса маңызды мәселелердің барлығы тек Москвада ғана шешіліп отырды. Республикалар егемендегі сөз жүзінде ғана болды. Қазақстан партия басшысы Д.Қонаев (1912-1993 жж.) өз жұмысында көптеген кемшіліктерге жол берді. Д.Қонаевтің өзіне республика халықтарының арасында табынушылық пайда болды. Оның маңындағылар республикадағы күрделі әлеуметтік-экономикалық, рухани, экологиялық жағдайларға немқұрайды қарады. ==Желтоқсан оқиғасы (1986 ж.)== [[Сурет:99462436e73b28d71391b903eb9b7a63 big.jpg|300x300px|нобай|Жастардың алаңға шығуы]] 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына орталықтың өктемдік әрекеттері мен демократиялық принциптері арасындағы қайшылықтар және шовинистік саясат т.б. қалыптасқан жағдайлар нарызылықтың негізгі себептері болды. Наразылықтың сылтауы 1986 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Компартиясы орталық Комитетінің V пленумы болды. Пленумда Г.П.Разумовский ұсынысымен Қазақстанды көп уақыт бойы басқарған [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Д.Қонаевты]] орнынан босатып, мемлекет басшылығына республика халқына бейтаныс Ульяновск облысы партия комитетінің бірінші хатшысы болған [[Г.В.Колбин]] тағайындалды. Ел басшылығының ауыстырылуына арналған бұл пленум 18 минутқа ғана созылды. Орталықтың бұл әрекеті барып тұрған саяси қателік және қазақ халқының мүддесін мүлде елемеушілік болды. ===Оқиға барысы=== [[Сурет:99462436e73b28d71391b903eb9b7a63 big.jpg|300x300px|нобай|Желтоқсан оқиғасы]] 1986 жылы 17 желтоқсанда Алматыда жастар толқуы басталды. Кейін бұл толқу республиканың басқа қалаларына тарады. Шеру бейбіт және саяси сипатта болды. Жастар шеруі құқық бұзушылық, ұлтшылдық сипаттан аулақ болды. Наразылықтың басты қозғаушы күші студенттер, жастар болды. Бюрократиялық жүйеге үйренген республика басшылары жастар пікірін тыңдағылары келмей, олардың тез таралуын талап етті. Шеруді тарқату мақсатында республика басшылары Алматы Гарнизоны, басқа да әскери күштер көмегімен жастар жиналған [[Республика алаңы (Алматы)|Брежнев алаңын]] қоршады. Демонстрацияны тоқтату мақсатында КСРО-ның кейбір өңірлерінен ішкі әскер бөлімдері әкелінді. Осыншама ірі күштер сапер күрегі, үйретілген иттер, су шашатын машиналар, сойындар т.б. қарулар көмегімен демонстрацияны тоқтатты. Қоғамдық тәртіп сақшылары өрескел қатыгездікке барып, көп адамдардың қаза табуына жол берілді. Республика басшылары бұл жағдайға көз жұма қарады. Шеруге қатысқандарды тергеу ісі өте қатал, заңсыз жүргізілді. Тергеу камераларына, қаланың сыртына әкетілгендерінің саны 8,5 мың болды. Көптеген жастар оқу орындарынан, комсомолдан шығарылды. [[Желтоқсан көтерілісі|Желтоқсан оқиғасына]] қатысқандарының ішінен [[Қайрат Рысқұлбеков]], Ербол Сыпатаев, Ляззат Асанова, Сәбира Мұхамеджанова сияқты жастар жақсыз өктем биліктің құрбандары болды. Біраз уақыттан кейін сол кезде айыпталған 99 адамның 46-ы ақталды, 83 адам 1,5 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айырылды, 52 адам партия қатарынан, 787 адам комсомол қатарынан шығарылды. 1138 адам комсомолдық сөгіс алды, жоғары оқу орындарының 12 ректоры қызметінен алынды, 271 студент оқудан шығарылды, ішкі істер министрлігінен 1200 адам, денсаулық сақтау және көлік министрлігінен 309 адам жұмыстан шығарылды. Желтоқсан құрбаны Қайрат Рысқұлбеков 1988 жылы мамырда қайтыс болды. 1996 жылы 9 желтоқсанда оған [[Халық қаһарманы|«Халық қаһарманы»]] атағы берілді. 1987 жылғы КОКП ОК-ті Алматыдағы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасын «Қазақ ұлтшылдығының көрінісі» деп бағалады. Желтоқсан оқиғасы КСРО-ның ыдырауын тездетті. Кейіннен партия желтоқсан оқиғасында жіберілген қателерді мойындады. КСРО халық депутаттарының 1 съезінде ақын, қоғам қайраткері М.Шаханов желтоқсандағы орталықтың жүргізген іс-әрекетін қатты сынап, тұңғыш рет мінбеде сөз сөйледі. Бұл желтоқсан шындығын ашудағы алғашқы қадам болды. Михаил Горбачёв өзінің естеліктерінде кейінірек Колбиннің Қазақстанға тағайындалуымен орын алған кадрлық қателікті мойындады: {{Колбинге байланысты жасалған қателікті түзету талап етілді. Бұл біздің ұлтаралық қатынастар саласындағы алғашқы ірі қателігіміз болды, мен оны қайталамауға ұйғардым. Бәріміз де қазақтар өз республикасын өздері басқаруы тиіс деген қорытындыға келдік те, жаңа басшыларының кім болуы керектігін өздерінің шешуіне қалдырдық.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 171-213 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref> ==Кеңес саяси жүйесіндегі реформалар== 1989 жылы мамыр-маусым айларында КСРО халық депутаттарының 1 съезі өтті. Бұрынғы жылдардан өзгешілігі съезде саясаттағы, экономикадағы және қоғамдық өмірдің әлеуметтік-рухани салаларындағы жағдайларға өткір сыни және табанды талдау жасалып, кеңес қоғамына төнген дағдарыстың себептерін іздеу әрекеттері жасалды. Съезд барлық дәрежедегі партиялық және мемлекеттік органдар қызметінің арасын ажырату мәселесіне арнайы тоқталды. Бұл съезден кейін Компартияның билігі өз беделінен айрыла бастады. М.Горбачев бастаған партия басшыларының С.Е. Лихачев, П. Соломенцев т.б. қызметіне сын айтылу көбейді. Партиямен қатар комсомол, [[кәсіподақ]] қызметтері де үздексіз сыналды. КСРО халық депутаттарының 1 съезінде жаңа одақтық келісім шарттары жасау мәселесі көтерілді. Бірқатар одақтас республикаларда егемендік туралы декларация қабылданды (Балтық жағалауы республикалары, Украина, Қырғыстан). 1990 жылы 25 қазанда Қазақстан өзінің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация жариялады. КСРО басшыларының шындықты бағалап, түсінуге қабілетсіздігі, республика халықтарының ыңғайына барғысы келмеуі олардың беделін түсірді. Ресей Федерациясы да өзінің егемендігін жариялады. Ресей «КСРО-ң бел омыртқасы» болып есептелгендіктен, бұл кеңес жүйесіне берілген өте ірі сөққы болды. Соған қарамастан, КСРО-ның болашағы туралы мәселе түпкілікті шешілмей, ол ірі ел ретінде тіршілік ете берді. ===Жергілікті кадрларды тағайындау=== Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы лауазымына ұсынылған бірқатар кандидатуралар қаралды. 1989 жылы 22 маусымда бұл лауазымға [[Нұрсұлтан Назарбаев]] сайланды. КОКП ОК басшылығының арасында Назарбаевтың тағайындалуына қарсыластар да болды, олар «Назарбаев ыңғайсыз», бағыныштылықтан шығып, басқарылмайтын болады деп мәлімдеді. Содан кейін Горбачев оларға бір сөйлеммен қарсылық білдірді: «Бір ыңғайсыз Назарбаев бүкіл ыңғайсыз Қазақстанға қарағанда жақсы». Нәтижесінде, жабық, жасырын дауыс беру нәтижесінде Орталық Комитеттің 158 мүшесінен тұратын Назарбаевтың кандидатурасын 154 адам қолдады<ref name=omirim/>. Сайланғаннан кейін пленумда сөйлеген сөзінде Назарбаев қайта құру саясаты туралы өз пікірін білдірді: {{Quote| Біздің партиямыз бен республикамыздың тарихындағы мұндайлық бетбұрыс сәтте Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетіне және маған жүктелген күллі жауапкершілікті түсінемін. Адамдар көптеген өмірлік маңызы зор әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси проблемалардың, сонын ішінде тоқырау кезінде көмескілендіріп немесе айтылмай келген ұлтаралық қатынастар саласындағы проблемалардың шешілуін қайта құрумен байланыстырады.Олардың қаншалықты күрделі екенін соңғы жылдардың оқиғалары көрсетеді. Дегенмен, оларды шешу жолдары айқындалды. Енді тек белгіленгенді неғұрлым белсенді түрде жүзеге асыру қажет. Бұл мәселелердегі менің ұстанымым барлығыңызға аян. Ол КСРО халық депутаттарының I съезінде сөйлеген сөзімде айқын тұжырымдалғанды. Мен қазақстандықтардың мүдделерін білдіруге тырыстым және ол біздің республикамыздың сайланған бір топ депутаттардың ортық тұғырнамасы болатын. Сол бағдарламаны жүзеге асыру бағытын табандылықпен ұстанамын деп сіздерді сендіргім келеді. Республиканың бірінші басшысы үшін халық мүддесіен жоғары ештеңе жоқ деп есептеймін.<ref name=omirim/>}} Дипломат және саясаткер Александр Дзасохов өзінің естеліктерінде 1990 жылдың күзінде Горбачёв одан Алматыға баруды және Нұрсұлтан Назарбаевтың КСРО вице-президенті лауазымына орналасуға келісімін алуды сұрағанын айтты. Горбачев «өзінің ниетін Назарбаевты өзінің қасында ұстау ниетімен негіздеді. Вице-президент лауазымын енгізуді Горбачев мемлекеттік басқару жүйесін нығайтудың негізгі қадамдарының бірі ретінде қарастырды. Нұрсұлтан Әбішұлының кандидатурасының пайдасына басты дәлел экономикалық және саяси шындықты терең білумен ұштастыра отырып, орасан зор республиканы басқарудың табысты тәжірибесі болды. Назарбаевтың біздің көпұлтты мемлекетіміздің табиғатын жақсы түсінгені де маңызды болды». Кейіннен Горбачёв Назарбаевтың жаңартылған одақтың Үкімет басшысы қызметін атқаруын жоспарлағанын еске алды, бірақ бұл жоспарлар МТЖК-ге байланысты жүзеге асырылмады.<ref name=omirim/> ==Қоғамдық – саяси қозғалыстар== [[Сурет:20120619104808.jpg|500x300px|нобай|Невада-Семей қозғалысы]] 80 жылдардың аяғына қарай демократиялық процестің жандауына байланысты Қазақ КСР-де қоғамдық ұйымдар құрыла бастады. 1989 жылдың көктемінде Қазақстанда алғашқы болып «Невада - Семей» экологиялық қозғалысы құрылды. Бұл қозғалыстың лидері ақын О.Сулейменов болды. Қозғалыстың мақсаты – республика жеріндегі Семей және басқа полигондарды жабу, полигон зардабын шеккен халыққа көмек көрсету. Қозғалыс төрағасы - О. Сулейменов пен қоғам қайраткері М. Шахановтың бастамасымен Балқаш және Арал проблемалары бойынша комитет құрылды. Комитеттің негізгі мақсаты Арал төңірегіндегі экологиялық апаттың зардабын шеккендерге көмек беру, теңіздің экологиялық апатына үкімет назарын аудару болды. 1989 жылы «Әділет» коғамы құрылды. Қоғамның негізгі мақсаты ұжымдастыру кезіндегі ашаршылық, сталиндік [[репрессия]] шындығын ашу болды. Бұдан басқа Қазақстанда «Азамат», «Ақиқат», «Қазақ тілі», «Мұсылман әйелдер лигасы» сияқты қоғамдық саяси қозғалыстар құрылды. 1990 жылы «Азат» азаматтық қозғалысы құрылды. Басты мақсаты Қазақстанның мемлекеттік егемендігін алу болды. 1990 жылы ұлтаралық «Единство» қозғалысы құрылды. Қозғалысқа ғылыми-техникалық интеллигенция өкілдері кірді. Осы кезде «Желтоқсан» партиясы құрылды. Бұл партияның құрамына 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қатысқандар кірді. 1991 жылы «Азат» азаматтық қозғалысының партиясы құрылды. Жастар өздерінің саяси қозғалысы «Алаш» партиясын құрды. 1991 жылы Қазақстан социал-демократиялық партиясы құрылды. 1990 жылы Қазақстанда 100-ден аса қоғамдық-саяси қозғалыс болды. Алматыда ғана 40-қа жуық саяси қозғалыс жұмыс істеді. Бұл кезде Қазақстандағы көптеген қоғамдық – саяси қозғалыстар әлсіз және қалыптасу кезінде болды. «Невада - Семей», «Қазақ тілі» сияқты қоғамдық қозғалыстар біршама мықты, көптеген мүшелері мен белгілі дәрежедегі қаржылық қорлары бар ірі қозғалыстар болды. 1990 жылдың аяғына қарай қатарында 800 мыңға жуық коммунист болған Қазақстан коммунистік партиясы сан жағынан неғурлым көп саяси күш болды. Дегенмен, бүкіл елімізде компартияға деген халықтың сенімсіздігі күшейді. Бұл жағдай компартия беделінің түсуіне айтарлықтай әсер етті. 1990 жылы компартия мүшелерінің 42% - ы өз еркімен партия қатарынан шықты. Осы жылы партия мүшелерінің қатары 49000-ға кеміді. 90-жылдардың басына қарай Қазақстанда бұрын патша үкіметінің жазалаушы күші болған қазақтар ұйымы пайда болды. 1991 жылы 15 қыркүйекте Орал қаласында қазақтар патша үкіметіне қызмет етуінің 400 жылдығын мерекелеуге шешім қабылдады. Бұл, шындығында, қазақ халқының ұлттық мүддесімен сонаспағандықтың дәлелі. «Азат», «Желтоқсан», «Парасат» қозғалыстары бұл әрекетке ашық түрде қарсы шықты. Жаппай қақтығысқа ұласа жаздаған бұл әрекет жоғарыда аталған қозғалыстар мен құқық қорғау органдарының араласуымен тоқтатылды. Кез келген қоғамдық ұйымдардың абайсыз іс - әрекеттері үлкен қасіретке айналуы мүмкін екендігіне Оралдағы оқиғалар тағы да көз жеткізді. ==1991 жылғы тамыз бүлігі== [[Сурет:894931.jpg|400x300px|нобай|Мәскеуге енгізілген әскерлер]] 5 тамыз күні М. С. Горбачев отбасымен бірге Қырымда құрылысы жаңадан аяқталған Форосқа демалуға кетті. М. С. Горбачев демалысқа кеткеннен кейін ел билігін Мемлекеттік төтенше жағдай комитеті өз қолына алады. 18 тамызда Форосқа ГКЧП (Мемлекеттік төтенше жағдай комитеті) мүшелері — Бакланов, Шенин, Болдин, Варенников жөне Плеханов барып, М. С. Горбачевтің елде төтенше жағдай жариялау туралы құжатқа қол қоюын талап етті. М. С. Горбачев құжатқа қол қоюдан бас тартты. ГКЧП-ның басшылары вице-президент Г. И. Янаев, В. С. Павлов, Д. Т. Язов, Б. К. Пуго, В. Крючков, В. А. Стародубцев, А. И. Тизяков жөне Бакланов болды. 19—21 тамыз күндері ГКЧП басшылары [[Мәскеу]] төңірегіне әскерлерді әкелді. Бірақ, нақты іс-өрекеттерге бармады. Мәскеу қаласында демократиялық күштердің шақыруымен 500 мың адам қатысқан саяси шеру болды. Жиналғандар алдында Б. Н. Ельцин сөз сөйлеп, ГКЧП-ның іс-өрекеттерін антиконституциялық, антидемократиялық деп бағалады. ГКЧП мүшелері ешқандай қарсылық көрсетпеді. 1 тамызда ГКЧП мүшелері Форосқа барып, М. С. Горбачевті Мөскеу қаласына өкелді. 22 тамызда ГКЧП басшылары тұтқындалды. Елдегі билік Б. Н. Ельциннің қолына көшті. 23 тамызда РКФСР Жоғарғы кеңесінде М. С. Горбачевтің КОКП-ты таратуға келісім беруі үзілді-кесілді талап етілді. М. С. Горбачев КОКП-ты тарату туралы келісімге қол қойды. Б. Н. Ельцин РКФСР компартиясын таратты. 1991 жылы 8 желтоқсанда Белорусияның Беловеж Пущесында үш славян мемлекетінің басшылары — Б. Ельцин (РКФСР), Л. Кравчук (Украина) жөне С. Шушкевич (Белоруссия) кездесіп, “Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы халықаралық құқық негізінде өзінің өмір сүруін тоқтатты” деген мәлімдеме жариялады. 10 желтоқсанда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) құрылғандығы (ратификацияланды) бекітілді. 1991 жылы 16 желоқсанда Қазақстан Республикасы өз төуелсіздігін жариялады. 21 желтоқсанда Алматы қаласында бұрынғы 11 ел басшылары бас қосып, ТМД елдерінің ынтымағы ретінде Алматы декларациясына қол қойды. КСРО ыдырап, оның орнына жаңа одақ — ТМД құрылды. 1991 жылы 25 желтоқсанда М. С. Горбачев теледидардан сөз сөйледі. Ол “ТМД елдері одағының құрылуы, КСРО деген елдің жойылуы менің КСРО Президенті қызметінен бас тартуыма әкелді” деді. Кешкі сағат 19-дан 38 минут кеткенде Кремльдің үстіндегі КСРО-ның қызыл жалауы түсіріліп, оның орнына қызыл, ақ және көк бояулы Ресей жалауы ілінді. Сөйтіп, XX ғасыр тарихындағы ең ірі держава — КСРО деген ел тарих қойнауына кірді. ==КСРО-ның сыртқы саясаты== 70-жылдардың соңында КСРО- ның өз өскерлерін Ауғанстанға кіргізуі “қырғи-қабақ” соғыс саясатының жаңадан басталуына әкелді. АҚШ жөне оның одақтастары КСРО-ға қарсы күш көрсету саясатын жалғастыра отырып, “жұлдыздар соғысы” доктринасын қабылдады. Бүл КСРО Үкіметі үшін өте ауыр болды. Кеңес мемлекеті сыртқы саясатта Орталық жөне Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдеріндегі “барқыт” революциясынан қорғанып, кеңестік диктат саясатын жалғастырды. 80-жылдардан бастап КСРО сыртқы саясатта жаңаша ойлау доктринасын жариялады. 1985 жылы КОКП-Ның Орталық комитетінің сөуір пленумында М. С. Горбачев сыртқы саясаттағы жаңа доктринасын белгілеп, американ-кеңес қарым-қатынастарындағы келіссөздерді жаңа бағытқа көшірді. 1985 жылы күзде Женева қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган кездесті. 2000 жылға дейін ядролық қаруды таратпау жөне қысқарту туралы келісімдерді жалғастыруға келісті. 1985 жылы қазан айында Исландия астанасы Рейкявик қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган кездесті. Орта қашықтықтағы зымыран- дарды қысқарту туралы келіссөздер жүргізілді. М. С. Горбачевтың сыртқы саясаттағы жаңаша ойлау түжырымдамасын көптеген Батыс Еуропа елдері қолдады. Бейбіт қатар өмір сүру саясатын жалғастыру арқылы КСРО өзінің диктаттық саясатынан бас тарта бастады. 1987 жылы 8 желтоқсанда Вашингтон қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган үшінші рет кездесті. Олар орта жөне қысқа қашықтықтағы зымырандарды жоюға келісті. 1989—1991 жылдардағы Орталық жөне Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдеріндегі демократиялық револю­ция нөтижесінде бүл елдерде социализмнен капитализмге өту процесі жүрді. 1989 жылы желтоқсанда АҚШ Президенті Дж. Буш (үлкен) жөне КСРО Президенті М. С. Горбачев Мальта аралында кездесті. Екі ел стратегиялық қаруларды 50 %-ға қысқартуға келісті. Химиялық қару-жарақты жоюға келісті. 1989 жылы қарашада Берлин қабырғасы құлатылып, бүл “қырғи-қабақ” соғыс саясатының символына айналды. 1990 жылы 3 қазанда екі Германия мемлекеті біріктірілді. Еуропада Герман Федеративтік Республикасы — біртүтас неміс мемлекеті құрылды. М. С. Горбачев пен Г. Коль екі мемлекетті біріктіруге зор еңбек сіңіріп, тарихта қалды. 1989 жылы 15 ақпанда КСРО Ауғанстаннан Кеңес өскерлерін шығарды. 1990 жылы М. С. Горбачев Нобель сыйлығын алды. 1990—1991 жылдарда КСРО-ның ішкі дамуындағы дағдарыс пен ұлтараздық, жергілікті соғыстар КСРО-ның халықаралық қатынастағы беделін түсірді. Халықаралық қатынаста бір полюстің ықпалы күшейе түсті. 1991 жылы АҚШ-тың Иракқа қарсы “құмдағы дауыл” соғыс жылдарында айтарлықтай қолдау жасай алмай, бейтараптық саясат ұстанды. КСРО үлы державалық саясатынан айырылды. 1991 жылы 28 маусымда Социалистік елдер арасындағы ынтымақ ұйымы, Өзара экономикалық кеңес ұйымы өз жүмысын тоқтатты. 1991 жылы 1 шілдеде Прага қаласында Варшава келісіміне мүше елдер өскери одақтың жұмысын тоқтатқандығы туралы келісімге қол қойды. КСРО-ның құлауынан кейін Төуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) ұйымы құрылып, КСРО-ның мүрагері — Ресей Федерациясының жаңа тарихы басталды. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:КСРО саясаты]] 9evj92aqz8f71v6zvkclq0zokogqya6 3653591 3653558 2026-09-11T17:35:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бауыржан8282|Бауыржан8282]] ([[User talk:Бауыржан8282|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3402909 wikitext text/x-wiki '''Қазақстандағы «[[қайта құру]]» саясаты (1985-1991 жж.)'''. [[Сурет:Горбачёв М.С.jpg|500x300px|нобай|оңға|Горбачёв М.С.]] ==Дағдарыс алдындағы қоғамның жағдайы== КСРО құрамындағы барлық одақтас республикаларда 1980 жылдан кейін аса күрделі жағдай басталды. Мұндай жағдай елдің әлеуметтік, экономикалық нышандарының жоқтығынан туып еді. 1985 жылы наурыз айында КОКП Орталық комитетінің Бас хатшысы болып М.С.Горбачев сайланды. Қызметінің алғашқы күнінен бастап елдегі дағдарыс жағдайының себептерін ашу үшін батыл шаралар жүргізіп, күн тәртібіне кадр мәселесін қойды. КОКП Орталық комитетінің саяси бюросы мен президиумы жасына келген қарт адамдардан құралды. 1982—1985 жылдарда Л. И. Брежнев, М. А. Суслов және У.Черненко қайтыс болды.[М. С. Горбачев экономикалық реформаны жүргізуді бастау үшін жас кадрларды тарта отырып, өз “командасын” жинады. Партия жөне мемлекет басшылығына көптеген жаңа адамдар келді. 1985 жылы 23 сәуірде КОКП Орталық комитетінің пленумы болды. Пленумда М. С. Горбачев баяндама жасап, социалистік қоғамды дамытудың жаңа міндеттерін белгіледі. Қоғамды түбегейлі өзгерту жөне өлеуметтік экономиканы дамытуды тездетуді тапсырды. Қоғамдағы адамдардың рөлін арттыра отырып, өндірісте тәртіпті күшейту, еңбекке ынталандыруды жетілдіру көзделді. Өнеркәсіп салаларының құрылымын жаңарту, инвестициялық жүйені дамыту арқылы экономиканы модернизациялауға көп көңіл бөле отырып, машина жасау өнеркәсібін дамытуды 1,7 есеге арттыру міндеттерін белгіледі.<ref>http://kitaptar.com/node/1120 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225140734/http://kitaptar.com/node/1120 |date=2014-02-25 }}</ref>. ==Дағдарыстың себептері== ===Саяси саладағы белгілері=== 1. Басшылықтың өзгерістерді жүзеге асыру қажеттігін түсінуге қабілетсіздігі және дәрменсіздігі. <br /> 2. Қоғамдық өмірдің, экономикалық қызметтің, азаматтардың жеке өмірінің бір орталықтан басқарылуы. <br /> 3. Партиялық және мемлекеттік функциялардың бірігуі мен төрешілденуі. <br /> 4. Заңдылықтың бұзылуы. <br /> 5. Жариялылықтың болмауы. ===Экономикалық салада дағдарыстың белгілері=== - Шаруашылықты жүргізудің шығындық тәсілі. <br /> - Ғылыми-техникалық және технологиялық прогресте артта қалушылық. <br /> - Бақылаусыз басқару аппараты. <br /> - Инфляция. <br /> - Товар зәрулігі. ===Әлеуметтік саладағы оның негізгі белгілері=== - Халықтың тұрмыс деңгейінің нашарлауы. <br /> - Теңгермешілдік. <br /> - Әлеуметтік әділеттіліктің жиі бұзылуы. <br /> - Күнделікті тіршіліктің бұрмалануы. <br /> - Ұлтаралық қатынастардағы шиеленістер. <br /> - Маскүнемдік, нашақорлық, ұрлық, парақорлық, жезөкшелік және коррупция.<br /> Сонымен, [[КСРО]] қоғам дамуының жаңа бетбағытына мұқтаж жағдайда тұрды. ==Қайта құру бағыты== [[Сурет:1988 CPA 5941.jpg|400x200px|нобай|оңға| Пошта маркасы]] 1985 жылғы наурызда Н.У.Черненко қайтыс болғаннан кейін КОКП ОК-нің Бас хатшысы қызметіне М.С.Горбачев сайланды. 1985 жылы сәуірде КОКП ОК-тың пленумында әлеуметтік, экономикалық дамуды жеделдету мәселесіне сәйкес экономикалық құрылымды қайта құру бағыты жарияланды. М.С.Горбачев саясатының ұрандары: жариялылық жеделдету, қайта құру. Бұл қайта құру бағыты 1986 жылғы КОКП-ның XXVII съезінде мақұлданды. Сонымен партия елде жаңару бағытына бастауға міндет алды. Қайта құру ешқандай бағдарламасыз, ғылыми айқындамасыз жүргізілді. Бұл бағыттың қияли болжамдары көп болды. Қайта құру бағыты алғышқы кезден бастап сәтсіздікке ұшырай бастады. Бұған Мәскеуде В.В.Гришин, Ленинградта Г.В.Романов, Қазақстанда Д.А.Қонаев, Әзірбайджанда Г.Әлиев сияқты басшылар кінәлі деп шешілді. Қайта құру бағыты мемлекетті сол кезде алғышарты қалыптасқан аса ірі дағдарыстан құтқара алмады. Қоғамдағы жағдай күннен күнге қиындай берді. Қайта құру бағытының қарама-қайшылығы. 1987 жылы қантар айында болып өткен КОКП ОК-нің Пленумында «Қайта құру және партияның кадр саясаты туралы» мәселе талқыланды. Қаулының кемшіліктері: 1. Дағдарыстың нақты себептерін көрсете алмады. 2. Жаппай өзгерістердің символына айналып, сөз жүзінде ғана салтанат құрды. 1987 жылғы маусым Пленумы басқару ісін түбірлі қайта құру мәселеріне арналды. Пленум әзірлеген құжаттар негізінде «Мемлекеттік кәсіпорын туралы заң» қабылданды. Бұл заңда тауар-ақша қатынастарының рөлі айқындалды. Мемлекеттік кәсіпорындар дербес тауар өндірушілер ретінде қарастырылды. Шаруашылықты жүргізудің экономикалық әдістерін меңгеруге көшуге негіз жасалды. Ұзақ мерзімді жоспарлау орнына мемлекеттік тапсырыстар жүйесі енгізілді. Алайда, бұл шаралар іске асырылмады. Қоғамның саяси құрылымдарын жаңартпайынша, шаруашылықты жүргізудің жаңа әдістері нәтиже бермейтіндігі айқын болды. Халық шаруашылығындағы жағдай ауырлай түсті. Дүкен сөрелерінен күнделікті тұтынатын тауарлар жоғала бастады, азық-түлік түрлері нашарлады. 1988 жылғы маусым айында болған КОКП XIX Бүкілодақтық конфернцияда қоғамның әлеуметтік экономикалық жүйесіне талдау жасалып мынандай шешімдер қабылдады: 1. Саяси жүйеге реформа жүргізбейінше әлеуметік – экономикалық өзгерістер жасау мүмкін еместегін мойындау. <br /> 2. Демократияландыру мен жариялылық. <br /> 3. Төрешілдікке қарсы күрес. <br /> 4. Халықтық реформа жүргізу. <br /> 5. Әлеуметтік әділеттік ұстанымдарын жүзеге асыру.<br /> Осыдан кейін қайта құруды жүргізу үшін ең алдымен саяси жүйеге реформа еңгізу керек болды.<ref>http://e-history.kz/kz/contents/view/1552 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307175052/http://e-history.kz/kz/contents/view/1552 |date=2014-03-07 }}</ref> ==Қоғамның саяси және әлеуметтік өміріндегі қайшылықтар мен кемшіліктер== 80-жылдарға қарай халық шаруашылығын жоспарлауындағы және өндіргіш күштерді орналастырудағы әміршіл-әкімшіл жүйенің жіберген кемшіліктері мен қайшылықтарының нәтижесі тоқырау құбылыстарын тұғызды. Республика шикізат көзі ретінде қала берді. Рухани идеологиялық өмірде отарлау жүйесінің толық ықпалында болды. Ғылым мен ағарту саласын қаржыландырудың «қалдықты» ұстанымы сақталды. Ұлттық мәдениет, салт-дәстүрлер, тіл өте ауыр жағдайға тірелді. Тек қана 1954-1986 жылдар аралығында қазақ тілінде білім беретін 600-ге жуық мектеп жабылды. Қазақ тілінің қолдану аясы өте тарылды. Сол кезде билікте отырғандарды тіл тағдыры толғандырмады. Аса маңызды мәселелердің барлығы тек Москвада ғана шешіліп отырды. Республикалар егемендегі сөз жүзінде ғана болды. Қазақстан партия басшысы Д.Қонаев (1912-1993 жж.) өз жұмысында көптеген кемшіліктерге жол берді. Д.Қонаевтің өзіне республика халықтарының арасында табынушылық пайда болды. Оның маңындағылар республикадағы күрделі әлеуметтік-экономикалық, рухани, экологиялық жағдайларға немқұрайды қарады. ==Желтоқсан оқиғасы (1986 ж.)== [[Сурет:99462436e73b28d71391b903eb9b7a63 big.jpg|300x300px|нобай|Жастардың алаңға шығуы]] 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына орталықтың өктемдік әрекеттері мен демократиялық принциптері арасындағы қайшылықтар және шовинистік саясат т.б. қалыптасқан жағдайлар нарызылықтың негізгі себептері болды. Наразылықтың сылтауы 1986 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Компартиясы орталық Комитетінің V пленумы болды. Пленумда Г.П.Разумовский ұсынысымен Қазақстанды көп уақыт бойы басқарған [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Д.Қонаевты]] орнынан босатып, мемлекет басшылығына республика халқына бейтаныс Ульяновск облысы партия комитетінің бірінші хатшысы болған [[Г.В.Колбин]] тағайындалды. Ел басшылығының ауыстырылуына арналған бұл пленум 18 минутқа ғана созылды. Орталықтың бұл әрекеті барып тұрған саяси қателік және қазақ халқының мүддесін мүлде елемеушілік болды. ===Оқиға барысы=== [[Сурет:99462436e73b28d71391b903eb9b7a63 big.jpg|300x300px|нобай|Желтоқсан оқиғасы]] 1986 жылы 17 желтоқсанда Алматыда жастар толқуы басталды. Кейін бұл толқу республиканың басқа қалаларына тарады. Шеру бейбіт және саяси сипатта болды. Жастар шеруі құқық бұзушылық, ұлтшылдық сипаттан аулақ болды. Наразылықтың басты қозғаушы күші студенттер, жастар болды. Бюрократиялық жүйеге үйренген республика басшылары жастар пікірін тыңдағылары келмей, олардың тез таралуын талап етті. Шеруді тарқату мақсатында республика басшылары Алматы Гарнизоны, басқа да әскери күштер көмегімен жастар жиналған [[Республика алаңы (Алматы)|Брежнев алаңын]] қоршады. Демонстрацияны тоқтату мақсатында КСРО-ның кейбір өңірлерінен ішкі әскер бөлімдері әкелінді. Осыншама ірі күштер сапер күрегі, үйретілген иттер, су шашатын машиналар, сойындар т.б. қарулар көмегімен демонстрацияны тоқтатты. Қоғамдық тәртіп сақшылары өрескел қатыгездікке барып, көп адамдардың қаза табуына жол берілді. Республика басшылары бұл жағдайға көз жұма қарады. Шеруге қатысқандарды тергеу ісі өте қатал, заңсыз жүргізілді. Тергеу камераларына, қаланың сыртына әкетілгендерінің саны 8,5 мың болды. Көптеген жастар оқу орындарынан, комсомолдан шығарылды. [[Желтоқсан көтерілісі|Желтоқсан оқиғасына]] қатысқандарының ішінен [[Қайрат Рысқұлбеков]], Ербол Сыпатаев, Ляззат Асанова, Сәбира Мұхамеджанова сияқты жастар жақсыз өктем биліктің құрбандары болды. Біраз уақыттан кейін сол кезде айыпталған 99 адамның 46-ы ақталды, 83 адам 1,5 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айырылды, 52 адам партия қатарынан, 787 адам комсомол қатарынан шығарылды. 1138 адам комсомолдық сөгіс алды, жоғары оқу орындарының 12 ректоры қызметінен алынды, 271 студент оқудан шығарылды, ішкі істер министрлігінен 1200 адам, денсаулық сақтау және көлік министрлігінен 309 адам жұмыстан шығарылды. Желтоқсан құрбаны Қайрат Рысқұлбеков 1988 жылы мамырда қайтыс болды. 1996 жылы 9 желтоқсанда оған [[Халық қаһарманы|«Халық қаһарманы»]] атағы берілді. 1987 жылғы КОКП ОК-ті Алматыдағы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасын «Қазақ ұлтшылдығының көрінісі» деп бағалады. Желтоқсан оқиғасы КСРО-ның ыдырауын тездетті. Кейіннен партия желтоқсан оқиғасында жіберілген қателерді мойындады. КСРО халық депутаттарының 1 съезінде ақын, қоғам қайраткері М.Шаханов желтоқсандағы орталықтың жүргізген іс-әрекетін қатты сынап, тұңғыш рет мінбеде сөз сөйледі. Бұл желтоқсан шындығын ашудағы алғашқы қадам болды. Михаил Горбачёв өзінің естеліктерінде кейінірек Колбиннің Қазақстанға тағайындалуымен орын алған кадрлық қателікті мойындады: {{Колбинге байланысты жасалған қателікті түзету талап етілді. Бұл біздің ұлтаралық қатынастар саласындағы алғашқы ірі қателігіміз болды, мен оны қайталамауға ұйғардым. Бәріміз де қазақтар өз республикасын өздері басқаруы тиіс деген қорытындыға келдік те, жаңа басшыларының кім болуы керектігін өздерінің шешуіне қалдырдық.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 171-213 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref> ==Кеңес саяси жүйесіндегі реформалар== 1989 жылы мамыр-маусым айларында КСРО халық депутаттарының 1 съезі өтті. Бұрынғы жылдардан өзгешілігі съезде саясаттағы, экономикадағы және қоғамдық өмірдің әлеуметтік-рухани салаларындағы жағдайларға өткір сыни және табанды талдау жасалып, кеңес қоғамына төнген дағдарыстың себептерін іздеу әрекеттері жасалды. Съезд барлық дәрежедегі партиялық және мемлекеттік органдар қызметінің арасын ажырату мәселесіне арнайы тоқталды. Бұл съезден кейін Компартияның билігі өз беделінен айрыла бастады. М.Горбачев бастаған партия басшыларының С.Е. Лихачев, П. Соломенцев т.б. қызметіне сын айтылу көбейді. Партиямен қатар комсомол, кәсіподақ қызметтері де үздексіз сыналды. КСРО халық депутаттарының 1 съезінде жаңа одақтық келісім шарттары жасау мәселесі көтерілді. Бірқатар одақтас республикаларда егемендік туралы декларация қабылданды (Балтық жағалауы республикалары, Украина, Қырғыстан). 1990 жылы 25 қазанда Қазақстан өзінің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация жариялады. КСРО басшыларының шындықты бағалап, түсінуге қабілетсіздігі, республика халықтарының ыңғайына барғысы келмеуі олардың беделін түсірді. Ресей Федерациясы да өзінің егемендігін жариялады. Ресей «КСРО-ң бел омыртқасы» болып есептелгендіктен, бұл кеңес жүйесіне берілген өте ірі сөққы болды. Соған қарамастан, КСРО-ның болашағы туралы мәселе түпкілікті шешілмей, ол ірі ел ретінде тіршілік ете берді. ===Жергілікті кадрларды тағайындау=== Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы лауазымына ұсынылған бірқатар кандидатуралар қаралды. 1989 жылы 22 маусымда бұл лауазымға [[Нұрсұлтан Назарбаев]] сайланды. КОКП ОК басшылығының арасында Назарбаевтың тағайындалуына қарсыластар да болды, олар «Назарбаев ыңғайсыз», бағыныштылықтан шығып, басқарылмайтын болады деп мәлімдеді. Содан кейін Горбачев оларға бір сөйлеммен қарсылық білдірді: «Бір ыңғайсыз Назарбаев бүкіл ыңғайсыз Қазақстанға қарағанда жақсы». Нәтижесінде, жабық, жасырын дауыс беру нәтижесінде Орталық Комитеттің 158 мүшесінен тұратын Назарбаевтың кандидатурасын 154 адам қолдады<ref name=omirim/>. Сайланғаннан кейін пленумда сөйлеген сөзінде Назарбаев қайта құру саясаты туралы өз пікірін білдірді: {{Quote| Біздің партиямыз бен республикамыздың тарихындағы мұндайлық бетбұрыс сәтте Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетіне және маған жүктелген күллі жауапкершілікті түсінемін. Адамдар көптеген өмірлік маңызы зор әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси проблемалардың, сонын ішінде тоқырау кезінде көмескілендіріп немесе айтылмай келген ұлтаралық қатынастар саласындағы проблемалардың шешілуін қайта құрумен байланыстырады.Олардың қаншалықты күрделі екенін соңғы жылдардың оқиғалары көрсетеді. Дегенмен, оларды шешу жолдары айқындалды. Енді тек белгіленгенді неғұрлым белсенді түрде жүзеге асыру қажет. Бұл мәселелердегі менің ұстанымым барлығыңызға аян. Ол КСРО халық депутаттарының I съезінде сөйлеген сөзімде айқын тұжырымдалғанды. Мен қазақстандықтардың мүдделерін білдіруге тырыстым және ол біздің республикамыздың сайланған бір топ депутаттардың ортық тұғырнамасы болатын. Сол бағдарламаны жүзеге асыру бағытын табандылықпен ұстанамын деп сіздерді сендіргім келеді. Республиканың бірінші басшысы үшін халық мүддесіен жоғары ештеңе жоқ деп есептеймін.<ref name=omirim/>}} Дипломат және саясаткер Александр Дзасохов өзінің естеліктерінде 1990 жылдың күзінде Горбачёв одан Алматыға баруды және Нұрсұлтан Назарбаевтың КСРО вице-президенті лауазымына орналасуға келісімін алуды сұрағанын айтты. Горбачев «өзінің ниетін Назарбаевты өзінің қасында ұстау ниетімен негіздеді. Вице-президент лауазымын енгізуді Горбачев мемлекеттік басқару жүйесін нығайтудың негізгі қадамдарының бірі ретінде қарастырды. Нұрсұлтан Әбішұлының кандидатурасының пайдасына басты дәлел экономикалық және саяси шындықты терең білумен ұштастыра отырып, орасан зор республиканы басқарудың табысты тәжірибесі болды. Назарбаевтың біздің көпұлтты мемлекетіміздің табиғатын жақсы түсінгені де маңызды болды». Кейіннен Горбачёв Назарбаевтың жаңартылған одақтың Үкімет басшысы қызметін атқаруын жоспарлағанын еске алды, бірақ бұл жоспарлар МТЖК-ге байланысты жүзеге асырылмады.<ref name=omirim/> ==Қоғамдық – саяси қозғалыстар== [[Сурет:20120619104808.jpg|500x300px|нобай|Невада-Семей қозғалысы]] 80 жылдардың аяғына қарай демократиялық процестің жандауына байланысты Қазақ КСР-де қоғамдық ұйымдар құрыла бастады. 1989 жылдың көктемінде Қазақстанда алғашқы болып «Невада - Семей» экологиялық қозғалысы құрылды. Бұл қозғалыстың лидері ақын О.Сулейменов болды. Қозғалыстың мақсаты – республика жеріндегі Семей және басқа полигондарды жабу, полигон зардабын шеккен халыққа көмек көрсету. Қозғалыс төрағасы - О. Сулейменов пен қоғам қайраткері М. Шахановтың бастамасымен Балқаш және Арал проблемалары бойынша комитет құрылды. Комитеттің негізгі мақсаты Арал төңірегіндегі экологиялық апаттың зардабын шеккендерге көмек беру, теңіздің экологиялық апатына үкімет назарын аудару болды. 1989 жылы «Әділет» коғамы құрылды. Қоғамның негізгі мақсаты ұжымдастыру кезіндегі ашаршылық, сталиндік репрессия шындығын ашу болды. Бұдан басқа Қазақстанда «Азамат», «Ақиқат», «Қазақ тілі», «Мұсылман әйелдер лигасы» сияқты қоғамдық саяси қозғалыстар құрылды. 1990 жылы «Азат» азаматтық қозғалысы құрылды. Басты мақсаты Қазақстанның мемлекеттік егемендігін алу болды. 1990 жылы ұлтаралық «Единство» қозғалысы құрылды. Қозғалысқа ғылыми-техникалық интеллигенция өкілдері кірді. Осы кезде «Желтоқсан» партиясы құрылды. Бұл партияның құрамына 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қатысқандар кірді. 1991 жылы «Азат» азаматтық қозғалысының партиясы құрылды. Жастар өздерінің саяси қозғалысы «Алаш» партиясын құрды. 1991 жылы Қазақстан социал-демократиялық партиясы құрылды. 1990 жылы Қазақстанда 100-ден аса қоғамдық-саяси қозғалыс болды. Алматыда ғана 40-қа жуық саяси қозғалыс жұмыс істеді. Бұл кезде Қазақстандағы көптеген қоғамдық – саяси қозғалыстар әлсіз және қалыптасу кезінде болды. «Невада - Семей», «Қазақ тілі» сияқты қоғамдық қозғалыстар біршама мықты, көптеген мүшелері мен белгілі дәрежедегі қаржылық қорлары бар ірі қозғалыстар болды. 1990 жылдың аяғына қарай қатарында 800 мыңға жуық коммунист болған Қазақстан коммунистік партиясы сан жағынан неғурлым көп саяси күш болды. Дегенмен, бүкіл елімізде компартияға деген халықтың сенімсіздігі күшейді. Бұл жағдай компартия беделінің түсуіне айтарлықтай әсер етті. 1990 жылы компартия мүшелерінің 42% - ы өз еркімен партия қатарынан шықты. Осы жылы партия мүшелерінің қатары 49000-ға кеміді. 90-жылдардың басына қарай Қазақстанда бұрын патша үкіметінің жазалаушы күші болған қазақтар ұйымы пайда болды. 1991 жылы 15 қыркүйекте Орал қаласында қазақтар патша үкіметіне қызмет етуінің 400 жылдығын мерекелеуге шешім қабылдады. Бұл, шындығында, қазақ халқының ұлттық мүддесімен сонаспағандықтың дәлелі. «Азат», «Желтоқсан», «Парасат» қозғалыстары бұл әрекетке ашық түрде қарсы шықты. Жаппай қақтығысқа ұласа жаздаған бұл әрекет жоғарыда аталған қозғалыстар мен құқық қорғау органдарының араласуымен тоқтатылды. Кез келген қоғамдық ұйымдардың абайсыз іс - әрекеттері үлкен қасіретке айналуы мүмкін екендігіне Оралдағы оқиғалар тағы да көз жеткізді. ==1991 жылғы тамыз бүлігі== [[Сурет:894931.jpg|400x300px|нобай|Мәскеуге енгізілген әскерлер]] 5 тамыз күні М. С. Горбачев отбасымен бірге Қырымда құрылысы жаңадан аяқталған Форосқа демалуға кетті. М. С. Горбачев демалысқа кеткеннен кейін ел билігін Мемлекеттік төтенше жағдай комитеті өз қолына алады. 18 тамызда Форосқа ГКЧП (Мемлекеттік төтенше жағдай комитеті) мүшелері — Бакланов, Шенин, Болдин, Варенников жөне Плеханов барып, М. С. Горбачевтің елде төтенше жағдай жариялау туралы құжатқа қол қоюын талап етті. М. С. Горбачев құжатқа қол қоюдан бас тартты. ГКЧП-ның басшылары вице-президент Г. И. Янаев, В. С. Павлов, Д. Т. Язов, Б. К. Пуго, В. Крючков, В. А. Стародубцев, А. И. Тизяков жөне Бакланов болды. 19—21 тамыз күндері ГКЧП басшылары Мәскеу төңірегіне әскерлерді әкелді. Бірақ, нақты іс-өрекеттерге бармады. Мәскеу қаласында демократиялық күштердің шақыруымен 500 мың адам қатысқан саяси шеру болды. Жиналғандар алдында Б. Н. Ельцин сөз сөйлеп, ГКЧП-ның іс-өрекеттерін антиконституциялық, антидемократиялық деп бағалады. ГКЧП мүшелері ешқандай қарсылық көрсетпеді. 1 тамызда ГКЧП мүшелері Форосқа барып, М. С. Горбачевті Мөскеу қаласына өкелді. 22 тамызда ГКЧП басшылары тұтқындалды. Елдегі билік Б. Н. Ельциннің қолына көшті. 23 тамызда РКФСР Жоғарғы кеңесінде М. С. Горбачевтің КОКП-ты таратуға келісім беруі үзілді-кесілді талап етілді. М. С. Горбачев КОКП-ты тарату туралы келісімге қол қойды. Б. Н. Ельцин РКФСР компартиясын таратты. 1991 жылы 8 желтоқсанда Белорусияның Беловеж Пущесында үш славян мемлекетінің басшылары — Б. Ельцин (РКФСР), Л. Кравчук (Украина) жөне С. Шушкевич (Белоруссия) кездесіп, “Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы халықаралық құқық негізінде өзінің өмір сүруін тоқтатты” деген мәлімдеме жариялады. 10 желтоқсанда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) құрылғандығы (ратификацияланды) бекітілді. 1991 жылы 16 желоқсанда Қазақстан Республикасы өз төуелсіздігін жариялады. 21 желтоқсанда Алматы қаласында бұрынғы 11 ел басшылары бас қосып, ТМД елдерінің ынтымағы ретінде Алматы декларациясына қол қойды. КСРО ыдырап, оның орнына жаңа одақ — ТМД құрылды. 1991 жылы 25 желтоқсанда М. С. Горбачев теледидардан сөз сөйледі. Ол “ТМД елдері одағының құрылуы, КСРО деген елдің жойылуы менің КСРО Президенті қызметінен бас тартуыма әкелді” деді. Кешкі сағат 19-дан 38 минут кеткенде Кремльдің үстіндегі КСРО-ның қызыл жалауы түсіріліп, оның орнына қызыл, ақ және көк бояулы Ресей жалауы ілінді. Сөйтіп, XX ғасыр тарихындағы ең ірі держава — КСРО деген ел тарих қойнауына кірді. ==КСРО-ның сыртқы саясаты== 70-жылдардың соңында КСРО- ның өз өскерлерін Ауғанстанға кіргізуі “қырғи-қабақ” соғыс саясатының жаңадан басталуына әкелді. АҚШ жөне оның одақтастары КСРО-ға қарсы күш көрсету саясатын жалғастыра отырып, “жұлдыздар соғысы” доктринасын қабылдады. Бүл КСРО Үкіметі үшін өте ауыр болды. Кеңес мемлекеті сыртқы саясатта Орталық жөне Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдеріндегі “барқыт” революциясынан қорғанып, кеңестік диктат саясатын жалғастырды. 80-жылдардан бастап КСРО сыртқы саясатта жаңаша ойлау доктринасын жариялады. 1985 жылы КОКП-Ның Орталық комитетінің сөуір пленумында М. С. Горбачев сыртқы саясаттағы жаңа доктринасын белгілеп, американ-кеңес қарым-қатынастарындағы келіссөздерді жаңа бағытқа көшірді. 1985 жылы күзде Женева қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган кездесті. 2000 жылға дейін ядролық қаруды таратпау жөне қысқарту туралы келісімдерді жалғастыруға келісті. 1985 жылы қазан айында Исландия астанасы Рейкявик қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган кездесті. Орта қашықтықтағы зымыран- дарды қысқарту туралы келіссөздер жүргізілді. М. С. Горбачевтың сыртқы саясаттағы жаңаша ойлау түжырымдамасын көптеген Батыс Еуропа елдері қолдады. Бейбіт қатар өмір сүру саясатын жалғастыру арқылы КСРО өзінің диктаттық саясатынан бас тарта бастады. 1987 жылы 8 желтоқсанда Вашингтон қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган үшінші рет кездесті. Олар орта жөне қысқа қашықтықтағы зымырандарды жоюға келісті. 1989—1991 жылдардағы Орталық жөне Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдеріндегі демократиялық револю­ция нөтижесінде бүл елдерде социализмнен капитализмге өту процесі жүрді. 1989 жылы желтоқсанда АҚШ Президенті Дж. Буш (үлкен) жөне КСРО Президенті М. С. Горбачев Мальта аралында кездесті. Екі ел стратегиялық қаруларды 50 %-ға қысқартуға келісті. Химиялық қару-жарақты жоюға келісті. 1989 жылы қарашада Берлин қабырғасы құлатылып, бүл “қырғи-қабақ” соғыс саясатының символына айналды. 1990 жылы 3 қазанда екі Германия мемлекеті біріктірілді. Еуропада Герман Федеративтік Республикасы — біртүтас неміс мемлекеті құрылды. М. С. Горбачев пен Г. Коль екі мемлекетті біріктіруге зор еңбек сіңіріп, тарихта қалды. 1989 жылы 15 ақпанда КСРО Ауғанстаннан Кеңес өскерлерін шығарды. 1990 жылы М. С. Горбачев Нобель сыйлығын алды. 1990—1991 жылдарда КСРО-ның ішкі дамуындағы дағдарыс пен ұлтараздық, жергілікті соғыстар КСРО-ның халықаралық қатынастағы беделін түсірді. Халықаралық қатынаста бір полюстің ықпалы күшейе түсті. 1991 жылы АҚШ-тың Иракқа қарсы “құмдағы дауыл” соғыс жылдарында айтарлықтай қолдау жасай алмай, бейтараптық саясат ұстанды. КСРО үлы державалық саясатынан айырылды. 1991 жылы 28 маусымда Социалистік елдер арасындағы ынтымақ ұйымы, Өзара экономикалық кеңес ұйымы өз жүмысын тоқтатты. 1991 жылы 1 шілдеде Прага қаласында Варшава келісіміне мүше елдер өскери одақтың жұмысын тоқтатқандығы туралы келісімге қол қойды. КСРО-ның құлауынан кейін Төуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) ұйымы құрылып, КСРО-ның мүрагері — Ресей Федерациясының жаңа тарихы басталды. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:КСРО саясаты]] mkngo7ym6m5wgsnd52sy03xhvzpad8b 0 507028 3653529 2970982 2026-09-11T15:59:14Z Ерден Карсыбеков 3744 3653529 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Somerset_Maugham_(1934).jpg|600 × 936px|нобай|оңға|Сомерсет Моэм (1934)]] '''Уильям Сомерсет Моэм''' (1874-1965) – әлемге әйгілі көрнекті ағылшын [[жазушы]]ларының бірі. 1874 жылы 25 қаңтарда [[Франция]]дағы британ елшілігінің заңгері отбасында дүниеге келеді. Он бір жасында ата-анасынан айрылып, [[Англия]]дағы туыстарының қолында тәрбиеленеді. Алғашқы романы «Ламбеттік Лиза» медициналық мектепте оқып жүргенде жазылады. 1907 жылы «Леди Фредерик» пьесасы жарыққа шыққаннан кейін оның есімі көпшілікке кеңінен танымал бола бастайды. Оның «Эшенден, немесе Британдық агент», «Шеппи», «Театр», «Ұстара жүзі» және тағы да басқа көптеген еңбектері. Белгілі жазушы 1965 жылы 15 желтоқсанында Ниццеде қайтыс болған. ==Дереккөздер== #http://adebiportal.kz/authors/moem-somerset-/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306153127/http://adebiportal.kz/authors/moem-somerset-/ |date=2014-03-06 }} #alemadebiety.kz == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/126 Моэм шығармалары] [[Гутенберг жобасы]]нда {{Сомерсет Моэм}} [[Санат:1874 жылы туғандар]] [[Санат:1965 жылы туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] qmzsvrxz0vb354u1isv9yech764bsc7 0 510326 3653551 2947697 2026-09-11T16:27:28Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Аюдаг]] бетін [[Аюдақ]] бетіне жылжытты 2947697 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау әрі мүйіс |Атауы = '''Аюдаг''' |Шынайы атауы = |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N |lat_deg =44 |lat_min =33 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =20 |lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Орналасуы = Қырымның Оңтүстік жағалауы |Пайда болған кезеңі = 150 млн жыл бұрын |Аумағы = 4 кm² |Ұзындығы = 2400 м |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 577 |Карта = |Ортаққордағы санаты = }} '''Аюдаг''' {{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ - аю тау}}) - Қырымның Оңтүстік жағалауындағы тау, әрі мүйіс. Гурзуфтың солтүстік-шығысын жағында 2,5 км-дей қашықтықта орналасқан. Үлкен Алушта мен Үлкен Ялтаның шекарасында орналасқан. Биіктігі - 572 м. Магмалық жыныстардан (лакколиттен) түзілген. Тау жотасы солтүстік-батыс бағытында 2400 м-ге созылып, теңізге 2-2,5 км шығып тұр. Аюдаг - табиғат қорғау объектісі<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] 6jiya509lss484ks9ogx8vzy7hb41e9 3653554 3653551 2026-09-11T16:28:10Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653554 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = '''Аюдаг''' |Шынайы атауы = |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N |lat_deg =44 |lat_min =33 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =20 |lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Орналасуы = Қырымның Оңтүстік жағалауы |Пайда болған кезеңі = 150 млн жыл бұрын |Аумағы = 4 кm² |Ұзындығы = 2400 м |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 577 |Карта = |Ортаққордағы санаты = }} '''Аюдаг''' {{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ - аю тау}}) - Қырымның Оңтүстік жағалауындағы тау, әрі мүйіс. Гурзуфтың солтүстік-шығысын жағында 2,5 км-дей қашықтықта орналасқан. Үлкен Алушта мен Үлкен Ялтаның шекарасында орналасқан. Биіктігі - 572 м. Магмалық жыныстардан (лакколиттен) түзілген. Тау жотасы солтүстік-батыс бағытында 2400 м-ге созылып, теңізге 2-2,5 км шығып тұр. Аюдаг - табиғат қорғау объектісі<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] c9mtrf0koc7rb5gc7syhewqqj7dz7wq 3653560 3653554 2026-09-11T16:36:54Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653560 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ''' ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады. == Геологиялық шығу тегі == Биіктігі - 572 м. Магмалық жыныстардан (лакколиттен) түзілген. Тау жотасы солтүстік-батыс бағытында 2400 м-ге созылып, теңізге 2-2,5 км шығып тұр. Аюдаг - табиғат қорғау объектісі<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] mham5z09060dya6jstqia7qnxslod3g 3653561 3653560 2026-09-11T16:37:09Z Орел Карл 81620 /* Геологиялық шығу тегі */ 3653561 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ''' ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады. == Геологиялық шығу тегі == Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] jr7cvvip1xbcphdq8v3gtwdd8ancezs 3653563 3653561 2026-09-11T16:38:25Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653563 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ''' ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] fl6wo5cs2yz5rvybetfmgastxaz0fyh 3653564 3653563 2026-09-11T16:39:01Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653564 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] ikiy7n18c355fu1uwoti4yx5g50wjkw 3653565 3653564 2026-09-11T16:42:19Z Орел Карл 81620 /* Геологиялық шығу тегі */ 3653565 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған. == Флорасы мен фаунасы == Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] 3bteca0pd93k8zdiirzr9ptbrxquoi9 3653566 3653565 2026-09-11T16:42:53Z Орел Карл 81620 /* Геологиялық шығу тегі */ 3653566 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] 7hcsy10ffenpevp7jsujds5z08shmfk 3653567 3653566 2026-09-11T16:43:43Z Орел Карл 81620 /* Флорасы мен фаунасы */ 3653567 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді.<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref> 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] qkv5lpku4p54wyoulxu1nf6gch0s5f9 3653568 3653567 2026-09-11T16:46:11Z Орел Карл 81620 /* Флорасы мен фаунасы */ 3653568 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын Қырым қарағайы тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен үлпілдек емен мен жартасты емен, шығыс граб, биік шаған, кәдімгі шетен және домалақ жемісті шетен, талжапырақты алмұрт, дала үйеңкісі, кәдімгі итмұрын, тікенді бұта және кәдімгі итжүзім түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: ұсақ жемісті құлпынай ағашы, биік арша және тікенекті арша, доғал жапырақты пісте, понттық сібіржидек, бұталы жасмин, Қырым ладаннигі және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында түлкі, борсық, тас сусар, кірпі, дала қояны, тиін, ұсақ кеміргіштер, жарқанаттар және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында шағалалар, сирегірек бакландар ұялайды, ал орманда кептерлер, үкілер, тоқылдақтар, сарышымшықтар, торғайлар, сауысқандар, сайрауықтар және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда сарыбас жыландар, сұржыландар, кесірткелер, соның ішінде аяқсыз кесіртке — сарыбауыр кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. 1974 жылдан бастап, Аюдақ - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдақтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] t4x1zqkvw3y0zy0msppprbxsk29r7i8 3653569 3653568 2026-09-11T17:00:39Z Орел Карл 81620 /* Флорасы мен фаунасы */ 3653569 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: ұсақ жемісті құлпынай ағашы, биік арша және тікенекті арша, доғал жапырақты пісте, понттық сібіржидек, бұталы жасмин, Қырым ладаннигі және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында түлкі, борсық, тас сусар, кірпі, дала қояны, тиін, ұсақ кеміргіштер, жарқанаттар және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында шағалалар, сирегірек бакландар ұялайды, ал орманда кептерлер, үкілер, тоқылдақтар, сарышымшықтар, торғайлар, сауысқандар, сайрауықтар және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда сарыбас жыландар, сұржыландар, кесірткелер, соның ішінде аяқсыз кесіртке — сарыбауыр кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. 1974 жылдан бастап, Аюдақ - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдақтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] 1ujo1etyewmnz5iiety8n69zgsazydl 3653570 3653569 2026-09-11T17:05:10Z Орел Карл 81620 /* Флорасы мен фаунасы */ 3653570 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында түлкі, борсық, тас сусар, кірпі, дала қояны, тиін, ұсақ кеміргіштер, жарқанаттар және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында шағалалар, сирегірек бакландар ұялайды, ал орманда кептерлер, үкілер, тоқылдақтар, сарышымшықтар, торғайлар, сауысқандар, сайрауықтар және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда сарыбас жыландар, сұржыландар, кесірткелер, соның ішінде аяқсыз кесіртке — сарыбауыр кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. 1974 жылдан бастап, Аюдақ - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдақтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] 38jccwrpx51nx45ut9dvuh7uvgfoxwq 3653571 3653570 2026-09-11T17:11:15Z Орел Карл 81620 /* Флорасы мен фаунасы */ 3653571 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкілер|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда сарыбас жыландар, сұржыландар, кесірткелер, соның ішінде аяқсыз кесіртке — сарыбауыр кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. 1974 жылдан бастап, Аюдақ - мемлекеттік қорық болып есептеледі.<ref>[http://www.ark.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&l=&art=1152&date= Перечень территорий и объектов природно-заповедного фонда Автономной Республики Крым общегосударственного и местного значения по состоянию на 1 қаңтар 2001 г. (без г. Севастополя)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419081056/http://old.crimea-portal.gov.ua/index.php?v=8&tek=33&par=8&art=1152&date= |date=2013-04-19 }}</ref> Аюдақтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар.  {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] oa27bq5ovzi8avr6e31w5sdwg2mdh2j 3653572 3653571 2026-09-11T17:14:48Z Орел Карл 81620 /* Флорасы мен фаунасы */ 3653572 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкілер|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыландар]], [[Сарыбас жыландартәрізділер|қарашұбар жыландар]], [[Кесірткелер|кесірткелер]], соның ішінде аяқсыз — [[Сарыжылан|сарыжылан]] кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. == Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі == == Суреттеме == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдаг» | | align="center"|«Аюдагтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] i6gokjweoe0oe5364xrx4ak5m0m5n9e 3653573 3653572 2026-09-11T17:15:07Z Орел Карл 81620 /* Суреттеме */ 3653573 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкілер|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыландар]], [[Сарыбас жыландартәрізділер|қарашұбар жыландар]], [[Кесірткелер|кесірткелер]], соның ішінде аяқсыз — [[Сарыжылан|сарыжылан]] кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. == Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі == == Суреттеме == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдақ» | | align="center"|«Аюдақтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] 1uch1wugittsh2v0ywgonh6tnl9e1km 3653574 3653573 2026-09-11T17:16:28Z Орел Карл 81620 /* Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі */ 3653574 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкілер|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыландар]], [[Сарыбас жыландартәрізділер|қарашұбар жыландар]], [[Кесірткелер|кесірткелер]], соның ішінде аяқсыз — [[Сарыжылан|сарыжылан]] кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. == Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі == Аюдақ кешенінің қазіргі атауы қырымтатары тіліндегі екі сөзден тұрады: ''ayuv'' — аю, ''dağ'' — тау. Алайда Қырымды зерттеген көрнекті ғалым Петр Иванович Кеппеннің мәліметіне қарағанда, XIX ғасырдың басында-ақ қырым татарлары бұл тауды Биюк-Кастель деп атаған, бұл «үлкен қамал» дегенді білдіреді. П. И. Кеппеннің пайымдауынша, орта ғасырларда тау Айя деп аталуы мүмкін, бұл грек тіліндегі «Ἁγία» — «қасиетті» деген сөзден шыққан, ал кейін грекше Айя атауы қырымтатары тіліндегі Аюв атауына айналған. Ортағасырлық италиялық портолан карталарында Аютауы Camello («түйе») деп белгіленген. Таудың ежелгі дәуірдегі атауына қатысты мәселе анағұрлым күрделі. Аюдақ көбіне Парфенион немесе Партенион мүйісімен сәйкестендіріледі. Грек географы Страбонның айтуынша, бұл жерде таврлықтардың құдайы Деваға арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл нұсқаны тау етегінде орналасқан Партенит елді мекенінің атауы да қолдайды. Кейбір зерттеушілер, мысалы, Иван Павлович Бларамберг, ежелгі периплдерде Аютауы Криуметопон мүйісі ретінде көрсетілген деп есептейді (грек тілінен аударғанда — «Қошқар маңдай»). Алайда бұл екі тұжырым да даулы болып табылады. Интернетте тау атауының дефис арқылы жазылуы кеңірек таралғанына қарамастан, сөздіктердегі нормаға сәйкес (Үлкен кеңестік энциклопедия, Үлкен энциклопедиялық сөздік, Жалқы есімдер сөздігі және т.б.) атау тек бірге жазылады. == Тарихы == == Суреттеме == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдақ» | | align="center"|«Аюдақтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] 0w4fp1tdejvahhydf4w9pwouwaqkqu5 3653575 3653574 2026-09-11T17:22:04Z Орел Карл 81620 /* Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі */ 3653575 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкілер|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыландар]], [[Сарыбас жыландартәрізділер|қарашұбар жыландар]], [[Кесірткелер|кесірткелер]], соның ішінде аяқсыз — [[Сарыжылан|сарыжылан]] кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. == Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі == Аюдақ кешенінің қазіргі атауы қырымтатары тіліндегі екі сөзден тұрады: ''ayuv'' — аю, ''dağ'' — тау. Алайда Қырымды зерттеген көрнекті ғалым [[Петр Иванович Кеппен|Петр Иванович Кеппеннің]] мәліметіне қарағанда, XIX ғасырдың басында-ақ қырым татарлары бұл тауды Биік Қастел деп атаған, бұл «үлкен қамал» дегенді білдіреді. П. И. Кеппеннің пайымдауынша, орта ғасырларда тау Айя деп аталуы мүмкін, бұл грек тіліндегі «Ἁγία» — «қасиетті» деген сөзден шыққан, ал кейін грекше Айя атауы қырымтатары тіліндегі Аю атауына айналған. Ортағасырлық италиялық [[Портоландар|портолан]] карталарында Аютауы Camello («түйе») деп белгіленген. Таудың ежелгі дәуірдегі атауына қатысты мәселе анағұрлым күрделі. Аюдақ көбіне Парфенион немесе Партенион мүйісімен сәйкестендіріледі. Грек географы [[Страбон|Страбонның]] айтуынша, бұл жерде [[Тауырлар|тауырлардың]] құдайы Деваға арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл нұсқаны тау етегінде орналасқан [[Партенит]] елді мекенінің атауы да қолдайды. Кейбір зерттеушілер, мысалы, [[Иван Павлович Бларамберг]], ежелгі [[Перипл|периплдерде]] Аютауы Криуметопон мүйісі (грек. аударғанда — «Қошқар маңдай») ретінде көрсетілген деп есептейді. Алайда бұл екі тұжырым да даулы болып табылады. Интернетте тау атауының дефис арқылы жазылуы кеңірек таралғанына қарамастан, сөздіктердегі нормаға сәйкес (Үлкен кеңестік энциклопедия, Үлкен энциклопедиялық сөздік, Жалқы есімдер сөздігі және т.б.) атау бірге жазылады. == Тарихы == == Суреттеме == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдақ» | | align="center"|«Аюдақтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] o3dcrzpdf0v9pp5ee88lv5usl1ksivl 3653576 3653575 2026-09-11T17:23:46Z Орел Карл 81620 /* Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі */ 3653576 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкілер|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыландар]], [[Сарыбас жыландартәрізділер|қарашұбар жыландар]], [[Кесірткелер|кесірткелер]], соның ішінде аяқсыз — [[Сарыжылан|сарыжылан]] кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. == Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі == Аюдақ кешенінің қазіргі атауы қырымтатары тіліндегі екі сөзден тұрады: ''ayuv'' — аю, ''dağ'' — тау. Алайда Қырымды зерттеген көрнекті ғалым [[Петр Иванович Кеппен|Петр Иванович Кеппеннің]] мәліметіне қарағанда, XIX ғасырдың басында-ақ қырым татарлары бұл тауды Биік Қастел деп атаған, бұл «үлкен қамал» дегенді білдіреді. П. И. Кеппеннің пайымдауынша, орта ғасырларда тау Айя деп аталуы мүмкін, бұл грек тіліндегі «Ἁγία» — «қасиетті» деген сөзден шыққан<ref>Кеппен П. И. Крымский сборник, СПБ,1837, с. 167</ref>, ал кейін грекше Айя атауы қырымтатары тіліндегі Аю атауына айналған<ref>Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 60</ref>. Ортағасырлық италиялық [[Портоландар|портолан]] карталарында Аютауы Camello («түйе») деп белгіленген<ref>Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 59</ref>. Таудың ежелгі дәуірдегі атауына қатысты мәселе анағұрлым күрделі. Аюдақ көбіне Парфенион немесе Партенион мүйісімен сәйкестендіріледі. Грек географы [[Страбон|Страбонның]] айтуынша, бұл жерде [[Тауырлар|тауырлардың]] құдайы Деваға арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл нұсқаны тау етегінде орналасқан [[Партенит]] елді мекенінің атауы да қолдайды. Кейбір зерттеушілер, мысалы, [[Иван Павлович Бларамберг]], ежелгі [[Перипл|периплдерде]] Аютауы Криуметопон мүйісі (грек. аударғанда — «Қошқар маңдай») ретінде көрсетілген деп есептейді. Алайда бұл екі тұжырым да даулы болып табылады. Интернетте тау атауының дефис арқылы жазылуы кеңірек таралғанына қарамастан, сөздіктердегі нормаға сәйкес (Үлкен кеңестік энциклопедия, Үлкен энциклопедиялық сөздік, Жалқы есімдер сөздігі және т.б.) атау бірге жазылады. == Тарихы == == Суреттеме == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдақ» | | align="center"|«Аюдақтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == <references/> {{Commons|Ununseptium}} [[Санат:Қырым]] ok32e9g9jvm13r3a4wid0o2zzqclgmr 3653578 3653576 2026-09-11T17:24:11Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3653578 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкілер|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыландар]], [[Сарыбас жыландартәрізділер|қарашұбар жыландар]], [[Кесірткелер|кесірткелер]], соның ішінде аяқсыз — [[Сарыжылан|сарыжылан]] кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. == Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі == Аюдақ кешенінің қазіргі атауы қырымтатары тіліндегі екі сөзден тұрады: ''ayuv'' — аю, ''dağ'' — тау. Алайда Қырымды зерттеген көрнекті ғалым [[Петр Иванович Кеппен|Петр Иванович Кеппеннің]] мәліметіне қарағанда, XIX ғасырдың басында-ақ қырым татарлары бұл тауды Биік Қастел деп атаған, бұл «үлкен қамал» дегенді білдіреді. П. И. Кеппеннің пайымдауынша, орта ғасырларда тау Айя деп аталуы мүмкін, бұл грек тіліндегі «Ἁγία» — «қасиетті» деген сөзден шыққан<ref>Кеппен П. И. Крымский сборник, СПБ,1837, с. 167</ref>, ал кейін грекше Айя атауы қырымтатары тіліндегі Аю атауына айналған<ref>Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 60</ref>. Ортағасырлық италиялық [[Портоландар|портолан]] карталарында Аютауы Camello («түйе») деп белгіленген<ref>Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 59</ref>. Таудың ежелгі дәуірдегі атауына қатысты мәселе анағұрлым күрделі. Аюдақ көбіне Парфенион немесе Партенион мүйісімен сәйкестендіріледі. Грек географы [[Страбон|Страбонның]] айтуынша, бұл жерде [[Тауырлар|тауырлардың]] құдайы Деваға арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл нұсқаны тау етегінде орналасқан [[Партенит]] елді мекенінің атауы да қолдайды. Кейбір зерттеушілер, мысалы, [[Иван Павлович Бларамберг]], ежелгі [[Перипл|периплдерде]] Аютауы Криуметопон мүйісі (грек. аударғанда — «Қошқар маңдай») ретінде көрсетілген деп есептейді. Алайда бұл екі тұжырым да даулы болып табылады. Интернетте тау атауының дефис арқылы жазылуы кеңірек таралғанына қарамастан, сөздіктердегі нормаға сәйкес (Үлкен кеңестік энциклопедия, Үлкен энциклопедиялық сөздік, Жалқы есімдер сөздігі және т.б.) атау бірге жазылады. == Тарихы == == Суреттеме == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдақ» | | align="center"|«Аюдақтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}}<references/> [[Санат:Қырым]] 0odbp0at4jrbkelasvctpibqh9h9ox2 3653579 3653578 2026-09-11T17:24:46Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым тауларының шыңдары|Қырым тауларының шыңдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653579 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкілер|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыландар]], [[Сарыбас жыландартәрізділер|қарашұбар жыландар]], [[Кесірткелер|кесірткелер]], соның ішінде аяқсыз — [[Сарыжылан|сарыжылан]] кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. == Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі == Аюдақ кешенінің қазіргі атауы қырымтатары тіліндегі екі сөзден тұрады: ''ayuv'' — аю, ''dağ'' — тау. Алайда Қырымды зерттеген көрнекті ғалым [[Петр Иванович Кеппен|Петр Иванович Кеппеннің]] мәліметіне қарағанда, XIX ғасырдың басында-ақ қырым татарлары бұл тауды Биік Қастел деп атаған, бұл «үлкен қамал» дегенді білдіреді. П. И. Кеппеннің пайымдауынша, орта ғасырларда тау Айя деп аталуы мүмкін, бұл грек тіліндегі «Ἁγία» — «қасиетті» деген сөзден шыққан<ref>Кеппен П. И. Крымский сборник, СПБ,1837, с. 167</ref>, ал кейін грекше Айя атауы қырымтатары тіліндегі Аю атауына айналған<ref>Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 60</ref>. Ортағасырлық италиялық [[Портоландар|портолан]] карталарында Аютауы Camello («түйе») деп белгіленген<ref>Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 59</ref>. Таудың ежелгі дәуірдегі атауына қатысты мәселе анағұрлым күрделі. Аюдақ көбіне Парфенион немесе Партенион мүйісімен сәйкестендіріледі. Грек географы [[Страбон|Страбонның]] айтуынша, бұл жерде [[Тауырлар|тауырлардың]] құдайы Деваға арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл нұсқаны тау етегінде орналасқан [[Партенит]] елді мекенінің атауы да қолдайды. Кейбір зерттеушілер, мысалы, [[Иван Павлович Бларамберг]], ежелгі [[Перипл|периплдерде]] Аютауы Криуметопон мүйісі (грек. аударғанда — «Қошқар маңдай») ретінде көрсетілген деп есептейді. Алайда бұл екі тұжырым да даулы болып табылады. Интернетте тау атауының дефис арқылы жазылуы кеңірек таралғанына қарамастан, сөздіктердегі нормаға сәйкес (Үлкен кеңестік энциклопедия, Үлкен энциклопедиялық сөздік, Жалқы есімдер сөздігі және т.б.) атау бірге жазылады. == Тарихы == == Суреттеме == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдақ» | | align="center"|«Аюдақтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}}<references/> [[Санат:Қырым]] [[Санат:Қырым тауларының шыңдары]] 9gim6dawimwomvbw1lylc16hzkrnmx3 3653583 3653579 2026-09-11T17:26:27Z Орел Карл 81620 /* Флорасы мен фаунасы */ 3653583 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау шыңы |Атауы = Аюдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Ayuv Dağ}}<br /> {{lang-uk|Аю-Даг}} |Сурет = Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 570,8 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 20|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Ayu-Dag }} '''Аюдақ'''<ref>Аю-Даг // Словарь географических названий Украинской ССР : Том I / Сост.: М. К. Королёва, Г. П. Бондарук, С. А. Тюрин. Ред.: Г. Г. Кузьмина, А. С. Стрижак, Д. А. Шелягин. — М. : Наука, 1976. — С. 28. — 1000 экз.</ref> ({{lang-crh|Ayuv Dağ, Аюв Дагъ}}, {{lang-uk|Аю-Даг}}) — Қырымның [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалауындағы]], Үлкен Алушта мен Үлкен Ялта шекарасында орналасқан тау. Ол [[Теңіз|теңізге]] қарай еңкейіп жатқан алып [[Аюлар|аюға]] ұқсайды. Аюдақ туралы аңыздардың барлығы осы жануармен байланысты<ref>{{cite web |url = https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |title = Восхождение на Аю-Даг |author = Ирина Тимофеева |website = |date = |publisher = |lang = ru |access-date = 2018-12-05 |archive-date = 2018-12-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181206102322/https://mil-ru.ru/novosti/20-ekskursii/103-voskhozhdenie-na-ayu-dag |url-status = live }}</ref>. Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 570,8 м. Тау сілемі солтүстік-батыс бағытта сәл созылыңқы болып, ұзындығы 2400 метрге жетеді және теңізге 2—2,5 км сұғына еніп жатыр. Жалпы аумағы шамамен — 4 км². Аюдақ кешені [[Аюдақ (қорықша)|табиғи қорғау нысаны]] болып табылады<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 76</ref>. == Геологиялық шығу тегі == Аюдақ — классикалық [[Лакколит|лакколит]], яғни «іске аспай қалған» [[Жанартау|жанартау]] болады. Тау шамамен 150 миллион жыл бұрын орта юра дәуірінде [[Жер қыртысы|жер қыртысындағы]] жарықшақтарға [[Магма|магманың]] енуі нәтижесінде қалыптасқан. Аюдақ кешені біртекті [[Габбро-диабаз|габбродиабаздардан]] тұратын, кей жерлерде [[Мүйізтас|мүйізтастар]] мен мүйізтасқа айналған жыныстар қабаттары кезектесіп орналасқан тау сілемін құрайды. Қазіргі уақытта Аюдақта [[Минерал|минералдардың]] 18 түрі анықталған<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 77</ref>. == Флорасы мен фаунасы == {{main|Аюдақ (қорықша)}} Аюдақтың шыңы мен беткейлері шағын [[Қырым қарағайы]] тоғайлары араласқан шибляк орманымен көмкерілген. Шибляк орманын негізінен [[Күлтелі емен|күлтелі емен]] мен [[Жартасты емен|жартасты емен]], [[Шығыс қызылқайың|шығыс қызылқайың]], [[Кәдімгі шаған|кәдімгі шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]] және [[Домалақ жемісті шетен|домалақ жемісті шетен]], [[Жидежапырақты алмұрт|жидежапырақты алмұрт]], [[Дала үйеңкісі|дала үйеңкісі]], [[Кәдімгі қызылтал|кәдімгі қызылтал]], [[Палиурус|палиурус]] және [[Итмұрын раушан|итмұрын раушан]] түзеді. Мұнда реликті өсімдіктер де кездеседі: [[Қызыл бүлдірген ағашы|қызыл бүлдірген ағашы]], [[Биік арша|биік арша]] және [[Тікенекті арша|тікенекті арша]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Понттық рускус|понттық рускус]], [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Қырым ладаннигі]] және басқа да өсімдіктер. Барлығы Аюдақ қорығының флорасында өсімдіктердің 577 түрі тіркелген, олардың 44 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Аюдақта мекендейтін жануарлардың қатарында [[Түлкі|түлкі]], [[Борсықтар|борсық]], [[Сусарлар|тас сусар]], [[Кірпітәрізділер|кірпі]], [[Ор қоян|дала қояны]], [[Тиіндер|тиін]], ұсақ [[Кеміргіштер|кеміргіштер]], [[Жарқанаттар|жарқанаттар]] және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Аюдақтың жартастарында [[Шағалалар|шағалалар]], сирегірек — [[Суқұзғындар туысы|Суқұзғындар]] ұялайды, ал орманда [[Түркептерлер|түркептерлер]], [[Жапалақтәрізділер|жапалақтар]], [[Тоқылдақ тұқымдастар|тоқылдақтар]], [[Шымшықтар туысы|шымшықтар]], [[Торғайлар|торғайлар]], [[Орманқарғалар туысы|жорғаторғайлар]], [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақтар]] және басқа да құстар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан мұнда [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыландар]], [[Сарыбас жыландартәрізділер|қарашұбар жыландар]], [[Кесірткелер|кесірткелер]], соның ішінде аяқсыз — [[Сарыжылан|сарыжылан]] кездеседі. Аюдақта мекендейтін жануарлардың 16 түрі Қызыл кітапқа енгізілген<ref>Ена В. Г. Заповедные ландшафты Крыма, Симферополь: Таврия, 1989, с. 78</ref>. 1974 жылдан бастап Аюдақ республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықша болып табылады. == Топонимиясы және сөздің дұрыс жазылу ережесі == Аюдақ кешенінің қазіргі атауы қырымтатары тіліндегі екі сөзден тұрады: ''ayuv'' — аю, ''dağ'' — тау. Алайда Қырымды зерттеген көрнекті ғалым [[Петр Иванович Кеппен|Петр Иванович Кеппеннің]] мәліметіне қарағанда, XIX ғасырдың басында-ақ қырым татарлары бұл тауды Биік Қастел деп атаған, бұл «үлкен қамал» дегенді білдіреді. П. И. Кеппеннің пайымдауынша, орта ғасырларда тау Айя деп аталуы мүмкін, бұл грек тіліндегі «Ἁγία» — «қасиетті» деген сөзден шыққан<ref>Кеппен П. И. Крымский сборник, СПБ,1837, с. 167</ref>, ал кейін грекше Айя атауы қырымтатары тіліндегі Аю атауына айналған<ref>Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 60</ref>. Ортағасырлық италиялық [[Портоландар|портолан]] карталарында Аютауы Camello («түйе») деп белгіленген<ref>Домбровский О. И. Столбунов А. А., Баранов И. А. Аю-Даг — «святая» гора, Симферополь: Таврия, 1975, с. 59</ref>. Таудың ежелгі дәуірдегі атауына қатысты мәселе анағұрлым күрделі. Аюдақ көбіне Парфенион немесе Партенион мүйісімен сәйкестендіріледі. Грек географы [[Страбон|Страбонның]] айтуынша, бұл жерде [[Тауырлар|тауырлардың]] құдайы Деваға арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл нұсқаны тау етегінде орналасқан [[Партенит]] елді мекенінің атауы да қолдайды. Кейбір зерттеушілер, мысалы, [[Иван Павлович Бларамберг]], ежелгі [[Перипл|периплдерде]] Аютауы Криуметопон мүйісі (грек. аударғанда — «Қошқар маңдай») ретінде көрсетілген деп есептейді. Алайда бұл екі тұжырым да даулы болып табылады. Интернетте тау атауының дефис арқылы жазылуы кеңірек таралғанына қарамастан, сөздіктердегі нормаға сәйкес (Үлкен кеңестік энциклопедия, Үлкен энциклопедиялық сөздік, Жалқы есімдер сөздігі және т.б.) атау бірге жазылады. == Тарихы == == Суреттеме == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Ayu Dag Cr-8.JPG|center|300px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Кедрова роща на Аю-Даге.JPG|center|300px]] | width="5%"| | [[Сурет:Аю-Даг - вершина.jpg|center|350px]] |- | align="center"|«Аюдақ» | | align="center"|«Аюдақтағы самырсын орманы» | | align="center"|«Таудың басында» |} [[Сурет:Медведь-гора Партенит.jpg|1000px|[[Эдо]] қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}}<references/> [[Санат:Қырым]] [[Санат:Қырым тауларының шыңдары]] 5yd01qhvtmqhx8zrqwpjghffksqbj23 4 537752 3653659 3653270 2026-09-12T05:00:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653659 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96859" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 859] | data-sort-value="1109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1109] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="87608" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 608] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84060" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 060] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55567" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49501" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 501] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="36830" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 36 830] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="23702" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 23 702] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23031" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 031] | data-sort-value="230" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 230] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20419" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 419] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17262" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 262] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11628" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 628] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10192" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 192] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8395" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8395] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8240" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8240] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8018" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8018] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4525" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4525] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4458" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3784" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3784] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3332" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3332] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2936" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2936] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2157" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2157] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2027" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2027] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1613] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1560" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1560] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1181" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1181] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1098" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1098] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1026" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1026] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 734] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="730" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 730] | data-sort-value="17" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 17] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="628" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 628] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="609" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 609] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="570" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 570] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] sf12pz3bv8eyf3w765xypysgtusf2p9 0 546293 3653773 3652165 2026-09-12T10:23:32Z ~2026-49212-13 185568 Катар әмірі Andrius Kubilius and Grand Duke Guillaume V (3x4 cropped).jpg Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд Хусейн ибн Абдалла 3653773 wikitext text/x-wiki Монарх деп [[монархия]]ның басшысы атайды, ол мемлекеттің өмір сүру үшін немесе әдетте бас тартқанға дейін басқаратын, әдетте, төрі арқылы тақ мұра алатын адам басқаратын нысаны. Монархтар автократтар болуы мүмкін (барлық абсолюттік монархияларда сияқты) немесе заң шығарушы билікке және / немесе атқарушы билікке (көптеген конституциялық монархиялар сияқты) берілген нақты билікпен шектелмеген немесе ешқандай резервтік держава болмаған салтанатты фигуралар болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда монарх [[мемлекеттік дін]] мен байланысты болады. Көптеген мемлекеттерде монархтың кішігі, қатыспаған немесе билік етуге қабілетсіз болған кезде регент басқаруы мүмкін болса да, кез келген уақытта бір монархтың болуы мүмкін. [[Андорра]]дағы қазіргі жағдай сияқты, екі монарх бір мезгілде бір мемлекеттің үстінен билік жүргізетін жағдайларды өзекті деп атайды. Монархтар өз атаулары мен стилі бойынша [[Қаратпа сөз|ерекшеленеді]], көбінесе дәстүрлермен анықталады және мемлекеттің конституциясы бойынша кепілдендіріледі. Түрлі атаулар ағылшын тілінде қолданылады; мысалы, ''патша'' және ''ханзада'', «ханзада» және «ханшайым», «император» және ''императрица'' типтік болған жерде қолданылған.<ref>{{Cite web|title=Monarch|publisher=CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary - Complete & Unabridged 11th Edition.|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/monarch|accessdate=22 September 2012}}</ref><ref>{{Cite book|last=Herb|first=Michael|title=All in the family: absolutism, revolution, and democracy in the Middle East|publisher=SUNY Press|year=1999|location=New York|page=235|url=https://books.google.com/books?id=i6hd9w64lcgC|isbn=978-0-7914-4168-8}}</ref><ref>{{Cite book|last=Spellman|first=W. M.|title=Monarchies 1000–2000|publisher=Reaktion Books|year=2001|location=London|pages=22–23|url=https://books.google.com/books?id=MRbExiEuYPsC|isbn=978-1-86189-087-0}}</ref><ref>{{Cite book|last=Harris|first=Nathanial|title=Systems of Government: Monarchy|publisher=Evans Brothers|year=2009|location=London|page=38|url=https://books.google.com/books?id=o5SKJanyblIC|isbn=978-0-237-53932-0}}</ref><ref name="hindley">{{Cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|title=The Royal Families of Europe|publisher=Constable & Robinson|year=2000|location=London|pages=1–6|url=|isbn=978-0-7867-0828-4}}</ref> Олар жергілікті тілдерде әртүрлі түрде қаралатын болса да, төмендегі тізімдегі атаулар мен тақырыптар ағылшын тіліндегі жалпы эквиваленті арқылы әшекейленген. Роман цифрлары, қолданыстағы әкімшілерді бірдей атаумен бөлектеу үшін пайдаланылған, Саяси және әлеуметтік-мәдени зерттеулерде монархия әдетте тұқым қуалайтын ережемен байланысты; көптеген монархтар тарихи және қазіргі заман контексттерінде корольдік отбасында дүниеге келді. Аралықты қанға жақындату, примогендік және аға тәуелділік сияқты әр түрлі формулаларды қолдану арқылы анықтады. Кейбір монархиялар, алайда, мұрагерлік етпейді, ал билеуші сайлау процесінің көмегімен анықталады; Қазіргі үлгі — [[Малайзия]]ның тақ мұрагері. Бұл жүйелер монархияның модельдік тұжырымдамасына қарсы тұрады, бірақ олар көбінесе осындай деп саналады, өйткені олар белгілі бір қауымдастық сипаттамаларын сақтайды. Көптеген жүйелер мұрагерлік және сайланбалы элементтердің комбинациясын пайдаланады, онда сайлауды немесе мұрагердің тағайындалуын патша қанының мүшелері шектейді. Төмендегі жазбалар алфавиттік тәртіппен ұйымдастырылған тиісті дұшпандардың жанында көрсетіледі. Бұл монархтар өздерінің егемен мемлекеттерінде мемлекет басшысы ретінде билік етеді. Құрастырушы бөлімшені басқаратын монархлар, мәдени немесе дәстүрлі саясатты құрайтын монархтар құрамына кіреді. Өтініш берушілерге талондар жойылған жағдайда үміткерлерді қараңыз. == Монархтар тізімі == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Мемлекеті<br />{{small|(лауазымы)}} ! scope="col"| Суреті ! scope="col"| Монарх<br />(Туған жылы) ! scope="col"| Таққа отырған күні ! scope="col" class=unsortable| Өкілеттігі ! scope="col"| Әулеті ! scope="col"| Басқару формасы ! scope="col"| Мұрагерлігі ! scope="col" class=unsortable|Елтаңба,<br>ту ! scope="col" class=unsortable|Қайнар көзі |- | rowspan=2|{{байрақ|Андорра}}<br />{{small|（[[Андорра ханзадалырының тізімі|Ханзада]]）}} | [[Сурет:JLSerranoP.jpg|100px]] | {{sort|Хосеп-Льюис, Серрано Пентинат|[[Серрано Пентинат Хосеп-Льюис]]<br />(1977 туған)}} | {{sort|20250531|31 мамыр 2025 жыл}} | {{Age in years and days|2025|5|31}} жыл, {{age in days|2025|5|31}} күн | rowspan=2| {{sort|яяя|{{small|（Қолданылмайды）}}}} | rowspan=2| [[Андорраның тең төрешілері|Тең төрешілер]] | rowspan=2| [[Андорра 1278 парежесі|Парежесі]] | rowspan=2| [[Сурет:Coat of Arms of the high authorities of Andorra.svg|30px|border]] | rowspan=2|<ref name="andorra2">{{Cite web|author=Government of Andorra|title=Recepció de Nadal del copríncep episcopal Joan-Enric Vives|work=Portal web del Govern d’Andorra|publisher=Government of Andorra|date=2009-12-23|url=http://www.govern.ad/?p=3995|accessdate=2010-12-07|language=Catalan}}</ref> |- | [[Сурет:Emmanuel Macron in Tallinn Digital Summit. Welcome dinner hosted by HE Donald Tusk. Handshake (36669381364) (cropped_2).jpg|100px]] | {{sort|Макрон, Эммануэль|[[Эммануэль Макрон]]<br />(1977 туған)}} | {{sort|20170514|14 мамыр 2017 жыл}} | {{Age in years and days|2017|5|14}} жыл, {{age in days|2017|5|14}} күн |- | {{байрақ|Ұлыбритания}}<br />{{small|（[[Британ монархиясы|Монарх]]）}} | rowspan=15|[[Сурет:King Charles III (July 2023).jpg|100px]] | rowspan=15|{{sort|Чарльз, III|[[III Чарльз]]}}<br>(1948 туған) | rowspan=15|{{sort|20220908|8 қыркүйек 2022 жыл}} | rowspan=15|{{Age in years and days|2022|8|9}} жыл, {{age in days|2022|8|9}} күн | rowspan=15|{{sort|Виндзор|[[Виндзор әулеті|Виндзор]]}}<br /> | [[Британ монархиясы|Конституциялық монархия]] | rowspan=15|[[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]] | [[Сурет:Royal standard of the United Kingdom.svg|30px|border|alt=Ұлыбританиядағы штандарты]]<br>[[Сурет:Royal Standard of the United Kingdom (in Scotland).svg|30px|border|alt=Шотландиядағы штандарты]] | <ref name="charles">{{Cite web|title= Charles is King of 15 countries - but for how much longer? |work= [[BBC News]] |url= https://www.bbc.com/news/world-65426265 |accessdate= 2024-09-10}}</ref> |- | {{байрақ|Антигуа және Барбуда}}<br />{{small|（[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Монарх]]）}} |[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles"/> |- | {{байрақ|Аустралия}}<br />{{small|（[[Аустралия монархиясы|Монарх]]）}} | [[Аустралия монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Багам аралдары}}<br />{{small|（[[Багам аралдарының монархиясы|Монарх]]）}} | [[Багам аралдарының монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Белиз}}<br />{{small|（[[Белиз монархиясы|Монарх]]）}} | [[Белиз монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Канада}}<br />{{small|（[[Канада монархиясы|Монарх]]）}} | [[Канада монархиясы|Конституциялық монархия]] |[[Сурет:Royal Standard of Canada.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Canada]] | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Гренада}}<br />{{small|（[[Гренада монархиясы|Монарх]]）}} | [[Гренада монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Ямайка}}<br />{{small|（[[Ямайка монархиясы|Монарх]]）}} | [[Ямайка монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Жаңа Зеландия}}<br />{{small|（[[Жаңа Зеландияның монархиясы|Монарх]]）}} | [[Жаңа Зеландияның монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Сент-Китс және Невис}}<br />{{small|（[[Сент-Китс және Невис монархиясы|Монарх]]）}} | [[Сент-Китс және Невис монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Сент-Люсия}}<br />{{small|（[[Сент-Люсия монархиясы|Монарх]]）}} | [[Сент-Люсия монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}<br />{{small|（[[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Монарх]]）}} | [[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Соломон аралдары}}<br />{{small|（[[Соломон аралдарының монархы|Монарх]]）}} | [[Соломон аралдарының монархы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Тувалу}}<br />{{small|（[[Тувалу монархиясы|Монарх]]）}} | [[Тувалу монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}<br />{{small|（[[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Монарх]]）}} | [[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Конституциялық монархия]] | — | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Бахрейн}} | [[Сурет:Hamad bin Isa Al Khalifa April 2016.jpg|100px]] | {{sort|Халифа, Хамад ибн Иса|[[Бахрейн әмірі|Әмір]] [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]<br />(1950 туған)}} | {{sort|19990306|6 наурыз 1999 жыл}} | {{Age in years and days|1999|3|6}} жыл, {{Age in days|1999|3|6}} | {{sort|Халифа|[[Әл-Халифа]]}}<ref>{{Cite book|author= Alghanim, Salwa |title= The reign of Mubarak al-Sabah: Shaikh of Kuwait, 1896-1915 |publisher= I.B.Tauris |year= 1998 |page= 5 |url= http://books.google.com.my/books?id=icj1SiWf6YUC |isbn= 978-1-86064-350-7}}</ref> | [[Аралас үкімет]] | Салман ибн Хамад ибн Иса Аль Халифа | [[Сурет:Royal Standard of Bahrain.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Bahrain]] | <ref name="bahr">{{Cite journal|title= The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes |journal= The Estimate |publisher= The International Estimate, Inc. |url= http://www.theestimate.com/public/022202b.html |date= 2002-02-22 |accessdate= 2011-11-12}}</ref> |- | {{байрақ|БАӘ}} | [[Сурет:His Highness Sheikh Mohammed Bin Zayed Al Nahyan, at Hyderabad House, in New Delhi on February 11, 2016.jpg|100px]] | {{sort|Нахайян, Мұхаммед ибн Заид|[[Біріккен Араб Әмірліктері президенті|Президент]] [[Мұхаммед ибн Заид Әл-Нахайян]]<br />(1961 туған)}} | {{sort|20220514|14 мамыр 2022 жыл}} | {{Age in years and days|2022|5|14}} жыл, {{age in days|2022|5|14}} күн | {{sort|Нахаян|Әл-Нахаян}} | Абсолютті-Конституциялық | Халид ибн Мұхаммад Әл Нахайян, сайлайтын | [[Сурет:Flag of the President of the United Arab Emirates.svg|40px|border]] |- | {{байрақ|Бельгия}} | [[Сурет:Sergio Mattarella and Belgian King Philippe at Quirinale in 2021 (6) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Филип|[[Бельгия королі|Король]] [[Филип (Бельгия королі)|Филип]]<br />(1960 туған)}} | {{sort|20130721|21 шілде 2013 жыл}} | {{Age in years and days|2013|7|21}} жыл, {{Age in days|2013|7|21}} | [[Саксен-Кобург-Гот]] | [[Парламенттік монархия]] | [[Брабант Герцогинясы Елизавета]] | [[Сурет:Royal Standard of King Philippe of Belgium.svg|30px|border]] |- | {{байрақ|Бутан}} | [[Сурет:Jigme Khesar Namgyel Wangchuck at the Enthronement of Naruhito.jpg|100px]] | {{sort|Вангчук, Джигме Кхесар|[[Друк гьялпо|Патша]] [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]<br />(1980 туған)}} | {{sort|20061209|9 желтоқсан 2006 жыл}} | {{Age in years and days|2006|12|9}} жыл, {{Age in days|2006|12|9}} күн | [[Вангчук]] | [[Парламенттік монархия]] | [[Джигме Намгьел Вангчук]] | — |- | {{байрақ|Бруней}} |[[Сурет:Hassanal_Bolkiah.jpg|100px]] | {{sort|Болкиах, Хассанал|[[Бруней сұлтаны|Сұлтан]] [[Хассанал Болкиах]]<br />(1946 туған)}} | {{sort|19671004|4 қазан 1967 жыл}} | {{Age in years and days|1967|10|4}} жыл, {{Age in days|1967|10|4}} | [[Болкиах]] | [[Абсолюттік монархия]] | [[Әл-Мұхтади Билла Болкиах]] | [[Сурет:Personal Emblem of the Sultan of Brunei.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Камбоджа}} | [[Сурет:King Norodom Sihamoni (2019).jpg|100px]] | [[Камбоджа королі|Король]] [[Нородом Сиамони]]<br />(1953 туған) | {{sort|20041014|14 қазан 2004 жыл}} | {{Age in years and days|2004|10|14}} жыл, {{Age in days|2004|10|14}} | [[Нородом]] | [[Парламенттік монархия]] | Тұқымқуалайтын, сайлайтын | [[Сурет:Royal Standard of the King of Cambodia.svg|40px|border]] | <ref name="Government of Tonga">{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Geneology{{sic|hide=y}} of King Tupou VI |publisher= Office of the Lord Chamberlain |date= 2008-07-28 |url= https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |accessdate= 2010-12-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100824193544/https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |archivedate= 2010-08-24}}</ref><ref name="tonga">{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Tu'i Kanokupolu |publisher= Palace Office |url= http://www.palaceoffice.gov.to/index.php-?option=com_content&view=category&layout=blog&id=68&Itemid=81 |accessdate= 2011-11-12 |deadurl= yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111130040342/http://www.palaceoffice.gov.to/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=68&Itemid=81 |archivedate= 2011-11-30 |df= dmy-all}}</ref> |- | {{байрақ|Кувейт}} | [[Сурет:Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah GCC.jpg|100px]] | {{sort|Сабах|[[Кувейт әмірі|Әмір]] [[Мишааль әл-Ахмад әл-Джабер ас-Сабах]]<br />(1940 туған)}} | {{sort|20231216|16 желтоқсан 2023}} | {{Age in years and days|2023|12|16}} жыл, {{age in days|2023|12|16}} күн | {{sort|Сабах|[[Әл-Сабах]]}} | [[Парламенттік монархия ]] | Сабах әл-Халид әс-Сабах, сайлайтын | [[Сурет:Standard of the Emir of Kuwait.svg|40px]] | <ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kuveyt-memleketinin-zhana-amirine-konil-aytu-zhedelhatyn-zholdady-17113156 |title= Президент Кувейт Мемлекетінің жаңа Әміріне көңіл айту жеделхатын жолдады |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-12-17 |accessdate= 2024-09-10}}</ref> |- | {{байрақ|Катар}} | [[Сурет:تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني (49759678641) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Тани|[[Катар әмірі|Әмір]] [[Тамим бин Хамад Әл Тани]]<br />(1980 туған)}} | {{sort|20130625|25 маусым 2013 жыл}} | {{Age in years and days|2013|6|25}} жыл, {{age in days|2013|6|25}} күн | {{sort|Тани|Әл-Тани}} | [[Абсолюттік монархия]] | [[Абдаллах ибн Хамад Әл Тани]] | — | |- | {{байрақ|Дания}} | [[Сурет:King Frederik X in 2025.jpg|100px]] | {{sort|Фредерик, II|[[Дания монархиясы|Патша]] [[X Фредерик]]<br />(1968 туған)}} | {{sort|20240114|14 қаңтар 2024 жыл}} | {{Age in years and days|2024|1|14}} жыл, {{Age in years and days|2024|1|14}} күн | [[Глюксбургтар]] | [[Парламенттік монархия]] | Кристиан | [[Сурет:Royal Standard of Denmark.svg|40px|alt=Royal Standard of Denmark]] | <ref>{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/187658/ |title= Дания Королі Фредерик X таққа отырды |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date= 2024-01-15 |accessdate= 2024-09-10}}</ref> |- | {{байрақ|Жапония}} | [[Сурет:Naruhito and Masako visit Bogor Palace 48 (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Нарухито|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<br />(1960 туған)}} | {{sort|20190501|1 мамыр 2019 жыл}} | {{Age in years and days|2019|5|1}} жыл, {{age in days|2019|5|1}} күн | {{sort|Ямато|[[Жапон Император әулеті|Ямато]]}} | [[Жапон императоры|Конституциялық монархия]] | [[Фумихито]] | [[Сурет:Flag of the Japanese Emperor.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Иордания}} | [[Сурет:King Abdullah II (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Абдалла|[[Иордания королі|Король]] [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]<br />(1962 туған)}} | {{sort|19990207|7 ақпан 1999 жыл}} | {{Age in years and days|1999|2|7}} жыл, {{age in days|1999|2|7}} күн | [[Һашим әулеті|Һашим]] | [[Парламенттік монархия ]] | [[Хусейн ибн Абдалла]] | [[Сурет:Royal standard of Jordan.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Jordan]] |- | {{байрақ|Лесото}} |[[Сурет:Letsie_III.jpg|100px]] | {{sort|Летсе, III|[[Лесото корольдерінің тізімі|Король]] [[III Летсе]]<br />(1963 туған)}} | {{sort|19900312|12 наурыз 1990 жыл}} | {{Age in years and days|1990|3|12}} жыл, {{age in days|1990|3|12}} күн | [[Мошеш]] | [[Парламенттік монархия ]] | Леротоли Давид Сиисо, сайлайтын | [[Сурет:Royal Standard of Lesotho.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Лихтенштейн}} | [[Сурет:Ιωάννης Αδάμ Β΄ του Λίχτενσταϊν.jpg|100px]] | {{sort|Ханс Адам|[[Лихтенштейннің княздығы тізімі|Князь]] [[II Ханс Адам]]<br />(1945 туған)}} | {{sort|19891113|13 қараша 1989 жыл}} | {{Age in years and days|1989|11|13}} жыл, {{age in days|1989|11|13}} күн <br /> | [[Лихтенштейн әулеті|Лихтенштейн]] | [[Парламенттік монархия]] | Алоиз | [[Сурет:Standard of the Prince of Liechtenstein.svg|40px|border|alt=Royal Standard of the Prince of Liechtenstein]] | |- | {{байрақ|Люксембург}} | [[Сурет:Andrius Kubilius and Grand Duke Guillaume V (3x4 cropped).jpg|100px]] | {{sort|Гийом V|[[Люксембург билеушілерінің тізімі|Ұлы герцог]] [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]<br />(1981 туған)}} | {{sort|20251003|3 қазан 2025 жыл}} | {{Age in years and days|2025|10|3}} жыл, {{age in days|2025|10|3}} күн | [[Нассау-Вайльбург]] | [[Парламенттік монархия ]] | Шарль | [[Сурет:Standard of the Grand Duke of Luxembourg.svg|40px]] | |- | {{байрақ|Малайзия}} | [[Сурет:Sultan Ibrahim Ismail (48400998097) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Исмаил, Ибраһим|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]}}<br />(1958 туған) | {{sort|20240131|31 қаңтар 2024 жыл}} | {{Age in years and days|2024|1|31}} жыл, {{age in days|2024|1|31}} күн | [[Джохор]] | [[Парламенттік монархия ]] | Назрин Муизуддин Шах, ротация | [[Сурет:Flag of the Supreme Head of Malaysia.svg|40px]] | |- | {{байрақ|Монако}} | [[Сурет:Prince Albert II of Monaco at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|100px]] | {{sort|Альбер|[[Монако ханзадасы|Ханзада]] [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]<br />(1958 туған)}} | {{sort|20050406|6 сәуір 2005 жыл}} | {{Age in years and days|2005|4|6}} жыл, {{age in days|2005|4|6}} күн | [[Гримальди]] | [[Парламенттік монархия ]] | [[Жак Оноре Ренье]] | [[Сурет:Personal standard of Prince Alberto II of Monaco.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Марокко}} | [[Сурет:Pedro Sánchez se reúne con el rey de Marruecos, Mohamed VI (1) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Мұхаммед|[[Марокко монархтарының тізімі|Король]] [[VI Мұхаммед]]<br />(1963 туған)}} | {{sort|19990723|23 шілде 1999 жыл}} | {{Age in years and days|1999|7|30}} жыл, {{age in days|1999|7|30}} күн | [[Алауиттер]] | [[Парламенттік монархия ]] | Мулай Хасан | [[Сурет:Royal standard of Morocco.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Нидерланд}} | [[Сурет:Zijne Majesteit Koning Willem-Alexander met koningsmantel april 2013 (cropped).jpeg|100px]] | {{sort|Виллем-Александр|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]<br />(1967 туған)}} | {{sort|20130430|30 сәуір 2013 жыл}} | {{Age in years and days|2013|4|30}} жыл, {{age in days|2013|4|30}} күн | [[Орандар әулеті|Орандар]] | [[Парламенттік монархия]] | Катарина-Амалия | [[Сурет:Royal Standard of the Netherlands.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Норвегия}} | [[Сурет:Príncipe Heredero Haakon Magnus 2025.jpg|100px]] | {{sort|VIII Хокон|[[Норвегия королі|Король]] [[VIII Хокон]]<br />(1973 туған)}} | {{sort|20260828|28 тамыз 2026 жыл}} | {{Age in years and days|2026|8|28}} жыл, {{age in days|2026|8|28}} күн | [[Глюксбургтар]] | [[Парламенттік монархия]] | Ингрид Александра | [[Сурет:Kongeflagg.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Оман}} | [[Сурет:Secretary Pompeo Meets with the Sultan of Oman Haitham bin Tariq Al Said (49565463757) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Тарық, Хайсам бен|[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]<br />(1954 туған)}} | {{sort|20200110|10 қаңтар 2020 жыл}} | {{Age in years and days|2020|1|10}} жыл, {{age in days|2020|1|10}} күн | {{sort|Бу Саид|[[Әл Бу Саид]]}} | [[Абсолюттік монархия]] | Тейязин бин Хейсам | [[Сурет:Standard of the Sultan of Oman.svg|40px|border]] | <ref>{{Cite web|url= http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |title= Мемлекет басшысы Оман Сұлтаны Хайсам бен Тариқ Әл Саидке көңіл айту жеделхатын жолдады |date= 2020-01-11 |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-09-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200227213817/http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |date= 2020-02-27}}</ref> |- | {{байрақ|Сауд Арабиясы}} | [[Сурет:Salman of Saudi Arabia - 2020 (49563590728) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]<br />(1935 туған)}} | {{sort|20150123|23 қаңтар 2015 жыл}} | {{Age in years and days|2015|1|23}} жыл, {{age in days|2015|1|23}} күн | {{sort|Сауд|[[Әл-Сауд]]}} | [[Абсолюттік монархия]] | [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] | [[Сурет:Royal Standard of Saudi Arabia.svg|40px|border]] | <ref>{{cite news |title=Saudi Arabia's King Abdullah dies |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30945324 |publisher=[[BBC News]] |date=2015-01-23 |accessdate=2015-01-23}}</ref> |- | {{байрақ|Испания}} | [[Сурет:Felipe_VI_2015_(cropped).jpg|100px]] | {{sort|Филипп, VI|[[Испания королі|Король]] [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]<br />(1968 туған)}} | {{sort|20140619|19 маусым 2014 жыл}} | {{Age in years and days|2014|6|19}} жыл, {{age in days|2014|6|19}} күн | [[Бурбондар]] | [[Парламенттік монархия]] | [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | [[Сурет:Royal Standard of Spain.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Spain]] | |- | rowspan="2"|{{байрақ|Эсватини}} | [[Сурет:Mswati III in Yokohama (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Мсвати, III|[[Эсватини королі|Король]] [[III Мсвати]]<br />(1968 туған)}} | rowspan="2"|{{sort|19860425|25 сәуір 1986 жыл}} | rowspan="2"|{{Age in years and days|1986|4|25}} жыл, {{age in days|1986|4|25}} күн | rowspan="2"|Дламини | rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | rowspan="2"|[[Эсватини тақ мұрагері|Тұқымқуалайтын]] | rowspan="2"|[[Сурет:Coat of arms of Eswatini.svg|40px|border|alt=Coat of arms of Eswatini]] | rowspan="2"| |- | [[Сурет:Ntombi Tfwala 20160607.jpg|100px]] | {{sort|Нтфомби|Ана-Королева [[Нтфомби]]<br />(1949 туған)}} |- | {{байрақ|Швеция}} | [[Сурет:Carl XVI Gustaf of Sweden 2018 (42282165922) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Карл|[[Швеция королі|Король]] [[Карл XVI Густав]]<br />(1946 туған)}} | {{sort|19730915|15 қыркүйек 1973 жыл}} | {{Age in years and days|1973|9|15}} жыл, {{age in days|1973|9|15}} күн | [[Бернадоттар]] | [[Парламенттік монархия]] | Виктория | [[Сурет:Royal standard of Sweden.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Тайланд}} | [[Сурет:King Rama X official (crop).png|100px]] | {{sort|Вачиралонгкорн|[[Таиланд королі|Король]] Маха [[Вачиралонгкорн]]<br />(1952 туған)}} | {{sort|20161013|13 қазан 2016 жыл}} | {{Age in years and days|2016|10|13}} жыл, {{age in days|2016|10|13}} күн | [[Чакри]] | [[Парламенттік монархия]] | [[Дипангкорн Расмичоти]] | [[Сурет:King's Standard of Thailand.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Тонга}} | [[Сурет:Dinner for His Majesty King Tupou VI of the Kingdom of Tonga and Her Majesty Queen Nanasipau’u 04.jpg|100px]] | {{sort|Тупоу|[[Тонга королі|Король]] [[VI Тупоу]]<br />(1959 туған)}} | {{sort|20120318|18 наурыз 2012 жыл}} | {{Age in years and days|2012|3|18}} жыл, {{age in days|2012|3|18}} күн | [[Тупоу]] | [[Парламенттік монархия]] | [[Сиаоси Тупоутоа]] | [[Сурет:Royal Standard of Tonga.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Ватикан}} | [[Сурет:León XIV (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Лео|[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]<br />(1955 туған)}} | {{sort|20250508|8 мамыр 2025 жыл}} | {{Age in years and days|2025|5|8}} жыл, {{age in days|2025|5|8}} күн | {{sort|яяя|{{small|(Қолданылмайды)}}}} | [[Абсолюттік монархия]] | [[Конклав|Құзырынша]] | [[Сурет:Palazzo Farnese flag of the Papacy.svg|40px]] | |} ==Сыртқы сілтемелер== *[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] * Бар тақтар тізімі *{{cite web | author = Buyers, Christopher | title = The Royal Ark: Royal and Ruling Houses of Africa, Asia, Oceania and the Americas | url = http://www.royalark.net/}} *{{cite web |author = Soszynski, Henry |title = Genealogical Gleanings: Royal and Noble Lineages |url = http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ |publisher = University of Queensland |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110512204117/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ |archivedate = 2011-05-12 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Reflist|2}} {{Reflist|2|group=Ескерту}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 7i8hejferw75bqemiggpaa08sy1i0x9 0 558190 3653532 3394032 2026-09-11T16:11:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653532 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Иосиф Семёнович Иохвидов |Шынайы есімі = |Суреті = Iosif Semenovich Iohvidov.JPG |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.08.1919 |Туған жері = [[Одесса]] |Қайтыс болған күні = 01.07.1984 |Қайтыс болған жері = [[Воронеж]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ғылыми аясы = [[математика]] |Жұмыс орны = Воронеж мемлекеттік университеті |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = |Альма-матер = Одесса мемлекеттік университеті |Ғылыми жетекші = Марк Григорьевич Крейн |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Қызыл Ту ордені |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Иохвидов Иосиф Семёнович''' ([[20 тамыз]], [[1919]], [[Одесса]] - [[1 шілде]], [[1984]], [[Воронеж]]) - кеңестік математик. == Жанұясы == *Әкесі - Семён Вульфович Иохвидов (?,[[Беларусь]] — [[1941]], [[Алматы]]) *Анасы - Лия Бенционовна Иохвидова *Әйелі - Анна (Геня) Абрамовна Каральник ([[1918]] — [[1985]]) *Баласы - Евгений Иосифович Иохвидов *Қызы - Алина Иосифовна Иохвидова == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=2790&what=fullt&option_lang=rus Иохвидов Иосиф Семёнович]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:20 тамызда туғандар]] [[Санат:1 шілдеде қайтыс болғандар]] axpny9yd5sb031dwaevguwxkb3fuxvs 0 561462 3653458 3653421 2026-09-11T12:19:14Z ~2026-48574-22 185434 /* Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды */ Лай Циндэ 3653458 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} | [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]'' | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] bsgejui5t79bsl1eexf6c618so619k2 3653577 3653458 2026-09-11T17:23:55Z ~2026-49212-13 185568 lightgreen 3653577 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} | [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]'' | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="#D8F8D8"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] bedes9bthicmbv86hqft89ir7snv9zs 3653626 3653577 2026-09-11T18:39:09Z ~2026-49212-13 185568 Си Цзиньпин Луис Абинадер lightgreen 3653626 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="lightgreen" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} | [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]'' | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="lightgreen" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="lightgreen" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BFA}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&nbsp;– [[Ибрагим Траоре]] |- | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="lightgreen" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Абинадер]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="lightgreen" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="lightgreen" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="lightgreen"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="lightgreen" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |bgcolor="lightgreen"| Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CHN}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&nbsp;– [[Си Цзиньпин]] |- |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="lightgreen" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="lightgreen" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="lightgreen" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада &nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="lightgreen"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="lightgreen"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="lightgreen" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] kgn9twcoqjgo6eqtbofswm3b9skq5vm 0 565228 3653641 3620329 2026-09-11T20:35:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653641 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Venezuela_037.jpg|оңға|нобай|300x300 нүкте|Лагуна Канайма]] '''Канайма''' '''Ұлттық паркі''' ({{Lang-esp|Parque Nacional Canaima}}) — [[Венесуэла]] оңтүстік-шығысында [[Бразилия]] және [[Гайана]]мен шекарасындағы парк. Аумағы шамамен 30000 [[Шаршы километр|км²]]. Боливар штатында орналасқан және шамамен сол Гран Сабана табиғи паркіндей аумақты алып жатыр. Парк [[12 маусым]] [[1962 жыл]]ы ашылды көлемі бойынша елде екінші орын алады, тек Парима-Тапирапеко паркіне орын береді. "[[1994 жыл]]ы Канайма [[ЮНЕСКО]] [[Әлемдік мұра]] тізіміне енді. Парктің басты көрікті орны және құндылығы ондағы тепуилер (жалпақшоқылы таулар). Парктегі ең танымал тепуи — Рорайма (ең биік және өрмелеу үшін ең қарапайым) және Ауянтепуи, онда атақты ең биік [[Анхель]] сарқырамасы орналасқан. Тепуи — [[Оңтүстік Америка]] және [[Африка]]  бір [[Гондвана|суперқұрлық]] бөліктері болған кездегі дәуірде қалыптасқан құмдақтар. Ұлттық парктің аумағы [[Пемон тілі|пемон]] [[Үндістер|үнді]] халқының отаны болып табылады, олар тепуи "мавари" рухтарының үйі ретінде санайды. Парк шалғай жерлерде; жолдарды байланыстыратын елді-мекендер өте аз, сондықтан негізгі көлік шағын авиация болып табылады, сондай-ақ жаяу өтпе жолдар және өзендермен [[каноэ]]мен жүзуге болады. Жергілікті тұрғындардың көпшілігі — пемондар, негізінен, [[туризм]]ен айналысады. == Сілтемелер == * [http://www.wcmc.org.uk/protected_areas/data/wh/canaima.html World Conservation Monitoring Centre]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311042012/http://www.wcmc.org.uk/protected_areas/data/wh/canaima.html |date=2007-03-11 }} * [http://whc.unesco.org/en/list/701 Official UNESCO website entry] * [http://phototravelguide.ru/nacionalnye-parki-zapovedniki/kanayma-venesuela/ Суреттер парк]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:ХТҚО II санаты]] qf0vvt7eibpixaasmmqkrhy4g6uc09a 0 572865 3653771 2917480 2026-09-12T10:20:06Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Лии обсервоториясы]] бетін [[Лии обсерваториясы]] бетіне жылжытты 2917480 wikitext text/x-wiki '''Лии обсерваториясы''' [[1873 жыл]]ы [[Бейрут|Бейрутте]] ([[Ливан]]) қаланған [[астрономиялық обсерватория]]. Обсерватория [[Бейруттың Америкалық университеті]]не тиесілі. Телескопиялық заманы кезінде Таяу Шығыста пайда болған алғашқы және ең ескі астрономиялық обсервотория болып табылады. == Обсерватория тарихы == Обсерваторияның алғашқы қызметкері доктор [[Корнелиус ван Дейк]] болған. Обсерваторияның атауы "Лии" деп Генри Лиидің құрметіне қойылған. Генри [[Манчестер]]ден келген, обсерватория құрылысына комақты қаржымен жәрдем көрсеткен бай британдық көпес. [[1979 жыл]]ы обсерваторияда астрономиялық зерттеулер тоқтатылды. == Обсерватория құралдары == * 12-дюймдік [[рефрактор]] * 10-дюймдік [[рефлектор]] * 3-дюймдік меридианды құрал * спектрогелиоскоп * Ғарыш сәулелерінің анықтағышы == Зертеулер бағыттары == * Астрономиялық зерттеулер * Метеорологиялық зерттеулер == Басты жетістіктері == * Күн көзіндегі дақтарды зерттеу * 5 [[жұлдыздық шама]]ға дейін жететін аспан картасы == Атақты қызметкерлері == * [[Корнелиус ван Дейк]] * [[Оуэн Джинджерич]] * Мансур Журдак == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.aub.edu.lb/tour/nojava/b12.html AUB's detailed history of the Lee Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926125349/http://www.aub.edu.lb/tour/nojava/b12.html |date=2006-09-26 }} *[http://www.aub.edu.lb/tour/admissions/AUB-VR_141.html A virtual view of the Lee Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208063620/http://www.aub.edu.lb/tour/admissions/AUB-VR_141.html |date=2007-02-08 }} *[http://wwwlb.aub.edu.lb/~weboutl/archive_vault/observatory.htm Saad Sami HADDAD alumni article on the Lee Observatory]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '''NASA ADS дерекқорындағы жариялар:''' * [http://adsabs.harvard.edu/abstract_service.html Ескі обсерваториялар туралы мәліметті іздеу] {{observatory-stub}} [[Санат:Астрономиялық обсерваториялар]] [[Санат:Ливанның астрономиялық обсерваторилары]] [[Санат:Бейрут]] j5slj8ixid6jadv0uincmfj6wyz7ko8 0 583300 3653447 3653009 2026-09-11T11:59:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595240 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> «Наурыз» күні туылғандарды халық бақытты, ерекше адамдар деп санаған. Сондай себеппен оларға «Наурыз есімін» беретін болған. Мысалы, қазақ халқында Наурызбай Құтпанбайұлы (1700–1781), Наурызбай Қасымұлы (1822—1847) атты әйгілі батырлар болған. Алтын ордада Наурыз есімді хан (1359–60) болғаны тарихтан белгілі. Наурызгүл, Наурызбек, Наурызәлі деген адам аттары да жиі кездесетіні белгілі.<ref> Қазақ халқының салт-дәстүрлері. - Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2014</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} skluowfrnoev2udwu0732aszwvs2to8 0 604464 3653737 3638223 2026-09-12T08:52:13Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653737 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = қала |қазақша атауы = Дондағы Ростов |шынайы атауы = Ростов-на-Дону |елтаңба = Coat of Arms of Rostov-on-Don.svg |ту = Rostov-na-Donu flag.svg |елтаңба сипаттамасы = Дондағы Ростов елтаңбасы |ту сипаттамасы = Дондағы Ростов туы |елтаңба ені = 120 |ту ені = 150 | lat_deg = 47 |lat_min = 14 |lat_sec = 26 | lon_deg = 39 |lon_min = 42 |lon_sec = 38 | CoordAddon = type:city(1052000)_region:RU | CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Ростов облысы |кестедегі аймақ = Ростов облысы |аудан түрі = қалалық округ |ауданы = Ростов қалалық округі |кестедегі аудан = Дондағы Ростов |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 8 әкімшілік аудан |басшының түрi = қала басшысы |басшысы = Скрябин Александр Юрьевич |құрылған уақыты = 1749 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1807 |жер аумағы = 348,5<ref name="city">{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/ourcity/aboutrostov/aboutcity/|title=О городе|work=Ростов-на-Дону|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqLJYWWp?url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=6540|archivedate=2013-08-13}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 50 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 1 143 123 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 3280,12 |шоғырлануы = 1 993 448 адам (2024) |ұлттық құрамы =[[орыстар]] — 90,1 %<br>[[армяндар]] — 3,4 %<br>[[украиндар]] — 1,5 %<br>[[әзербайжандар]] — 0,6 %<br>[[татарлар]] — 0,5 %<br>[[грузиндер]] — 0,4 %<br>[[корейлер]] — 0,3 %<br>[[еврейлер]] — 0,2 % |конфессионалдық құрамы = [[Православие|православтар]], [[Ислам|сүнни мұсылмандар]], [[католиктер]], [[яһудилер]], [[протестанттар]] ж.т.б |этнохороним = |телефон коды = 863 |пошта индексі = |пошта индекстері = 344000—344999 |автомобиль коды = 61, 161 |сандық идентификаторы = 60401 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.rostov-gorod.ru |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Бейресми атаулары | add1 = Ресейдің оңтүстік астанасы, Ростов, Ростов-Дон, Ростов-папа, Кавказ қақпасы, РнД |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дондағы Ростов''' ({{lang-ru|Ростов-на-Дону}}, ауызекі тілде жай ғана ''Ростов'') – [[Ресей]]дің [[Еуропалық Ресей|еуропалық бөлігінің]] оңтүстігіндегі [[қала]], Оңтүстік федералды округтің және [[Ростов облысы]]ның орталығы. 1749 жылы құрылған. Халық саны 1 125 299 адамды құрайды (2017). Бұл көрсеткіш бойынша Ресейде 12 орында. Ростов агломерациясы аумағында шамамен 2,16 млн-нан астам адам тұрады (саны бойынша елдегі төртінші агломерация). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} [[Санат:Ростов облысы қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] ajwhbyttehob41tspvweskagkccuadd 0 610850 3653644 3142842 2026-09-11T22:34:22Z ~2026-49298-16 185573 /* Топ мүшелері */ 3653644 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Mad Men |Шынайы атауы = |Фон = |Жанры = [[Q-pop]] |Топ құрылған уақыты = 2017 жыл |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайдан = [[Алматы]] |Тілі = [[қазақ тілі|қазақша, ағылшынша]] |Лейблі = [[MM Entertainment]] |Басқа да жобалары = |Құрамы = [[Aron (Mad Men)|Aron]]<br /> [[Khay (Mad Men)|Khay]]<br /> [[M (Mad Men)|M]]<br /> [[Mark (Mad Men)|Mark]]<br /> [[Moora (Mad Men)|Moora]]<br /> |Фандом = [[Mad Wave]] |Бұрынғы қатысушылары =[[Tim (Mad Men)|Tim,Rem,Young]] }} '''Mad Men''' (ағыл. «Ессіздер») – 2017 жылы 8 шілде күні «Бір қадам» атты әнімен сахна табалдырығын аттаған отандық бойз-бэнд. Продюсерлік орталығы – MM Entertainment компаниясы. Топ 4 вокалист пен 1 рэперден тұрады. Mad Men тобының ерекшеліктерінің бірі – топтағы түрлі ұлт өкілдерінің болуы. 2017 жылдың 20 қазан күні «Бері жақында» атты әніне бейнебаяндарының тұсауы кесілді. Mad Men тобының фандомы Mad Wave «Ессіз толқын» деп аталады. Топтың продюсері - [[Руслан Хван]]. <ref>https://www.ntk.kz/ru/q-pop/mad-men</ref> == Топ мүшелері == {| class="wikitable" |- ! [[Бүркеншік ат|Лақап аты]] !! Шынайы есімі !! Туған күні !! Туған жері !! Топтағы орны ! |- | Aron ||[[Aron (Mad men)|Роман Пак]] || [[16 қыркүйек]] [[1997 жыл]] || {{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] || Топ көшбасшысы, Басты рэп орындаушы, басты биші. | |- | Khay || [[Khay (Mad men)|Тин Хай-Лун]] || [[11 тамыз]] [[1999 жыл]] || {{байрақ|Қытай}}, [[Бейжің]] || Жетекші вокалист, жетекші биші, топ келбеті. | |- | Rem|| [[Rem (Mad men)|Масакбай Рахат]]|| [[8 желтоқсан]] [[1999 жыл]] || {{байрақ|Қазақстан}}, [[Қызылорда облысы]] || вокалист, жетекші биші | |- | Moora || [[Moora (Mad men)|Ибраимов Алимурад]] || [[6 желтоқсан]] [[2000 жыл]] || {{байрақ|Өзбекстан}}, [[Ташкент]] || Жетекші вокалист, жетекші биші,топтың кенжесі. | |- | Mark || [[Mark (Mad men)|Ашен Алихан]] || [[24 шілде]] [[1999 жыл]] || {{байрақ|Қазақстан}}, [[Шымкент ]] || вокалист, жетекші биші. | |} == Бұрынғы топ мүшелері == {| class="wikitable" |+ ![[Лақап ат|Лақап аты]] !Шынайы есімі !Туған күні !Туған Жері !Топтағы орны |- |Tim |Тимур Курмангалиев |20 маусым 1997жыл |{{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] |топ келбеті, вокалист |- |Rem |Масақбай Рахат |30 наурыз 2000 жыл |{{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] |басты вокалист |- |Young |Абдралиев Ерасыл |1 тамыз 2002 жыл |{{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] |вокалист, танцор |} == Әндері == {| class="wikitable" !Ән атауы !Шыққан күні |- |Бір қадам |08.07.2017 |- |Бері жақында |10.07.2017 |- |Бас кетеді |12.01.2018 |- |Lalalem |08.10.2018 |- |Періштем |07.01.2019 |- |Ulala |05.05.2019 |- |Alma |19.11.2019 |- |Хикая |20.10.2020 |} == Бейнебаяндар == {| class="wikitable" |+ !№ !Атауы !Шыққан күні |- |1. |[https://www.youtube.com/watch?v=Obuc0CUMamc Бері жақында] |10.07.2017 |- |2. |[https://www.youtube.com/watch?v=MOWrQX1qK6A Бас кетеді] |12.01.2018 |- |3. |[https://www.youtube.com/watch?v=BFxbcdMwn7M Lalalem] |08.10.2018 |- |4. |[https://www.youtube.com/watch?v=bD3rH02RI1Y Ulala] |05.05.2019 |- |5. |[https://youtube/aZURasvm4SM Alma]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |19.11.2019 |- |6. |[https://youtube/UqoRCMOAJCg Hikaya]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |1.11.2020 |} == Сілтемелер == * [https://www.ntk.kz/ru/q-pop/mad-men/about Madmen] * [https://www.instagram.com/mmentofficial/ mmentofficial] * [https://www.instagram.com/channelmadmen/ channelmadmen ] * [https://www.instagram.com/rem.instoqiga/ rem.instoqiga ] * [https://www.instagram.com/ung.ahh/ ung.ahh] * [https://www.instagram.com/moorayeah/ moorayeah] * [https://www.instagram.com/aroniceasy/ aroniceasy] * [https://www.instagram.com/khay.hi/ khay.hi] * [https://www.instagram.com/khvanrus/ khvanrus] [[Санат:Q-pop]] [[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]] [[Санат:Madmen]] fkvz1bp4vaxi9vemmatgi0o0lj4n2yx 3653645 3653644 2026-09-11T22:35:53Z ~2026-49298-16 185573 /* Топ мүшелері */ 3653645 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Mad Men |Шынайы атауы = |Фон = |Жанры = [[Q-pop]] |Топ құрылған уақыты = 2017 жыл |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайдан = [[Алматы]] |Тілі = [[қазақ тілі|қазақша, ағылшынша]] |Лейблі = [[MM Entertainment]] |Басқа да жобалары = |Құрамы = [[Aron (Mad Men)|Aron]]<br /> [[Khay (Mad Men)|Khay]]<br /> [[M (Mad Men)|M]]<br /> [[Mark (Mad Men)|Mark]]<br /> [[Moora (Mad Men)|Moora]]<br /> |Фандом = [[Mad Wave]] |Бұрынғы қатысушылары =[[Tim (Mad Men)|Tim,Rem,Young]] }} '''Mad Men''' (ағыл. «Ессіздер») – 2017 жылы 8 шілде күні «Бір қадам» атты әнімен сахна табалдырығын аттаған отандық бойз-бэнд. Продюсерлік орталығы – MM Entertainment компаниясы. Топ 4 вокалист пен 1 рэперден тұрады. Mad Men тобының ерекшеліктерінің бірі – топтағы түрлі ұлт өкілдерінің болуы. 2017 жылдың 20 қазан күні «Бері жақында» атты әніне бейнебаяндарының тұсауы кесілді. Mad Men тобының фандомы Mad Wave «Ессіз толқын» деп аталады. Топтың продюсері - [[Руслан Хван]]. <ref>https://www.ntk.kz/ru/q-pop/mad-men</ref> == Топ мүшелері == {| class="wikitable" |- ! [[Бүркеншік ат|Лақап аты]] !! Шынайы есімі !! Туған күні !! Туған жері !! Топтағы орны ! |- | Aron ||[[Aron (Mad men)|Роман Пак]] || [[16 қыркүйек]] [[1997 жыл]] || {{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] || Топ көшбасшысы, Басты рэп орындаушы, басты биші. | |- | Khay || [[Khay (Mad men)|Тин Хай-Лун]] || [[11 тамыз]] [[1999 жыл]] || {{байрақ|Қытай}}, [[Бейжің]] || Жетекші вокалист, жетекші биші, топ келбеті. | |- | M|| Мадияр Ахметкали|| [[8 желтоқсан]] [[1999 жыл]] || {{байрақ|Қазақстан}}, [[Қызылорда облысы]] || вокалист, жетекші биші | |- | Moora || [[Moora (Mad men)|Ибраимов Алимурад]] || [[6 желтоқсан]] [[2000 жыл]] || {{байрақ|Өзбекстан}}, [[Ташкент]] || Жетекші вокалист, жетекші биші,топтың кенжесі. | |- | Mark || [[Mark (Mad men)|Ашен Алихан]] || [[24 шілде]] [[1999 жыл]] || {{байрақ|Қазақстан}}, [[Шымкент ]] || вокалист, жетекші биші. | |} == Бұрынғы топ мүшелері == {| class="wikitable" |+ ![[Лақап ат|Лақап аты]] !Шынайы есімі !Туған күні !Туған Жері !Топтағы орны |- |Tim |Тимур Курмангалиев |20 маусым 1997жыл |{{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] |топ келбеті, вокалист |- |Rem |Масақбай Рахат |30 наурыз 2000 жыл |{{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] |басты вокалист |- |Young |Абдралиев Ерасыл |1 тамыз 2002 жыл |{{байрақ|Қазақстан}}, [[Алматы]] |вокалист, танцор |} == Әндері == {| class="wikitable" !Ән атауы !Шыққан күні |- |Бір қадам |08.07.2017 |- |Бері жақында |10.07.2017 |- |Бас кетеді |12.01.2018 |- |Lalalem |08.10.2018 |- |Періштем |07.01.2019 |- |Ulala |05.05.2019 |- |Alma |19.11.2019 |- |Хикая |20.10.2020 |} == Бейнебаяндар == {| class="wikitable" |+ !№ !Атауы !Шыққан күні |- |1. |[https://www.youtube.com/watch?v=Obuc0CUMamc Бері жақында] |10.07.2017 |- |2. |[https://www.youtube.com/watch?v=MOWrQX1qK6A Бас кетеді] |12.01.2018 |- |3. |[https://www.youtube.com/watch?v=BFxbcdMwn7M Lalalem] |08.10.2018 |- |4. |[https://www.youtube.com/watch?v=bD3rH02RI1Y Ulala] |05.05.2019 |- |5. |[https://youtube/aZURasvm4SM Alma]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |19.11.2019 |- |6. |[https://youtube/UqoRCMOAJCg Hikaya]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |1.11.2020 |} == Сілтемелер == * [https://www.ntk.kz/ru/q-pop/mad-men/about Madmen] * [https://www.instagram.com/mmentofficial/ mmentofficial] * [https://www.instagram.com/channelmadmen/ channelmadmen ] * [https://www.instagram.com/rem.instoqiga/ rem.instoqiga ] * [https://www.instagram.com/ung.ahh/ ung.ahh] * [https://www.instagram.com/moorayeah/ moorayeah] * [https://www.instagram.com/aroniceasy/ aroniceasy] * [https://www.instagram.com/khay.hi/ khay.hi] * [https://www.instagram.com/khvanrus/ khvanrus] [[Санат:Q-pop]] [[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]] [[Санат:Madmen]] c355meqfviknso0brm28fj753xfr9fa 0 623875 3653468 3649809 2026-09-11T12:55:17Z Tilaqtobe 183640 3653468 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->Иуха немесе Хаиу туралы тарихи мәліметтер өте аз сақталған. Оның есімі негізінен ерте әулеттік кезеңге жататын археологиялық және жазба деректермен байланыстырылады. Ғалымдар Нөлдік династия билеушілерінің нақты өмір сүрген уақыты, билік еткен аумағы мен саяси қызметі жөнінде бірыңғай пікірге келген жоқ. Сондықтан Иуханың билігіне қатысты көптеген мәліметтер болжамды сипатта. Нөлдік династия кезеңіндегі билеушілердің негізгі рөлі — Ніл аңғары аумағындағы тайпалық бірлестіктер мен шағын саяси орталықтарды біріктіру үдерісіне қатысу болды. Осы кезеңде мемлекеттік басқару жүйесінің, патшалық биліктің және діни-әкімшілік институттардың алғашқы белгілері қалыптаса бастады. Иуха немесе Хаиу есімі Ежелгі Мысырдың ерте саяси тарихын зерттеуде маңызды орын алады. Алайда ол туралы нақты деректердің аздығына байланысты оның билік құрған жылдары, әулеттік байланыстары және тарихи қызметі толық анықталмаған. Осы себепті Иуха туралы мәліметтерді ежелгі мысырлық өркениеттің қалыптасу кезеңіне қатысты археологиялық деректер аясында қарастырған жөн.{{Перғауын |Танымал есімі = Иуха<br /><hiero>L6-E9</hiero> |Династия = [[Нөлдік династия (Ежелгі Мысыр)|Нөлдік династия]] |Тарихи кезеңі = [[Династияға дейінгі кезең (Ежелгі Мысыр)|Династияға дейінгі кезең]] }} '''Иуха''' немесе '''Хаиу''' — б. з. д. 4-ші мыңжылдықта [[Төменгі Мысыр]]да билік еткен [[Нөлдік династия (Ежелгі Мысыр)|Нөлдік династия]]ға жататын [[Ежелгі Мысыр]]лық [[перғауын]]. Ол [[Палермо тасы]]нан ғана белгілі, әлі күнге шейін оның өмірі туралы дерек жоқ<ref>Thomas Schneider: Lexikon der Pharaonen. S. 139.</ref>. Оның есімінің мағынасы белгісіз<ref>Ludwig David Morenz: Bild-Buchstaben und symbolische Zeichen. S. 209.</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Schneider Thomas.|бөлімі=Lexikon der Pharaonen|тақырыбы=|орны=Düsseldorf |баспасы=Albatros|жыл=2002 |alleseiten=327|isbn=3-491-96053-3}} * {{кітап|авторы=Ludwig D. Morenz. |бөлімі=Bild-Buchstaben und symbolische Zeichen: Die Herausbildung der Schrift der hohen Kultur Altägyptens|тақырыбы=|орны=Fribourg |баспасы=Academic Press |жыл=2004|alleseiten=373 |isbn=3-7278-1486-1}} 1qeidx8ncavwr4jsakz7myr20na7fbe 3653485 3653468 2026-09-11T14:45:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2701722 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Перғауын |Танымал есімі = Иуха<br /><hiero>L6-E9</hiero> |Династия = [[Нөлдік династия (Ежелгі Мысыр)|Нөлдік династия]] |Тарихи кезеңі = [[Династияға дейінгі кезең (Ежелгі Мысыр)|Династияға дейінгі кезең]] }} '''Иуха''' немесе '''Хаиу''' — б. з. д. 4-ші мыңжылдықта [[Төменгі Мысыр]]да билік еткен [[Нөлдік династия (Ежелгі Мысыр)|Нөлдік династия]]ға жататын [[Ежелгі Мысыр]]лық [[перғауын]]. Ол [[Палермо тасы]]нан ғана белгілі, әлі күнге шейін оның өмірі туралы дерек жоқ<ref>Thomas Schneider: Lexikon der Pharaonen. S. 139.</ref>. Оның есімінің мағынасы белгісіз<ref>Ludwig David Morenz: Bild-Buchstaben und symbolische Zeichen. S. 209.</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Schneider Thomas.|бөлімі=Lexikon der Pharaonen|тақырыбы=|орны=Düsseldorf |баспасы=Albatros|жыл=2002 |alleseiten=327|isbn=3-491-96053-3}} * {{кітап|авторы=Ludwig D. Morenz. |бөлімі=Bild-Buchstaben und symbolische Zeichen: Die Herausbildung der Schrift der hohen Kultur Altägyptens|тақырыбы=|орны=Fribourg |баспасы=Academic Press |жыл=2004|alleseiten=373 |isbn=3-7278-1486-1}} 95y2o7uqqfm4q62fyl9quyo9bwrhj4r 0 632492 3653651 3406681 2026-09-12T01:33:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653651 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Армения}} Киликия |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1992 |таратылды = 2011 |стадионы = «[[Раздан (стадион)|Раздан]]», [[Ереван]] |сыйымдылығы = |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Армения чемпионаты|Армения Премьер лигасы]] |маусым = 2010 |орын = 7 |сайты = | pattern_la1 = _black_stripes | pattern_b1 = _red_stripes | pattern_ra1 = _black_stripes | leftarm1 = FF0000 | body1 = 000000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 000000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _black_stripes | pattern_b2 = _blackstripes | pattern_ra2 = _black_stripes | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Киликия»''' ({{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Կիլիկիա“ Երևան}}) — [[Армения|Арменияның]] [[Ереван]] қаласындағы футбол клубы, 2011 жылы жабылып қалды. Арменияның үш дүркін чемпионы. == Жетістіктері == * Армения чемпионы: 1992, 1995/96, 1996/97 * Армения кубогы: 1996 * Армения суперкубогы: 1997 == Тарихы == === Атаулары === * 1992—1995: АОСС Ереван * 1995—1999: «Пюник» Ереван * 1999 — «Киликия» Ереван == Сілтемелер == * [http://www.ffa.am/ru/teams/fckilikia/ Профилі] {{ref-ru}} * [http://ru.uefa.com/footballeurope/club=60602/domestic.html ru.uefa.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814013422/http://ru.uefa.com/footballeurope/club=60602/domestic.html |date=2009-08-14 }} {{ref-ru}} * [http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm_tst&lang=ru&id=639584621953781484529804201976 klisf.info] * [http://www.eufo.de/football/arm/kilievan.htm eufo.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011102725/http://www.eufo.de/football/arm/kilievan.htm |date=2007-10-11 }} {{ref-de}} * [http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=1291 www.weltfussballarchiv.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127101012/http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=1291 |date=2012-11-27 }} {{ref-en}} * [http://int.soccerway.com/teams/armenia/fc-kilikia/ int.soccerway.com] {{ref-en}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.kilikia-erevan..2456..en.html www.footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [http://www.playerhistory.com/club/8479/ playerhistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044611/https://www.playerhistory.com/club/8479/ |date=2018-09-11 }} {{ref-en}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=86&year_rythm=2009%3A%3A2 national-football-teams.com] {{ref-en}} * [http://stats.fussball-forum.de/?Kilikia%20Erevan www.stats.fussball-forum.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121092226/http://stats.fussball-forum.de/?Kilikia%20Erevan |date=2016-01-21 }} {{ref-de}} [[Санат:Армения футбол клубтары]] by2nxap8tbymj8xekawx3me6ayedoug 0 651229 3653615 2984550 2026-09-11T18:03:28Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653615 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Қосағаш ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Кош-Агаш аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Kosh-Agachsky District.png |Ту = Flag of Kosh-Agachsky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 59|lat_sec = 47 |lon_dir = E|lon_deg = 88|lon_min = 40|lon_sec = 30 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 12 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1922 жыл|1922]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Қыдырбаев Серікжан Мұратқанұлы |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, қазақ, орыс |Тұрғыны = ↗18 756 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 8,93 |Халық саны бойынша орны = 2 |Тығыздығы = 0,95 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтай-төлеңгіттер, қазақтар, орыстар және басқалары |Конфессиялық құрамы = бақсылық, мұсылман, православ және т.б. |Жер аумағы = 19845,00 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 1 |Максималды биіктігі = 4 506 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 570 |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38842 |Пошта индекстері = 6497ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.mokoshagach.ru |Commons санаты = Kosh-Agachsky District |Түсініктемелер = }} '''Қосағаш ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Кош-Агаш аймак}}) Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] ауылы. == Географиясы == [[Сурет:Camels in Kosh-Agachsky District.jpg|thumb|right|300px|Қосағаштағы түйелер]] Республиканың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ол Алтай республикасының [[Оңдай ауданы|Оңдай]], [[Ұлаған ауданы|Ұлаған]], [[Көксу ауданы (Алтай Республикасы)|Көксу]] аудандары, Ресейдің [[Тыва|Тыва Республикасымен]], сондай-ақ [[Моңғолия]], [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] және [[Қазақстан|Қазақстанмен]] шектеседі. Аймақ [[Қиыр Солтүстік]] аудандарына теңестірілген. == Тарихы == 1922 жылы [[Ойрат автономды облысы]] құрылды, оның құрамына бастапқыда 24 болыс кірді, олардың саны көп ұзамай азайды және олардың өзі аймақтар болып өзгертілді, соның ішіне Қосағашта кірді. 1962-1963 жылдары аймақтар аудан болып өзгертіліп, олардың саны алтыға дейін қысқарды. == Тұрғындары == == Муниципалды-аумақтық құрылым == Қосағаш ауданында 12 ауылдық ауылдық қоныстан тұратын 16 елді мекен бар: {{Автонөмірлеу | Тіркеу = standard sortable | Бағаналар = 6 | Тақырып2 = Ауылдық қоныс | Тақырып3 = Әкімшілік<br>орталық | Тақырып4 = Елді<br>мекендер<br>саны | Тақырып5 = Тұрғындары | Тақырып6 = Ауданы,<br>км² | Туралау4 = right | Туралау5 = right | Туралау6 = right | Сұрыптау4 = сан | Сұрыптау5 = сан | Сұрыптау6 = сан | |[[Белтір ауылдық қонысы]] | [[Жаңа Белтір (ауыл)|Жаңа Белтір]] ауылы | 2 | 1361 | 3266,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Жазатор ауылдық қонысы]] | [[Белашу (ауыл)|Белашу]] ауылы | 2 | 1339 | 6664,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Қазақ ауылдық қонысы]] | [[Жаңаауыл (ауыл, Алтай Республикасы)|Жаңа ауыл]] ауылы | 2 | 732 | 802,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Көкөр ауылдық қонысы]] | [[Көкөр (ауыл)|Көкөр]] ауылы | 1 | 932 | 2228,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Қосағаш ауылдық қонысы]] | [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] ауылы | 1 | 10 061 | 40,63<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Қурай ауылдық қонысы]] | [[Қурай (ауыл)|Қурай]] ауылы | 2 | 1300 | 1936,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Мұқыр-Тарықата ауылдық қонысы]] | [[Мұқыр-Тарықата (ауыл)|Мұқыр-Тарықата]] ауылы | 1 | 765 | 1584,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Орталық ауылдық қонысы]] | [[Орталық (ауыл)|Орталық]] ауылы | 1 | 632 | 628,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Тожонты ауылдық қонысы]] | [[Тожонты (ауыл)|Тожонты]] ауылы | 1 | 556 | 354,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Төлеңгіт-Сарытоғай ауылдық қонысы]] | [[Төлеңгіт-Сарытоғай (ауыл)|Төлеңгіт-Сарытоғай]] ауылы | 1 | 622 | 454,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Төбелер ауылдық қонысы]] | [[Төбелер (ауыл)|Төбелер]] ауылы | 1 | 909 | 1264,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> | |[[Шағанөзен ауылдық қонысы]] | [[Шағанөзен (ауыл)|Шағанөзен]] ауылы | 1 | 407 | 631,00<ref>[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Алтай Республикасы. Муниципалды құрылымның жалпы жер көлемі]</ref> }} <br> {{Автонөмірлеу | Тіркеу = standard sortable collapsible collapsed | Атауы = Аудан елді мекендерінің тізімі | Бағаналар = 5 | Тақырып2 = Елді мекен | Тақырып3 = Түрі | Тақырып4 = Тұрғындары | Тақырып5 = Муниципалды құрылым | Туралау4 = right | Сұрыптау4 = сан | | [[Ақтал (ауыл, Алтай Республикасы)|Ақтал]] | ауыл | 3 | [[Қазақ ауылдық қонысы]] | | [[Арқыт (ауыл)|Арқыт]] | ауыл | 62 | [[Жазатор ауылдық қонысы]] | | [[Белтір (ауыл)|Белтір]] | ауыл | 77 | [[Белтір ауылдық қонысы]] | |[[Белашу (ауыл)|Белашу]] | ауыл | 1292 | [[Жазатор ауылдық қонысы]] | | [[Жаңаауыл (ауыл, Алтай Республикасы)|Жаңа ауыл]] | ауыл | 796 | [[Қазақ ауылдық қонысы]] | | [[Көкөр (ауыл)|Көкөр]] | ауыл | 932 | [[Көкөр ауылдық қонысы]] |%| [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] | ауыл, әкімшілік орталық | 10 061 | [[Қосағаш ауылдық қонысы]] | | [[Қурай (ауыл)|Қурай]] | ауыл | 427 | [[Қурай ауылдық қонысы]] | | [[Қызылтас (ауыл, Алтай Республикасы)|Қызылтас]] | ауыл | 785 | [[Қурай ауылдық қонысы]] | | [[Мұқыр-Тарықата (ауыл)|Мұқыр-Тарықата]] | ауыл | 765 | [[Мұқыр-Тарықата ауылдық қонысы]] | | [[Жаңа Белтір (ауыл)|Жаңа Белтір]] | ауыл | 1248 | [[Белтір ауылдық қонысы]] | | [[Орталық (ауыл)|Орталық]] | ауыл | 632 | [[Орталық ауылдық қонысы]] | | [[Тожонты (ауыл)|Тожонты]] | ауыл | 556 | [[Тожонты ауылдық қонысы]] | | [[Төлеңгіт-Сарытоғай (ауыл)|Төлеңгіт-Сарытоғай]] | ауыл | 622 | [[Төлеңгіт-Сарытоғай ауылдық қонысы]] | | [[Төбелер (ауыл)|Төбелер]] | ауыл | 909 | [[Төбелер ауылдық қонысы]] | | [[Шағанөзен (ауыл)|Шағанөзен]] | ауыл | 407 | [[Шағанөзен ауылдық қонысы]] }} == Экономикасы == Экономикасының негізгі түрлері: етті мал өсіру, ешкі өсіру, қой өсіру, жылқы өсіру, бұғы мүйіз өсіру, вольфрам-молибден кенін өндіру. 2014 жылдың 4 қыркүйегінде Қосағаш ауылының маңында Ресейде алғашқы қуаттылығы 5 МВт болатын күн электр станциясы ашылды. Оны іске қосу туралы бұйрықты Ресей Федерациясының Президенті [[Владимир Владимирович Путин|В.В. Путин]] телекөпір арқылы берді. Жаңа электр станциясы Алтай Республикасындағы алғашқы электр қуатын өндіретін қондырғы болды. Бұл 1000-нан астам үй қожалығын тұрақты электрмен қамтамасыз етеді. Оның ауданы 13 Га құрайды. == Шекаралық аймақ == РФ ФҚҚ-нің 2006 жылғы 16 маусымдағы «Алтай Республикасы аумағындағы шекара аймағының шекаралары туралы» №282 бұйрығына сәйкес, Қосағаш ауданының бір бөлігінде шекара аймағы белгіленді. Оның құрамына Жазатор, Мұқыр-Тархаты, Төбелер, Қазақ, Тожонты, Көкөр ауылдық қоныстарының бүкіл аумағы кіреді<ref name="antiviza">{{cite web |url = http://wiki.antiviza.info/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 |deadlink = yes |title = Алтай Республикасындағы шекара аймағы — Antiviza |accessdate = 2011-10-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190331083500/http://wiki.antiviza.info/index.php%3Ftitle%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B7%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25B0_%25D0%25B2_%25D0%25A0%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25B1%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B5_%25D0%2590%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25B9 |archivedate = 2019-03-31 }}</ref>. Осылайша, бұл жерлерге бару үшін рұқсат немесе Алтай Республикасында тіркеу не болмаса шекаралас аймақта орналасқан демалыс базасына я болмаса кез-келген ұйымнан шекара аймағында орналасқан аумаққа іссапарға жолдама болу керек. Аймақтың қалған ауылдық қоныстарына еркін баруға болады. == БАҚ == Аудандық «[[Шудың нұры]]» газеті шығарылады. == Көрікті жерлері == === Табиғи === * Шу өзенінің ең ірі саласы [[Шағанөзен]] аңғарында көптеген жылдар бойы бүкіл әлем геологтары зерттеген плейстоцендік мұздық және сулы-мұздық шөгінділердің екі геологиялық анықтамалық бөліміне ие. Құмайтпелит белдеуінің Шағанөзен қимасы радиокөміртекті әдіспен кейінгі плейстоценге жатқызылды. Шаған өзеннің сол жағалауында орналасқан жарты миллион жылға дейінгі жас аралықты қамтитын төрттік дәуір шөгінділерінің керемет Шаған қимасы, Белтір ауылынан жоғары 5 км жерде орналасқан. Екі бөлімге де жыл сайын халықаралық экспедициялар келеді<ref>''Свиточ А. А.'' и др. Разрез новейших отложений Алтая / Под ред. ак. К. К. Маркова. — М.: МГУ, 1978. — 208 б.</ref>. Бұл қималар, бүкіл Шағанөзен су алабы сияқты, үлкен геологиялық табиғи ескерткіштер қатарына жатқызылады<ref>{{Cite web |url=http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=419&Itemid=98 |title=А. Н., Кирьянова М. Р.'' Научное и рекреационное значение великих геологических памятников Алтая: к созданию Алтайского ледникового парка // Известия &#91;&#91;Русское географическое общество{{!}}РГО&#93;&#93;, 2004. — Вып. 5. — С. 61-69. |accessdate=2011-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522110804/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=419&Itemid=98 |archivedate=2012-05-22 |deadlink=yes }}</ref>. * Шу қазаншұңқырының орталық бөлігінде криогендік формалардың бірегей табиғи нысаналары: шамамен 4 мың жылдық күмпию төбешіктері табылды және зерттелді. Олар жергілікті атау алды: төбелер, сәйкесінше осы жердегі елді мекен Төбелер деп аталады<ref>[http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=650&Itemid=138''Рудой А. Н.'' О возрасте Тобелеров и времени окончательного исчезновения ледниково-подпрудных озёр на Алтае // Известия Всесоюзного географического общества, 1988. — Т. 121. — Вып. 4. — Б. 344—348.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171226234615/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=650&Itemid=138 |date=2017-12-26 }}</ref>. * Плейстоцендік мұздық дәуірінде ауқымды [[Шу даласы|Шу тауаралық қазаншұңқыры]] бірнеше рет алып мұзды-бөгенді көлдермен толтырып, Қурай мұзды-бөгенді көлімен бірге еңіс бойымен төмен қарай бұзып, бастапқы топографиялық бетті Алтай тауында ғана емес, сонымен қатар, тау бөктерінде де өзгертті. Мұзды максимум кезінде, атап айтқанда, соңғы вюрмді (сартан) [[Шу даласы|Шу]] және [[Қурай даласы|Қурай]] қазаншұңқырлары тау жақтауының мұздықтарын алып жатты және әртүрлі морфогенетикалық типтегі мұз алаптарын қамтыды. === Тарихи және археологиялық === * [[Жалаңтас (өзен, Алтай Республикасы)|Жалаңтас]] өзенінің аңғарында атақты [[Жалаңтастағы петрографиялық кешен|петрографиялық кешен]] орналасқан. * 1993 жылы аймақ ғылымға: осыдан шамамен 2500 жыл бұрын өмір сүрген [[Укек ханшайымы|Укек ханшайымының]], жас [[Пазырық мәдениеті|пазырық]] әйелінің балзамдалған денесі [[Үкек Үстірті|Үкек]] үстіртіндегі «Ақ-Алаха-3» қорғанында сақталған ХХ ғасырдың әлемдік жаңалығын ұсынды. * [[Тархаты алыптас кешені]] - қола дәуірінің ескерткіші, Қосағаш ауылынан 25 шақырым жерде, [[Жазатор ауылдық қонысы|Жазатор]] ауылына апаратын жолдың жанында 28 шақырымында орналасқан. <gallery perrow="5" widths="200px" heights="160px"> Сурет:Елангаш3.jpg|Қола дәуіріндегі күйме Сурет:ЕлангашПетро2.jpg|Ежелгі түркі салт атты Сурет:Чуйская степь2.jpg|Тархаты алыптасы Сурет:Чаган-Узунский опорный геологический разрез.jpg|Шағанөзен тіреу қимасы </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Шу даласы]] * [[Пазырық мәдениеті]] * [[Үкек Үстірті|Үкек]] * == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы)]] 8jaw9ox6m9r3y7y8yjno64alkn81xt7 0 651235 3653662 2879086 2026-09-12T06:44:31Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653662 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Көксу ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Кöк-Суу аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Ust-Koksinsky District.jpg |Ту = Flag of Ust-Koksinsky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 16|lat_sec = 11 |lon_dir = E|lon_deg = 85|lon_min = 36|lon_sec = 54 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 9 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Көксу (ауыл, Алтай Республикасы)|Көксу]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1924 жыл|1924]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Кочевов Дмитрий Николаевич |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↘15 545 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 7,4 |Халық саны бойынша орны = 3 |Тығыздығы = 1,2 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, орыстар |Конфессиялық құрамы = бақсылық, православ |Жер аумағы = 12951,86 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 3 |Максималды биіктігі = 4 506 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 800 |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Ust-Koksinsky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7:00]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38848 |Пошта индекстері = 6494ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = www.altay-ust-koksa.ru |Commons санаты = Ust-Koksinsky District |Түсініктемелер = }} '''Көксу ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Кöк-Суу аймак}}) — Ресей Федерациясы [[Алтай Республикасы|Алтай Республикасының]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Аймақ атауы алтай тілінен аударылған. Әкімшілік орталығы - [[Көксу (ауыл, Алтай Республикасы)|Көксу]] ауылы. == Географиясы == [[Сурет:Darashkol.jpg|thumb|right|300px|Жарашкөл көлі, Алтай]] Ол Алтай республикасының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан және таулы-дала зонасының бөлігі болып табылады. Облыс аумағының ауданы: 12 958 км². Ауданда 439 көл бар. Ең ірілері: [[Талмен (көл)|Талмен]], [[Мүлті көлі|Мүлті]], [[Қажырлы (көл)|Қажырлы]] ұзындығы едәуір (2-5 км) және тереңдігі 30-50 м-ге дейін, [[Қатын жотасы|Қатын жотасында]] жалпы ауданы 245 км² болатын 391 мұздық бар. == Тарихы == 1924 жылы 16 қыркүйекте ауданның қазіргі аумағында орталығы Қатантау кентінде орналасқан Оймын аймағы құрылды. 1933 жылы 10 сәуірде Ойрат автономды облысының Оймон аймағы Көксу болып өзгертілді, облыс орталығы [[Көксу (ауыл, Алтай Республикасы)|Көксу]] ауылына көшірілді. 1963 жылы облыс таратылып, оның аумағы [[Қан ауданы|Қан аймағына]] берілді, 1964 жылы осы Көксу ауданына қайта құрылды. == Тұрғындары == [[Санат:Көксу ауданы (Алтай Республикасы)]] f55wz62sh0tzpa4bsec7kdnte65lxvb 0 651237 3653619 3083131 2026-09-11T18:05:31Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653619 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Оңдай ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Оҥдой аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Ongudaysky District.png |Ту = Flag of Ongudaysky District.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 44|lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg = 86|lon_min = 07|lon_sec = 05 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 10 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Оңдай (Алтай Республикасы)|Оңдай]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1924 жыл|1924]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Бабаев Мирон Георгиевич |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↘14 021 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 6,67 |Халық саны бойынша орны = 4 |Тығыздығы = 1,2 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, орыстар және басқалары |Конфессиялық құрамы = бақсылық, православ |Жер аумағы = 11 695,96 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 4 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Ongudaysky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38845 |Пошта индекстері = 6494ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.ongudai-ra.ru |Commons санаты = Ongudaysky District |Түсініктемелер = }} '''Оңдай ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Оҥдой аймак}}) — Ресей Федерациясының [[Алтай Республикасы]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Оңдай (Алтай Республикасы)|Оңдай]] ауылы. == Физикалық-географиялық сипаттамалары == [[Сурет:Ursul valley in Altay Rep Ongudaisky distr.JPG|thumb|right|300px|Алтай Республикасының Оңдай ауданы, Ұрысол өзені аңғары]] Ауданы 11 744 км2 болатын Оңдай ауданы Алтай Республикасының орталық бөлігінде, оның таулы-дала аймағында орналасқан. Аудан аумағында 140 көл бар, ең ірілерінің бірі: [[Кеңгір (көл, Алтай Республикасы)|Кеңгір]]. == Тұрғындары == [[Санат:Оңдай ауданы]] 0wwb2gzgi1xmbr53bbur2ufin1stcei 3653667 3653619 2026-09-12T06:50:10Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653667 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Оңдай ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Оҥдой аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Ongudaysky District.png |Ту = Flag of Ongudaysky District.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 44|lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg = 86|lon_min = 07|lon_sec = 05 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 10 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Оңдай (Алтай Республикасы)|Оңдай]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1924 жыл|1924]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↘14 021 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 6,67 |Халық саны бойынша орны = 4 |Тығыздығы = 1,2 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, орыстар және басқалары |Конфессиялық құрамы = бақсылық, православ |Жер аумағы = 11 695,96 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 4 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Ongudaysky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38845 |Пошта индекстері = 6494ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.ongudai-ra.ru |Commons санаты = Ongudaysky District |Түсініктемелер = }} '''Оңдай ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Оҥдой аймак}}) — Ресей Федерациясының [[Алтай Республикасы]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Оңдай (Алтай Республикасы)|Оңдай]] ауылы. == Физикалық-географиялық сипаттамалары == [[Сурет:Ursul valley in Altay Rep Ongudaisky distr.JPG|thumb|right|300px|Алтай Республикасының Оңдай ауданы, Ұрысол өзені аңғары]] Ауданы 11 744 км2 болатын Оңдай ауданы Алтай Республикасының орталық бөлігінде, оның таулы-дала аймағында орналасқан. Аудан аумағында 140 көл бар, ең ірілерінің бірі: [[Кеңгір (көл, Алтай Республикасы)|Кеңгір]]. == Тұрғындары == [[Санат:Оңдай ауданы]] 21tjne1eepzf9zhl0iqevmm1ug1yt1y 0 651241 3653660 2879098 2026-09-12T06:42:14Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653660 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Ұлаған ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Улаган аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Ulagansky District.png |Ту = Flag of Ulagansky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 02|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 86|lon_min = 08|lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 7 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Ұлаған]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1922 жыл|1922]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Санин Никита Алексеевич |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↗12 017 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 5,72 |Халық саны бойынша орны = 8 |Тығыздығы = 0,65 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Алтайлықтар|алтайлықтар]], [[Қазақтар|қазақтар]], [[Төлеңгіттер (Алтай халқы)|төлеңгіттер]], [[Орыстар|орыстар]] |Конфессиялық құрамы = бақсылық, мұсылман, православ |Жер аумағы = 18393,62 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 2 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Ulagansky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38846 |Пошта индекстері = 6497ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://xn----7sbabmj7bof9c.xn--p1ai/ |Commons санаты = Ulagansky District |Түсініктемелер = }} '''Ұлаған ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Улаган аймак}}) Ресей Федерациясының [[Алтай Республикасы]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Ұлаған]] ауылы. == Физикалық-географиялық сипаттамалары == === Географиялық орны === Ұлаған ауданы Алтай республикасының шығысында орналасқан. Ол [[Тыва|Тыва Республикасымен]] шектеседі, Шапшал жотасы - табиғи шекара ретінде саналады. Оңтүстікте [[Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы)|Қосағаш ауданымен]] шекаралар [[Чихачев жотасы|Чихачев]] және [[Қурай жотасы|Қурай жоталары]] бойымен; ал батыста бұл аудан [[Оңдай ауданы|Оңдай ауданымен]] [[Сумүлті жотасы]] бойымен; солтүстік-батысында - [[Шоя ауданы|Шоя ауданымен]] бірге Сумүлті жотасы бойымен өтеді. Солтүстікте [[Туражақ ауданы|Туражақ ауданымен]] шекара Сумүлті, Алтын-Тау, Момарғы жоталарының сілемдері бойымен өтеді. === Жер бедері === Аудан аумағындағы жоталардың солтүстік-батыс және ендік бағытта, олардың биіктігі теңіз деңгейінен 2500-ден 3500 м-ге дейін өзгереді. Ұлаған ауданының аумағы Шығыс Алтайға жатады. [[Санат:Ұлаған ауданы]] 0pxxf894m5coqmw0cf00t5yw1macvuy 0 651246 3653665 2879101 2026-09-12T06:48:21Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653665 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Шоя ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Чоя аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Choysky District (2019).png |Ту = Flag of Choysky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 43|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 86|lon_min = 33|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 7 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Шоя]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1980 жыл|1980]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Русских Игорь Александрович |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, қазақ, орыс |Тұрғыны = ↘7428 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 3,54 |Халық саны бойынша орны = 10 |Тығыздығы = 1,75 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, орыстар |Конфессиялық құрамы = бақсылық, православ |Жер аумағы = 4256,26 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 7 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Choysky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38840 |Пошта индекстері = 6491ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.чойский-район.рф/ |Commons санаты = Choysky District |Түсініктемелер = }} '''Шоя ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Чоя аймак}}) — Ресей Федерациясының [[Алтай Республикасы]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Шоя]] ауылы. == Географиясы == Алтай республикасының солтүстік бөлігінде, аласа таулы аймақта орналасқан. Аумағы: 4 526 км². == Тарихы == 1922 жылы орталығы Улада орналасқан [[Ойрат автономды облысы]] құрылды. Бастапқыда оның құрамына 24 болыс кірді, кейінен олардың саны азайды және өзі аймақ болып өзгертілді, оның бірі Успен болды. 1933 жылы Успен ауданының атауы Шоя болып өзгертілді. 1956 жылы 28 қыркүйекте Шоя аймағы таратылып, оның аумағы [[Майма ауданы|Майма аймағына]] берілді. 1980 жылы Шоя ауданы қалпына келтірілді. == Тұрғындары == [[Санат:Шоя ауданы]] n7138793f575ovg6jia0j44tnqk2113 0 651251 3653621 2879096 2026-09-11T18:06:34Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653621 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Туражақ ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Турачак аймак}} |Елтаңба = |Ту = Flag of Turochaksky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 23|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 87|lon_min = 10|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 9 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Туражақ]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1922 |Таратылған уақыты = |Басшысы = Осипов Виктор Валерьевич |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↘10 648 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 5,07 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = 0,97 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар,құмандылар, шалқандар, орыстар және басқалары |Конфессиялық құрамы = бақсылық, барқандар, православ |Жер аумағы = 11 060 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 5 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Turochaksky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38843 |Пошта индекстері = 6491ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = https://www.turochak-altai.ru/rayon/ |Commons санаты = Turochaksky District |Түсініктемелер = }} '''Туражақ ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Турачак аймак}}) Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Туражақ]] ауылы. == Географиясы == Ауданы 11,06 мың шаршы км Туражақ ауданы Алтай республикасының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Аудан Алтай Республикасының [[Шоя ауданы|Шоя]] және [[Ұлаған ауданы|Ұлаған аудандары]], [[Кемерово облысы]], [[Хакасия|Хакасия Республикасы]], Алтай өлкесінің Красногорск және Солтан аудандарымен шектеседі. Таулы Алтай қаласына дейінгі қашықтық 145 км. Аймақтың ландшафты алуан түрлі: аумақтың шамамен 80% биіктігі 500-ден 2100 метрге дейінгі, қылқан жапырақты ормандар өскен, ит тұмсығы өткісіз күңгіртқылқанды тайгаға айналған тау жоталары алып жатыр. Аудан мөлдір сарқырамалар мен ағынды өзендерге, тайга көлдері және алпілік шалғындарға толы. Облыс арқылы [[Алтынкөл (көл, Алтай Республикасы)|Алтынкөл]] мен Бису өзенін қоректендіретін жетпістен астам өзендер ағып өтеді, оларда [[Таймен|таймен]], ускуч, телес ақсақасы, сібір қарауызы, [[Шортан|шортан]], [[Нәлім|нәлім]] және [[Алабұға тәрізділер|алабұға]] кездеседі. Жағаларында қарағай жаңғағына, аң терілеріне, жидектер мен саңырауқұлақтарға бай қылқан жапырақты және жалпақ жапырақты ормандар бар. Ормандарда 300-ден астам құс түрі тіршілік етеді, 50-ге жуық түрі Алтай Республикасының Қызыл кітабына енгізілген. === Көлік жүйесі === Көлік ағындары негізгі магистралдар бойымен өтеді: Таулы Алтай - Шоя - Артыбас, Бийск - Курево көлі - Туражақ - Артыбас, Туражақ - Тастакөл (Кемерово облысы) және аймақтық автомобиль жолдарының желісі. Жақын теміржол станциялары Бийскіде (188 км), ал Тастакөл қаласы, Кемерово облысы (95 км). == Тарихы == [[Санат:Туражақ ауданы]] fypouuxll22tm15apqvrvuwlgiblgfz 3653668 3653621 2026-09-12T06:50:46Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653668 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Туражақ ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Турачак аймак}} |Елтаңба = Coat of arms of Turochaksky District.png |Ту = Flag of Turochaksky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 23|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 87|lon_min = 10|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 9 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Туражақ]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1922 |Таратылған уақыты = |Басшысы = Осипов Виктор Валерьевич |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↘10 648 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 5,07 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = 0,97 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар,құмандылар, шалқандар, орыстар және басқалары |Конфессиялық құрамы = бақсылық, барқандар, православ |Жер аумағы = 11 060 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 5 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Turochaksky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38843 |Пошта индекстері = 6491ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = https://www.turochak-altai.ru/rayon/ |Commons санаты = Turochaksky District |Түсініктемелер = }} '''Туражақ ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Турачак аймак}}) Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Туражақ]] ауылы. == Географиясы == Ауданы 11,06 мың шаршы км Туражақ ауданы Алтай республикасының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Аудан Алтай Республикасының [[Шоя ауданы|Шоя]] және [[Ұлаған ауданы|Ұлаған аудандары]], [[Кемерово облысы]], [[Хакасия|Хакасия Республикасы]], Алтай өлкесінің Красногорск және Солтан аудандарымен шектеседі. Таулы Алтай қаласына дейінгі қашықтық 145 км. Аймақтың ландшафты алуан түрлі: аумақтың шамамен 80% биіктігі 500-ден 2100 метрге дейінгі, қылқан жапырақты ормандар өскен, ит тұмсығы өткісіз күңгіртқылқанды тайгаға айналған тау жоталары алып жатыр. Аудан мөлдір сарқырамалар мен ағынды өзендерге, тайга көлдері және алпілік шалғындарға толы. Облыс арқылы [[Алтынкөл (көл, Алтай Республикасы)|Алтынкөл]] мен Бису өзенін қоректендіретін жетпістен астам өзендер ағып өтеді, оларда [[Таймен|таймен]], ускуч, телес ақсақасы, сібір қарауызы, [[Шортан|шортан]], [[Нәлім|нәлім]] және [[Алабұға тәрізділер|алабұға]] кездеседі. Жағаларында қарағай жаңғағына, аң терілеріне, жидектер мен саңырауқұлақтарға бай қылқан жапырақты және жалпақ жапырақты ормандар бар. Ормандарда 300-ден астам құс түрі тіршілік етеді, 50-ге жуық түрі Алтай Республикасының Қызыл кітабына енгізілген. === Көлік жүйесі === Көлік ағындары негізгі магистралдар бойымен өтеді: Таулы Алтай - Шоя - Артыбас, Бийск - Курево көлі - Туражақ - Артыбас, Туражақ - Тастакөл (Кемерово облысы) және аймақтық автомобиль жолдарының желісі. Жақын теміржол станциялары Бийскіде (188 км), ал Тастакөл қаласы, Кемерово облысы (95 км). == Тарихы == [[Санат:Туражақ ауданы]] 6e20xhhh1l168b2w36527bqppgaupmx 0 652467 3653664 2879100 2026-09-12T06:47:16Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653664 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Самал ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Чамал аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Chemalsky District (2019).png |Ту = Flag of Chemalsky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 24|lat_sec = 40 |lon_dir = E|lon_deg = 86|lon_min = 00|lon_sec = 18 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 7 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Самал (ауыл, Алтай Республикасы)|Самал]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1992 жыл|1992]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Елеков Айдар Иванович |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↗10 690 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 5,09 |Халық саны бойынша орны = 9 |Тығыздығы = 3,54 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, орыстар |Конфессиялық құрамы = бақсылық, православ |Жер аумағы = 3018,67 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 2481 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 355 |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Chemalsky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38841 |Пошта индекстері = 6492ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.chemal-altai.ru |Commons санаты = Chemalsky District |Түсініктемелер = }} '''Самал ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Чамал аймак}}) — Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Самал (ауыл, Алтай Республикасы)|Самал]] ауылы. == Географиясы == [[Сурет:View on Katun River from Oroktoy Bridge in the morning.jpg|thumb|right|300px|Қатын өзені]] Аудан Алтай Республикасының солтүстік бөлігінде Солтүстік Алтайдың таулы-дала аймағында, кіші таулы өзендер жүйесінде орналасқан, [[Қатын өзені|Қатынның]] тармақтары, [[Жолға жотасы|Жолға]] мен [[ Семін жотасы|Семін]] жоталарының бөліктерін қамтиды. == Тарихы == Самал ауданы - [[Алтай Республикасы|Алтай Республикасындағы]] ең жас аудан. Ол 1992 жылы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде [[Шибалы ауданы|Шибалы ауданының]] бөлінуі нәтижесінде құрылды. Осы уақытқа дейін аудан бірнеше рет қайта құрылған: * 1922 жылы орталығы Ұлал болатын [[Ойрат автономды облысы]] құрылды. Бастапқыда бұл облыс 24 болыстан тұрды, олардың саны көп ұзамай қысқарды, ал олардың өзі аймақ болып өзгертілді, олардың бірі Самал болды; * 1933 жылы Самал ауданы Елікманар болып өзгертілді; * 1962-1963 жылдары аймақтар аудан болып өзгертілді, Елікманар аймағы таратылды; * 1992 жылы Самал ауданы қалпына келтірілді. == Тұрғындары == [[Санат:Самал ауданы (Алтай Республикасы)]] pog4ar016dng33pdcnpf8oft2v5mcij 0 652470 3653663 2879102 2026-09-12T06:46:02Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653663 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Шибалы ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Шебалин аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Shebalinsky District (2019).png |Ту = Flag of Shebalinsky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 18|lat_sec = 11 |lon_dir = E|lon_deg = 85|lon_min = 40|lon_sec = 30 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 13 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Шибалы (ауыл, Алтай Республикасы)|Шибалы]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1922 жыл|1922]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Андреева Лариса Викторовна |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, қазақ, орыс |Тұрғыны = ↘12 009 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 5,72 |Халық саны бойынша орны = 6 |Тығыздығы = 3,17 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, орыстар |Конфессиялық құрамы = бақсылық, православ |Жер аумағы = 3794 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 8 |Максималды биіктігі = 2506 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 350 |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Shebalinsky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38849 |Пошта индекстері = 649220 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.шебалино-алтай.рф |Commons санаты = Shebalinsky District |Түсініктемелер = }} '''Шибалы ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Шебалин аймак}}) — Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Шибалы (ауыл, Алтай Республикасы)|Шибалы]] ауылы. == Географиясы == [[Сурет:Чуйский тракт в Камлаке.jpg|thumb|right|300px|Шу даңғыл жолы]] Алтай республикасының солтүстік-батыс бөлігіндегі таулы-дала аймағында орналасқан, ол [[Семін жотасы|Семін]], [[Шергін жотасы|Шергін]] және [[Аңүй жотасы|Аңүй]] жоталарын қамтиды. Егер Шу даңғыл жолымен жүрсе, онда бұл аудан [[Қатын өзені]] үстіндегі көпірдің ар жағында, Себі ауылында басталады. Бұл 1950 жылдардың соңында салынған Шу даңғыл жолындағы өзен арқылы өтетін алғашқы темірбетонды көпір. Кезінде Бийск қаласынан Алтай ауылы мен Комарский өткелі арқылы өткен ескі Шу даңғыл жолы жаңасымен Шерга ауылында кездеседі. == Тарихы == Қазан төңкерісі мен [[Азамат соғысы|Азамат соғысына]] дейінгі кезеңде аудан аумағы Томбы губерниясы Бийск уезінің Шибалы болысына қарады. [[1922 жыл|1922 жылы]] орталығы Ұлал [[Ойрат автономды облысы]] құрылды. Бастапқыда бұл облысқа 24 болыс кірді, олардың саны көп ұзамай азайды және олардың өзі аймақ деп өзгертілді, оның бірі Шибалы болды. 1962-1963 жылдары аймақтар аудан болып өзгертілді, Шибалы аймағы жойылды, бірақ бір жылдан кейін ол Шибалы ауданы болып қалпына келтірілді. == Тұрғындары == [[Санат:Шибалы ауданы]] iil2bucbol959lfwe6ia3ajfvgau6pw 0 652472 3653661 2879089 2026-09-12T06:43:08Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653661 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Қан ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Кан-Оозы аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Ust-Kansky District.png |Ту = Flag of Ust-Kansky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 55|lat_sec = 29 |lon_dir = E|lon_deg = 84|lon_min = 46|lon_sec = 11 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 11 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Қан (ауыл, Алтай Республикасы)|Қан]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1924 жыл|1924]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Ялбаков Эжер Алексеевич |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, қазақ, орыс |Тұрғыны = ↘14 146 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 6,73 |Халық саны бойынша орны = 5 |Тығыздығы = 2,27 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, қазақтар, орыстар |Конфессиялық құрамы = бақсылық, мұсылман, православ және т.б. |Жер аумағы = 6243,77 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 6 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Ust-Kansky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38847 |Пошта индекстері = 6494ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.moust-kan.ru |Commons санаты = Ust-Kansky District |Түсініктемелер = }} '''Қан ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Кан-Оозы аймак}}) — Ресей Федерациясының [[Алтай Республикасы]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Қан (ауыл, Алтай Республикасы)|Қан]] ауылы. == Географиясы == [[Сурет:Усть-Кан.jpg|thumb|right|300px|Қан ауылы]] Аймақ Алтай республикасының батыс бөлігінде орналасқан және таулы-далалы аймақтың бөлігі болып табылады. Аумағы: 6,244 км². == Тұрғындары == [[Санат:Қан ауданы]] 9jyc212fh3a7ezr8wo5qjc1kmps8uqw 0 652473 3653618 3508100 2026-09-11T18:04:42Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653618 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Майма ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Майма аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Mayminsky District (2019).png |Ту = Flag of Mayminsky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 01|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 85|lon_min = 55|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 6 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Майма]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1924 жыл|1924]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Понпа Евгений Алексеевич |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↗30 987 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 14,75 |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = 24,12 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, орыстар және басқалары |Конфессиялық құрамы = бақсылық, православ және т.б. |Жер аумағы = 1284,55 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 10 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Mayminsky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38844 |Пошта индекстері = 6491ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.maima-altai.ru/ |Commons санаты = Mayminsky District |Түсініктемелер = }} '''Майма ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Майма аймак}}) — Ресей Федерациясының [[Алтай Республикасы]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Майма]] ауылы. == Географиясы == Аудан Алтай Республикасының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Аумағы: 1 285 км². == Тарихы == 1924 жылы 16 қыркүйекте қолданыстағы болыстардың негізінде орталығы [[Таулы Алтай|Ұлала]] ауылы [[Ойрат автономды облысы|Ойрат автономды облысының]] құрамында Майма аймағы құрылды. 1932 жылы Майма ауданы Ұлалаға, ал 1933 жылы орталығы Ойрат-Тұр қаласында орналасқан Ойрат-Тұр аймағына айналды. 1939 жылы аймақ орталығы [[Майма|Майма-Шерғажақ]] ауылына көшірілді. 1948 жылы Ойрат-Тұр аймағы [[Алтай өлкесі|Алтай өлкесінің]] Таулы Алтай автономды облысының құрамында қайтадан Майма болып өзгертілді. 1956 жылы 28 қыркүйекте жойылған Шоя аймағының территориясы Майма аймағының құрамына кірді. 1962 жылы таратылған Елікманар облысының территориясы аймақтың құрамына кірді. 1963 жылы Майма аймағы Майма ауданы болып өзгертілді. 1965 жылы Майма ауданының ауылдық кеңестерінің бір бөлігі жаңадан құрылған [[Шибалы ауданы|Шибалы ауданына]] берілді. 1980 жылы Майма ауданының ауылдық кеңестерінің бір бөлігі жаңадан құрылған [[Шоя ауданы|Шоя ауданына]] берілді<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= Майминский район|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Административно-территориальное деление Горного Алтая|шынайы атауы= |сілтеме= https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/Administrativno-territorialnoe-delenie-Gornogo-Altaya.pdf|уикитека= |жауапты=|басылым= |орны= Кемерово|баспасы= |жыл= 2016|томы= |беттері= 310|барлық беті= 400|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Тұрғындары == {| class="wikitable" |- ! 1897<ref>{{Cite web |url=https://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html |title=Динамика численности населения по районам в 1897-2002 годы}}</ref>!!1916 !!1920 !!1926 !!1933 !!1939 !!1959 !!1970 !!1979 |- |2651 |↗8743 |↗12 281 |↗16 205 |↘11 386 |↗14 755 |↗27 493 |↘27 019 |↘18 815 |- ! 1989 !!2002 !!2003 !!2004 !!2005 !!2006 !!2007 !!2008 !!2009 |- |↗22 533 |↗26 306 |↗26 541 |↗26 920 |↗27 100 |↗27 400 |↗27 600 |↗27 991 |↗28 430 |- !2010 !!2011 !!2012 !!2013 !!2014 !!2015 !!2016 !!2017 !!2018 |- |↗28 642 |↗28 667 |↗28 867 |↗29 397 |↗30 050 |↗31 113 |↗31 932 |↗33 042 |↗33 939 |- !2019 !!2020 !!2021 |- |↗34 242 |↗34 570 |↘30 375 |} 2021 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша: {|class="standard sortable" |- ! Халық !! Саны,<br>адам !! Халықтың жалпы<br>санындағы үлесі, % |- | орыстар || align="right" | 23 554 || align="right" | 77,54 % |- | алтайлықтар || align="right" | 2 469 || align="right" | 8,13 % |- | басқалары || align="right" | 4 352 || align="right" | 14,33 % |- | барлығы || align="right" | 30 375 || align="right" | 100,00 % |} == Муниципалды-аумақтық құрылымы == 2015 жылы 31 наурызда Жоғарғы Қаракүш ауылдық елді мекені Майма ауылдық елді мекенінің құрамына енді. 2015 жылдан бері ауданда алты ауылдық елді мекеннен тұратын 25 елді мекен бар: == Экономикасы == Ауданда 217 сауда кәсіпорындары, 9 қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары, 9 наубайхана кәсіпорындары, 20 жанар-жағармай құю станциясы жұмыс істейді. Аудандағы негізгі шаруашылық түрлері: ағаш өңдеу, сүтті мал шаруашылығы, мүйізді бұғы шаруашылығы, құс шаруашылығы, құлмақ шаруашылығы, бағбаншылық, көкөніс шаруашылығы, омарта шаруашылығы. Аудан граниттерге: порфирит пен диоритке, әктас пен керамзит шикізатына, құрылыс құмы мен сазға, орман ресурстарына бай келеді. == Туризм == Ауданда туризм кеңінен дамыған. Р-256 тас жолының бойында көптеген туристік және қонақ үй кешендері бар. Су және ат туризмі, жаяу жүру бағдарлары, үңгірлер туризмнің ең танымал түрлері болып келеді. Қазіргі уақытта парапланеризм және аңшылар мен балықшыларға арналған бағдарлар сияқты туризм түрлері кеңінен танымал. Археологиялық және этнографиялық турларды дамыту ерекше маңызға ие. Ауылдық туризмнің жасыл үйлер желісі кеңеюде. Көптеген жергілікті тұрғындар баспананы жалға береді, бірақ салық төлемейді. Аудандағы ең көп баратын жерлер: Талды үңгірлері, Аржансу бұлағы және [[Мыңжүрек (көл)|Мыңжүрек]] көлі. Рыбалка және Соузга ауылдарының арасында «Алтай аңғары» арнайы экономикалық аймағы бар, оның аумағында үлкен жасанды су қоймасы салынған, бірақ оның түбі дұрыс дайындалмаған, соның салдарынан су қоймасынан су ағып, көрші ғимараттарға және Р-256 тас жолына қауіп төнді. Мыңжүрек ауылдық елді мекенінің Озерное ауылының маңында, Малая Синюха тауының баурайында креслолық пен ілмекті және жасанды қары бар тау шаңғысы курорты ашылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Майма ауданы]] r81yx7g79v1g6ogqa2tabdy456zsw3h 3653666 3653618 2026-09-12T06:49:38Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653666 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Ресей}} |Қазақша атауы = Майма ауданы |Шынайы атауы = {{lang-alt|Майма аймак}} |Елтаңба = Coat of Arms of Mayminsky District (2019).png |Ту = Flag of Mayminsky District.png |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Ресей |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 01|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 85|lon_min = 55|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Муниципалды аудан |Кіреді = Алтай Республикасы |Енеді = 6 ауыл қоныстары |Астанасы = [[Майма]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[1924 жыл|1924]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Громов Петр Валерьевич |Басшының түрі = Басшысы |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = алтай, орыс |Тұрғыны = ↗30 987 |Санақ жылы = 2025 |Пайызы = 14,75 |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = 24,12 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = алтайлықтар, орыстар және басқалары |Конфессиялық құрамы = бақсылық, православ және т.б. |Жер аумағы = 1284,55 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 10 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Location Mayminsky District Altai Republic.svg |Карта ені = 300px |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 38844 |Пошта индекстері = 6491ХХ |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.maima-altai.ru/ |Commons санаты = Mayminsky District |Түсініктемелер = }} '''Майма ауданы''' немесе '''аймақ''' ({{lang-alt|Майма аймак}}) — Ресей Федерациясының [[Алтай Республикасы]] құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және [[Муниципалдық аудан|муниципалдық құрылым]]. Әкімшілік орталығы - [[Майма]] ауылы. == Географиясы == Аудан Алтай Республикасының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Аумағы: 1 285 км². == Тарихы == 1924 жылы 16 қыркүйекте қолданыстағы болыстардың негізінде орталығы [[Таулы Алтай|Ұлала]] ауылы [[Ойрат автономды облысы|Ойрат автономды облысының]] құрамында Майма аймағы құрылды. 1932 жылы Майма ауданы Ұлалаға, ал 1933 жылы орталығы Ойрат-Тұр қаласында орналасқан Ойрат-Тұр аймағына айналды. 1939 жылы аймақ орталығы [[Майма|Майма-Шерғажақ]] ауылына көшірілді. 1948 жылы Ойрат-Тұр аймағы [[Алтай өлкесі|Алтай өлкесінің]] Таулы Алтай автономды облысының құрамында қайтадан Майма болып өзгертілді. 1956 жылы 28 қыркүйекте жойылған Шоя аймағының территориясы Майма аймағының құрамына кірді. 1962 жылы таратылған Елікманар облысының территориясы аймақтың құрамына кірді. 1963 жылы Майма аймағы Майма ауданы болып өзгертілді. 1965 жылы Майма ауданының ауылдық кеңестерінің бір бөлігі жаңадан құрылған [[Шибалы ауданы|Шибалы ауданына]] берілді. 1980 жылы Майма ауданының ауылдық кеңестерінің бір бөлігі жаңадан құрылған [[Шоя ауданы|Шоя ауданына]] берілді<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= Майминский район|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Административно-территориальное деление Горного Алтая|шынайы атауы= |сілтеме= https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/Administrativno-territorialnoe-delenie-Gornogo-Altaya.pdf|уикитека= |жауапты=|басылым= |орны= Кемерово|баспасы= |жыл= 2016|томы= |беттері= 310|барлық беті= 400|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Тұрғындары == {| class="wikitable" |- ! 1897<ref>{{Cite web |url=https://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html |title=Динамика численности населения по районам в 1897-2002 годы}}</ref>!!1916 !!1920 !!1926 !!1933 !!1939 !!1959 !!1970 !!1979 |- |2651 |↗8743 |↗12 281 |↗16 205 |↘11 386 |↗14 755 |↗27 493 |↘27 019 |↘18 815 |- ! 1989 !!2002 !!2003 !!2004 !!2005 !!2006 !!2007 !!2008 !!2009 |- |↗22 533 |↗26 306 |↗26 541 |↗26 920 |↗27 100 |↗27 400 |↗27 600 |↗27 991 |↗28 430 |- !2010 !!2011 !!2012 !!2013 !!2014 !!2015 !!2016 !!2017 !!2018 |- |↗28 642 |↗28 667 |↗28 867 |↗29 397 |↗30 050 |↗31 113 |↗31 932 |↗33 042 |↗33 939 |- !2019 !!2020 !!2021 |- |↗34 242 |↗34 570 |↘30 375 |} 2021 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша: {|class="standard sortable" |- ! Халық !! Саны,<br>адам !! Халықтың жалпы<br>санындағы үлесі, % |- | орыстар || align="right" | 23 554 || align="right" | 77,54 % |- | алтайлықтар || align="right" | 2 469 || align="right" | 8,13 % |- | басқалары || align="right" | 4 352 || align="right" | 14,33 % |- | барлығы || align="right" | 30 375 || align="right" | 100,00 % |} == Муниципалды-аумақтық құрылымы == 2015 жылы 31 наурызда Жоғарғы Қаракүш ауылдық елді мекені Майма ауылдық елді мекенінің құрамына енді. 2015 жылдан бері ауданда алты ауылдық елді мекеннен тұратын 25 елді мекен бар: == Экономикасы == Ауданда 217 сауда кәсіпорындары, 9 қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары, 9 наубайхана кәсіпорындары, 20 жанар-жағармай құю станциясы жұмыс істейді. Аудандағы негізгі шаруашылық түрлері: ағаш өңдеу, сүтті мал шаруашылығы, мүйізді бұғы шаруашылығы, құс шаруашылығы, құлмақ шаруашылығы, бағбаншылық, көкөніс шаруашылығы, омарта шаруашылығы. Аудан граниттерге: порфирит пен диоритке, әктас пен керамзит шикізатына, құрылыс құмы мен сазға, орман ресурстарына бай келеді. == Туризм == Ауданда туризм кеңінен дамыған. Р-256 тас жолының бойында көптеген туристік және қонақ үй кешендері бар. Су және ат туризмі, жаяу жүру бағдарлары, үңгірлер туризмнің ең танымал түрлері болып келеді. Қазіргі уақытта парапланеризм және аңшылар мен балықшыларға арналған бағдарлар сияқты туризм түрлері кеңінен танымал. Археологиялық және этнографиялық турларды дамыту ерекше маңызға ие. Ауылдық туризмнің жасыл үйлер желісі кеңеюде. Көптеген жергілікті тұрғындар баспананы жалға береді, бірақ салық төлемейді. Аудандағы ең көп баратын жерлер: Талды үңгірлері, Аржансу бұлағы және [[Мыңжүрек (көл)|Мыңжүрек]] көлі. Рыбалка және Соузга ауылдарының арасында «Алтай аңғары» арнайы экономикалық аймағы бар, оның аумағында үлкен жасанды су қоймасы салынған, бірақ оның түбі дұрыс дайындалмаған, соның салдарынан су қоймасынан су ағып, көрші ғимараттарға және Р-256 тас жолына қауіп төнді. Мыңжүрек ауылдық елді мекенінің Озерное ауылының маңында, Малая Синюха тауының баурайында креслолық пен ілмекті және жасанды қары бар тау шаңғысы курорты ашылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Майма ауданы]] ciz9swuevgmvng5wtrwq4oiiza2e5ob 0 652602 3653611 3575802 2026-09-11T17:59:10Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653611 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Таулы Алтай |шынайы атауы = {{lang-alt|Улалу}} |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Gorno-Altaysk Center 0665.jpg |photo2a = Таулы Алтай қаласының Алтай Республикасындағы шекарасы.png |spacing = 2 |position = center |color_border = black |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |сурет атауы = |елтаңба = Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png |ту = Flag of Gorno-Altaysk.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg=51|lat_min=58|lat_sec=00 |lon_dir =E|lon_deg=85|lon_min=58|lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = 20000 |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Алтай Республикасы |кестедегі аймақ = Алтай Республикасы |аудан түрі = қалалық аймақ |ауданы = Таулы Алтай қаласы |кестедегі аудан = Таулы Алтай {{!}}Таулы Алтай қаласы |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = мэр |басшысы = Нечаев Юрий Викторович |құрылған уақыты = 1830 |алғашқы дерек = [[1824 жыл|1824]] |бұрынғы атаулары = [[1932 жыл|1932]] дейін — Ұлала, <br /> [[1948 жыл|1948]] дейін — Ойрат-Тура |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 95,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 290 |климаты = күрт континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = ↘63 848 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 668,57 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[Алтайлықтар|алтайлықтар]], [[Қазақтар|қазақтар]], [[Орыстар|орыстар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = ́таулыалтайлық, таулыалтайлықтар |телефон коды = 38822 |пошта индексі = |пошта индекстері = 649000, 649002, 649006, 649007, 649700<ref>Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. [http://vinfo.russianpost.ru/servlet/department Поиск объектов почтовой связи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504101246/https://vinfo.russianpost.ru/servlet/department |date=2019-05-04 }}</ref> |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = 84401 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gornoaltaysk.ru |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Таулы Алтай''' ({{lang-alt|Улалу}}; 1932 жылға дейін – '''Ұлала''', 1932-1948 жылдары '''Ойрат-Тура''') — Ресейдің [[Батыс Сібір|Батыс Сібірінің]] оңтүстігіндегі қала, Алтай республикасының жалғыз қаласы әрі астанасы. == Этимологиясы == Қала [[Ұлала (өзен)|Улала]] өзенінің сағасында ауыл ретінде пайда болды (алт. Улула, мұндағы -улу – «үлкен», -ла иелік жұрнағы), осы гидронимнен «Улала» атауын алды. 1922 жылы [[Ойрат автономды облысы|Ойрат автономды облысының]] құрылуымен Улала ауылы оның орталығына айналды, 1928 жылы қала мәртебесін алды. Келесі екі онжылдықта Улала қаласы екі рет атауын өзгертті. 1932 жылғы 17 маусымда (4 шілдеде) КСРО Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Президиумының жарлығымен қала «Ойрат-Тура» – «ойраттардың қаласы» (ойраттар – этноним, тура – «қала») болып өзгертілді. 1948 жылы облыстың негізгі тұрғындарының (ойраттардың орнына алтайлықтар) этникалық атауын нақтылауға байланысты автономды облыс Таулы Алтай, ал Ойрат-Тура қаласы тиісінше Таулы Алтай болып өзгертілді. 1948 жылдан кейін қала атауы өзгерген жоқ. == Тарихы == Қаланың тарихы ХІХ ғасырдың басында, қазіргі Таулы Алтай қаласының орнында [[Телеуіттер|телеуіттердің]] кішігірім қонысы орналасқан кезден басталады<ref>{{cite web|url=http://алтай-информ.рф/naselennye-punkty/gorno-altajsk.html|deadlink=yes|title=Горно-Алтайск|author=|website=http://алтай-информ.рф/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180926062924/http://xn----7sba7adklhjup3a.xn--p1ai/naselennye-punkty/gorno-altajsk.html|archivedate=2018-09-26}}</ref>. 1824 жылы алғашқы орыс қоныс аударушылары Бийскіден осында қоныс аударып, Улала ауылының негізін қалады. Оның әрі қарай дамуы Алтайдың рухани миссиясының жұмысымен тығыз байланысты болды. 1831 жылы басты лагерь Улалда жұмыс істей бастады, мұнда миссионерлер мен діни қызметкерлер жинала бастайды. Кейінірек ауылға бийскілік көпестер көшіп келді. Бірнеше онжылдықтар бойы ол [[Томбы губерниясы]] Бийск уезінің ірі сауда орталығына айналды. 1918 жылы ақпанда Улалда шаруалар мен солдат депутаттарының кеңесі сайланды. И.И.Некоряков кеңестің алғашқы төрағасы болды. 14 шілдеде ауылды капитан Сатуниннің ақ гвардия жасағы басып алды. 1918 жылы 30 желтоқсанда орталығы Улалда болатын Қарақорым уезі құрылды. Кеңес өкіметі 1919 жылы 18 желтоқсанда Ф.И.Усольцевтің партизан отряды ауылды басып алған кезде қалпына келтірілді. Азамат соғысынан кейін Ойрат автономды облысы құрылды. 1922 жылы 2 маусымда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің жарлығымен Ұлала ауылы жаңа облыстың әкімшілік орталығы болып жарияланды. 6 жылдан кейін ХІІІ шақырылған Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Президиумының қаулысымен (№ 45 хаттама) 1928 жылы 27 ақпанда Ұлала елді мекені қалаға айналды<ref>Город любимый. Горно-Алтайск. — Ком. по делам архивов Респ. Алтай, Администрация г. Горно-Алтайска, 1998. — С. 78—79</ref>. Археолог А.П.Окладников 1961 жылы 5 шілдеде Улала өзенінің сол жағалауында қаланы қоршап тұрған таулардың баурайында, Улала жотасындағы ескі зираттан бірнеше тастар (малтатастар) тапты, содан кейін ол олардың адам еңбек құралдарына жатуын талап ете бастады. 1976 және 1981 жылдардағы қазбалардан кейін ол Улалинканың жасы 1,5 миллионнан 150 мың жылға дейінгі аралықта екенін мәлімдеді. Міне, оның бұл жаңалық туралы жазғаны: «Тасты өңдеу техникасының қарабайырлығына және құрал-саймандардың бұдырлығына қарап, олар жер бетінде явалық питекантроп, «тік маймыладам» өмір сүрген кезде, сондай-ақ өзіне жақын басқа да ата-бабаларымыз сияқты алғашқы қарабайыр заманда жасалған. Әдетте, оларды «архантроп» деп атайды. Бір сөзбен айтқанда, біздің таулы алдайлық олжаларымыз кемінде 150-200 мың жыл кем емес, екі мұздақтар аралығы. Сібір тарихшыларында қобалжу сезімі бар: Сібірдегі адамдардың алғашқы, әлі күнге дейін белгілі қалдықтары 21 000 жыл болды». Алайда археологтардың ешқайсысы, оның оқушысы А. Деревьянкодан басқа, өңдеуді сөзсіз адам жасаған болатын бірде-бір затты таба алмады<ref>''И. К. Иванова'', ''В. А. Ранов'', ''С. М. Цейтлин''. «Ещё раз о местонахождении Улалинка в Горном Алтае», 1987</ref>. Ғалымның айтуынша, «Улалинка», «Филимошки» және «Кумара I» сияқты артефактілер деп аталатын қоныстардағы заттар адам өңдеген құралдар емес, табиғи күштердің туындылары болып табылады (геофактілер)<ref>''Michael R. Waters'' et all. «Diring Yuriakh: A Lower Paleolithic Site in Central Siberia» // Science 275, 1281—1284 (1997)</ref><ref>[http://debri-dv.com/article/220 «Одеревеневшая» «окладниковщина»]</ref>. Таулы Алтай 2010 жылға дейін тарихи қоныс мәртебесіне ие болды, дегенмен Ресей Мәдениет министрлігі мен Ресейдің Өңірлік даму министрлігінің 2010 жылғы 29 шілдедегі № 418/339 бұйрығына сәйкес қала тиісті тізімнен шығарылды<ref>[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений»].</ref>. == Физика-географиялық сипаттамалары == === Географиялық орны === [[Алтай таулары|Алтай тауларының]] солтүстік-батыс бөлігінде, теңіз деңгейінен 270-305 м биіктікте, аласа шыңдармен қоршалған тау аралық қазаншұңқырда, [[Мұзтау шыңы|Мұзтау]] тауынан солтүстікке қарай 250 шақырым солтүстікке қарай [[Қатын өзені|Қатын өзеніне]] құятын [[Ұлала (өзен)|Улала]] мен [[Майма (өзен)|Майма]] өзендерінің құйылысында орналасқан. Алтай мен Сібірдің биік нүктелері. Таулы Алтайдан [[Мәскеу|Мәскеуге]] дейінгі арақашықтық – 3641 км, Батыс-Сібір темір жолының Бийск теміржол станциясына дейін 100 км. === Климаты === Климаты күрт континенталды. Жазда температура + 13 ... + 20-дан + 30 ... + 35 ° C-ге дейін өзгеруі мүмкін, сонымен қатар үлкен тәуліктік температура ауытқуы болып отырады<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/weather.php?id=36055 Архив погоды Кызыл-Озёка с 2011 г.]</ref>. Найзағайдың шыңы шілдеде, тамызда күрт азаяды. * Абсолютты максималды температура: +40,3 °С * Абсолютты минималды температура: −48,6 °С<ref>[http://www.meteo-altai.ru/klimat.php?grecord Горно-Алтайский ЦГМС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622030529/http://www.meteo-altai.ru/klimat.php?grecord |date=2016-06-22 }}</ref> {{Қаланың ауа райы | Ені = auto | Жағдайы = | Жер_ілік = Таулы Алтай (қалыпты 1981—2010 жж.) | Дерекнама = [http://meteo.ru/it/178-aisori "Қызыл-Озөк" метеостанциясы] (қалаға жақыны) | Қаң_ор =−13,7 | Қаң_ор_ж-ш =22 | Ақп_ор =−12,3 | Ақп_ор_ж-ш =22 | Нау_ор =−5,7 | Нау_ор_ж-ш =29 | Сәу_ор =4,1 | Сәу_ор_ж-ш =59 | Мам_ор =12,2 | Мам_ор_ж-ш =81 | Мау_ор =16,4 | Мау_ор_ж-ш =97 | Шіл_ор =18,9 | Шіл_ор_ж-ш =109 | Там_ор =16,6 | Там_ор_ж-ш =96 | Қыр_ор =10,6 | Қыр_ор_ж-ш =78 | Қаз_ор =3,8 | Қаз_ор_ж-ш =58 | Қар_ор =−5,5 | Қар_ор_ж-ш =44 | Жел_ор =−11,4 | Жел_ор_ж-ш =36 | Жыл_ор =2,8 | Жыл_ор_ж-ш =731 | Қаң_ор_мин = | Қаң_ор_макс = | Ақп_ор_мин = | Ақп_ор_макс = | Нау_ор_мин = | Нау_ор_макс = | Сәу_ор_мин = | Сәу_ор_макс = | Мам_ор_мин = | Мам_ор_макс = | Мау_ор_мин = | Мау_ор_макс = | Шіл_ор_мин = | Шіл_ор_макс = | Там_ор_мин = | Там_ор_макс = | Қыр_ор_мин = | Қыр_ор_макс = | Қаз_ор_мин = | Қаз_ор_макс = | Қар_ор_мин = | Қар_ор_макс = | Жел_ор_мин = | Жел_ор_макс = | Жыл_ор_мин = | Жыл_ор_макс = | Қаң_а_мин = | Қаң_а_макс = | Ақп_а_мин = | Ақп_а_макс = | Нау_а_мин = | Нау_а_макс = | Сәу_а_мин = | Сәу_а_макс = | Мам_а_мин = | Мам_а_макс = | Мау_а_мин = | Мау_а_макс = | Шіл_а_мин = | Шіл_а_макс = | Там_а_мин = | Там_а_макс = | Қыр_а_мин = | Қыр_а_макс = | Қаз_а_мин = | Қаз_а_макс = | Қар_а_мин = | Қар_а_макс = | Жел_а_мин = | Жел_а_макс = | Жыл_а_мин = | Жыл_а_макс = | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} == Мәртебесі және басқармасы == Алтай Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы шеңберінде ол республикалық маңызы бар қала болып табылады. Муниципалдық құрылым шеңберінде Таулы Алтай қаласы өзінің құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде қалалық аймақ мәртебесіне ие муниципалдық құрылымды құрайды. Бұл Таулы Алтай агломерациясының өзегі. === Билік органдары === Таулы Алтайда мемлекеттік биліктің республикалық және федералдық органдары жұмыс істейді: Алтай Республикасының Үкіметі, Мемлекеттік Жиналыс - Алтай Республикасының Ел Құрылтайы, Алтай Республикасының атқарушы билік органдары, Ресей Федерациясы Президентінің Сібір Федералды Округіндегі өкілетті өкілі кеңсесінің Алтай Республикасы бойынша бас федералдық инспекторы, республиканың Жоғарғы Соты Алтай, Алтай Республикасының Арбитраждық соты, Таулы Алтай қалалық соты, Алтай Республикасының прокуратурасы, Таулы Алтай қаласының прокуратурасы, жергілікті билік органдары (қалалық округ әкімшілігі мен депутаттар кеңесі). Республикалық жетекші «Листок», «Звезда Алтай» және «Алтайдын Чолмоны» газеттерінің редакциясы, БМТРК филиалы, «Горный Алтай» МТРК орналасқан. === Жергілікті билік органдары === Қаланың (қалалық округтің) жергілікті басқару органдарының құрылымы: # Таулы Алтай қалалық депутаттар кеңесі – жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы өкілді органы (муниципалды қалыптасу); # Таулы Алтай қаласының мэрі – муниципалды қалыптасудың басшысы; # Таулы Алтай қаласының әкімшілігі – жергілікті өзін-өзі басқарудың атқарушы және өкім беруші органы (муниципалды қалыптасу); # «Таулы Алтай қаласы» муниципалды қалыптасудың бақылау-есеп органы – Таулы Алтай қаласының бақылау-есеп палатасы болып табылады. == Қала құрылысы және сәулет өнері == 1935 жылдан бастап Ойрат-Турада қала құрылысында қайта құрулар мен өзгерістер басталды: Кеңестер үйі, «Спартак» стадионы, Мамандар үйінің құрылысы басталды (Ойрат-Турадағы алғашқы жайлы үй, 1936 жылы пайдалануға берілді). Қала құрылысы жоспарында обкомның алдындағы алаңда қоғамдық алаңның, Ойрат көшесінің бойындағы бульвардың, облыстық аурухананың аумағы мен Улалушки өзенінің жағалауының көгалдандыруы қарастырылған. 1936 жылы №6 мектеп пен кинотеатрдың, педагогикалық училищенің жаңа ғимараты (қазіргі мемлекеттік университеттің ескі ғимараты) және М.Горький ат. кинотеатрдың іргетасы қаланды, ет комбинаты мен жиһаз фабрикасының ғимараттары<ref>{{cite web|url=https://история.авра.рф/index.php/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0|title=История Горно-Алтайска|author=|website=https://история.авра.рф/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27}}</ref> салынуда. Жылдар өткен сайын жаңа ғимараттар пайда болуда: қала әкімшілігі (1969), Мемлекеттік жиналыс – Алтай Республикасының Ел Құрылтайы және Алтай Республикасының сайлау комиссиясы (1985 ж. сәуірі, бұрынғы КОКП облыстық комитеті<ref>{{cite web|url=http://altai-republic.ru/about-the-region/political-situation/municipalities/gorno-altaisk-city/yesterday-today.php|title=Город Горно-Алтайск - вчера, сегодня и в будущем|author=|website=http://altai-republic.ru/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190228004058/http://altai-republic.ru/about-the-region/political-situation/municipalities/gorno-altaisk-city/yesterday-today.php|archivedate=2019-02-28|deadlink=yes}}</ref>). Сот төрелігі сарайы, арбитражды сот ғимараты, Алтай Республикасының кадастрлық палатасы, қалалық мәдениет үйі, «Голубой Алтай» кинотеатры. «Бәйтерек», «Панорама», «Весна», «Ткацкий», «Горный» сауда орталықтары. Тағы бір – «Динамо» стадионы<ref>{{cite web|url=http://gornoaltaysk.ru/vlast/otdely-i-upravleniya/mu-upravlenie-po-imushchestvu-i-zemelnym-otnosheniyam/|title=Муниципальное учреждение «Управление имущества, градостроительства и земельных отношений города Горно-Алтайска»|author=|website=http://gornoaltaysk.ru/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27}}</ref> салынды. Қаладағы ең ұзын көше – Коммунист даңғылы, ол Санкт-Петербургтегі Невский даңғылынан екі шақырымдай ұзын (ол 1961 жылға дейін Сталин даңғылы деп аталған). Коммунистический даңғылы мен Чорос-Гуркина көшесінің арасында Ленин алаңы (қаладағы орталық және ең үлкен алаң (5283 м2) орналасқан, одан басқа [[Григорий Иванович Гуркин|Г. И. Гуркин]] ескерткішінің жанында және қалалық мәдениет үйінде қаза тапқан жауынгерлерге арналған ескерткіш жанында алаңдар орналасқан. Алаңда 1958 жылы 7 қарашада В. И. Ленинге қоладан ескерткіш орнатылды (Ленинградта құйылған). Авторлары: мүсіншілер Т. Мамедов пен О. Элдаров. Тұғырлы ескерткіштің биіктігі 11 метр. Дәл осы ескерткіш [[Рига|Ригада]] орнатылған, бірақ ол 1991 жылдан кейін бөлшектелген, сондықтан В. И. Ленинге арналған ескерткіштің көркем орындалуы бүгінгі Ресейде жалғыз болып табылады. == Экономика және инвестиция == 1990 жылдардың басына дейін қалада перде-тюль, жиһаз, аяқ киім, тоқыма, тігін фабрикалары, электрлік тұрмыстық техника шығаратын зауыт жұмыс істеді. Қазіргі уақытта өндірістік үй-жайлар сауда орталықтары ретінде қолданылады. 2010 жылдары қалада тек темірбетон бұйымдары зауыты қалды. 2010 жылдың басындағы жағдай бойынша қала кірістерінің 60% негізінен жеке табыс салығы есебінен құралады. Инвестициялардың басым салалардың ішінде қала әкімшілігі туризмді (қонақ үй, мейрамхана, денсаулық сақтау, ойын-сауық, тұрмыстық қызмет көрсету және сауда нысандарының құрылысы) және онымен байланысты кәсіпорындарды (кәдесыйлар өндірісі, туристік жабдықтар шығару) бөліп көрсетеді. Осы іс-шара шеңберінде Еланда шатқал орталығы бар муниципалды туристік-рекреациялық аймақты дамыту басталды, айна ауданы 2 га су қоймасы салынды, демалу және туризм инфрақұрылымы, тау шаңғысы спорты, қонақ үйлер, кемпингтер және ат спорты базасын дамыту жоспарлануда. Дамыған инфрақұрылымы бар жыл бойғы туристі-спорттық орталық құру жоспарлануда: көтергіштер желісі, ат спорты және таулы велосипед жолдарының құрылысы жоспарлануда. Қаланы қоршап тұрған таулардың шыңында демалуға арналған орындары бар бақылау алаңшаларын салу жоспарланған. Болашақта Тоғай тауынан Комсомольская тауына дейін аспалы жол салу, тау шаңғысы жолдарын жасанды қар тазартуға арналған жабдықтармен жабдықтау жоспарлануда. Туристі-рекреациялық аймақ нысандарының құрылысы аяқталғаннан кейін олардың қуаттылығы бір уақытта кем дегенде 10 мың адамды құрайды. 2011 жылы туристер мен демалушылардың саны 2010 жылмен салыстырғанда 20% өсті, туристік ағынның өсу мүмкіндігі жылына 2,4 млн адамға дейін – 2,5 есеге өсті, бұл Алтай республикасының тұрғындарынан 10 есе көп. 2011 жылдың қараша айында ұзақ қайта жаңартудан кейін Таулы Алтай әуежайы ашылды, бұл қаланы туристер мен демалушылар үшін қол жетімді етті. Көптеген жылдар бойы Бийск-Таулы Алтай теміржол желісін салу туралы мәселе талқылануда. 2012 жылы қалада 38,3 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді (жеті көпқабатты үй және 531 жеке тұрғын үй). 2010–2011 жылдары екі он қабатты тұрғын үй бой көтерді, соңғы жылдары 500 орындық бірнеше балабақша ашылды. 2008 жылдан бастап қарқынды газдандыру жүргізілді, 70 км-ден астам жоғары, орта және төмен қысымды желілер салынды. 36 қазандық табиғи газға көшірілді. 2012 жылы жалпы қуаты 32,4 МВт болатын төрт коммуналдық қазандық пайдалануға берілді. Жұмыстың құны 138 миллионнан астам рублді құрады. Қалада 30 қонақ үй мен 14 туристік кәсіпорын жұмыс істеуде. Туризмнің дамуын қолдау мақсатында дәрілік техникалық шикізатты қайта өңдейтін, марал мүйізін қайта өңдейтін, балды қайта өңдейтін, ағашты қалдықсыз терең қайта өңдейтін, оның ішінде ағаш өңдеу қалдықтарынан алынған отын брикеттері, кәдесыйлар өндірісіне, Алтай Республикасында өндірілген шикізат негізінде құрылыс материалдарының жаңа түрлерін өндіруге арналған, оның ішінде темірбетон бұйымдары зауытында керамзит өндірісін бастауды қайта құруын қолдау жоспарлануда. 2011 жылы Таулы Алтай Бүкілресейлік «Таза қала-2011» байқауының алтын медалін, 2012 жылы - халықаралық экологтардың Global Brando Award және «Ең таза Ресей қаласы» Бүкілресейлік конкурсында орта муниципалитеттер арасында бірінші орынды иеленді. === Көлік === 1935 жылы Маймада шағын аэродром салынды, одан бірінші «AIR-6» жолаушылар ұшағы көтерілді, бортында 2 жолаушы болды. Алғашқы жолаушы әуе компаниясы Ойрат-Тура – Барнаул – Новосібір бағытында қызмет етті. Әуе қозғалысы бүгінде Таулы Алтай әуежайы арқылы жүзеге асырылады. 2011 жылы ұзақ уақыттық үзілістен кейін әуежай қайта жаңартылып, қайта ашылды<ref>{{cite web|url=http://www.ga-airport.ru/|title=Аэропорт Горно-Алтайск|author=|website=http://www.ga-airport.ru/|date=|publisher=|accessdate=2019-02-27}}</ref>. 2020 жылдан бастап әуежай тек ішкі рейстерге дерлік, атап айтқанда, Мәскеуге қызмет етеді. Таулы Алтайдағы негізгі жолаушылар көлігі - автобустар. Тұрақты жолаушылар тасымалының қолданыстағы желісіне қалалық және қала маңы байланысының 36 бағыты кіреді<ref>{{cite web|url=http://respublika-altay.ru/spr/pas-transport.html|deadlink=yes|title=Пассажирский транспорт Горно-Алтайск|author=|website=http://respublika-altay.ru/|date=|publisher=|accessdate=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817181434/http://respublika-altay.ru/spr/pas-transport.html|archivedate=2018-08-17}}</ref>. Негізінен қалаға Павловск автобус зауыты шығарған автобустар қызмет көрсетеді. Ең жақын теміржол вокзалы – Бийск қаласында, Таулы Алтай қаласынан 100 км жерде. == Білім және ғылым == Қалада [[Таулы Алтай мемлекеттік университеті]] жұмыс істейді. Оның құрамына 7 факультет пен колледж кіреді. Кәсіби білім беру ұйымдарының қатарында Таулы Алтай мемлекеттік университетінің жанындағы ауылшаруашылық колледжі, политехникалық колледж, мұғалімдер даярлайтын колледж, медициналық колледж, мәдениет және өнер колледжі және т.б<ref>{{cite web|url=http://www.gasu.ru/|title=Горно-Алтайский государственный университет|author=|website=http://www.gasu.ru/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27}}</ref>. Ғылым саласында Таулы Алтай мемлекеттік университеті мен В.И. С.Суразакова ат. алтайтану Институты жұмыс істейді. Ресей ғылым академиясының Сібір бөлімін ұсынатын ұйымдар да бар: РҒА СБ СЭМИ Таулы Алтай филиалы, Таулы Алтай ғылыми-зерттеу ауылшаруашылық институты, Таулы Алтай ботаникалық бағы (РҒА СБ ОСББ филиалы)<ref>{{cite web|url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D0%B4-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%A6%D0%A1%D0%91%D0%A1-%D0%A1%D0%9E-%D0%A0%D0%90%D0%9D|title=Горно-Алтайский ботанический сад (филиал ЦСБС СО РАН)|author=|website=http://oopt.aari.ru/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27}}</ref>. == Мәдениет == 1936 жылы сәуірде Ойрат облыстық атқару комитетінің ұлттық театр студиясын құру туралы қаулысына қол қойылды, ол кейіннен «П.В.Кучияк атындағы ұлттық драма театрына» айналды. Көптеген қайта құрулардан кейін [[Павел Васильевич Кучияк|П.В.Кучияк]] атындағы Алтай республикасының облыстық драма ұлттық театры атауын алды (1971 жылы 17 тамызда ашылды). 1977 жылы труппа жаңа ғимаратқа көшті. 2008 жылы театрға алғашқы алтайлық драматург – Павел Васильевич Кучияктың есімі берілді. 32 жыл ішінде 182-ден астам спектаклдер қойылды, олардың арасында орыс және шетелдік классиктердің шығармалары негізінде қойылымдар болды. Театрдың басты ерекшелігі – оның өзіндік ерекшелігі. Алтайды мекендеген халықтардың тілі мен әдет-ғұрпын сақтауға тырысып, спектаклдер алтайлық авторлардың шығармалары негізінде қойылған. Театр Алтай халқының салт-дәстүрі мен тілін сақтауда ерекше рөл атқарады. Қойылымдардың негізін қалайтын драмалық шығармалар алтайлықтардың ұлттық ерекшелігін ескереді. Ертегілер театр қойылымдарында маңызды рөл атқарады, олардың көпшілігі ойрат эпосы негізінде жазылған. [[Андрей Викторович Анохин|А.В.Анохин]] атындағы Алтай Республикасының Ұлттық мұражайы, онда [[Үкек Үстірті|Үкек үстіртінен]] алып келінген [[Алтай ханшайымы|Алтай ханшайымының]] мумиясы орналасқан. «Мемлекеттік филармония» РА автономды мекемесі 1986 жылдан бастап жұмыс істейді. Филармония жұмысының басталуы шығармашылық топтардың концерттік қызметі болып саналады. Ол 1962 жылдан бастап, Таулы Алтай облыстық атқару комитеті облыстық ұлттық концерттік топ құру туралы шешім қабылдағаннан бастап жұмыс істейді. [[Михаил Васильевич Чевалков|М.В.Чевалков]] атындағы Алтай Республикасының Ұлттық кітапханасы. Қалалық мәдениет үйі, онда «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декадент», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз» шығармашылық ұжымдар жұмыс істейді. [[Масленица]], [[Наурыз мейрамы|Наурыз]], [[Цаган Сар|Чага-Байрам]] ұлттық мерекелері үнемі өткізіліп тұрады. Соңғы «Ел-Ойын» мерекесі 2013 жылдың ақпанынан бастап республикалық мереке мәртебесін алды. Қалада бес кітапхана бар: үш қалалық және екі республикалық. == Діні == Православие шіркеулері бар: Покровский, Свято-Макарьевский (қаланың басты ғибадатханасы), Серафима Саровского және Преображенский (1990 жылы 25 қазанда дәріптелген), Пресвятой Богородицы Одигитрия иконы ескі сенімдік ғибадатхана, медреселі мешіт және буддалық дацан (2003 ж. шілдеде салына басталды, 2010 ж. ашылды). == Теле-радио хабарларын тарату == ;Теледидар * ФГУП ВГТРК ГТРК «Горный Алтай» * 4 МВ «Первый канал»; * 7 МВ «Россия 1» / «ГТРК Горный Алтай»; * 8 МВ «НТВ»; * 11 МВ «ТНТ»; * 24 ДМВ Ресейдегі алғашқы сандық теледидарлық мультиплекс; * 26 ДМВ «Россия К»; * 28 ДМВ «Пятый канал»; * 31 ДМВ «Матч ТВ»; * 32 ДМВ Ресейдегі екінші сандық теледидарлық мультиплекс; ;Радиохабар * 67,22 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»; * 100,6 МГц «Радио Искатель»; * 102,2 МГц «Радио Дача» * 102,8 МГц «Авторадио»; * 103,4 МГц «Дорожное радио»; * 104,2 МГц «Радио Маяк» * 105,0 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»; * 105,5 МГц «Радио Пи FM»; * 106,0 МГц «DFM» * 106,4 МГц «Европа Плюс». == Көрікті жерлері == * Комсомольская тауындағы таушаңғы көтергіш және жол. * Тоғай тауындағы таушаңғы көтергіш және жол.. * Ежелгі адамның Ұлаладағы тұрағы. * А.С.Пушкин ескерткіші. * А.В.Анохин ат. Республикалық өлкетану мұражайы.. * Қалалық мәдениет және демалыс саябағы. * «Жеңіс саябағы» мемориалды кешені. * Таулы Алтайдағы Свято-Макариевский ғибадатханасы. * Николая Чудотворца Мирликийского есіміндегі ғибадатхана. == Тағы қараңыз == * [[Тоғай (тау)]] * [[Таулы Алтай мемлекеттік университеті]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей республикаларының астаналары]] [[Санат:Таулы Алтай]] p5bta11p8uysc9xbyyxn2ts16l7nrrj 0 656845 3653459 3648166 2026-09-11T12:20:43Z ~2026-49148-56 185558 3653459 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.03.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі. Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2023 жылдың 28 наурызынан VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.<ref><nowiki>https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920</nowiki></ref> == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты. 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. 2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2026 - ІІІ дәрежелі "Барыс" ордені. *2022 - "Парасат" ордені. *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] b5jbmikq8xgky4qtv00ymph1ankvxt6 0 657256 3653462 3537985 2026-09-11T12:28:58Z Makenzis 71333 3653462 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = «Интер (Бисау)» | құрылған = 1971 | стадионы = «Поадру ди Руртеш»<br/> [[Бисау]] | сыйымдылығы = 5 000 | жарыс = Ұлттық чемпионат | маусым = 2025/26 | орын = 8-орын | pattern_la1 = _nig06h | pattern_b1 = _pana1314h | pattern_ra1 = _nig06h | pattern_sh1 = _ger16h | pattern_so1 = _rmcf1415t | leftarm1 = FE1927 | body1 = FE1927 | rightarm1 = FE1927 | shorts1 = FE1927 | socks1 = FE1927 | pattern_la2 = _nig14a | pattern_b2 = _nig14a | pattern_ra2 = _nig14a | pattern_sh2 = _nig14a | pattern_so2 = _nig10a | leftarm2 = FEFEFE | body2 = FEFEFE | rightarm2 = FEFEFE | shorts2 = FEFEFE | socks2 = FEFEFE }} '''Интер Бисау футбол клубы''' ({{lang-pt|União Desportiva Internacional de Bissau}})&nbsp;— [[Гвинея-Бисау|Гвинея-Бисаудың]] [[Бисау]] қаласындағы футбол клубы. 1971 жылы құрылған. == Жетістіктері == === Гвинея чемпионаты: === * Чемпион (3): 1976, 1985, 2003 * 2 орын (2): 1988, 1992 * 3 орын (2): 2000, 2002 === Гвинея Бисау кубогы: === * Жеңімпаз (7): 1977, 1983, 1984, 1985, 1988, 1996, 2024. == Сілтемелер == * http://www.worldfootball.net/teams/ud-internacional/1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201211338/http://www.worldfootball.net/teams/ud-internacional/1/ |date=2016-12-01 }} [[Санат:Гвинея-Бисау футбол клубтары]] 3r934fexzdfsib3li0mzj2xppdmgo30 0 658229 3653673 3528249 2026-09-12T07:01:12Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653673 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Төрткөл |шынайы атауы = {{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}} <br /> {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Здание Администрации района.jpg | photo2a = Город Турткуль. Мечеть.jpg | photo3a = | photo3c = | photo4a = | photo4c = | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 61|lon_min = 00|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Республика |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = Қарақалпақстан |аудан түрі = Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі{{!}}Түмен |ауданы = Төрткөл ауданы |кестедегі аудан = Төрткөл ауданы |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1920 дейін — ''Петроалександровск'' |статус алуы = 1873 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 66 365 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = To‘rtko‘l |сайты = |сайт тілі = }} '''Төрткөл''' ({{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}}; {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}}) — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] қала ([[Өзбекстан]]), [[Төрткөл ауданы|Төрткөл ауданының]] (түмен) әкімшілік орталығы. == Географиялық орны == Төрткүл (өзбек тілінде «төрт көл» дегенді білдіреді) Тұран ойпатының ішінде, [[Әмудария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Шығысқа қарай бір-екі шақырым жерде құнарлы өзен аңғары кенеттен Қарақұм құмдарымен алмасады. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Төрткөл — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 37-орында және өз аймағында ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 8852 орын. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Ханқа]] (20 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (25 км), [[Хазарасп]] (27 км), [[Үргеніш]] (31 км), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (32 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (42 км), [[Пітнақ]] (46 км), [[Газошақ]] (53 км, [[Түрікменстан]]), [[Хиуа]] (56 км), [[Гүрлен]] (59 км), [[Шауат]] (59 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (99 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Tortkol&id=35546|title=Төрткөл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Тарихы == 1873 жылы [[Әмудария|Әмударияның]] оң жағалауының [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығынан]] Ресейге ауысуымен Төрткөл хиуа бекінісі орнында [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Сырдария облысы|Сырдария облысының]] бөлігі ретінде Петроалександровск қаласы (бастапқыда Петро-Александровское бекінісі) құрылды. Петро-Александровское бекінісі Түркістан әскери округінің Әмудария бөлімі бастығының резиденциясы атанды, ол Хиуа ханымен Әмударияның Хиуа жағасында арақ өндіруге тыйым салу және Ресей жағына контрабанда түрінде жеткізу<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html Хиуада арақ өсіру туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223132122/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html |date=2020-02-23 }}. Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 4 қараша 1874 жылы, № 420.</ref>, сондай-ақ, мал ұрлығы үшін өзеннен өткен ұрыларды іздеу және жазалау сияқты мәселелер бойынша хат алмасып тұрды<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html Түрікмендердің қарақалпақ меншігін ұрлауы туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228184651/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html |date=2019-12-28 }} Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 28 қараша 1874 жылы, № 3579.</ref>. Петроалександровск уездік қалашығының елтаңбасы 1909 жылы 21 сәуірде Сырдария облысының басқа елтаңбаларымен бірге бекітілді. Төрткүлге Орал ескі сену казактары қоныстанды. Діни нанымдарына байланысты әскери қызметтен бас тартқан олар Әмудария аймағына жер аударылды. Төрткүлде ескі діндарлар өздерінің мәдени орталығын құрды, бұл қала келбетінен көрінеді. Революцияға дейінгі уақытта бұл шағын шіркеулері бар, бақтармен қоршалған тыныш қала болды. Жергілікті тағамдар халықаралық байқауларда көрсетілді. 1917-1920 жылдар аралығында қайтадан тәуелсіз Хиуа мемлекетінің құрамына енді. [[1920 жыл|1920 жылы]] Петроалександровск Төрткөл болып өзгертілді. 1925-1932 жылдары Қарақалпақ АКСР-нің астанасы болды. [[1949 жыл|1949 жылы]] жағалауын су шаюына байланысты қала көшірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2641-Turtkul.html|title=Өзбекстан. Қарақалпақстан. Төрткөл ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мақта өңдеу зауыты, «Төрткүлтекстиль», темір-бетон зауыты, асфальт-бетон зауыттары жұмыс жасайды. Мұнда банк колледжі, индустриалды-педагогикалық колледжі, медициналық колледж, ауыл шаруашылығы колледжі, өнеркәсіпті-көлік колледжі, Төрткөл академиялық лицейі бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] [[Санат:Төрткөл ауданындағы елді мекендер]] [[Санат:Ресей әскери бекіністері]] dsu7v9u6dciy4n3l6axkagej9hbgfrb 3653674 3653673 2026-09-12T07:06:11Z Орел Карл 81620 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ 3653674 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Төрткөл |шынайы атауы = {{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}} <br /> {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Здание Администрации района.jpg | photo2a = Город Турткуль. Мечеть.jpg | photo3a = | photo3c = | photo4a = | photo4c = | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 61|lon_min = 00|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Республика |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = Қарақалпақстан |аудан түрі = Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі{{!}}Түмен |ауданы = Төрткөл ауданы |кестедегі аудан = Төрткөл ауданы |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1920 дейін — ''Петроалександровск'' |статус алуы = 1873 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 66 365 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = To‘rtko‘l |сайты = |сайт тілі = }} '''Төрткөл''' ({{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}}; {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}}) — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] қала ([[Өзбекстан]]), [[Төрткөл ауданы|Төрткөл ауданының]] (түмен) әкімшілік орталығы. == Географиялық орны == Төрткүл (өзбек тілінде «төрт көл» дегенді білдіреді) Тұран ойпатының ішінде, [[Әмудария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Шығысқа қарай бір-екі шақырым жерде құнарлы өзен аңғары кенеттен Қарақұм құмдарымен алмасады. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Төрткөл — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 37-орында және өз аймағында ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 8852 орын. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Ханқа]] (20 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (25 км), [[Хазарасп]] (27 км), [[Үргеніш]] (31 км), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (32 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (42 км), [[Пітнақ]] (46 км), [[Газошақ]] (53 км, [[Түрікменстан]]), [[Хиуа]] (56 км), [[Гүрлен]] (59 км), [[Шауат]] (59 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (99 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Tortkol&id=35546|title=Төрткөл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Тарихы == 1873 жылы [[Әмудария|Әмударияның]] оң жағалауының [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығынан]] Ресейге ауысуымен Төрткөл хиуа бекінісі орнында [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Сырдария облысы|Сырдария облысының]] бөлігі ретінде Петроалександровск қаласы (бастапқыда Петро-Александровское бекінісі) құрылды. Петро-Александровское бекінісі Түркістан әскери округінің Әмудария бөлімі бастығының резиденциясы атанды, ол Хиуа ханымен Әмударияның Хиуа жағасында арақ өндіруге тыйым салу және Ресей жағына контрабанда түрінде жеткізу<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html Хиуада арақ өсіру туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223132122/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html |date=2020-02-23 }}. Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 4 қараша 1874 жылы, № 420.</ref>, сондай-ақ, мал ұрлығы үшін өзеннен өткен ұрыларды іздеу және жазалау сияқты мәселелер бойынша хат алмасып тұрды<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html Түрікмендердің қарақалпақ меншігін ұрлауы туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228184651/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html |date=2019-12-28 }} Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 28 қараша 1874 жылы, № 3579.</ref>. Петроалександровск уездік қалашығының елтаңбасы 1909 жылы 21 сәуірде Сырдария облысының басқа елтаңбаларымен бірге бекітілді. Төрткүлге Орал ескі сену казактары қоныстанды. Діни нанымдарына байланысты әскери қызметтен бас тартқан олар Әмудария аймағына жер аударылды. Төрткүлде ескі діндарлар өздерінің мәдени орталығын құрды, бұл қала келбетінен көрінеді. Революцияға дейінгі уақытта бұл шағын шіркеулері бар, бақтармен қоршалған тыныш қала болды. Жергілікті тағамдар халықаралық байқауларда көрсетілді. 1917-1920 жылдар аралығында қайтадан тәуелсіз Хиуа мемлекетінің құрамына енді. [[1920 жыл|1920 жылы]] Петроалександровск Төрткөл болып өзгертілді. 1925-1932 жылдары Қарақалпақ АКСР-нің астанасы болды. [[1949 жыл|1949 жылы]] жағалауын су шаюына байланысты қала көшірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2641-Turtkul.html|title=Өзбекстан. Қарақалпақстан. Төрткөл ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Әлеуметтік-экономикалық ахуалы == Қазіргі уақытта Төрткөл — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] ірі қалалардың бірі. Қаланың өз телеарнасы (TTV) бар. Әуежай 2000 жылға дейін жұмыс істеді. Негізінен Өзбекстан ішіндегі әуе рейстері жүзеге асырылды (Ташкент — Төрткөл — Ташкент бағыты бойынша). 1996 жылы «Төрткөл» теміржол станциясы салынды. Бұған дейін теміржол тасымалы Түрікменстан аумағы және Хорезм арқылы жүзеге асырылатын. 2010 жылдың жазында ірі азық-түлік және киім-кешек базары ашылды. Қалада мақта өңдеу фабрикасы — «Төрткөлтекстиль», темірбетон бұйымдары зауыты және асфальт-бетон зауыты жұмыс істейді. Кеңес дәуірінде қалада «Төрткөлші» футбол клубы орналасқан. == Білім беру == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] [[Санат:Төрткөл ауданындағы елді мекендер]] [[Санат:Ресей әскери бекіністері]] jeonr7wjspthigxwgz6ep2ifc25yf3k 3653675 3653674 2026-09-12T07:06:43Z Орел Карл 81620 /* Әлеуметтік-экономикалық ахуалы */ 3653675 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Төрткөл |шынайы атауы = {{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}} <br /> {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Здание Администрации района.jpg | photo2a = Город Турткуль. Мечеть.jpg | photo3a = | photo3c = | photo4a = | photo4c = | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 61|lon_min = 00|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Республика |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = Қарақалпақстан |аудан түрі = Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі{{!}}Түмен |ауданы = Төрткөл ауданы |кестедегі аудан = Төрткөл ауданы |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1920 дейін — ''Петроалександровск'' |статус алуы = 1873 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 66 365 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = To‘rtko‘l |сайты = |сайт тілі = }} '''Төрткөл''' ({{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}}; {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}}) — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] қала ([[Өзбекстан]]), [[Төрткөл ауданы|Төрткөл ауданының]] (түмен) әкімшілік орталығы. == Географиялық орны == Төрткүл (өзбек тілінде «төрт көл» дегенді білдіреді) Тұран ойпатының ішінде, [[Әмудария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Шығысқа қарай бір-екі шақырым жерде құнарлы өзен аңғары кенеттен Қарақұм құмдарымен алмасады. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Төрткөл — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 37-орында және өз аймағында ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 8852 орын. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Ханқа]] (20 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (25 км), [[Хазарасп]] (27 км), [[Үргеніш]] (31 км), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (32 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (42 км), [[Пітнақ]] (46 км), [[Газошақ]] (53 км, [[Түрікменстан]]), [[Хиуа]] (56 км), [[Гүрлен]] (59 км), [[Шауат]] (59 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (99 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Tortkol&id=35546|title=Төрткөл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Тарихы == 1873 жылы [[Әмудария|Әмударияның]] оң жағалауының [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығынан]] Ресейге ауысуымен Төрткөл хиуа бекінісі орнында [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Сырдария облысы|Сырдария облысының]] бөлігі ретінде Петроалександровск қаласы (бастапқыда Петро-Александровское бекінісі) құрылды. Петро-Александровское бекінісі Түркістан әскери округінің Әмудария бөлімі бастығының резиденциясы атанды, ол Хиуа ханымен Әмударияның Хиуа жағасында арақ өндіруге тыйым салу және Ресей жағына контрабанда түрінде жеткізу<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html Хиуада арақ өсіру туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223132122/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html |date=2020-02-23 }}. Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 4 қараша 1874 жылы, № 420.</ref>, сондай-ақ, мал ұрлығы үшін өзеннен өткен ұрыларды іздеу және жазалау сияқты мәселелер бойынша хат алмасып тұрды<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html Түрікмендердің қарақалпақ меншігін ұрлауы туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228184651/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html |date=2019-12-28 }} Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 28 қараша 1874 жылы, № 3579.</ref>. Петроалександровск уездік қалашығының елтаңбасы 1909 жылы 21 сәуірде Сырдария облысының басқа елтаңбаларымен бірге бекітілді. Төрткүлге Орал ескі сену казактары қоныстанды. Діни нанымдарына байланысты әскери қызметтен бас тартқан олар Әмудария аймағына жер аударылды. Төрткүлде ескі діндарлар өздерінің мәдени орталығын құрды, бұл қала келбетінен көрінеді. Революцияға дейінгі уақытта бұл шағын шіркеулері бар, бақтармен қоршалған тыныш қала болды. Жергілікті тағамдар халықаралық байқауларда көрсетілді. 1917-1920 жылдар аралығында қайтадан тәуелсіз Хиуа мемлекетінің құрамына енді. [[1920 жыл|1920 жылы]] Петроалександровск Төрткөл болып өзгертілді. 1925-1932 жылдары Қарақалпақ АКСР-нің астанасы болды. [[1949 жыл|1949 жылы]] жағалауын су шаюына байланысты қала көшірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2641-Turtkul.html|title=Өзбекстан. Қарақалпақстан. Төрткөл ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Әлеуметтік-экономикалық ахуалы == Қазіргі уақытта Төрткөл — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] ірі қалалардың бірі. Қаланың өз телеарнасы (TTV) бар. Әуежай 2000 жылға дейін жұмыс істеді. Негізінен [[Өзбекстан]] ішіндегі әуе рейстері жүзеге асырылды ([[Ташкент]] — Төрткөл — Ташкент бағыты бойынша). 1996 жылы «Төрткөл» теміржол станциясы салынды. Бұған дейін теміржол тасымалы [[Түрікменстан]] аумағы және Хорезм арқылы жүзеге асырылатын. 2010 жылдың жазында ірі азық-түлік және киім-кешек базары ашылды. Қалада мақта өңдеу фабрикасы — «Төрткөлтекстиль», темірбетон бұйымдары зауыты және асфальт-бетон зауыты жұмыс істейді. Кеңес дәуірінде қалада «Төрткөлші» футбол клубы орналасқан. == Білім беру == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] [[Санат:Төрткөл ауданындағы елді мекендер]] [[Санат:Ресей әскери бекіністері]] fym2krdgxgl93kk2eyiv5hosykyv3gq 3653676 3653675 2026-09-12T07:08:01Z Орел Карл 81620 /* Білім беру */ 3653676 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Төрткөл |шынайы атауы = {{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}} <br /> {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Здание Администрации района.jpg | photo2a = Город Турткуль. Мечеть.jpg | photo3a = | photo3c = | photo4a = | photo4c = | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 61|lon_min = 00|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Республика |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = Қарақалпақстан |аудан түрі = Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі{{!}}Түмен |ауданы = Төрткөл ауданы |кестедегі аудан = Төрткөл ауданы |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1920 дейін — ''Петроалександровск'' |статус алуы = 1873 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 66 365 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = To‘rtko‘l |сайты = |сайт тілі = }} '''Төрткөл''' ({{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}}; {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}}) — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] қала ([[Өзбекстан]]), [[Төрткөл ауданы|Төрткөл ауданының]] (түмен) әкімшілік орталығы. == Географиялық орны == Төрткүл (өзбек тілінде «төрт көл» дегенді білдіреді) Тұран ойпатының ішінде, [[Әмудария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Шығысқа қарай бір-екі шақырым жерде құнарлы өзен аңғары кенеттен Қарақұм құмдарымен алмасады. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Төрткөл — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 37-орында және өз аймағында ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 8852 орын. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Ханқа]] (20 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (25 км), [[Хазарасп]] (27 км), [[Үргеніш]] (31 км), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (32 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (42 км), [[Пітнақ]] (46 км), [[Газошақ]] (53 км, [[Түрікменстан]]), [[Хиуа]] (56 км), [[Гүрлен]] (59 км), [[Шауат]] (59 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (99 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Tortkol&id=35546|title=Төрткөл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Тарихы == 1873 жылы [[Әмудария|Әмударияның]] оң жағалауының [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығынан]] Ресейге ауысуымен Төрткөл хиуа бекінісі орнында [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Сырдария облысы|Сырдария облысының]] бөлігі ретінде Петроалександровск қаласы (бастапқыда Петро-Александровское бекінісі) құрылды. Петро-Александровское бекінісі Түркістан әскери округінің Әмудария бөлімі бастығының резиденциясы атанды, ол Хиуа ханымен Әмударияның Хиуа жағасында арақ өндіруге тыйым салу және Ресей жағына контрабанда түрінде жеткізу<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html Хиуада арақ өсіру туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223132122/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html |date=2020-02-23 }}. Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 4 қараша 1874 жылы, № 420.</ref>, сондай-ақ, мал ұрлығы үшін өзеннен өткен ұрыларды іздеу және жазалау сияқты мәселелер бойынша хат алмасып тұрды<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html Түрікмендердің қарақалпақ меншігін ұрлауы туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228184651/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html |date=2019-12-28 }} Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 28 қараша 1874 жылы, № 3579.</ref>. Петроалександровск уездік қалашығының елтаңбасы 1909 жылы 21 сәуірде Сырдария облысының басқа елтаңбаларымен бірге бекітілді. Төрткүлге Орал ескі сену казактары қоныстанды. Діни нанымдарына байланысты әскери қызметтен бас тартқан олар Әмудария аймағына жер аударылды. Төрткүлде ескі діндарлар өздерінің мәдени орталығын құрды, бұл қала келбетінен көрінеді. Революцияға дейінгі уақытта бұл шағын шіркеулері бар, бақтармен қоршалған тыныш қала болды. Жергілікті тағамдар халықаралық байқауларда көрсетілді. 1917-1920 жылдар аралығында қайтадан тәуелсіз Хиуа мемлекетінің құрамына енді. [[1920 жыл|1920 жылы]] Петроалександровск Төрткөл болып өзгертілді. 1925-1932 жылдары Қарақалпақ АКСР-нің астанасы болды. [[1949 жыл|1949 жылы]] жағалауын су шаюына байланысты қала көшірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2641-Turtkul.html|title=Өзбекстан. Қарақалпақстан. Төрткөл ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Әлеуметтік-экономикалық ахуалы == Қазіргі уақытта Төрткөл — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] ірі қалалардың бірі. Қаланың өз телеарнасы (TTV) бар. Әуежай 2000 жылға дейін жұмыс істеді. Негізінен [[Өзбекстан]] ішіндегі әуе рейстері жүзеге асырылды ([[Ташкент]] — Төрткөл — Ташкент бағыты бойынша). 1996 жылы «Төрткөл» теміржол станциясы салынды. Бұған дейін теміржол тасымалы [[Түрікменстан]] аумағы және Хорезм арқылы жүзеге асырылатын. 2010 жылдың жазында ірі азық-түлік және киім-кешек базары ашылды. Қалада мақта өңдеу фабрикасы — «Төрткөлтекстиль», темірбетон бұйымдары зауыты және асфальт-бетон зауыты жұмыс істейді. Кеңес дәуірінде қалада «Төрткөлші» футбол клубы орналасқан. == Білім беру == Төрткөл ауданында 5 колледж және академиялық лицей болған: # Төрткөл банк колледжі, # Төрткөл индустриялық-педагогикалық колледжі, # Төрткөл медициналық колледжі, # Төрткөл ауыл шаруашылығы колледжі, # Төрткөл өнеркәсіптік-көлік колледжі, # Төрткөл академиялық лицейі. 2021 жылы колледждер арнайы мектептер болып қайта аталды. Төрткөл банк колледжінің орнына Ташкент экономикалық университетінің Төрткөл филиалы ашылды. Төрткөл ауыл шаруашылығы колледжінің орнына Ташкент гуманитарлық ғылымдар университетінің Төрткөл филиалы ашылды. Төрткөл академиялық лицейінің орнына Төрткөл ауданының мамандандырылған мектебі ашылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] [[Санат:Төрткөл ауданындағы елді мекендер]] [[Санат:Ресей әскери бекіністері]] cb698tiwq7el692436uurb0tcvfln42 3653677 3653676 2026-09-12T07:08:39Z Орел Карл 81620 /* Білім беру */ 3653677 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Төрткөл |шынайы атауы = {{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}} <br /> {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Здание Администрации района.jpg | photo2a = Город Турткуль. Мечеть.jpg | photo3a = | photo3c = | photo4a = | photo4c = | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 61|lon_min = 00|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Республика |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = Қарақалпақстан |аудан түрі = Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі{{!}}Түмен |ауданы = Төрткөл ауданы |кестедегі аудан = Төрткөл ауданы |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1920 дейін — ''Петроалександровск'' |статус алуы = 1873 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 66 365 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = To‘rtko‘l |сайты = |сайт тілі = }} '''Төрткөл''' ({{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}}; {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}}) — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] қала ([[Өзбекстан]]), [[Төрткөл ауданы|Төрткөл ауданының]] (түмен) әкімшілік орталығы. == Географиялық орны == Төрткүл (өзбек тілінде «төрт көл» дегенді білдіреді) Тұран ойпатының ішінде, [[Әмудария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Шығысқа қарай бір-екі шақырым жерде құнарлы өзен аңғары кенеттен Қарақұм құмдарымен алмасады. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Төрткөл — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 37-орында және өз аймағында ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 8852 орын. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Ханқа]] (20 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (25 км), [[Хазарасп]] (27 км), [[Үргеніш]] (31 км), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (32 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (42 км), [[Пітнақ]] (46 км), [[Газошақ]] (53 км, [[Түрікменстан]]), [[Хиуа]] (56 км), [[Гүрлен]] (59 км), [[Шауат]] (59 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (99 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Tortkol&id=35546|title=Төрткөл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Тарихы == 1873 жылы [[Әмудария|Әмударияның]] оң жағалауының [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығынан]] Ресейге ауысуымен Төрткөл хиуа бекінісі орнында [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Сырдария облысы|Сырдария облысының]] бөлігі ретінде Петроалександровск қаласы (бастапқыда Петро-Александровское бекінісі) құрылды. Петро-Александровское бекінісі Түркістан әскери округінің Әмудария бөлімі бастығының резиденциясы атанды, ол Хиуа ханымен Әмударияның Хиуа жағасында арақ өндіруге тыйым салу және Ресей жағына контрабанда түрінде жеткізу<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html Хиуада арақ өсіру туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223132122/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html |date=2020-02-23 }}. Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 4 қараша 1874 жылы, № 420.</ref>, сондай-ақ, мал ұрлығы үшін өзеннен өткен ұрыларды іздеу және жазалау сияқты мәселелер бойынша хат алмасып тұрды<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html Түрікмендердің қарақалпақ меншігін ұрлауы туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228184651/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html |date=2019-12-28 }} Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 28 қараша 1874 жылы, № 3579.</ref>. Петроалександровск уездік қалашығының елтаңбасы 1909 жылы 21 сәуірде Сырдария облысының басқа елтаңбаларымен бірге бекітілді. Төрткүлге Орал ескі сену казактары қоныстанды. Діни нанымдарына байланысты әскери қызметтен бас тартқан олар Әмудария аймағына жер аударылды. Төрткүлде ескі діндарлар өздерінің мәдени орталығын құрды, бұл қала келбетінен көрінеді. Революцияға дейінгі уақытта бұл шағын шіркеулері бар, бақтармен қоршалған тыныш қала болды. Жергілікті тағамдар халықаралық байқауларда көрсетілді. 1917-1920 жылдар аралығында қайтадан тәуелсіз Хиуа мемлекетінің құрамына енді. [[1920 жыл|1920 жылы]] Петроалександровск Төрткөл болып өзгертілді. 1925-1932 жылдары Қарақалпақ АКСР-нің астанасы болды. [[1949 жыл|1949 жылы]] жағалауын су шаюына байланысты қала көшірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2641-Turtkul.html|title=Өзбекстан. Қарақалпақстан. Төрткөл ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Әлеуметтік-экономикалық ахуалы == Қазіргі уақытта Төрткөл — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] ірі қалалардың бірі. Қаланың өз телеарнасы (TTV) бар. Әуежай 2000 жылға дейін жұмыс істеді. Негізінен [[Өзбекстан]] ішіндегі әуе рейстері жүзеге асырылды ([[Ташкент]] — Төрткөл — Ташкент бағыты бойынша). 1996 жылы «Төрткөл» теміржол станциясы салынды. Бұған дейін теміржол тасымалы [[Түрікменстан]] аумағы және Хорезм арқылы жүзеге асырылатын. 2010 жылдың жазында ірі азық-түлік және киім-кешек базары ашылды. Қалада мақта өңдеу фабрикасы — «Төрткөлтекстиль», темірбетон бұйымдары зауыты және асфальт-бетон зауыты жұмыс істейді. Кеңес дәуірінде қалада «Төрткөлші» футбол клубы орналасқан. == Білім беру == [[Төрткөл ауданы|Төрткөл ауданынд]]а 5 колледж және академиялық лицей болған: # Төрткөл банк колледжі, # Төрткөл индустриялық-педагогикалық колледжі, # Төрткөл медициналық колледжі, # Төрткөл ауыл шаруашылығы колледжі, # Төрткөл өнеркәсіптік-көлік колледжі, # Төрткөл академиялық лицейі. 2021 жылы колледждер арнайы мектептер болып қайта аталды. Төрткөл банк колледжінің орнына Ташкент экономикалық университетінің Төрткөл филиалы ашылды. Төрткөл ауыл шаруашылығы колледжінің орнына Ташкент гуманитарлық ғылымдар университетінің Төрткөл филиалы ашылды. Төрткөл академиялық лицейінің орнына Төрткөл ауданының мамандандырылған мектебі ашылды. == Климаты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] [[Санат:Төрткөл ауданындағы елді мекендер]] [[Санат:Ресей әскери бекіністері]] itbtl4v0pqjvmcrjm55d5z26wakta64 3653678 3653677 2026-09-12T07:09:46Z Орел Карл 81620 /* Климаты */ 3653678 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Төрткөл |шынайы атауы = {{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}} <br /> {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Здание Администрации района.jpg | photo2a = Город Турткуль. Мечеть.jpg | photo3a = | photo3c = | photo4a = | photo4c = | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 61|lon_min = 00|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Республика |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = Қарақалпақстан |аудан түрі = Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі{{!}}Түмен |ауданы = Төрткөл ауданы |кестедегі аудан = Төрткөл ауданы |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1920 дейін — ''Петроалександровск'' |статус алуы = 1873 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 85 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 66 365 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = To‘rtko‘l |сайты = |сайт тілі = }} '''Төрткөл''' ({{lang-kaa|Tórtkúl, Төрткүл}}; {{lang-uz|To‘rtko‘l, Тўрткўл}}) — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] қала ([[Өзбекстан]]), [[Төрткөл ауданы|Төрткөл ауданының]] (түмен) әкімшілік орталығы. == Географиялық орны == Төрткүл (өзбек тілінде «төрт көл» дегенді білдіреді) Тұран ойпатының ішінде, [[Әмудария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Шығысқа қарай бір-екі шақырым жерде құнарлы өзен аңғары кенеттен Қарақұм құмдарымен алмасады. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Төрткөл — шағын қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 37-орында және өз аймағында ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 8852 орын. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Ханқа]] (20 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (25 км), [[Хазарасп]] (27 км), [[Үргеніш]] (31 км), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (32 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (42 км), [[Пітнақ]] (46 км), [[Газошақ]] (53 км, [[Түрікменстан]]), [[Хиуа]] (56 км), [[Гүрлен]] (59 км), [[Шауат]] (59 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (99 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Tortkol&id=35546|title=Төрткөл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Тарихы == 1873 жылы [[Әмудария|Әмударияның]] оң жағалауының [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығынан]] Ресейге ауысуымен Төрткөл хиуа бекінісі орнында [[Ресей империясы|Ресей империясының]] [[Сырдария облысы|Сырдария облысының]] бөлігі ретінде Петроалександровск қаласы (бастапқыда Петро-Александровское бекінісі) құрылды. Петро-Александровское бекінісі Түркістан әскери округінің Әмудария бөлімі бастығының резиденциясы атанды, ол Хиуа ханымен Әмударияның Хиуа жағасында арақ өндіруге тыйым салу және Ресей жағына контрабанда түрінде жеткізу<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html Хиуада арақ өсіру туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223132122/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t756.html |date=2020-02-23 }}. Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 4 қараша 1874 жылы, № 420.</ref>, сондай-ақ, мал ұрлығы үшін өзеннен өткен ұрыларды іздеу және жазалау сияқты мәселелер бойынша хат алмасып тұрды<ref>[http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html Түрікмендердің қарақалпақ меншігін ұрлауы туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228184651/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t763.html |date=2019-12-28 }} Түркістан әскери округі Әмудария бөлімі бастығының Хиуа Ханына жазған хаты. 28 қараша 1874 жылы, № 3579.</ref>. Петроалександровск уездік қалашығының елтаңбасы 1909 жылы 21 сәуірде Сырдария облысының басқа елтаңбаларымен бірге бекітілді. Төрткүлге Орал ескі сену казактары қоныстанды. Діни нанымдарына байланысты әскери қызметтен бас тартқан олар Әмудария аймағына жер аударылды. Төрткүлде ескі діндарлар өздерінің мәдени орталығын құрды, бұл қала келбетінен көрінеді. Революцияға дейінгі уақытта бұл шағын шіркеулері бар, бақтармен қоршалған тыныш қала болды. Жергілікті тағамдар халықаралық байқауларда көрсетілді. 1917-1920 жылдар аралығында қайтадан тәуелсіз Хиуа мемлекетінің құрамына енді. [[1920 жыл|1920 жылы]] Петроалександровск Төрткөл болып өзгертілді. 1925-1932 жылдары Қарақалпақ АКСР-нің астанасы болды. [[1949 жыл|1949 жылы]] жағалауын су шаюына байланысты қала көшірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2641-Turtkul.html|title=Өзбекстан. Қарақалпақстан. Төрткөл ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> == Әлеуметтік-экономикалық ахуалы == Қазіргі уақытта Төрткөл — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] ірі қалалардың бірі. Қаланың өз телеарнасы (TTV) бар. Әуежай 2000 жылға дейін жұмыс істеді. Негізінен [[Өзбекстан]] ішіндегі әуе рейстері жүзеге асырылды ([[Ташкент]] — Төрткөл — Ташкент бағыты бойынша). 1996 жылы «Төрткөл» теміржол станциясы салынды. Бұған дейін теміржол тасымалы [[Түрікменстан]] аумағы және Хорезм арқылы жүзеге асырылатын. 2010 жылдың жазында ірі азық-түлік және киім-кешек базары ашылды. Қалада мақта өңдеу фабрикасы — «Төрткөлтекстиль», темірбетон бұйымдары зауыты және асфальт-бетон зауыты жұмыс істейді. Кеңес дәуірінде қалада «Төрткөлші» футбол клубы орналасқан. == Білім беру == [[Төрткөл ауданы|Төрткөл ауданынд]]а 5 колледж және академиялық лицей болған: # Төрткөл банк колледжі, # Төрткөл индустриялық-педагогикалық колледжі, # Төрткөл медициналық колледжі, # Төрткөл ауыл шаруашылығы колледжі, # Төрткөл өнеркәсіптік-көлік колледжі, # Төрткөл академиялық лицейі. 2021 жылы колледждер арнайы мектептер болып қайта аталды. Төрткөл банк колледжінің орнына Ташкент экономикалық университетінің Төрткөл филиалы ашылды. Төрткөл ауыл шаруашылығы колледжінің орнына Ташкент гуманитарлық ғылымдар университетінің Төрткөл филиалы ашылды. Төрткөл академиялық лицейінің орнына Төрткөл ауданының мамандандырылған мектебі ашылды. == Климаты == Төрткөлдің климаты — континенттік шөл климаты болып саналады. Ең суық айы — қаңтар, оның орташа температурасы −25 °C, ал ең ыстық айы — шілде, орташа температурасы 45 °C. Жылдық орташа температура 12,4 °C-ты құрайды. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 97 мм; жауын-шашын ең көп түсетін ай — наурыз, шамамен 20 мм, ал шілде мен қыркүйек аралығында оның мөлшері нөлге жуық. Булану мөлшері жауын-шашын мөлшерінен орта есеппен 36 есе, кейде 270 есе артық болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] [[Санат:Төрткөл ауданындағы елді мекендер]] [[Санат:Ресей әскери бекіністері]] 2lgivsxbffq0hqfieypkif6niy9vzft 0 658237 3653671 3528251 2026-09-12T06:59:21Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653671 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Қожалы |шынайы атауы = {{lang-kaa|Xojeli}} <br /> {{lang-uz|Xoʻjayli}} |сурет = Железнодорожная станиця Ходжейли 5537034.jpeg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 24|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 59|lon_min = 26|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city()_region:UZ |CoordScale = |аймақ түрі = Республика |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = Қарақалпақстан |аудан түрі = Өзбекстан Республикасы аудандары{{!}}Түмен |ауданы = Қожалы ауданы |кестедегі аудан = Қожалы ауданы |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1926 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 73 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 74 828 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5 |DST = |телефон коды = +99861 |пошта индексі = 231305 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Қожалы''' ({{lang-kaa|Xojeli}}; {{lang-uz|Xoʻjayli}}) — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] ([[Өзбекстан]]) қала, [[Қожалы ауданы|Қожалы ауданының]] (түмен) әкімшілік орталығы. Тұрғындары 74 828 адамды құрайды (2023)<ref name="wg">[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1196882116&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-225&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x World Gazetteer: Usbekistan — die wichtigsten Städte<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[Водник (Қарақалпақстан)|Водник]] қалалық ауылы Қожалы қалалық хәкімдігіне (әкімдігіне) бағынады. == Географиялық орны == Қала [[Нүкіс|Нүкістен]] батысқа қарай 10 км жерде орналасқан және онымен [[Әмудария]] арқылы өтетін көлік көпірі байланыстырылған. [[Түрікменабат]] - [[Мақат]] бағытындағы теміржол стансасы. Әмудариядағы айлақ (қала орталығынан 11 км шығысқа қарай). == Атауы == Қаланың атауы туралы көптеген аңыздар бар. Бірінің айтуынша, Аминутдин-Қожа осыдан 600 жыл бұрын біржолата көшіп келген. Уақыт өте келе қырғыздар мен өзбектер осы маңға қоныстанып, оған шәкірт болады. Қала ішінде орналасқан әулие бейіті қазіргі уақытта жергілікті тұрғындар үшін құрметті орын болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2642-Hodzhejli.html|title=Өзбекстан. Қарақалпақстан. Ходжейли ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-5 |lang=}}</ref> Тағы бір аңызда «Қажылардың орны» деп аударуға болатын қаланың атауы Миздахан қорымымен байланысты. Онда Орта Азия аңызы бойынша [[Адам ата]] - бірінші адам жерленген кесене бар<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1151556960 «Мазда отқа табынушылар қаласының құпиялары. Өзбек Қожалыдан репортаж»]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Қожалы — үлкен қала. Халық саны бойынша өз елінде ([[Өзбекстан]]) 18-орында және облыста ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) 2-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 4448-ші орында. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Тақиятас]] (13 км), [[Нүкіс]] (14 км), [[Ақмаңғыт]] (22 км), [[Көнеүргеніш]] (25 км, [[Түрікменстан]]), [[Халықабат]] (39 км), [[Кегейлі]] (43 км), [[Шоманай]] (49 км), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (59 км), [[Қаңлыкөл]] (60 км), [[Шымбай (қала)|Шымбай]] (64 км), [[Қазанкеткен]] (68 км), [[Дашоғыз]] (76 км, [[Түрікменстан]]), [[Қараөзек (Қараөзек ауданы)|Қараөзек]] (83 км), [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]] (86 км), [[Тақтакөпір]] (97 км), [[Гүрлен]] (99 км), [[Шауат]] (108 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Xojayli&id=35542&ysclid=mgdh9r4dns111297030|title=Қожалы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-6 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қожалы (Қожа елі) қаласының тарихы әлі күнге дейін арнайы зерттелген жоқ. П.П.Иванов, М.Юлдашев, А.Садықов, Ю.Гулямов, С.Камалов, Ю.Брегель, О.Жәләлов, В.Н.Ягодин, М.Мамбетұллаев, Т.Қожаев, Г.Ходжаниязов, М.Ш Қадырниязов, М.Төребеков, Х.Есбергенов, О.Юсупов, тағы басқа тарихшылар мен археологтар еңбектері мен зерттеулерінде Қожалы мәдениетінің тарихы мен тарихының әр түрлі жағдайларын бөліп көрсетті. Осыған байланысты Қожалы қаласының өткен өміріне қатысты мұрағаттық материалдар үлкен қызығушылық тудырады, олар 500 жылдан астам уақыт бойы қарақалпақтардың, қазақтардың, түрікмендердің және хорезмдік өзбектердің негізгі базарлары Әмударияның сол жағалауында көптеген тарихи, әлеуметтік, мәдени және саяси оқиғалардың орталығы болды. Өткен ғасырларда еуропалық және ресейлік көпестер, елшілер, саяхатшылар және ғалым-түркологтар барған Қожалы қаласы туралы құнды мәліметтер Санкт-Петербург, Мәскеу, Орынбор, Астрахан, Ташкент, Хиуа, сонымен бірге, ҚР Орталық мемлекеттік мұрағат, Тасауыз облысы ОММ, ӨР Орталық мемлекеттік мұрағат материалдарында сақталуда. XVII ғасырдан бастап өзін Хиуа елшілігінің істеріне өздерін Жақып пайғамбар мен [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Ясауидің]] ұрпақтары санайтын Қожа руынан шыққан адамдар белсенді түрде қосылды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мақта тазалайтын және кеме жөндейтін зауыттар; мақта иіру, мақта тоқу және кілем фабрикалары; тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары қызмет істейді. 20-ға жуық жалпы білім беретін мектеп, кәсіптік лицей, 2 музыка мектебі, балалар және жасөспірімдер спорт мектебі, мәдени орталықтар, кітапханалар, мәдениет және демалыс саябағы, мемориалдық аллея бар, орталық аурухана мен оның филиалдары, емхана, екі фельдшерлік диспансер, жедел жәрдем бөлімі бар. == Әйгілі тұрғындары == * '''Суньят Рахматуллин''' (1934 ту.) — кеңестік су шаңғы жаттықтырушысы, инженер. * '''Абдулла Қадырбаев''' (1926—1979) — Халықтық бақылаудың төрағасы. * '''Әлішер Әуезбаев''' (1971 ту.) — Жапониядағы бокстан Азия ойындарының чемпионы (1994).<ref>{{Cite web|url=http://www.olympicboxing.uz/Asian-Games|title=Жазғы Азия ойындары|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] [[Санат:Қожалы ауданының елді мекендері]] a71yuruvccp5yen949x2k25cwa2evhn 0 662035 3653597 3631943 2026-09-11T17:40:28Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653597 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік|Статусы=[[Ресей Федерациясы]]ның субъекті|Қазақша атауы=Шешен Республикасы|Шынайы атауы={{lang-ru|Чеченская Республика}}<br> {{lang-ce|Нохчийн Республика}}|Суреті=Мечеть "Сердце Чечни".jpg|Елтаңба=Coat of arms of Chechnya.svg|Ту=Flag of Chechen Republic since 2004.svg|Сурет атауы=[[Грозный]]дағы «Шешенстан жүрегі» атты мешіт|Тудың аты=Шешен Республикасының туы|Елтаңбаның аты=Шешен Республикасының елтаңбасы|Әнұраны={{lang|ce|Шатлакхан Илли}}<br>"[[Шешен Республикасының әнұраны|Шатлақтың әні]]"{{center|[[File:Гимн Чеченской Республики.ogg]]}}|Әкімшілік бірліктің картасы=|Карта=Locator map of Chechnya, Russia (2014–2022).svg|Ел=Ресей|Уақыт белдеуі=[[UTC+3:00]]|Тілдері=[[орыс тілі]]<br> [[шешен тілі]]|Басшының түрі=[[Шешен Республикасының басшысы|Басшысы]]|Басшысы=[[Рамзан Ахматұлы Қадыров|Рамзан Қадыров]]|Басшының түрі2=Парламент төрағасы|Басшысы2=Магомед Даудов|Жер аумағы=17,300|Жер аумағы бойынша орны=76-шы|Санақ жылы=2025|Тұрғыны=↗1 576 552|Сайты=https://chechnya.gov.ru/|Сайт тілі=ru|Әкімшілік құрылыстың түрі1=Федералды өңірі|Кіреді1=[[Солтүстік Кавказ федералды өңірі|Солтүстік Кавказ]]|Әкімшілік құрылыстың түрі2=Экономикалық ауданы|Кіреді2=[[Солтүстік Кавказ экономикалық ауданы|Солтүстік Кавказ]]|Идентификатор түрі=ISO 3166 коды|Сандық идентификаторы=RU-CE|Идентификатор түрі 2=Автокөлік коды|Сандық идентификаторы 2=95|Идентификатор түрі 3=ОКТМО коды|Сандық идентификаторы 3=96000000|Астанасы=[[Грозный]]|Басшының түрі3=Үкімет төрағасы|Басшысы3=Муслим Хучиев}} '''Шешен Республикасы, Шешенстан''' ({{lang-ce|Нохчийн Республика, Нохчийчоь}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясының]] [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|субъектісі]], [[Солтүстік Кавказ|Солтүстік Кавказдың]] шығысында орналасқан республика. Аумағы 16,171 км². Солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 170 км, батыстан шығысқа қарай 100 км-ге созылады. РФ келесі субъектілерімен шектеседі: батысында — [[Ингушетия|Ингушетиямен]], солтүстік-батысында — [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетиямен]] және [[Ставропол өлкесі|Ставропол өлкесімен]], солтүстік-шығыста, шығыс және оңтүстік-шығыста — [[Дағыстан|Дағыстанмен]]; оңтүстік-батысында және оңтүстігінде тәуелсіз мемлекет — [[Грузия|Грузиямен]] шектеседі. [[Солтүстік Кавказ экономикалық ауданы|Солтүстік Кавказ экономикалық ауданының]] бөлігі және [[Солтүстік Кавказ федералды өңірі|Солтүстік Кавказ федералды өңіріне]] кіреді. 1978 жылғы Ресей Федерациясы - Ресей ([[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]) Конституциясының өзгерісіне сәйкес, 1993 жылы 9 қаңтарда құрылды. Шешен Республикасындағы ұрыс қимылдарынан кейін референдум өткізілді, онда 2003 жылғы 23 наурызда тұрғындардың көпшілігі Ресей Федерациясының бөлігі болып қалуға дауыс берді. Республика басшысы - [[Рамзан Ахматұлы Қадыров|Р. А. Қадыров]] (2007 бастап), Парламент төрағасы - М. Х. Даудов (2015 бастап), Үкімет төрағасы - М. М. Хучиев (2018 бастап). Халық саны 1,4 миллионнан асады, астанасы - [[Грозный]]. Мемлекеттік тілдер: [[Шешен тілі|шешен]] және [[Орыс тілі|орыс]]. Уақыт белдеуі Мәскеу уақытына сәйкес, UTC-ден ығысу +3:00 құрайды. == Этимологиясы == Орыс тілінде шешендердің негізгі тұрғылықты жерінде құрылған [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|РФ субъектісінің]] атауы бүгінде ''Шешен Республикасы'' немесе ''Шешенстан'' деп аталады. Атаудың этимологиясы орыс тіліндегі шешендер экзоэтнонимімен байланысты және XVIII ғасырдың басынан басталады (этнонимнің ертерек шыққаны туралы пікірлер бар). Республиканың [[Шешен тілі|шешен тілінде]] атауы — ''Нохчийн Республика'' немесе ''Нохчийчоь''. Ұлттық атау шешендердің — ''нохчий'' эндоэтнонимімен байланысты. == Географиясы == Шешенстан Республикасы Еуропалық Ресейдің оңтүстігінде — [[Солтүстік Кавказ|Солтүстік Кавказдың]] шығыс бөлігінде орналасқан, кейде бұл аймақты Солтүстік-Шығыс Кавказ деп те атайды. Шешенстан Республикасының шекарасының ұзындығы 841 км. Республиканың ауданы - 16 171 км², 2018 жылға дейін Шешен Республикасы мен [[Ингушетия|Ингушетия Республикасы]] арасындағы шекара түпкілікті белгіленбегендіктен, мысалы, ҮРЭ-да оның аумағы туралы әртүрлі ақпарат көздері әртүрлі мәліметтер берді, мысалы, 2017 жылғы басылымында 15,6 мың км² деп көрсетілген. 2018 жылдың 26 қыркүйегінде Ингушетия басшысы Ю.-Б. Б.Евкуров пен Шешенстан басшысы Р.А.Қадыров республикалар арасындағы шекараны белгілеу туралы келісімге қол қойды, содан кейін аудан нақтырақ көрсетіле бастады. Шешенстан солтүстіктен оңтүстікке қарай 170 км, батыстан шығысқа қарай 100 км-ге жуық созылып жатыр. Ресей Федерациясының келесі субъектілерімен шектеседі: батысында – [[Ингушетия|Ингушетиямен]] (153 км 400 м), солтүстік-батысында – [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетиямен]] (13 км 300 м) және [[Ставропол өлкесі|Ставропол өлкесімен]] (119 км 300 м), солтүстік-шығыста, шығыста және оңтүстік-шығыста – [[Дағыстан|Дағыстанмен]] (471 км); Шешен Республикасы оңтүстік-батыста тәуелсіз мемлекет – [[Грузия|Грузиямен]] шектеседі (84 км). === Геологиясы және бедері === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шешенстан]] d3w5ynxx8tez2xzdst70u0zgnqre635 0 665878 3653585 3304827 2026-09-11T17:29:48Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653585 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақмешіт |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqmescit, Акъмесджит}}<br />{{lang-uk|Сімферополь}} |сурет = Simferopol Montage.png |сурет атауы = |жағдайы = Әкімшілік орталық |ел = Украина |елтаңба = COA Simferopol.svg |ту = Simferopol flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 56|lat_sec = 53 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 06|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Қырым Автономиялық Республикасы |кестедегі аймақ = Қырым Автономиялық Республикасы |аудан түрі = |ауданы = Ақмешіт қалалық кеңесі |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 аудан |басшының түрi = Қала әкімшілігінің басшысы |басшысы = Валентин Валентинович Демидов |құрылған уақыты = 1784 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 107,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 300 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = ↘335 009 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 3118,97 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар (72,1 %), украиндар (12,8 %), қырым татарлары (8,8 %), татарлар (1,6 %) |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3 |DST = |телефон коды = +7 3652 |пошта индексі = |пошта индекстері = 295000 — 295490 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://simadm.ru/ |сайт тілі = ru |ел картасы = Қырым | add1n = Марапаттары | add1 = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = Қала күні |add2 = маусымның бірінші сенбісі }} '''Ақмешіт''' ({{lang-crh|Aqmescit, Акъмесджит}}; {{lang-uk|Сімферополь}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] орталығында, [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] өзенінің маңайындағы қала. Түбектің [[Ақиар]]дан кейінгі екінші ірі қаласы, (Автономды) Қырым Республикасының саяси, экономикалық және мәдени орталығы. Ақмешіт — Ақмешіт (Ақмешіт қалалық кеңесі) қалалық округі және Ақмешіт ауданының орталығы, бірақ республикалық бағыныстағы қала болғандықтан соңғысының құрамына кірмейді. XX ғасырда Таурид Социалистік Кеңестік Республикасының, Қырым өлкелік үкіметінің, Қырым Социалистік Кеңестік Республикасының, Қырым Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы мен Қырым облысының астанасы болды. Ежелгі уақытта қазіргі қаланың аумағында [[Скифтер|Скиф патшалығының]] астанасы — [[Скиф Неаполы]] орналасқан. == Тарихы == {{main|Ақмешіттің (Қырым) тарихы}} Қазіргі Ақмешіт аумағындағы алғашқы адамдар қоныстануы тарихқа дейінгі дәуірде [[Шұңқырша (үңгір)|Шұңқырша үңгірінде]] пайда болды, бірақ ежелгі келушілердің ішіндегі ең әйгілі шамамен б.з.б. III ғасырда пайда болған және б.з. III ғасырында [[готтар]] қиратқан кейінгі скиф мемлекетінің астанасы - Скиф Неаполі. Неаполдің қирандылары қазір Салғыр өзенінің сол жағалауындағы Петровская сайында орналасқан. Ерте орта ғасырларда Ақмешіт аумағында ірі қалалық қоныс болған жоқ. [[Қыпшақтар]] мен [[Алтын Орда]] тұсында Керменшек деп аталатын шағын қоныс болған ([[Қырымтатар тілі|Қырым татаршадан]] шағын бекініс, бекініс деп аударылған). Қырым хандығы кезеңінде Ақмесжит қаласы пайда болды (түркі тілдерінде, оның ішінде Қырым татарында «ақ» батыс деп аталса, «көк» шығыс деп аталатын), ол мемлекетте ханнан кейінгі екінші адам [[қалғай]]дың резиденциясы болды. [[Қалғай Сұлтан сарайы]] қазіргі Петровская сайындағы Салғыр жағасында орналасқан. Сол кезде салынған орамдар қазірде Ескі қала деп аталады. Бұл аймақ шамамен Ленин (революцияға дейін Губернаторская), Севастопольская, Крылова (Кладбищенская) және Красноармейская (Армия) көшелерімен шектелген. Ескі қаланың тар, қысқа және қисық көшелері бар шығыс қалаларына тән макетімен ерекшеленеді. XVII ғасырдағы Османлы саяхатшысы [[Евлия Челеби]] ''«бұл екі қабатты, тас қабырғалары бар, жақсы сақталған қала. Барлық үйлер кең. Екі жүз дүкен бар. ...Саудагерлерге арналған үш қонақ үй бар»'' деп жазған. 1736 жылы қаланы 1735-1739 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде граф [[Бурхард Кристоф Миних|Б.К. Миних]] әскерлері қиратты. Қалғай Сұлтан сарайы қирады. 1783 жылы Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін, Таурид облысы Қырым хандығының көптеген жерлерінде құрылған Ақмешіт қонысының орталығын құру туралы шешім қабылданды. Сондықтан Ақмешіттің негізі қаланған ресми күн 1784 жыл деп саналады. Жаңадан салынған аудандар мен Ақмешіттің аумағы кіретін қала Симферопол деп аталды - грек тілінен «пайда қаласы» деп аударылады. Грек атауын таңдау II Екатерина кезінде болған көне дәуірде және орта ғасырларда болған грек қалалары мен жерлерін еске алу үшін қосылған оңтүстік аумақтардағы жаңа қалаларды грекше атаулармен атау үрдісімен түсіндіріледі. Осы сәттен бастап Симферопол Қырымның әкімшілік орталығы болды. II Екатеринадан кейін Ресей тағына отырған I Павел қалаға Ақмешіт атауын қайтарды, бірақ I Александр патшалық құрған кезде Симферопол атауы ресми түрде қолданыла бастады. Таурид губерниясын құру туралы 1802 жылы 8 қазандағы жарлықта: «Симферопол (Ақмешіт) осы губернияның губерниялық қаласы болып тағайындалады» делінген. XIX ғасыр бойы қаланың екі атауы да карталарда және ресми құжаттарда жиі көрсетілді. Таурид губерниясының негізгі бөлігі сияқты (Ялтаны қоспағанда), Симферопол отырықшылық сипаттың бөлігі болды. 1905 жылы 22 сәуірде қалада яһуди аласаты болды, аласаттың себебі яһуди баланың иконаны қорлағаны туралы қауесеттің таралуы. Бұл аласатты яһудилердің қорғанысы мен әскері тоқтатты. 1905 жылдың қазанында яһуди аласаты кезінде 40-қа жуық яһуди өлтірілді. 1918 жылғы 19 наурыздағы [[Ресей империясының азамат соғысы|азаматтық соғыс]] кезінде Симферопол [[Таурид Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның астанасы болды, кейін оны [[Орталық ірі мемлекеттердің Ресейге басып кіруі|неміс әскерлері басып алды]], сосын бір-бірін тез алмастырған бірнеше ақ үкіметтер осында орналасты. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін қаланың кәсіпорындары әскери өнімдер шығара бастады; қалада екі халықтық жасақ полкі мен екі жою батальоны құрылды. Жоғарғы Бас қолбасшылық штабының 1941 ж. тамыздағы №00931 штабының нұсқауына сәйкес неміс тұрғындарын КСРО-ның шығыс аймақтарына жер аудару жүзеге асырылды. 1941 жылдың 1 қарашасынан 1944 жылдың 12 сәуіріне дейін Ақмешітті неміс әскерлері басып алып, мұнда бейбіт тұрғындарды қыру басталды. Жалпы алғанда, Ақмешіт пен қала маңында [[Үшінші рейх әскерлері мен оның одақтастарының КСРО аумағын басып алуы|неміс-румындық оккупация кезінде]] 22,6 мың адам өлтірілді, тағы бірнеше мыңы мәжбүрлі еңбекке шығарылды. Қала маңындағы «Красный» кеңшарының аумағында едәуір адамдар өлтірілді. Қақтығыстар мен неміс оккупациясы кезінде қала қатты зақымдалды, мұнда тұрғын үй қорының 30%-ы қирады, теміржол вокзалы жарылды, қаладағы барлық кәсіпорындардың жабдықтары қирады немесе шығарылды. 1944 жылдың көктемі мен жазында ГКО қаулысына сәйкес Қырымнан, оның ішінде Ақмешіттен Қырым татарлары, гректер, болгарлар, армяндар және ішінара қарайым халқы жер аударылып, бүкіл КСРО аумағына қоныстандырылды. 1945 жылы 30 маусымда автономиялық республика таратылғаннан кейін Ақмешіт [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дың]] [[Қырым облысы]]ның орталығы болды, ол 1954 жылы КСРО Қарулы Күштері Президиумының 19.02.1954 ж. қаулысына және КСРО 26.04.1954 ж. заңына сәйкес Украина КСР-не берілді. 50-жылдары қала қарқынды дами бастады. [[Херсон облысы|Херсон]] аймағынан Днепр суын жеткізуге арналған арна пайдалануға берілді, соның арқасында өнеркәсіптік кәсіпорындар белсенді дамыды. Тұрғын үй құрылысы қарқынды қарқынмен жүргізілді. 1984 жылы Ақмешіт [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. === Ресей Федерациясына қосылуы === 2014 жылдың ақпан-наурыз айларында Украина президенті [[Виктор Фёдорович Янукович|В.Ф.Янукович]] биліктен кеткеннен кейін Ақмешіт Қырымның Ресейге қосылуына әкелген оқиғалардың орталықтарының біріне айналды. 21 ақпан күні таңертең Еуромайданның жақтастары парламент ғимараты маңында Қырымды Украинадан бөлу туралы ықтимал шешімге қарсы ереуіл өткізуге тырысқанда<ref>{{cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |title=Под стенами парламента АРК собираются протестовать против откола Крыма — Крым.comments.ua |accessdate=2018-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181216062827/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |archivedate=2018-12-16 |deadlink=yes }}</ref>, оларға өзін «Халық азаттығы қозғалысы» белсенділері деп таныстырған жүзге жуық жастар кедергі жасады<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/21/fight/|title=У здания крымского парламента произошла потасовка|date=2014-02-21|publisher=[[Lenta.Ru]]|lang=ru|accessdate=2014-02-28}}</ref><ref>[http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 Возле крымского парламента произошла потасовка &#124; Новости Крыма за 15 минут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630215737/http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 |date=2015-06-30 }}<br>[http://comments.ua/politics/453585-pod-zdaniem-verhovnoy-radi-krima.html Под зданием Верховной Рады Крыма началась бойня (ФОТО) &#124; КОММЕНТАРИИ]<br>[http://investigator.org.ua/news/118915/ Сторонников Евромайдана милиция увела от Верховной Рады Крыма &#124; Центр журналистских расследований]</ref><ref>[http://www.0652.ua/news/480571 В Симферополе на митинги стали приходить с оружием]</ref>. 23 ақпанда Ақмешіттегі Ленин алаңында [[Қырым татарларының ұлттық мәжілісі]]нің ұйымдастыруымен митинг өтті, оның барысында Мәжіліс төрағасы [[Рыфат Әбдірахманоғлы Шубаров|Рефат Шубаров]] Қырымдағы «Аймақтар партиясының» мүшелерін партиядан шығуға шақырды, сонымен қатар қала билігінен он күн ішінде Ленин ескерткішін бұзсын деген талап етті. 25 ақпанда Ақмешіттегі ҚАР Жоғарғы Кеңесі ғимаратының жанында өткен митингте Қырымның мәртебесі туралы референдум өткізуді талап ететін мерзімсіз наразылық акциясы басталғаны жарияланды<ref name=":0">{{cite web |url = http://www.e-crimea.info/news/protivniki-centralnoy-vlasti-prigrozili-zahvatom-parlamenta-kryma |title = Противники центральной власти пригрозили захватом парламента Крыма |accessdate = 2018-12-22 |archiveurl = https://archive.today/20150307122620/http://www.e-crimea.info/news/protivniki-centralnoy-vlasti-prigrozili-zahvatom-parlamenta-kryma |archivedate = 2015-03-07 |deadlink = yes }}</ref><ref>{{cite web|title=Правительство Крыма возглавил лидер партии "Русское единство"|author=|url=https://ria.ru/world/20140227/997411439.html|website = РИА Новости|date=2014-02-27|accessdate=2018-06-15|lang = ru}}</ref>. 26 ақпанда Мәжіліс Ресейге қосылу туралы шешім қабылданбау үшін Қырым Жоғарғы Кеңесі ғимаратының жанында митинг ұйымдастырды<ref name="autogenerated30">{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016325/ |title=Татары под Верховным Советом Крыма скандируют «Слава Украине!» |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141118161904/http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016325/ |archivedate=2014-11-18 |deadlink=no }}</ref>. Дәл осы кезде мұнда «Қырым орыс қауымының» жиналысы өтті. Екі шеруге қатысушылар арасында жанжал шығып, салдарынан 30 адам жарақат алып, екі адам қаза тапты<ref name="autogenerated17">{{cite web |url = http://www.snob.ru/selected/entry/72653 |title = В Симферополе во время митингов погибли двое |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141109192519/http://www.snob.ru/selected/entry/72653 |archivedate = 2014-11-09 }}</ref>. [[Сурет:Simferopol, Council of ministers of Crimea, 2016.06.17 (04) (29064397983).jpg|thumb|left|160px|Министрлер кеңесі ғимаратының үстінде Ресей мен Қырымның тулары (2016 жылғы сурет)]] 27 ақпанда таңға жуық ресейлік әскерилердің екі тобы белгісіз форма киіп, Қырым АР Жоғарғы Кеңесі мен автономия Министрлер кеңесінің ғимараттарын басып алды<ref name="РБК_ГПУ_о_захвате_ВерхСовета">{{cite web |url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227131627.shtml |title = По факту захвата зданий Совета и Совмина Крыма возбуждено уголовное дело по статье «террористический акт» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141006132947/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227131627.shtml |archivedate = 2014-10-06 }} // [[РБК]], 27.02.2014</ref><ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|title=Здание Совмина и парламента Крыма захватили 120 профессионально подготовленных лиц – нардеп Куницын|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс-Украина|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307034514/http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|archivedate=2014-03-07|deadlink=no}}</ref><ref name="Лента.ру0203">{{cite web |url=http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol/ |title=«Крым почему-то стал русской землёй» |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017121433/http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol |archivedate=2014-10-17 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |title=Переворот в Крыму: хроника четверга |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129031644/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |archivedate=2014-11-29 |deadlink=no }}</ref>. Ғимараттардың үстіне Ресей тулары көтеріліп, кіре берісте баррикадалар пайда болды. Әкімшілік ғимараттардың басып алынуына байланысты қала орталығын милиция қоршауға алып, белсенді әрекет жасамады<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|title=Названы захватчики парламента и правительства Крыма|date=2014-02-27|publisher=// [[Lenta.Ru]]|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227160426/http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|archivedate=2014-02-27|deadlink=no}}</ref>. Парламент ғимаратына тек ҚАР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары ғана кірді, олар кезектен тыс сессия өткізді, онда Анатолий Могилев үкіметі таратылып, «Орыстар бірлігінің» жетекшісі Сергей Аксенов Қырымның жаңа премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361702|title=Премьером Крыма стал лидер партии «Русское единство» Аксёнов|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228160244/http://www.interfax.ru/world/361702|archivedate=2014-02-28|deadlink=no}}</ref><ref name="Lenta.Ru">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|title=Премьером Крыма избрали лидера «Русского единства»|date=2014-02-27|publisher=[[Lenta.Ru]]|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228171820/http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|archivedate=2014-02-28|deadlink=no}}</ref>, және аймақтың мәртебесі мен өкілеттігін жақсарту мәселелері бойынша Қырымда референдум өткізу туралы шешім қабылданды. 28 ақпанда кешкісін Ақмешітке Қырым Жоғарғы Кеңесінің депутаттарымен кездесуге келген Украина халық депутаты Петр Порошенконы ресейшіл белсенділер айғайлап қарсы алып, Порошенко тасалануға мәжбүр болды<ref name="KP_UA_Кричали_вон_из_Крыма">{{cite web |url = http://kp.ua/daily/280214/441394/ |title = Крымчане кричали Порошенко: «Вон из Крыма» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306045817/http://kp.ua/daily/280214/441394/ |archivedate = 2014-03-06 }} | KP.UA</ref><ref name="autogenerated5">{{cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/poroshenko-smog-popast-v-krym-cherez-zahvachennyi-aeroport-6111/ |title=Порошенко смог попасть в Крым через захваченный аэропорт |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129031641/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/poroshenko-smog-popast-v-krym-cherez-zahvachennyi-aeroport-6111/ |archivedate=2014-11-29 |deadlink=no }}</ref>. Ақмешітте 60-қа жуық белсенді Украина президентінің Қырым Автономиялық Республикасындағы тұрақты өкілдігінің аумағына кіре беріс жолды жауып, Александр Турчиновтың Сергей Куницынды президент өкілі етіп тағайындауына наразылық білдірді<ref name="Заблокированное ППУ">{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|title=В Симферополе пикетчики заблокировали Представительство президента|date=2014-02-28|publisher=Крымское информационное агентство|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306033028/http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|archivedate=2014-03-06|deadlink=no}}</ref>. Сол күні Украинаның жаңа билігі Қырым АР Жоғарғы кеңесінің келісімінсіз ҚАР ішкі істер Бас басқармасының басшысын ауыстырды<ref name="autogenerated32">{{cite web |url=http://provokacia.net/uncategory/14_03_01_glava_sovmina_kryima_vozmutilsya_naznacheniem_avrutskogo_glavoy_militsii |title=Глава Совмина Крыма возмутился назначением Авруцкого главой милиции — Провокация |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129021922/http://provokacia.net/uncategory/14_03_01_glava_sovmina_kryima_vozmutilsya_naznacheniem_avrutskogo_glavoy_militsii |archivedate=2014-11-29 |deadlink=yes }}</ref>. 1 наурызда таңертең Қырым милициясының жаңа басшысы ілесіп жүрген бір топ адамдарымен Ақмешітке келіп, ІІББ ғимаратына баса-көктеп кірмек болды, бірақ оны ресейлік әскерилер жасағы тоқтатты. 1 наурызда Ақмешіт орталығы қарулы адамдардың бақылауында болды, әскери жүк көліктері көшелермен жүріп, парламент ғимаратының жанында екі пулемет ұясы қойылды. «Сыпайы адамдар» (айырым белгісіз формадағы ресейлік әскерилерді осылай атады) әкімшілік ғимараттар мен инфрақұрылымды нысаналарды жауып тастады. Оларға Қырым үкіметі мен Жоғарғы кеңесі ғимаратынан басқа, әуежай, телерадиостанциялар, «Укртелеком» нысандары<ref name="Ширяев">{{cite web |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |title=Валерий Ширяев. «Вежливые люди» в Крыму: как это было. Новая газета, № 42, 18 апреля 2014 |accessdate=2015-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |archivedate=2015-05-08 |deadlink=no }}</ref>, әскери комиссариаттар<ref name="Неизвестные заблокировали(allcrimea)">{{cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-tsentralnyi-voenkomat-6268/ |title=В Симферополе неизвестные заблокировали центральный военкомат |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129032148/http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-tsentralnyi-voenkomat-6268/ |archivedate=2014-11-29 |deadlink=no }}</ref> кіреді. Бұдан былай стратегиялық маңызды нысандар ресей әскерлерінің бақылауында қала берді. 16 наурызда Қырымды Ресейге қосу туралы референдум өткізілгеннен соң және 18 наурызда Қырым Республикасының Ресей Федерациясына қосылуы туралы келісімге қол қойылғаннан кейін Ақмешіт Ресей құрамындағы Қырым Республикасының астанасы мәртебесін алды. == Тұрғындары == {| class="wikitable" |- ! 1839 !!1847 !!1864 !!1887 !!1897 !!1910 !!1911 !!1914 !!1923 |- |7000 |↗13 768 |↗17 000 |↗38 000 |↗49 078 |↗62 679 |↗66 452 |↗91 000 |↘71 000 |- ! 1926 !!1931 !!1939 !!1945 !!1959 !!1967 !!1970 !!1975 !!1979 |- |↗88 000 |↘83 248 |↗142 634 |↘67 000 |↗187 623 |↗223 000 |↗249 053 |↗280 000 |↗301 505 |- ! 1987 !!1989 !!2001 !!2009 !!2010 !!2011 !!2012 !!2013 !!2014 |- |↗338 000 |↗343 565 |↗343 644 |↘337 139 |↘336 588 |↘336 330 |↘335 582 |↗337 285 |↘332 317 |- ! 2015 !!2016 !!2017 !!2018 !!2019 !!2020 !!2021 |- |↗332 608 |↗336 460 |↗341 155 |↗341 799 |↘341 527 |↗342 054 |↘336 212 |} 2021 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға сәйкес халық саны бойынша қала Ресей Федерациясының 1116 қаласының ішінде 57 орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы Қырым федералды округіндегі халық санағының қорытындысы бойынша қаланың тұрақты тұрғындарының саны 332 317 адамды құрады. Қала халқы Ақмешіт қалалық округі аумағындағы халықтың 94,3% құрайды. ;Ұлттық құрамы 2014 жылғы халық санағы бойынша қала халқының ұлттық құрамы төмендегідей: {| class="wikitable sortable" |-  ! <small>ұлты</small> || <small>барлық,<br> адам</small> || <small>бар- лық<br>%</small> || <small>көр- сеткен-<br>дер<br>%</small> |- | көрсетті ||align="right" | 312464 ||align="right" | 94,03 % ||align="right" | 100,00 % |- | [[орыстар]] ||align="right" | 225282 ||align="right" | 67,79 % ||align="right" | 72,10 % |- | [[украиндар]] ||align="right" | 40122 ||align="right" | 12,07 % ||align="right" | 12,84 % |- | [[Қырым татарлары|қырымтатарлары]] ||align="right" | 27604 ||align="right" | 8,31 % ||align="right" | 8,83 % |- | [[татарлар]] ||align="right" | 4910 ||align="right" | 1,48 % ||align="right" | 1,57 % |- | [[армяндар]] ||align="right" | 2587 ||align="right" | 0,78 % ||align="right" | 0,83 % |- | [[Беларустар|белорустар]] ||align="right" | 2574 ||align="right" | 0,77 % ||align="right" | 0,82 % |- | [[Еврейлер|яһудилер]] ||align="right" | 1259 ||align="right" | 0,38 % ||align="right" | 0,40 % |- | [[әзербайжандар]] ||align="right" | 974 ||align="right" | 0,29 % ||align="right" | 0,31 % |- | [[гректер]] ||align="right" | 572 ||align="right" | 0,17 % ||align="right" | 0,18 % |- | [[өзбектер]] ||align="right" | 523 ||align="right" | 0,16 % ||align="right" | 0,17 % |- | [[поляктар]] ||align="right" | 422 ||align="right" | 0,13 % ||align="right" | 0,14 % |- | [[Корейлер|кәрістер]] ||align="right" | 387 ||align="right" | 0,12 % ||align="right" | 0,12 % |- | [[Молдовандар|молдавандар]] ||align="right" | 362 ||align="right" | 0,11 % ||align="right" | 0,12 % |- | [[болгарлар]] ||align="right" | 349 ||align="right" | 0,11 % ||align="right" | 0,11 % |- | [[арабтар]] ||align="right" | 321 ||align="right" | 0,10 % ||align="right" | 0,10 % |- | [[грузиндер]] ||align="right" | 280 ||align="right" | 0,08 % ||align="right" | 0,09 % |- | ||align="right" | ||align="right" | ||align="right" | |- | [[қарайымдар]] ||align="right" | 193 ||align="right" | 0,06 % ||align="right" | 0,06 % |- | [[қырымшақтар]] ||align="right" | 104 ||align="right" | 0,03 % ||align="right" | 0,03 % |- | басқалары ||align="right" | 3639 ||align="right" | 1,10 % ||align="right" | 1,16 % |- | көрсетпеді ||align="right" | 19853 ||align="right" | 5,97 % ||align="right" | |- | барлығы ||align="right" | 332317 ||align="right" | 100,00 % ||align="right" | |} == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Районы Симферополя.png|thumb|right|300px|Ақмешіттің картасы {| | |{{Legend2|#ff8800|Железнодорожный ауданы}} |{{Legend2|#adff2f|Киевский ауданы}} |{{Legend2|#ffc3cd|Центральный ауданы}} | |} ]] Ақмешітте 3 ауданға бөлінген аумақтық бөлім бар: Железнодорожный, Киевский және Центральный. 2015 жылдың 20 мамырында Кеңес Одағынан бері жұмыс істеп келе жатқан Железнодорожный, Киев және Центральный аудандық кеңестер таратылды. 2015 жылғы 20 мамырда Железнодорожный аудандық кеңесіне бағынатын және Гресовский қалалық ауылын, Аэрофлотский қүа, Комсомольское қүа, Битумное мекенді қамтитын Гресовский ауылдық кеңесі де таратылды, ал ауыл жойылған Киевский аудандық кеңесіне Аграрное қүа бағындырылды. Ақмешіт аудандары Қырым Республикасының муниципалды құрылым мен дербес әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие емес, бірақ аумақтық жағынан бөлінуін жалғастырып келеді. ;Аудандары {| class="standard sortable " |- ! Аудан атауы !! Ауданы<br>ем бағын-сыз км² ! Тұрғындары <br />ем бағын-сыз,<br>адам !Тұрғындардың<br /> тығыздығы<br />ем бағын-сыз<br />адам/км² |- | Железнодорожный||align=right | 17 || align="right" |↘80 939 |4761 |- | Киевский ||align=right | 45 || align="right" |↗161 005 |3578 |- | Центральный ||align=right | 24 || align="right" |↘99 855 |4161 |- | '''Барлығы''' ||align=right | 86 || align="right" |↘336 212 |3971 |} == Географиясы == === Географиялық орны === [[Сурет:Simferopol Reservoir.jpg|thumb|250px|[[Ақмешіт суқоймасы]]]] Ақмешіт Қырым тауларының етегінде, [[Қырым таулары]]ның Сыртқы (ең төменгі) және Ішкі тізбегі мен [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] өзенінің аңғары арасындағы тізбек аралық аңғардың қиылысуынан пайда болған қойнауда орналасқан. Қала маңындағы өзенде [[Ақмешіт суқоймасы]] орналасқан. === Гидрографиясы === Қала ішінде (Гагарин ат. саябақ) Салғыр өзеніне Шұңқырша мекені (Луговая к-сі ауданы) арқылы ағып жатқан оң жақ саласы — [[Бала Салғыр|Кіші Салғырға]] құяды. Тағы бір шағын саласы — [[Абдал]] Белое және Загороднее шағын аудандары арқылы ағып, Титов к-сі аумағында Кіші Салғырға құяды. [[Славянка (Салғыр тармағы)|Славянка]] және Казанка өзендері толығымен қала арқылы өтеді. Қала орамдарының оңтүстігінде, қалалық кеңеске бағынатын аумақта, қаланы сумен қамтамасыз етудің маңызды көздерінің бірі болып табылатын Ақмешіт суқоймасы орналасқан. Басқа маңызды көздер — Солтүстік Қырым арнасының суымен толтырылатын Межгорное суқоймасы және Партизанское суқоймасы болып табылады. === Климаты === Ақмешіт климаты тау беткейлі, құрғақ далалы, қысы жұмсақ, жазы ыстық әрі ұзақ келеді. Қаңтардың орташа температурасы +0,6&nbsp;°C, шілдеде +22,6&nbsp;°C. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 450 мм, күн сәулесінің орташа уақыт саны жылына 2469 сағат. Вегетациялық кезең 270 мм жауын-шашынды құрайды. Ең көп жауын-шашын жазда болады, бірақ Жерорта теңізінің климатына жақындығы желтоқсанда болатын екінші реттік максималды жауын-шашынды құрайды. == Экономикасы == Ақмешіт — маңызды өнеркәсіп орталығы. Негізгі салалары – машина жасау, тамақ және жеңіл өнеркәсіп. Қалада барлығы 70-ке жуық маңызды кәсіпорын, оның ішінде «Пневматика», «Симферополселмаш» машина жасау зауыты, электр машина жасау зауыты («СЕЛМА» фирмасы), «Эфирмасло» кәсіпорны, екі консерві зауыты, кондитерлік және макарон (ресейлік «Евросервис» компаниясына тиесілі) зауыттары, тұрмыстық химия және пластмасса зауыттары, «Крымстройматериалы» және «Крымнерудпром» кәсіпорындары. Қаладағы ең ірі кәсіпорын – электр аспаптарын, микромашиналарды және кемені автоматтандыру жүйелерін шығаратын «Фиолент» зауыты. === Көлік === [[Сурет:Троллейбус в аэропорту Симферополя.jpg|thumb|right|250px|Ақмешіт әуежайындағы «Мегаполис» троллейбусы]] Ақмешіт — [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырымдағы]] ең маңызды көлік торабы. Республиканың сыртқы әлеммен байланысының басым бөлігі дәл осы әкімшілік орталық арқылы жүзеге асады. Қалада: «[[Ақмешіт (әуежай)|Ақмешіт]]» — халықаралық дәрежедегі әуежайы, [[Ақмешіт (теміржол вокзалы)|теміржол вокзалы]], автовокзал, үш автостанция бар. Метробустар әуежайдан вокзалға дейін жүреді. 2014 жылдың 1 мамырынан бастап қала бірыңғай билет жүйесіне енді. 2014 жылдың 1 тамызында 25 жылдық үзілістен кейін [[Керіш паром өткелі]] арқылы жолаушылар пойыздарының қозғалысы қайта жанданды. Бірінші пойыз 561/562 Ақмешіт — Мәскеу болды. 2014 жылдың 30 тамызына дейін пойыз өткел арқылы өтті, содан кейін бұл сұлбадан интермодальдық «пойыз + паром + пойыз» сұлбасының пайдасына бас тартылды. 2014 жылдың 28 желтоқсанынан бастап түбекке мойнақ арқылы және Жоңғар арқылы келетін украиналық жолаушылар пойыздары сәйкесінше Херсон мен Новоалексеевкаға, беларустік пойыз — Запорожиеге бағытта белгіленді, Украина арқылы Мәскеудің Курск вокзалына қатынайтын Қырым темір жолының пойыздары тоқтатылды. Сондай-ақ, 2014 жылғы 26 желтоқсанда ресейлік тасымалдаушыларға Қырымнан Украина аумағы арқылы ресми, ал 2015 жылғы 20 қаңтардан бастап бейресми автобустық тасымалдарға тыйым салынды. 2018 жылдың 18 мамырында [[Қырым көпірі]]ндегі автомобил бөлігінің ашылуымен аймақ аралық автобус қозғалысы сол арқылы жүзеге асырылады. Қырым көпірінің теміржол бөлігі ашылғаннан кейін, 2019 жылдың 23 желтоқсанында ол арқылы материктік Ресейден Қырымға пойыздар қозғалысы жүзеге асырылады. Ақмешітке пойыздар Мәскеу мен Санкт-Петербургтен қатынайды. Ақмешіт, [[Алушта]] және [[Ялта]]ны Ақмешіттен (Алуштаға дейін 51) және (Ялтаға дейін 52) қалааралық бағыттары бар әлемдегі ең ұзын (86,5 км) троллейбус желісі байланыстырады. Оның жұмысы 2015 жылдың соңында Украинаның Қырымды энергетикалық шектемеге алуына байланысты тоқтатылды, бірақ 2016 жылдың қаңтарында қайта жанданды. Негізгі қалалық көлік троллейбустар мен автобустар, сонымен қатар көптеген жеке таксилер. 1914-1970 жылдары қалада трамвай жұмыс істеді. === Энергетика === 1950-1960 жылдары қуаты шамамен 70 МВт болатын [[Ақмешіт ЖЭС]] салынды. 1990-2000 жылдары қайта құрудан кейін қуаттылық 92 МВт-қа дейін өсті. 2014-2016 жылдары Қырым Ресейге қосылғаннан кейін жабдықты жаңарту нәтижесінде ЖЭО қуаты 100 МВт-қа дейін ұлғайтылды. 2019 жылы жалпы қуаты 470 МВт болатын жаңа [[Таурия ЖЭС]] салынып, пайдалануға берілді. Жаңа электр станциясын енгізу Ақмешіттің энергетикалық тәуелсіздігін толық қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. == Қырым қалаларына дейінгі қашықтығы == {| class="wikitable sortable" |- ! Қала !! Арақашықтығы (км) |- | [[Алушта]] || 45 |- | [[Бақшасарай]] || 28 |- | [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] || 47 |- | [[Сақ (қала)|Сақ]] || 45 |- | [[Ақиар]] || 83 |- | [[Ескі Қырым]] || 91 |- | [[Судақ (қала)|Судақ]] || 104 |- | [[Кефе]] || 120 |- | [[Ақмешіт (Ақмешіт ауданы)|Ақмешіт]] || 131 |- | [[Ялта]] || 86 |- | [[Жанкөй]] || 93 |- | [[Көзлев]] || 64 |- | [[Керіш (қала)|Керіш]] || 218 |- | [[Красноперекопск]] || 110 |} == Білім беру және ғылым == [[Сурет:Simferopol 04-14 img06 University.jpg|thumb|right|230px|ҚФУ медициналық академиясы]] Қырым университеттерінің көпшілігі Ақмешітте орналасқан, оның ішінде республиканың негізгі университеті – Қырым университеттерінің көпшілігі кіретін [[В.И. Вернадский атындағы Қырым федералды университеті]]. Басқалар арасында: Индустриалды-педагогикалық университеті, Қоршаған ортаны қорғау және шипажай құрылысы ұлттық академиясы, [[Қырым инженерлі-педагогикалық университеті|инженерлі-педагогикалық университеті]], Таурия гуманитарлық-экологиялық институты. Қалада 12 орта арнаулы оқу орындары бар, оның ішінде Қырымдағы жалғыз автотранспорт техникумы (САТТ), 37 кәсіптік-техникалық училищелер, ғылыми-зерттеу институттары, жобалы-конструкторлық мекемелері («Крымпроект», «Черноморнефтегазпроект»). Ресейдің құзыретіне өтуіне байланысты Қырымда Ресей ғылым академиясының өкілдігі пайда болады. Украинамен бірлескен ғылыми орталық құру ұсынылды. === Оқу орындары === ;ЖОО * [[В.И. Вернадский атындағы Қырым федералдық университеті]] * [[Қырым инженерлі-педагогикалық университеті]] * [[Ресей мемлекеттік әділет университеті|Ресей мемлекеттік әділет университеті (Қырым филиалы)]] * Экономика және басқару университеті * Қырым бизнес институты * [[Қырым мәдениет, өнер және туризм университеті]] * [[Ресей Федерациясы Ішкі істер министрлігінің Краснодар университеті|Ресей ІІМ Краснодар университетінің]] Қырым филиалы ;Техникумдар мен колледждер * [[Ақмешіт темір жол көлігі және өнеркәсіп колледжі|Ақмешіт темір жол көлігі колледжі]] * [[Н.С. Самокиш атындағы Қырым өнер колледжі]] * [[П.И. Чайковский атындағы Ақмешіт музыкалық мектебі|П.И.Чайковский атындағы Ақмешіт мәдениет және өнер мектебі]] * [[Таурия теологиялық семинариясы]] * Қырым экономика және басқару колледжі * Мәскеу мемлекеттік индустриалды университетінің Қырым қашықтан білім беру орталығы * Ақмешіт қаласындағы Мәскеу мемлекеттік қызмет көрсету университетінің (ММҚУ) өкілдігі * Ақмешіт автомобиль көлігі техникумы * Қырым тұтынушылар одағының Ақмешіт кооперативтік сауда-экономикалық колледжі * Ақмешіт радиоэлектроника колледжі * Қырым көпсалалы колледжі * [[Челябі мемлекеттік университеті]]нің Ақмешіт филиалы == Мәдениеті == Ақмешітте [[Таурия орталық мұражайы|өлкетану]], [[Қырым этнографиялық мұражайы|этнографиялық]] және [[Ақмешіт өнер мұражайы|өнер]] мұражайлары, [[Илья Сельвинскийдің мұражай-үйі]], [[И.Я.Франко атындағы Қырым республикалық әмбебап ғылыми кітапханасы|И.Франко атындағы ғылыми кітапхана]] бірнеше театрлар: [[М.Горький атындағы Қырым академиялық театры|М.Горький атындағы орыс академиялық драма театры]], [[Қырым Республикасының музыкалық театры|Қырым Республикасының мемлекеттік академиялық музыкалық театры]], [[Қырым татар академиялық музыкалық-драма театры]], [[Қырым филармониясы|филармония]], [[Қырым академиялық қуыршақ театры|қуыршақ театры]], [[Ақмешіт мемлекеттік циркі|цирк]] бар. Сонымен қатар, қалада туристік кәсіпорындар: Қырымтур компаниясының туристік және экскурсиялық бюросы, «Таурия» турбазасы орналасқан. Ақмешіт қаласында Қырым аймағының орталық мұрағаты – Қырым (Автономиялық) Республикасының Мемлекеттік мұрағаты орналасқан. 2009 жылдың 6 маусымында Ақмешіт тарихының мұражайы ашылды<ref>{{cite web |url = http://e-crimea.info/2009/06/06/23133/U_Simferopolya_poyavilsya_muzey.shtml |title = Ақмешітте мұражай пайда болды |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150130212242/http://www.e-crimea.info/2009/06/06/23133/U_Simferopolya_poyavilsya_muzey.shtml |archivedate = 2015-01-30 }}</ref>; қойылым 1784 жылдан бастап, яғни императрица II Екатерина қаланың негізін қалаған сәттен бастап 2009 жылға дейінгі аралықты қамтиды. Мұражайда жәдігер ретінде тұрмыстық заттар, құжаттар, фотосуреттер, суреттер, шақалар қойылған — бұл негізінен Ақмешіт тұрғындарының сыйлықтары<ref>{{cite web |url = http://e-crimea.info/photo/12/110 |title = Тарих мұражайының ашылуы |deadlink = yes }}</ref>. 2011 жылдан бастап Қырымдағы жалғыз Карман заманауи мәдениетінің қоғамдық орталығы бар. {|class="graytable" |width="33%"|[[Сурет:Simferopol 04-14 img20 MGorky Crimean Theatre.jpg|thumb|200px|[[М.Горький атындағы Қырым академиялық театры|М.Горький атындағы орыс академиялық драма театры]]]] |width="33%"|[[Сурет:Площадь Ленина Симферополь Музыкальный Театр.jpg|thumb|center|[[Қырым Республикасының музыкалық театры|Қырым Республикасының мемлекеттік академиялық музыкалық театры]]]] |width="33%"|[[Сурет:Simferopol, Central Museum of Taurida, 2016.06.20 (01) (29608407891).jpg|thumb|center|Таурия мұражайы]] |width="33%"|[[Сурет:Симферополь. Театр кукол..JPG|thumb|center|Қуыршақ театры]] |} == Дін == ;Православие храмдары * Александро-Невский соборы. * Петропавловский соборы. * Свято-Троицкий соборы. * Константино-Еленинская шіркеуі. * Храм Всех Святых. * Храм-часовня Святителя Николая. * Больничный храм Святителя Луки. * Часовня Святого Великомученика Георгия Победоносца. * Часовня Святителя Луки. * Храм Трёх Святителей. * Храм Святителя Луки.Республикалық психиатриялық аурухана аумағында. * Храм иконы Божией Матери «Всех скорбящих радосте» или «Скорбящая»(симферопольская). * Храм Святителя Стефана Сурожского. * Храм иконы Пресвятой Богородицы «Державная» * Храм Великомученика Димитрия Солунского. ;Мешіттері * [[Сейіт Сеттар Жәми мешіті|Сейіт Сеттар Жәми]] мешіті. * [[Кебір Жәми мешіті]]. * [[Ақмешіт Жұма мешіті]]. * Ақмешіт Жәми мешіті. * Сейіт Нәфи Жәми мешіті. * Қызмет Жәми мешіті. ;Басқалары * [[Ақмешіттегі кенасса|Кенасса]] * «Нер-Томид» синагогасы * Св. Марии Магдалина храм-ескерткіші {|class="graytable" |width="33%"|[[Сурет:Симферополь. Мечеть Кебир-Джами..JPG|thumb|center|Кебір Жәми мешіті]] |width="33%"|[[Сурет:Симферополь. Церковь Трёх Святителей..JPG|thumb|center|Трёх Святителей шіркеуі]] |width="33%"|[[Сурет:Симферополь. Церковь Адвентистов Седьмого Дня..JPG|thumb|center|Адвентистов Седьмого Дня шіркеуі]] |} {|class="graytable" |width="33%"|[[Сурет:Simferopol 04-14 img13 Peter and Paul Cathedral.jpg|thumb|Кафедральный Петропавловский соборы]] |width="33%"|[[Сурет:Акъмесджит_Джума_Джами.jpg|thumb|Ақмешіт Жұма мешіті]] |} == Саябақтары мен алаңдары == Ақмешіт бұрыннан өзінің жасыл аймақтарымен танымал. Қалада XVIII-XIX ғасырларда құрылған көне саябақтар, сондай-ақ XXI ғасырда салынған жас алаңқайлар бар. Ең танымал саябақтар: Салгирка саябағы, Екатерина бағы, Юрий Гагарин атындағы мәдениет және демалыс саябағы, балалар саябағы, Тренев атындағы саябақ, Шевченко атындағы саябақ. Қалада барлығы 20-ға жуық жасыл аймақ бар. {|class="graytable" |width="25%"|[[Сурет:Симферополь. Набережная реки Салгир..JPG|thumb|center|Салғырдың жағасы]] |width="25%"|[[Сурет:Симферополь. В Центральном парке..JPG|thumb|center|Екатерина бағы]] |width="25%"|[[Сурет:Simferopol 04-14 img10 city garden wheel.jpg|thumb|center|балалар саябағы]] |width="25%"|[[Сурет:Simferopol 04-14 img21 Botanical Garden.jpg|thumb|center|Вернадский атындағы ҚФУ ботаникалық бағы]] |} {{Panorama simple |image = Image:Pond in Gagarin Park, Simferopol S-235.jpg |fullwidth = 4912 |fullheight = 1252 |caption = Гагарин саябағындағы тоған |height = 400 }} == Қаланың көшелері мен алаңдары == Ақмешітте даңғылдар (3), тас жолдар (2), көшелер (662), желекжолдар (2), тар көшелер (227), өтпелер (25), кірме жолдар (3), қиялар (4), тұйық көшелер (15), сондай-ақ Ақмешіт алаңдары (8) бар. Қаланың басты көшесі — Киров даңғылы. Ең ұзын көшелер — Киев (6,2 км) және Севастополь (6,15 км). Қызықты факт: Ақмешіттің орталық көшелеріне тарихи атаулар қайтарылған кезде қателік орын алып, нәтижесінде Александр Невский атындағы көше (бұрынғы Роза Люксембург атындағы) пайда болды, ал тарихи атауы Александро-Невская көшесі болып табылады (аттас собордың атауы). == Туыстас қалалар == * {{Ту|Италия}} [[Падуя]], [[Италия]] (2016) * {{Ту|Украина}} [[Донецк]], [[Украина]] (2017)<ref>{{cite web|url=http://simadm.ru/press/government/12850/|title=Донецк қаласы күні Геннадий Бахарев Ақмешіт мен ДХР астанасы арасында бауырлас қала қатынастарын орнату туралы келісімге қол қойды.|publisher=Ақмешіт қалалық әкімшілігінің ресми сайты|date=2017-08-26|accessdate=2017-08-26|archiveurl=https://archive.li/YwDFk|archivedate=2017-08-26}}</ref> * {{Ту|АҚШ}} [[Салем (Орегон)|Салем]], Орегон штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{Ту|Мажарстан}} [[Кежшкемет]], [[Мажарстан]] * {{Ту|Германия}} [[Хайдельберг]], [[Германия]] * {{Ту|Түркия}} [[Бурса]], [[Түркия]] * {{Ту|Түркия}} [[Ескішаһар]], [[Түркия]] (бекітілмеген)<ref>[http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/protokol-o-drujbe-i-sotrudnichestve-mejdu-munitsipalitetami-gorodov-eskishehirtepebashi-i-simferopolya-podpisan/6387/ Ескішаһар Тепебашы және Ақмешіт қалаларының муниципалитеттері арасындағы достық пен ынтымақтастық туралы хаттамаға қол қойылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308080743/http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/protokol-o-drujbe-i-sotrudnichestve-mejdu-munitsipalitetami-gorodov-eskishehirtepebashi-i-simferopolya-podpisan/6387/ |date=2019-03-08 }}</ref><ref>[http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/simferopolskii-gorodskoi-sovet-ne-ratifitsiroval-protokol-o-porodnenii-gorodov-eskishehir-i-simferopolya/6718/ Ақмешіт қалалық кеңесі Ескішаһар мен Ақмешіт қалаларының туысқандығы туралы хаттаманы бекітпеді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308080821/http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/simferopolskii-gorodskoi-sovet-ne-ratifitsiroval-protokol-o-porodnenii-gorodov-eskishehir-i-simferopolya/6718/ |date=2019-03-08 }}</ref> * {{Ту|Болгария}} [[Русе]], [[Болгария]] * {{Ту|Украина}} [[Черновцы]], [[Украина]] * {{Ту|Қырым}} [[Керіш (Қырым)|Керіш]], [[Қырым]] * {{Ту|Ресей}} [[Новочеркасск]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Грозный]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Иркутск]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Омбы]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Оңтүстік-батыс әкімшілік округі|ОБӘО]], [[Мәскеу]] * {{Ту|Польша}} [[Познань]], [[Польша]] * {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]] * {{Ту|Израиль}} [[Ашкелон]], [[Израиль]] * {{Ту|Грекия}} [[Александруполис]], [[Грекия]] == Серіктес қалалар == * {{Ту|Ресей}} [[Улан-Удэ]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Ставрополь]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Үфі]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Косино-Ухтомский]], [[Мәскеу]]дің ауданы, [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Йошкар-Ола]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Новокуйбышевск]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Мичуринск]], [[Ресей]] == Галерея == {|class="graytable" |width="33%"|[[Сурет:Будинок мануфактурного магазину Семерджієва 1.jpg|thumb|center|Жаяужол белдемі]] |width="33%"|[[Сурет:Salgir.jpg|thumb|center|Қала ішіндегі Салғыр өзені]] |width="33%"|[[Сурет:Simferopol, State Council of Crimea, 2016.06.20 (01) (29577734262).jpg|thumb|center|Қырым парламентінің ғимараты]] |} <gallery perrow="5" widths="180" heights="180" mode="packed"> Сурет:Simferopol, Obelisk of Dolgorukov, 2016.06.20 (01) (29398262930).jpg|Долгоруковский ескерткіші<br> Сурет:Памятник Суворову.jpg|Суворовтың ескерткіші Сурет:Simferopol, Lenin's Square, Monument to Lenin, 2016.06.17 (03) (29653690466).jpg|В. И. Лениннің ескерткіші Сурет:Pushkin Monument DSC08084sw.jpg|Пушкиннің ескерткіші Сурет:Симферополь. Памятник П. И. Чайковскому..JPG|П. И. Чайковскийдің ескерткіші Сурет:Сімферополь. Будинок Таранова-Бєлозьорова, 1826 р..JPG|Таранов-Белозёровтың үйі Сурет:TankT34.jpg|Ақмешітті азат етуді еске алуға арналған ескерткіш-танк </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] e0sfbsftajmygapyhi4o4c6k3s18lb0 3653587 3653585 2026-09-11T17:31:33Z Орел Карл 81620 /* Тұрғындары */ 3653587 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақмешіт |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqmescit, Акъмесджит}}<br />{{lang-uk|Сімферополь}} |сурет = Simferopol Montage.png |сурет атауы = |жағдайы = Әкімшілік орталық |ел = Украина |елтаңба = COA Simferopol.svg |ту = Simferopol flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 56|lat_sec = 53 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 06|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Қырым Автономиялық Республикасы |кестедегі аймақ = Қырым Автономиялық Республикасы |аудан түрі = |ауданы = Ақмешіт қалалық кеңесі |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 аудан |басшының түрi = Қала әкімшілігінің басшысы |басшысы = Валентин Валентинович Демидов |құрылған уақыты = 1784 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 107,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 300 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = ↘335 009 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 3118,97 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар (72,1 %), украиндар (12,8 %), қырым татарлары (8,8 %), татарлар (1,6 %) |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3 |DST = |телефон коды = +7 3652 |пошта индексі = |пошта индекстері = 295000 — 295490 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://simadm.ru/ |сайт тілі = ru |ел картасы = Қырым | add1n = Марапаттары | add1 = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = Қала күні |add2 = маусымның бірінші сенбісі }} '''Ақмешіт''' ({{lang-crh|Aqmescit, Акъмесджит}}; {{lang-uk|Сімферополь}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] орталығында, [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] өзенінің маңайындағы қала. Түбектің [[Ақиар]]дан кейінгі екінші ірі қаласы, (Автономды) Қырым Республикасының саяси, экономикалық және мәдени орталығы. Ақмешіт — Ақмешіт (Ақмешіт қалалық кеңесі) қалалық округі және Ақмешіт ауданының орталығы, бірақ республикалық бағыныстағы қала болғандықтан соңғысының құрамына кірмейді. XX ғасырда Таурид Социалистік Кеңестік Республикасының, Қырым өлкелік үкіметінің, Қырым Социалистік Кеңестік Республикасының, Қырым Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы мен Қырым облысының астанасы болды. Ежелгі уақытта қазіргі қаланың аумағында [[Скифтер|Скиф патшалығының]] астанасы — [[Скиф Неаполы]] орналасқан. == Тарихы == {{main|Ақмешіттің (Қырым) тарихы}} Қазіргі Ақмешіт аумағындағы алғашқы адамдар қоныстануы тарихқа дейінгі дәуірде [[Шұңқырша (үңгір)|Шұңқырша үңгірінде]] пайда болды, бірақ ежелгі келушілердің ішіндегі ең әйгілі шамамен б.з.б. III ғасырда пайда болған және б.з. III ғасырында [[готтар]] қиратқан кейінгі скиф мемлекетінің астанасы - Скиф Неаполі. Неаполдің қирандылары қазір Салғыр өзенінің сол жағалауындағы Петровская сайында орналасқан. Ерте орта ғасырларда Ақмешіт аумағында ірі қалалық қоныс болған жоқ. [[Қыпшақтар]] мен [[Алтын Орда]] тұсында Керменшек деп аталатын шағын қоныс болған ([[Қырымтатар тілі|Қырым татаршадан]] шағын бекініс, бекініс деп аударылған). Қырым хандығы кезеңінде Ақмесжит қаласы пайда болды (түркі тілдерінде, оның ішінде Қырым татарында «ақ» батыс деп аталса, «көк» шығыс деп аталатын), ол мемлекетте ханнан кейінгі екінші адам [[қалғай]]дың резиденциясы болды. [[Қалғай Сұлтан сарайы]] қазіргі Петровская сайындағы Салғыр жағасында орналасқан. Сол кезде салынған орамдар қазірде Ескі қала деп аталады. Бұл аймақ шамамен Ленин (революцияға дейін Губернаторская), Севастопольская, Крылова (Кладбищенская) және Красноармейская (Армия) көшелерімен шектелген. Ескі қаланың тар, қысқа және қисық көшелері бар шығыс қалаларына тән макетімен ерекшеленеді. XVII ғасырдағы Османлы саяхатшысы [[Евлия Челеби]] ''«бұл екі қабатты, тас қабырғалары бар, жақсы сақталған қала. Барлық үйлер кең. Екі жүз дүкен бар. ...Саудагерлерге арналған үш қонақ үй бар»'' деп жазған. 1736 жылы қаланы 1735-1739 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде граф [[Бурхард Кристоф Миних|Б.К. Миних]] әскерлері қиратты. Қалғай Сұлтан сарайы қирады. 1783 жылы Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін, Таурид облысы Қырым хандығының көптеген жерлерінде құрылған Ақмешіт қонысының орталығын құру туралы шешім қабылданды. Сондықтан Ақмешіттің негізі қаланған ресми күн 1784 жыл деп саналады. Жаңадан салынған аудандар мен Ақмешіттің аумағы кіретін қала Симферопол деп аталды - грек тілінен «пайда қаласы» деп аударылады. Грек атауын таңдау II Екатерина кезінде болған көне дәуірде және орта ғасырларда болған грек қалалары мен жерлерін еске алу үшін қосылған оңтүстік аумақтардағы жаңа қалаларды грекше атаулармен атау үрдісімен түсіндіріледі. Осы сәттен бастап Симферопол Қырымның әкімшілік орталығы болды. II Екатеринадан кейін Ресей тағына отырған I Павел қалаға Ақмешіт атауын қайтарды, бірақ I Александр патшалық құрған кезде Симферопол атауы ресми түрде қолданыла бастады. Таурид губерниясын құру туралы 1802 жылы 8 қазандағы жарлықта: «Симферопол (Ақмешіт) осы губернияның губерниялық қаласы болып тағайындалады» делінген. XIX ғасыр бойы қаланың екі атауы да карталарда және ресми құжаттарда жиі көрсетілді. Таурид губерниясының негізгі бөлігі сияқты (Ялтаны қоспағанда), Симферопол отырықшылық сипаттың бөлігі болды. 1905 жылы 22 сәуірде қалада яһуди аласаты болды, аласаттың себебі яһуди баланың иконаны қорлағаны туралы қауесеттің таралуы. Бұл аласатты яһудилердің қорғанысы мен әскері тоқтатты. 1905 жылдың қазанында яһуди аласаты кезінде 40-қа жуық яһуди өлтірілді. 1918 жылғы 19 наурыздағы [[Ресей империясының азамат соғысы|азаматтық соғыс]] кезінде Симферопол [[Таурид Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның астанасы болды, кейін оны [[Орталық ірі мемлекеттердің Ресейге басып кіруі|неміс әскерлері басып алды]], сосын бір-бірін тез алмастырған бірнеше ақ үкіметтер осында орналасты. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін қаланың кәсіпорындары әскери өнімдер шығара бастады; қалада екі халықтық жасақ полкі мен екі жою батальоны құрылды. Жоғарғы Бас қолбасшылық штабының 1941 ж. тамыздағы №00931 штабының нұсқауына сәйкес неміс тұрғындарын КСРО-ның шығыс аймақтарына жер аудару жүзеге асырылды. 1941 жылдың 1 қарашасынан 1944 жылдың 12 сәуіріне дейін Ақмешітті неміс әскерлері басып алып, мұнда бейбіт тұрғындарды қыру басталды. Жалпы алғанда, Ақмешіт пен қала маңында [[Үшінші рейх әскерлері мен оның одақтастарының КСРО аумағын басып алуы|неміс-румындық оккупация кезінде]] 22,6 мың адам өлтірілді, тағы бірнеше мыңы мәжбүрлі еңбекке шығарылды. Қала маңындағы «Красный» кеңшарының аумағында едәуір адамдар өлтірілді. Қақтығыстар мен неміс оккупациясы кезінде қала қатты зақымдалды, мұнда тұрғын үй қорының 30%-ы қирады, теміржол вокзалы жарылды, қаладағы барлық кәсіпорындардың жабдықтары қирады немесе шығарылды. 1944 жылдың көктемі мен жазында ГКО қаулысына сәйкес Қырымнан, оның ішінде Ақмешіттен Қырым татарлары, гректер, болгарлар, армяндар және ішінара қарайым халқы жер аударылып, бүкіл КСРО аумағына қоныстандырылды. 1945 жылы 30 маусымда автономиялық республика таратылғаннан кейін Ақмешіт [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-дың]] [[Қырым облысы]]ның орталығы болды, ол 1954 жылы КСРО Қарулы Күштері Президиумының 19.02.1954 ж. қаулысына және КСРО 26.04.1954 ж. заңына сәйкес Украина КСР-не берілді. 50-жылдары қала қарқынды дами бастады. [[Херсон облысы|Херсон]] аймағынан Днепр суын жеткізуге арналған арна пайдалануға берілді, соның арқасында өнеркәсіптік кәсіпорындар белсенді дамыды. Тұрғын үй құрылысы қарқынды қарқынмен жүргізілді. 1984 жылы Ақмешіт [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. === Ресей Федерациясына қосылуы === 2014 жылдың ақпан-наурыз айларында Украина президенті [[Виктор Фёдорович Янукович|В.Ф.Янукович]] биліктен кеткеннен кейін Ақмешіт Қырымның Ресейге қосылуына әкелген оқиғалардың орталықтарының біріне айналды. 21 ақпан күні таңертең Еуромайданның жақтастары парламент ғимараты маңында Қырымды Украинадан бөлу туралы ықтимал шешімге қарсы ереуіл өткізуге тырысқанда<ref>{{cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |title=Под стенами парламента АРК собираются протестовать против откола Крыма — Крым.comments.ua |accessdate=2018-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181216062827/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |archivedate=2018-12-16 |deadlink=yes }}</ref>, оларға өзін «Халық азаттығы қозғалысы» белсенділері деп таныстырған жүзге жуық жастар кедергі жасады<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/21/fight/|title=У здания крымского парламента произошла потасовка|date=2014-02-21|publisher=[[Lenta.Ru]]|lang=ru|accessdate=2014-02-28}}</ref><ref>[http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 Возле крымского парламента произошла потасовка &#124; Новости Крыма за 15 минут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630215737/http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 |date=2015-06-30 }}<br>[http://comments.ua/politics/453585-pod-zdaniem-verhovnoy-radi-krima.html Под зданием Верховной Рады Крыма началась бойня (ФОТО) &#124; КОММЕНТАРИИ]<br>[http://investigator.org.ua/news/118915/ Сторонников Евромайдана милиция увела от Верховной Рады Крыма &#124; Центр журналистских расследований]</ref><ref>[http://www.0652.ua/news/480571 В Симферополе на митинги стали приходить с оружием]</ref>. 23 ақпанда Ақмешіттегі Ленин алаңында [[Қырым татарларының ұлттық мәжілісі]]нің ұйымдастыруымен митинг өтті, оның барысында Мәжіліс төрағасы [[Рыфат Әбдірахманоғлы Шубаров|Рефат Шубаров]] Қырымдағы «Аймақтар партиясының» мүшелерін партиядан шығуға шақырды, сонымен қатар қала билігінен он күн ішінде Ленин ескерткішін бұзсын деген талап етті. 25 ақпанда Ақмешіттегі ҚАР Жоғарғы Кеңесі ғимаратының жанында өткен митингте Қырымның мәртебесі туралы референдум өткізуді талап ететін мерзімсіз наразылық акциясы басталғаны жарияланды<ref name=":0">{{cite web |url = http://www.e-crimea.info/news/protivniki-centralnoy-vlasti-prigrozili-zahvatom-parlamenta-kryma |title = Противники центральной власти пригрозили захватом парламента Крыма |accessdate = 2018-12-22 |archiveurl = https://archive.today/20150307122620/http://www.e-crimea.info/news/protivniki-centralnoy-vlasti-prigrozili-zahvatom-parlamenta-kryma |archivedate = 2015-03-07 |deadlink = yes }}</ref><ref>{{cite web|title=Правительство Крыма возглавил лидер партии "Русское единство"|author=|url=https://ria.ru/world/20140227/997411439.html|website = РИА Новости|date=2014-02-27|accessdate=2018-06-15|lang = ru}}</ref>. 26 ақпанда Мәжіліс Ресейге қосылу туралы шешім қабылданбау үшін Қырым Жоғарғы Кеңесі ғимаратының жанында митинг ұйымдастырды<ref name="autogenerated30">{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016325/ |title=Татары под Верховным Советом Крыма скандируют «Слава Украине!» |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141118161904/http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016325/ |archivedate=2014-11-18 |deadlink=no }}</ref>. Дәл осы кезде мұнда «Қырым орыс қауымының» жиналысы өтті. Екі шеруге қатысушылар арасында жанжал шығып, салдарынан 30 адам жарақат алып, екі адам қаза тапты<ref name="autogenerated17">{{cite web |url = http://www.snob.ru/selected/entry/72653 |title = В Симферополе во время митингов погибли двое |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141109192519/http://www.snob.ru/selected/entry/72653 |archivedate = 2014-11-09 }}</ref>. [[Сурет:Simferopol, Council of ministers of Crimea, 2016.06.17 (04) (29064397983).jpg|thumb|left|160px|Министрлер кеңесі ғимаратының үстінде Ресей мен Қырымның тулары (2016 жылғы сурет)]] 27 ақпанда таңға жуық ресейлік әскерилердің екі тобы белгісіз форма киіп, Қырым АР Жоғарғы Кеңесі мен автономия Министрлер кеңесінің ғимараттарын басып алды<ref name="РБК_ГПУ_о_захвате_ВерхСовета">{{cite web |url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227131627.shtml |title = По факту захвата зданий Совета и Совмина Крыма возбуждено уголовное дело по статье «террористический акт» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141006132947/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227131627.shtml |archivedate = 2014-10-06 }} // [[РБК]], 27.02.2014</ref><ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|title=Здание Совмина и парламента Крыма захватили 120 профессионально подготовленных лиц – нардеп Куницын|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс-Украина|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307034514/http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|archivedate=2014-03-07|deadlink=no}}</ref><ref name="Лента.ру0203">{{cite web |url=http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol/ |title=«Крым почему-то стал русской землёй» |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017121433/http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol |archivedate=2014-10-17 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |title=Переворот в Крыму: хроника четверга |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129031644/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |archivedate=2014-11-29 |deadlink=no }}</ref>. Ғимараттардың үстіне Ресей тулары көтеріліп, кіре берісте баррикадалар пайда болды. Әкімшілік ғимараттардың басып алынуына байланысты қала орталығын милиция қоршауға алып, белсенді әрекет жасамады<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|title=Названы захватчики парламента и правительства Крыма|date=2014-02-27|publisher=// [[Lenta.Ru]]|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227160426/http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|archivedate=2014-02-27|deadlink=no}}</ref>. Парламент ғимаратына тек ҚАР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары ғана кірді, олар кезектен тыс сессия өткізді, онда Анатолий Могилев үкіметі таратылып, «Орыстар бірлігінің» жетекшісі Сергей Аксенов Қырымның жаңа премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361702|title=Премьером Крыма стал лидер партии «Русское единство» Аксёнов|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228160244/http://www.interfax.ru/world/361702|archivedate=2014-02-28|deadlink=no}}</ref><ref name="Lenta.Ru">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|title=Премьером Крыма избрали лидера «Русского единства»|date=2014-02-27|publisher=[[Lenta.Ru]]|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228171820/http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|archivedate=2014-02-28|deadlink=no}}</ref>, және аймақтың мәртебесі мен өкілеттігін жақсарту мәселелері бойынша Қырымда референдум өткізу туралы шешім қабылданды. 28 ақпанда кешкісін Ақмешітке Қырым Жоғарғы Кеңесінің депутаттарымен кездесуге келген Украина халық депутаты Петр Порошенконы ресейшіл белсенділер айғайлап қарсы алып, Порошенко тасалануға мәжбүр болды<ref name="KP_UA_Кричали_вон_из_Крыма">{{cite web |url = http://kp.ua/daily/280214/441394/ |title = Крымчане кричали Порошенко: «Вон из Крыма» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306045817/http://kp.ua/daily/280214/441394/ |archivedate = 2014-03-06 }} | KP.UA</ref><ref name="autogenerated5">{{cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/poroshenko-smog-popast-v-krym-cherez-zahvachennyi-aeroport-6111/ |title=Порошенко смог попасть в Крым через захваченный аэропорт |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129031641/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/poroshenko-smog-popast-v-krym-cherez-zahvachennyi-aeroport-6111/ |archivedate=2014-11-29 |deadlink=no }}</ref>. Ақмешітте 60-қа жуық белсенді Украина президентінің Қырым Автономиялық Республикасындағы тұрақты өкілдігінің аумағына кіре беріс жолды жауып, Александр Турчиновтың Сергей Куницынды президент өкілі етіп тағайындауына наразылық білдірді<ref name="Заблокированное ППУ">{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|title=В Симферополе пикетчики заблокировали Представительство президента|date=2014-02-28|publisher=Крымское информационное агентство|lang=ru|accessdate=2014-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306033028/http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|archivedate=2014-03-06|deadlink=no}}</ref>. Сол күні Украинаның жаңа билігі Қырым АР Жоғарғы кеңесінің келісімінсіз ҚАР ішкі істер Бас басқармасының басшысын ауыстырды<ref name="autogenerated32">{{cite web |url=http://provokacia.net/uncategory/14_03_01_glava_sovmina_kryima_vozmutilsya_naznacheniem_avrutskogo_glavoy_militsii |title=Глава Совмина Крыма возмутился назначением Авруцкого главой милиции — Провокация |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129021922/http://provokacia.net/uncategory/14_03_01_glava_sovmina_kryima_vozmutilsya_naznacheniem_avrutskogo_glavoy_militsii |archivedate=2014-11-29 |deadlink=yes }}</ref>. 1 наурызда таңертең Қырым милициясының жаңа басшысы ілесіп жүрген бір топ адамдарымен Ақмешітке келіп, ІІББ ғимаратына баса-көктеп кірмек болды, бірақ оны ресейлік әскерилер жасағы тоқтатты. 1 наурызда Ақмешіт орталығы қарулы адамдардың бақылауында болды, әскери жүк көліктері көшелермен жүріп, парламент ғимаратының жанында екі пулемет ұясы қойылды. «Сыпайы адамдар» (айырым белгісіз формадағы ресейлік әскерилерді осылай атады) әкімшілік ғимараттар мен инфрақұрылымды нысаналарды жауып тастады. Оларға Қырым үкіметі мен Жоғарғы кеңесі ғимаратынан басқа, әуежай, телерадиостанциялар, «Укртелеком» нысандары<ref name="Ширяев">{{cite web |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |title=Валерий Ширяев. «Вежливые люди» в Крыму: как это было. Новая газета, № 42, 18 апреля 2014 |accessdate=2015-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |archivedate=2015-05-08 |deadlink=no }}</ref>, әскери комиссариаттар<ref name="Неизвестные заблокировали(allcrimea)">{{cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-tsentralnyi-voenkomat-6268/ |title=В Симферополе неизвестные заблокировали центральный военкомат |accessdate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129032148/http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-tsentralnyi-voenkomat-6268/ |archivedate=2014-11-29 |deadlink=no }}</ref> кіреді. Бұдан былай стратегиялық маңызды нысандар ресей әскерлерінің бақылауында қала берді. 16 наурызда Қырымды Ресейге қосу туралы референдум өткізілгеннен соң және 18 наурызда Қырым Республикасының Ресей Федерациясына қосылуы туралы келісімге қол қойылғаннан кейін Ақмешіт Ресей құрамындағы Қырым Республикасының астанасы мәртебесін алды. == Тұрғындары == {| class="wikitable" |- ! 1839 !!1847 !!1864 !!1887 !!1897 !!1910 !!1911 !!1914 !!1923 |- |7000 |↗13 768 |↗17 000 |↗38 000 |↗49 078 |↗62 679 |↗66 452 |↗91 000 |↘71 000 |- ! 1926 !!1931 !!1939 !!1945 !!1959 !!1967 !!1970 !!1975 !!1979 |- |↗88 000 |↘83 248 |↗142 634 |↘67 000 |↗187 623 |↗223 000 |↗249 053 |↗280 000 |↗301 505 |- ! 1987 !!1989 !!2001 !!2009 !!2010 !!2011 !!2012 !!2013 !!2014 |- |↗338 000 |↗343 565 |↗343 644 |↘337 139 |↘336 588 |↘336 330 |↘335 582 |↗337 285 |↘332 317 |- ! 2015 !!2016 !!2017 !!2018 !!2019 !!2020 !!2021 !!2025 |- |↗332 608 |↗336 460 |↗341 155 |↗341 799 |↘341 527 |↗342 054 |↘340 540 |↘335 009 |} 2021 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға сәйкес халық саны бойынша қала Ресей Федерациясының 1116 қаласының ішінде 57 орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы Қырым федералды округіндегі халық санағының қорытындысы бойынша қаланың тұрақты тұрғындарының саны 332 317 адамды құрады. Қала халқы Ақмешіт қалалық округі аумағындағы халықтың 94,3% құрайды. ;Ұлттық құрамы 2014 жылғы халық санағы бойынша қала халқының ұлттық құрамы төмендегідей: {| class="wikitable sortable" |-  ! <small>ұлты</small> || <small>барлық,<br> адам</small> || <small>бар- лық<br>%</small> || <small>көр- сеткен-<br>дер<br>%</small> |- | көрсетті ||align="right" | 312464 ||align="right" | 94,03 % ||align="right" | 100,00 % |- | [[орыстар]] ||align="right" | 225282 ||align="right" | 67,79 % ||align="right" | 72,10 % |- | [[украиндар]] ||align="right" | 40122 ||align="right" | 12,07 % ||align="right" | 12,84 % |- | [[Қырым татарлары|қырымтатарлары]] ||align="right" | 27604 ||align="right" | 8,31 % ||align="right" | 8,83 % |- | [[татарлар]] ||align="right" | 4910 ||align="right" | 1,48 % ||align="right" | 1,57 % |- | [[армяндар]] ||align="right" | 2587 ||align="right" | 0,78 % ||align="right" | 0,83 % |- | [[Беларустар|белорустар]] ||align="right" | 2574 ||align="right" | 0,77 % ||align="right" | 0,82 % |- | [[Еврейлер|яһудилер]] ||align="right" | 1259 ||align="right" | 0,38 % ||align="right" | 0,40 % |- | [[әзербайжандар]] ||align="right" | 974 ||align="right" | 0,29 % ||align="right" | 0,31 % |- | [[гректер]] ||align="right" | 572 ||align="right" | 0,17 % ||align="right" | 0,18 % |- | [[өзбектер]] ||align="right" | 523 ||align="right" | 0,16 % ||align="right" | 0,17 % |- | [[поляктар]] ||align="right" | 422 ||align="right" | 0,13 % ||align="right" | 0,14 % |- | [[Корейлер|кәрістер]] ||align="right" | 387 ||align="right" | 0,12 % ||align="right" | 0,12 % |- | [[Молдовандар|молдавандар]] ||align="right" | 362 ||align="right" | 0,11 % ||align="right" | 0,12 % |- | [[болгарлар]] ||align="right" | 349 ||align="right" | 0,11 % ||align="right" | 0,11 % |- | [[арабтар]] ||align="right" | 321 ||align="right" | 0,10 % ||align="right" | 0,10 % |- | [[грузиндер]] ||align="right" | 280 ||align="right" | 0,08 % ||align="right" | 0,09 % |- | ||align="right" | ||align="right" | ||align="right" | |- | [[қарайымдар]] ||align="right" | 193 ||align="right" | 0,06 % ||align="right" | 0,06 % |- | [[қырымшақтар]] ||align="right" | 104 ||align="right" | 0,03 % ||align="right" | 0,03 % |- | басқалары ||align="right" | 3639 ||align="right" | 1,10 % ||align="right" | 1,16 % |- | көрсетпеді ||align="right" | 19853 ||align="right" | 5,97 % ||align="right" | |- | барлығы ||align="right" | 332317 ||align="right" | 100,00 % ||align="right" | |} == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Районы Симферополя.png|thumb|right|300px|Ақмешіттің картасы {| | |{{Legend2|#ff8800|Железнодорожный ауданы}} |{{Legend2|#adff2f|Киевский ауданы}} |{{Legend2|#ffc3cd|Центральный ауданы}} | |} ]] Ақмешітте 3 ауданға бөлінген аумақтық бөлім бар: Железнодорожный, Киевский және Центральный. 2015 жылдың 20 мамырында Кеңес Одағынан бері жұмыс істеп келе жатқан Железнодорожный, Киев және Центральный аудандық кеңестер таратылды. 2015 жылғы 20 мамырда Железнодорожный аудандық кеңесіне бағынатын және Гресовский қалалық ауылын, Аэрофлотский қүа, Комсомольское қүа, Битумное мекенді қамтитын Гресовский ауылдық кеңесі де таратылды, ал ауыл жойылған Киевский аудандық кеңесіне Аграрное қүа бағындырылды. Ақмешіт аудандары Қырым Республикасының муниципалды құрылым мен дербес әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие емес, бірақ аумақтық жағынан бөлінуін жалғастырып келеді. ;Аудандары {| class="standard sortable " |- ! Аудан атауы !! Ауданы<br>ем бағын-сыз км² ! Тұрғындары <br />ем бағын-сыз,<br>адам !Тұрғындардың<br /> тығыздығы<br />ем бағын-сыз<br />адам/км² |- | Железнодорожный||align=right | 17 || align="right" |↘80 939 |4761 |- | Киевский ||align=right | 45 || align="right" |↗161 005 |3578 |- | Центральный ||align=right | 24 || align="right" |↘99 855 |4161 |- | '''Барлығы''' ||align=right | 86 || align="right" |↘336 212 |3971 |} == Географиясы == === Географиялық орны === [[Сурет:Simferopol Reservoir.jpg|thumb|250px|[[Ақмешіт суқоймасы]]]] Ақмешіт Қырым тауларының етегінде, [[Қырым таулары]]ның Сыртқы (ең төменгі) және Ішкі тізбегі мен [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] өзенінің аңғары арасындағы тізбек аралық аңғардың қиылысуынан пайда болған қойнауда орналасқан. Қала маңындағы өзенде [[Ақмешіт суқоймасы]] орналасқан. === Гидрографиясы === Қала ішінде (Гагарин ат. саябақ) Салғыр өзеніне Шұңқырша мекені (Луговая к-сі ауданы) арқылы ағып жатқан оң жақ саласы — [[Бала Салғыр|Кіші Салғырға]] құяды. Тағы бір шағын саласы — [[Абдал]] Белое және Загороднее шағын аудандары арқылы ағып, Титов к-сі аумағында Кіші Салғырға құяды. [[Славянка (Салғыр тармағы)|Славянка]] және Казанка өзендері толығымен қала арқылы өтеді. Қала орамдарының оңтүстігінде, қалалық кеңеске бағынатын аумақта, қаланы сумен қамтамасыз етудің маңызды көздерінің бірі болып табылатын Ақмешіт суқоймасы орналасқан. Басқа маңызды көздер — Солтүстік Қырым арнасының суымен толтырылатын Межгорное суқоймасы және Партизанское суқоймасы болып табылады. === Климаты === Ақмешіт климаты тау беткейлі, құрғақ далалы, қысы жұмсақ, жазы ыстық әрі ұзақ келеді. Қаңтардың орташа температурасы +0,6&nbsp;°C, шілдеде +22,6&nbsp;°C. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 450 мм, күн сәулесінің орташа уақыт саны жылына 2469 сағат. Вегетациялық кезең 270 мм жауын-шашынды құрайды. Ең көп жауын-шашын жазда болады, бірақ Жерорта теңізінің климатына жақындығы желтоқсанда болатын екінші реттік максималды жауын-шашынды құрайды. == Экономикасы == Ақмешіт — маңызды өнеркәсіп орталығы. Негізгі салалары – машина жасау, тамақ және жеңіл өнеркәсіп. Қалада барлығы 70-ке жуық маңызды кәсіпорын, оның ішінде «Пневматика», «Симферополселмаш» машина жасау зауыты, электр машина жасау зауыты («СЕЛМА» фирмасы), «Эфирмасло» кәсіпорны, екі консерві зауыты, кондитерлік және макарон (ресейлік «Евросервис» компаниясына тиесілі) зауыттары, тұрмыстық химия және пластмасса зауыттары, «Крымстройматериалы» және «Крымнерудпром» кәсіпорындары. Қаладағы ең ірі кәсіпорын – электр аспаптарын, микромашиналарды және кемені автоматтандыру жүйелерін шығаратын «Фиолент» зауыты. === Көлік === [[Сурет:Троллейбус в аэропорту Симферополя.jpg|thumb|right|250px|Ақмешіт әуежайындағы «Мегаполис» троллейбусы]] Ақмешіт — [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырымдағы]] ең маңызды көлік торабы. Республиканың сыртқы әлеммен байланысының басым бөлігі дәл осы әкімшілік орталық арқылы жүзеге асады. Қалада: «[[Ақмешіт (әуежай)|Ақмешіт]]» — халықаралық дәрежедегі әуежайы, [[Ақмешіт (теміржол вокзалы)|теміржол вокзалы]], автовокзал, үш автостанция бар. Метробустар әуежайдан вокзалға дейін жүреді. 2014 жылдың 1 мамырынан бастап қала бірыңғай билет жүйесіне енді. 2014 жылдың 1 тамызында 25 жылдық үзілістен кейін [[Керіш паром өткелі]] арқылы жолаушылар пойыздарының қозғалысы қайта жанданды. Бірінші пойыз 561/562 Ақмешіт — Мәскеу болды. 2014 жылдың 30 тамызына дейін пойыз өткел арқылы өтті, содан кейін бұл сұлбадан интермодальдық «пойыз + паром + пойыз» сұлбасының пайдасына бас тартылды. 2014 жылдың 28 желтоқсанынан бастап түбекке мойнақ арқылы және Жоңғар арқылы келетін украиналық жолаушылар пойыздары сәйкесінше Херсон мен Новоалексеевкаға, беларустік пойыз — Запорожиеге бағытта белгіленді, Украина арқылы Мәскеудің Курск вокзалына қатынайтын Қырым темір жолының пойыздары тоқтатылды. Сондай-ақ, 2014 жылғы 26 желтоқсанда ресейлік тасымалдаушыларға Қырымнан Украина аумағы арқылы ресми, ал 2015 жылғы 20 қаңтардан бастап бейресми автобустық тасымалдарға тыйым салынды. 2018 жылдың 18 мамырында [[Қырым көпірі]]ндегі автомобил бөлігінің ашылуымен аймақ аралық автобус қозғалысы сол арқылы жүзеге асырылады. Қырым көпірінің теміржол бөлігі ашылғаннан кейін, 2019 жылдың 23 желтоқсанында ол арқылы материктік Ресейден Қырымға пойыздар қозғалысы жүзеге асырылады. Ақмешітке пойыздар Мәскеу мен Санкт-Петербургтен қатынайды. Ақмешіт, [[Алушта]] және [[Ялта]]ны Ақмешіттен (Алуштаға дейін 51) және (Ялтаға дейін 52) қалааралық бағыттары бар әлемдегі ең ұзын (86,5 км) троллейбус желісі байланыстырады. Оның жұмысы 2015 жылдың соңында Украинаның Қырымды энергетикалық шектемеге алуына байланысты тоқтатылды, бірақ 2016 жылдың қаңтарында қайта жанданды. Негізгі қалалық көлік троллейбустар мен автобустар, сонымен қатар көптеген жеке таксилер. 1914-1970 жылдары қалада трамвай жұмыс істеді. === Энергетика === 1950-1960 жылдары қуаты шамамен 70 МВт болатын [[Ақмешіт ЖЭС]] салынды. 1990-2000 жылдары қайта құрудан кейін қуаттылық 92 МВт-қа дейін өсті. 2014-2016 жылдары Қырым Ресейге қосылғаннан кейін жабдықты жаңарту нәтижесінде ЖЭО қуаты 100 МВт-қа дейін ұлғайтылды. 2019 жылы жалпы қуаты 470 МВт болатын жаңа [[Таурия ЖЭС]] салынып, пайдалануға берілді. Жаңа электр станциясын енгізу Ақмешіттің энергетикалық тәуелсіздігін толық қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. == Қырым қалаларына дейінгі қашықтығы == {| class="wikitable sortable" |- ! Қала !! Арақашықтығы (км) |- | [[Алушта]] || 45 |- | [[Бақшасарай]] || 28 |- | [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] || 47 |- | [[Сақ (қала)|Сақ]] || 45 |- | [[Ақиар]] || 83 |- | [[Ескі Қырым]] || 91 |- | [[Судақ (қала)|Судақ]] || 104 |- | [[Кефе]] || 120 |- | [[Ақмешіт (Ақмешіт ауданы)|Ақмешіт]] || 131 |- | [[Ялта]] || 86 |- | [[Жанкөй]] || 93 |- | [[Көзлев]] || 64 |- | [[Керіш (қала)|Керіш]] || 218 |- | [[Красноперекопск]] || 110 |} == Білім беру және ғылым == [[Сурет:Simferopol 04-14 img06 University.jpg|thumb|right|230px|ҚФУ медициналық академиясы]] Қырым университеттерінің көпшілігі Ақмешітте орналасқан, оның ішінде республиканың негізгі университеті – Қырым университеттерінің көпшілігі кіретін [[В.И. Вернадский атындағы Қырым федералды университеті]]. Басқалар арасында: Индустриалды-педагогикалық университеті, Қоршаған ортаны қорғау және шипажай құрылысы ұлттық академиясы, [[Қырым инженерлі-педагогикалық университеті|инженерлі-педагогикалық университеті]], Таурия гуманитарлық-экологиялық институты. Қалада 12 орта арнаулы оқу орындары бар, оның ішінде Қырымдағы жалғыз автотранспорт техникумы (САТТ), 37 кәсіптік-техникалық училищелер, ғылыми-зерттеу институттары, жобалы-конструкторлық мекемелері («Крымпроект», «Черноморнефтегазпроект»). Ресейдің құзыретіне өтуіне байланысты Қырымда Ресей ғылым академиясының өкілдігі пайда болады. Украинамен бірлескен ғылыми орталық құру ұсынылды. === Оқу орындары === ;ЖОО * [[В.И. Вернадский атындағы Қырым федералдық университеті]] * [[Қырым инженерлі-педагогикалық университеті]] * [[Ресей мемлекеттік әділет университеті|Ресей мемлекеттік әділет университеті (Қырым филиалы)]] * Экономика және басқару университеті * Қырым бизнес институты * [[Қырым мәдениет, өнер және туризм университеті]] * [[Ресей Федерациясы Ішкі істер министрлігінің Краснодар университеті|Ресей ІІМ Краснодар университетінің]] Қырым филиалы ;Техникумдар мен колледждер * [[Ақмешіт темір жол көлігі және өнеркәсіп колледжі|Ақмешіт темір жол көлігі колледжі]] * [[Н.С. Самокиш атындағы Қырым өнер колледжі]] * [[П.И. Чайковский атындағы Ақмешіт музыкалық мектебі|П.И.Чайковский атындағы Ақмешіт мәдениет және өнер мектебі]] * [[Таурия теологиялық семинариясы]] * Қырым экономика және басқару колледжі * Мәскеу мемлекеттік индустриалды университетінің Қырым қашықтан білім беру орталығы * Ақмешіт қаласындағы Мәскеу мемлекеттік қызмет көрсету университетінің (ММҚУ) өкілдігі * Ақмешіт автомобиль көлігі техникумы * Қырым тұтынушылар одағының Ақмешіт кооперативтік сауда-экономикалық колледжі * Ақмешіт радиоэлектроника колледжі * Қырым көпсалалы колледжі * [[Челябі мемлекеттік университеті]]нің Ақмешіт филиалы == Мәдениеті == Ақмешітте [[Таурия орталық мұражайы|өлкетану]], [[Қырым этнографиялық мұражайы|этнографиялық]] және [[Ақмешіт өнер мұражайы|өнер]] мұражайлары, [[Илья Сельвинскийдің мұражай-үйі]], [[И.Я.Франко атындағы Қырым республикалық әмбебап ғылыми кітапханасы|И.Франко атындағы ғылыми кітапхана]] бірнеше театрлар: [[М.Горький атындағы Қырым академиялық театры|М.Горький атындағы орыс академиялық драма театры]], [[Қырым Республикасының музыкалық театры|Қырым Республикасының мемлекеттік академиялық музыкалық театры]], [[Қырым татар академиялық музыкалық-драма театры]], [[Қырым филармониясы|филармония]], [[Қырым академиялық қуыршақ театры|қуыршақ театры]], [[Ақмешіт мемлекеттік циркі|цирк]] бар. Сонымен қатар, қалада туристік кәсіпорындар: Қырымтур компаниясының туристік және экскурсиялық бюросы, «Таурия» турбазасы орналасқан. Ақмешіт қаласында Қырым аймағының орталық мұрағаты – Қырым (Автономиялық) Республикасының Мемлекеттік мұрағаты орналасқан. 2009 жылдың 6 маусымында Ақмешіт тарихының мұражайы ашылды<ref>{{cite web |url = http://e-crimea.info/2009/06/06/23133/U_Simferopolya_poyavilsya_muzey.shtml |title = Ақмешітте мұражай пайда болды |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150130212242/http://www.e-crimea.info/2009/06/06/23133/U_Simferopolya_poyavilsya_muzey.shtml |archivedate = 2015-01-30 }}</ref>; қойылым 1784 жылдан бастап, яғни императрица II Екатерина қаланың негізін қалаған сәттен бастап 2009 жылға дейінгі аралықты қамтиды. Мұражайда жәдігер ретінде тұрмыстық заттар, құжаттар, фотосуреттер, суреттер, шақалар қойылған — бұл негізінен Ақмешіт тұрғындарының сыйлықтары<ref>{{cite web |url = http://e-crimea.info/photo/12/110 |title = Тарих мұражайының ашылуы |deadlink = yes }}</ref>. 2011 жылдан бастап Қырымдағы жалғыз Карман заманауи мәдениетінің қоғамдық орталығы бар. {|class="graytable" |width="33%"|[[Сурет:Simferopol 04-14 img20 MGorky Crimean Theatre.jpg|thumb|200px|[[М.Горький атындағы Қырым академиялық театры|М.Горький атындағы орыс академиялық драма театры]]]] |width="33%"|[[Сурет:Площадь Ленина Симферополь Музыкальный Театр.jpg|thumb|center|[[Қырым Республикасының музыкалық театры|Қырым Республикасының мемлекеттік академиялық музыкалық театры]]]] |width="33%"|[[Сурет:Simferopol, Central Museum of Taurida, 2016.06.20 (01) (29608407891).jpg|thumb|center|Таурия мұражайы]] |width="33%"|[[Сурет:Симферополь. Театр кукол..JPG|thumb|center|Қуыршақ театры]] |} == Дін == ;Православие храмдары * Александро-Невский соборы. * Петропавловский соборы. * Свято-Троицкий соборы. * Константино-Еленинская шіркеуі. * Храм Всех Святых. * Храм-часовня Святителя Николая. * Больничный храм Святителя Луки. * Часовня Святого Великомученика Георгия Победоносца. * Часовня Святителя Луки. * Храм Трёх Святителей. * Храм Святителя Луки.Республикалық психиатриялық аурухана аумағында. * Храм иконы Божией Матери «Всех скорбящих радосте» или «Скорбящая»(симферопольская). * Храм Святителя Стефана Сурожского. * Храм иконы Пресвятой Богородицы «Державная» * Храм Великомученика Димитрия Солунского. ;Мешіттері * [[Сейіт Сеттар Жәми мешіті|Сейіт Сеттар Жәми]] мешіті. * [[Кебір Жәми мешіті]]. * [[Ақмешіт Жұма мешіті]]. * Ақмешіт Жәми мешіті. * Сейіт Нәфи Жәми мешіті. * Қызмет Жәми мешіті. ;Басқалары * [[Ақмешіттегі кенасса|Кенасса]] * «Нер-Томид» синагогасы * Св. Марии Магдалина храм-ескерткіші {|class="graytable" |width="33%"|[[Сурет:Симферополь. Мечеть Кебир-Джами..JPG|thumb|center|Кебір Жәми мешіті]] |width="33%"|[[Сурет:Симферополь. Церковь Трёх Святителей..JPG|thumb|center|Трёх Святителей шіркеуі]] |width="33%"|[[Сурет:Симферополь. Церковь Адвентистов Седьмого Дня..JPG|thumb|center|Адвентистов Седьмого Дня шіркеуі]] |} {|class="graytable" |width="33%"|[[Сурет:Simferopol 04-14 img13 Peter and Paul Cathedral.jpg|thumb|Кафедральный Петропавловский соборы]] |width="33%"|[[Сурет:Акъмесджит_Джума_Джами.jpg|thumb|Ақмешіт Жұма мешіті]] |} == Саябақтары мен алаңдары == Ақмешіт бұрыннан өзінің жасыл аймақтарымен танымал. Қалада XVIII-XIX ғасырларда құрылған көне саябақтар, сондай-ақ XXI ғасырда салынған жас алаңқайлар бар. Ең танымал саябақтар: Салгирка саябағы, Екатерина бағы, Юрий Гагарин атындағы мәдениет және демалыс саябағы, балалар саябағы, Тренев атындағы саябақ, Шевченко атындағы саябақ. Қалада барлығы 20-ға жуық жасыл аймақ бар. {|class="graytable" |width="25%"|[[Сурет:Симферополь. Набережная реки Салгир..JPG|thumb|center|Салғырдың жағасы]] |width="25%"|[[Сурет:Симферополь. В Центральном парке..JPG|thumb|center|Екатерина бағы]] |width="25%"|[[Сурет:Simferopol 04-14 img10 city garden wheel.jpg|thumb|center|балалар саябағы]] |width="25%"|[[Сурет:Simferopol 04-14 img21 Botanical Garden.jpg|thumb|center|Вернадский атындағы ҚФУ ботаникалық бағы]] |} {{Panorama simple |image = Image:Pond in Gagarin Park, Simferopol S-235.jpg |fullwidth = 4912 |fullheight = 1252 |caption = Гагарин саябағындағы тоған |height = 400 }} == Қаланың көшелері мен алаңдары == Ақмешітте даңғылдар (3), тас жолдар (2), көшелер (662), желекжолдар (2), тар көшелер (227), өтпелер (25), кірме жолдар (3), қиялар (4), тұйық көшелер (15), сондай-ақ Ақмешіт алаңдары (8) бар. Қаланың басты көшесі — Киров даңғылы. Ең ұзын көшелер — Киев (6,2 км) және Севастополь (6,15 км). Қызықты факт: Ақмешіттің орталық көшелеріне тарихи атаулар қайтарылған кезде қателік орын алып, нәтижесінде Александр Невский атындағы көше (бұрынғы Роза Люксембург атындағы) пайда болды, ал тарихи атауы Александро-Невская көшесі болып табылады (аттас собордың атауы). == Туыстас қалалар == * {{Ту|Италия}} [[Падуя]], [[Италия]] (2016) * {{Ту|Украина}} [[Донецк]], [[Украина]] (2017)<ref>{{cite web|url=http://simadm.ru/press/government/12850/|title=Донецк қаласы күні Геннадий Бахарев Ақмешіт мен ДХР астанасы арасында бауырлас қала қатынастарын орнату туралы келісімге қол қойды.|publisher=Ақмешіт қалалық әкімшілігінің ресми сайты|date=2017-08-26|accessdate=2017-08-26|archiveurl=https://archive.li/YwDFk|archivedate=2017-08-26}}</ref> * {{Ту|АҚШ}} [[Салем (Орегон)|Салем]], Орегон штаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{Ту|Мажарстан}} [[Кежшкемет]], [[Мажарстан]] * {{Ту|Германия}} [[Хайдельберг]], [[Германия]] * {{Ту|Түркия}} [[Бурса]], [[Түркия]] * {{Ту|Түркия}} [[Ескішаһар]], [[Түркия]] (бекітілмеген)<ref>[http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/protokol-o-drujbe-i-sotrudnichestve-mejdu-munitsipalitetami-gorodov-eskishehirtepebashi-i-simferopolya-podpisan/6387/ Ескішаһар Тепебашы және Ақмешіт қалаларының муниципалитеттері арасындағы достық пен ынтымақтастық туралы хаттамаға қол қойылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308080743/http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/protokol-o-drujbe-i-sotrudnichestve-mejdu-munitsipalitetami-gorodov-eskishehirtepebashi-i-simferopolya-podpisan/6387/ |date=2019-03-08 }}</ref><ref>[http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/simferopolskii-gorodskoi-sovet-ne-ratifitsiroval-protokol-o-porodnenii-gorodov-eskishehir-i-simferopolya/6718/ Ақмешіт қалалық кеңесі Ескішаһар мен Ақмешіт қалаларының туысқандығы туралы хаттаманы бекітпеді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308080821/http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/simferopolskii-gorodskoi-sovet-ne-ratifitsiroval-protokol-o-porodnenii-gorodov-eskishehir-i-simferopolya/6718/ |date=2019-03-08 }}</ref> * {{Ту|Болгария}} [[Русе]], [[Болгария]] * {{Ту|Украина}} [[Черновцы]], [[Украина]] * {{Ту|Қырым}} [[Керіш (Қырым)|Керіш]], [[Қырым]] * {{Ту|Ресей}} [[Новочеркасск]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Грозный]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Иркутск]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Омбы]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Оңтүстік-батыс әкімшілік округі|ОБӘО]], [[Мәскеу]] * {{Ту|Польша}} [[Познань]], [[Польша]] * {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]] * {{Ту|Израиль}} [[Ашкелон]], [[Израиль]] * {{Ту|Грекия}} [[Александруполис]], [[Грекия]] == Серіктес қалалар == * {{Ту|Ресей}} [[Улан-Удэ]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Ставрополь]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Үфі]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Косино-Ухтомский]], [[Мәскеу]]дің ауданы, [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Йошкар-Ола]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Новокуйбышевск]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Мичуринск]], [[Ресей]] == Галерея == {|class="graytable" |width="33%"|[[Сурет:Будинок мануфактурного магазину Семерджієва 1.jpg|thumb|center|Жаяужол белдемі]] |width="33%"|[[Сурет:Salgir.jpg|thumb|center|Қала ішіндегі Салғыр өзені]] |width="33%"|[[Сурет:Simferopol, State Council of Crimea, 2016.06.20 (01) (29577734262).jpg|thumb|center|Қырым парламентінің ғимараты]] |} <gallery perrow="5" widths="180" heights="180" mode="packed"> Сурет:Simferopol, Obelisk of Dolgorukov, 2016.06.20 (01) (29398262930).jpg|Долгоруковский ескерткіші<br> Сурет:Памятник Суворову.jpg|Суворовтың ескерткіші Сурет:Simferopol, Lenin's Square, Monument to Lenin, 2016.06.17 (03) (29653690466).jpg|В. И. Лениннің ескерткіші Сурет:Pushkin Monument DSC08084sw.jpg|Пушкиннің ескерткіші Сурет:Симферополь. Памятник П. И. Чайковскому..JPG|П. И. Чайковскийдің ескерткіші Сурет:Сімферополь. Будинок Таранова-Бєлозьорова, 1826 р..JPG|Таранов-Белозёровтың үйі Сурет:TankT34.jpg|Ақмешітті азат етуді еске алуға арналған ескерткіш-танк </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] od8qenzyji72lrhu4g8c1qo12d0h2ya 0 665880 3653584 3652247 2026-09-11T17:28:28Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653584 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = ↘558 302 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 646,48 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502142740/https://www.interfax.ru/world/365521 |date=2019-05-02 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200912083922/https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=2020-09-12 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924054751/http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == [[Ақиардың туы]] — ортасында қаланың елтаңбасының ресми сипаттамасына сәйкес елтаңбаның түрлі-түсті бейнесі орналастырылған күрең түсті тікбұрышты мата. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы — 2:3; туға орналастырылған елтаңба бейнесінің жалпы ені ту ұзындығының 2/5 бөлігін құрайды. Қала [[Ақиардың елтаңбасы|елтаңбасы]] француз үлгісіндегі қиғаш геральдикалық қалқаннан тұрады. Күміс түсті (туда — ақ түсті) жоғарғы бөлігінде 1965 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қала қорғаушыларының көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін қалаға берілген «Алтын Жұлдыз» медалінің бейнесі орналасқан. Көгілдір түсті (туда — көк түсті) төменгі бөлігінде [[Қырым соғысы]] жылдарында суға батырылған кемелерге арналған ескерткіш бейнеленген. Екі бөлікті қаланың өткені мен бүгіні арасындағы тарихи сабақтастықты білдіретін алтын түсті лавр бұтағы біріктіреді. Қаланың [[Ақиардың әнұраны|әнұраны]] — композитор [[Вано Ильич Мурадели|Вано Мурадели]] мен ақын [[Петр Михайлович Градов|Петр Градовтың]] 1954 жылы алғаш рет орындалған «Аңызға айналған Ақиар» («Легендарный Севастополь») шығармасы. Шығарманың Ақиар қаласының әнұраны ретіндегі ресми мәртебесі 1994 жылғы 29 шілдеде XXII шақырылымдағы қалалық кеңестің I сессиясының шешімімен белгіленді. == Дін мен ғибадатханалар == Қырым Республикасы мен Ақиар бойынша Федералдық мемлекеттік статистика қызметі басқармасының деректеріне сәйкес, 2020 жылы Ақиарда (федералдық маңызы бар қала аумағында) 108 діни ұйым ресми түрде тіркелген, оның ішінде конфессиялар бойынша: * [[Орыс православие шіркеуі]] — 69; * Ескі сенімдегілер — 3 (оның ішінде: Орыс православие ескі сенімдегілер шіркеуі — 1; ежелгі православие шіркеуі — 2); * [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1; * [[Грек-католик шіркеуі]] — 1; * [[Ислам]] — 6; * [[Яһудилік|Иудаизм]] — 2 (оның ішінде [[Ортодоксалды иудаизм|ортодоксалды иудаизм]] — 1); * Евангелдік христиан-баптистер — 5; * [[Елуліктер|Евангелдік сенімдегі христиандар]] — 5; * Евангелдік христиандар — 7; * Евангелдік сенімдегі христиандар-пятидесятниктер — 1; * [[Лютерандық|Лютерандар]] — 1 (оның ішінде: Евангелдік-лютеран шіркеуі — 1); * Жаңа апостолдық шіркеу — 1; * Соңғы күндердің әулиелері Иса Мәсіх шіркеуі (мормондар) — 1; * Деноминацияға жатпайтын христиан шіркеулері — 1; * [[Гаудия-вайшнавизм|Кришна санасы]] — 1 (вайшнавтар). 2007 жылы Ақиарда 97 діни қауым болған. Олардың ішінде [[Украина православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты)|Украина православие шіркеуі]] — 43, [[Баптизм|баптистер]] — 10, [[Мұсылман|мұсылмандар]] — 7, [[Елуліктер|елуліктер]] — 4, [[Иегова куәгерлері]] — 8, [[Жетінші күн адвентистері|жетінші күн адвентистері]] — 3, [[Украинаның грек-католик шіркеуі]] — 3, [[Елуліктер|евангелдік сенімдегі христиандар]] — 2, Толық Інжіл шіркеуі — 2, [[Яһудилік|яһудилер]] — 2, [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Украина православие шіркеуі (Киев патриархаты)]] — 1, [[Украинаның автокефалды православие шіркеуі (1989—2018)|Украинаның автокефалды православие шіркеуі]] — 1, [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1. === Православие ғибадатханалары === * Әулие Николай шіркеуі (Бауырластар зираты); * Владимир киеханасы (Таврия Херсонесі мұражай-қорығы); * Владимир киеханасы — Ресей адмиралдарының кесенесі; * Покров киеханасы; * Барлық Әулиелер ғибадатханасы; * Он екі Апостол ғибадатханасы; * Архистратиг Михаил ғибадатханасы; * Константин мен Елена шіркеуі; * Әулие Георгий Жеңімпаз мінажатханасы (Сапун тауы); * Әулие Митрофан шіркеуі; * Қасиетті Апостолдар Петр мен Павел ғибадатханасы; * Қасиетті Ұлы шейіт Татьяна ғибадатханасы ([[Ақиар мемлекеттік университеті|АқМУ]] студенттер қалашығы); * Әулие Николай шіркеуі (Камышовая шығанағы) === Католик ғибадатханалары мен мінажатханалары === * Римдік Климент костелі (2018 жылы католик қауымына қайтарылды); * Рим-католиктік Әулие Климент, Рим папасы мінажатханасы; * Қасиетті Құдай Анасының Успение грек-католиктік мінажатханасы. === Протестант ғибадатханалары мен мінәжат үйлері === * Евангелдік христиан-баптистердің мінәжат үйі * Украина лютеран шіркеуінің Құтқарушы Мәсіх ғибадатханасы === Мешіттер === [[Сурет:Sevastopol 04-14 img11 Aq-Yar Juma Jami Mosque.jpg|thumb|right|200px|Ақиар мешіті]] * [[Ақиар мешіті|Соборлық мешіт]] (1914 жылы ашылған). Оның құрылысы император II Николайдың жеке қаражатының есебінен де қаржыландырылды. 1938 жылы мешіт ғимаратын кеңес өкіметі Қара теңіз флотына қойма ретінде пайдалану үшін берді. 1948 жылы мешіттің күмбезі бұзылып, мұнарасы қиратылды. Ғимарат мұсылман қауымына тек 1994 жылы қайтарылды, содан кейін Түркияның қаржылай қолдауымен мешіт қалпына келтірілді, ал 2000 жылы мұнарасы қайта тұрғызылды. 2014 жылғы сәуірде Ахмат-Қажы Қадыров атындағы өңірлік қоғамдық қор Ақиардағы ескі мешітті жөндеуге және тағы бір жаңа мешіт салуға қаражат бөлу туралы шешім қабылдағаны жөнінде ақпарат тарады. === Синагога === * [[Солдат синагогасы (Ақиар)|Солдат синагогасы]] — Қырым соғысының ардагерлері болған Николай әскерлерінің мінажат үйі. Ұлы Отан соғысы кезінде қиратылды. Жебірейлердің «Хабад» діни қауымының синагогасын салуды аяқтау жоспарлануда (оның құрылысы Ресейдің аннексиясына дейін украиналық кәсіпкер Игорь Коломойскийдің қаржысы есебінен жүргізілген), осыған байланысты Ресейдегі еврей қауымдары көмек көрсету ниетін білдірді. == Әкімшілік құрылымы == Қазіргі әкімшілік аудандардың шекаралары 1977 жылы 8 ақпандағы № 3/93 «Ақиар қаласы аудандарының шекаралары туралы» қалалық атқару комитетінің шешімімен белгіленді<ref>{{Cite web |url=http://sevreestr.ru/departments/Otdel_zmz_ko/mon_zem_17 |title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2017 |access-date=2018-02-23 |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429061123/http://sevreestr.ru/departments/Otdel_zmz_ko/mon_zem_17 |url-status=live }}</ref>. ;Ресей заңнамасы тұрғысынан қарағанда [[Сурет:АТД Севастополя.png|thumb|right|200px|Ақиар өңірінің әкімшілік картасы]] Федералдық маңызы бар Ақиар қаласы әкімшілік-аумақтық құрылымы шеңберінде 4 әкімшілік-аумақтық бірлікке — Ақиар қаласының 4 ауданына бөлінеді: {| class="wikitable" ! <small>Картадағы<br>№</small> !! Аудан !! <small>Халық саны,<br>адам<br>(2025)</small> |- | align=center style="background-color:#9ACD32;" | 4 | Балықлава ауданы | align=right | ↗ 76 157 |- | align=center style="background-color:#FFB6C1;" | 1 | Гагарин ауданы | align=right | ↗ 194 110 |- | align=center style="background-color:#FF6347;" | 2 | Ленин ауданы | align=right | ↘ 137 952 |- | align=center style="background-color:#00BFFF;" | 3 | Нахимов ауданы | align=right | ↗ 150 083 |} Муниципалдық құрылым шеңберінде қала аудандарының шекараларында 10 қалаішілік муниципалдық құрылым — 1 қала және 9 муниципалдық округ құрылды. {| class="standard sortable" ! Аудан /<br><small>муниципалдық құрылым</small> ! Көлемі,<br>км²<ref>{{Cite web|url=https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst67/DBInet.cgi|title=Общая площадь земель муниципального образования, гектар, Внутригородские муниципальные образования города федерального значения Севастополя, Внутригородские территории городов федерального значения, значение показателя за год|lang=ru|subtitle=База данных показателей муниципальных образований (Севастополь)|author=Федеральная служба государственной статистики|access-date=2019-12-03|archive-date=2019-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823142715/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst67/DBInet.cgi|url-status=live}}</ref> ! Тұрғыны,<br>адам (2025) ! қала ! ауыл ! Картадағы<br>№ |- | '''Гагарин ауданы''' | align="right" | 61,10 | align="right" | <span style="color:#008000">↗</span>194 110 | align="right" | <span style="color:#008000">↗</span>194 110 | align="right" | 0 | align="center" | '''1''' |- | <small>Гагарин муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>61,10</small> | align="right" | <small><span style="color:#008000">↗</span>194 110</small> | align="right" | <small><span style="color:#008000">↗</span>194 110</small> | align="right" | 0 | align="center" | <span style="color:red">'''1'''</span> |- | '''Ленин ауданы''' | align="right" | 26,00 | align="right" | <span style="color:red">↘</span>137 952 | align="right" | <span style="color:red">↘</span>137 952 | align="right" | 0 | align="center" | '''2''' |- | <small>Ленин муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>26,00</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>137 952</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>137 952</small> | align="right" | 0 | align="center" | <span style="color:red">'''2'''</span> |- | '''Нахимов ауданы''' | align="right" | 267,74 | align="right" | <span style="color:#008000">↗</span>150 083 | align="right" | 133 307 | align="right" | 16 776 | align="center" | '''3''' |- | <small>Нахимов муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>126,00</small> | align="right" | <small><span style="color:#008000">↗</span>127 287</small> | align="right" | <small><span style="color:#008000">↗</span>127 287</small> | align="right" | 0 | align="center" | <span style="color:red">'''3'''</span> |- | <small>Андреев муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>40,89</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>3 375</small> | align="right" | 0 | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>3 375</small> | align="center" | <span style="color:red">'''4'''</span> |- | <small>Качин муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>52,90</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>13 159</small> | align="right" | 6 020 | align="right" | 7 139 | align="center" | <span style="color:red">'''5'''</span> |- | <small>Верхнесадов муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>47,95</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>6 262</small> | align="right" | 0 | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>6 262</small> | align="center" | <span style="color:red">'''6'''</span> |- | '''Балаклава ауданы''' | align="right" | 530,44 | align="right" | <span style="color:#008000">↗</span>76 157 | align="right" | 51 423 | align="right" | 24 734 | align="center" | '''4''' |- | <small>Балаклава муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>444,00</small> | align="right" | <small><span style="color:#008000">↗</span>50 295</small> | align="right" | <small>37 819</small> | align="right" | <small>12 476</small> | align="center" | <span style="color:red">'''7'''</span> |- | <small>Орлов муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>83,60</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>7 207</small> | align="right" | 0 | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>7 207</small> | align="center" | <span style="color:red">'''8'''</span> |- | <small>Тернов муниципалдық округі</small> | align="right" | <small>1,52</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>5 051</small> | align="right" | 0 | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>5 051</small> | align="center" | <span style="color:red">'''9'''</span> |- | <small>[[Інкермен]] қаласы</small> | align="right" | <small>1,32</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>13 604</small> | align="right" | <small><span style="color:red">↘</span>13 604</small> | align="right" | <small>0</small> | align="center" | <span style="color:red">'''10'''</span> |} Жеті қалаішілік муниципалдық құрылымның халқы 42 елді мекенге бөлінген: статистика органдары қалалық елді мекендерге жатқызатын Інкермен қаласы, Балықлава елді мекені, Қашы кенті, сондай-ақ 39 ауылдық елді мекен, оның ішінде 1 кент, 36 ауыл және санаты көрсетілмеген 2 елді мекен. ;Украина заңнамасы тұрғысынан қарағанда Ақиарға бағынатын аумақ 4 әкімшілік ауданға бөлінді. Олардың екеуінің (Гагарин және Ленин аудандары) құрамына тек қалалық орамдар кірді, ал қалған екі ауданға (Балаклава және Нахимов аудандары) Инкерман қаласы, Кача кенті және 39 ауылдық елді мекен бағындырылды. Олардың ішінде бұрын 28 ауыл, 1 кент ({{lang-uk|селище}}) және елді мекен мәртебесі жоқ 30-дан астам қоныс (аграрлық үлгідегі немесе арнайы қоныстар) бөлініп көрсетілетін. ''Аудандар тізімі:'' # Гагарин ауданы (қаланың батыс бөлігі) # Ленин ауданы (қаланың орталық бөлігі) # Нахимов ауданы (қаланың солтүстік бөлігі; Солтүстік жақ және [[Белбек (өзен)|Белбек]] өзенінің солтүстігіндегі аумақтар, соның ішінде Қашы кенті) # Балықлава ауданы (қаланың оңтүстік-шығыс бөлігі, соның ішінде Інкермен қаласы) 2020 жылы 17 шілдеде [[Верховна Рада|Украинаның Жоғарғы Радасы]] елдегі жаңа аудандар желісі туралы қаулы қабылдады. Оған сәйкес Ақиар қалалық кеңесіне қарасты аумақты, Ақиар мен Балықлаваның қалалық құрылыс аумақтарын қоспағанда, атап айтқанда Інкермен қалалық, Қашы кенттік, Андреев, Верхнесадов, Орлов және Тернов ауылдық кеңестеріне қарасты аумақтарды [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданының]] құрамына енгізу көзделді. Алайда бұл шешім «Қырым Украина юрисдикциясына қайтарылғанға» дейін күшіне енбеді. 2023 жылы 9 қыркүйекте түбекте бақылаудың болмауына қарамастан, Қырымға қатысты аталған қаулыны қолданысқа енгізген түзетулер күшіне енді. == Билік органдары == Қалалық жарғыға сәйкес, Ақиардың заң шығарушы органы 24 депутаттан тұратын Ақиар қаласының Заң шығару жиналысы болып табылады. Оның 16 депутаты партиялық тізімдер бойынша, ал 8 депутаты мажоритарлық жүйе бойынша сайланады. Қалалық парламенттің қазіргі құрамы 2019 жылғы 8 қыркүйекте сайланды. Заң шығару жиналысының төрағасы 2019 жылдың 14 қыркүйегінен бастап Владимир Немцев болып табылады. Жарғыға сәйкес, қаланың ең жоғары лауазымды тұлғасы әрі атқарушы билік басшысы — Ақиар губернаторы. Ол тікелей сайлау арқылы сайланады (2016 жылы қарашада жарғыға түзетулер енгізілгенге дейін губернаторды Заң шығару жиналысы Ресей президенті ұсынған кандидаттар арасынан сайлайтын). 2020 жылдың 2 қазанынан бастап қала губернаторы — Михаил Развожаев. Қалада екі жыл мерзімге сайланатын Ақиар қаласының муниципалдық құрылымдары депутаттарының кеңестері жұмыс істейді. Бірінші шақырылым 2014–2016 жылдары қызмет атқарды. == Экономикасы == === Қаржы саласы === Қырым мен Ақиар Ресей Федерациясының құрамына қосылғаннан кейін жаңадан құрылған федерация субъектілерінің бюджет көлемі күрт өсті. Бұл, ең алдымен, «Қырым Республикасы мен Ақиардың 2022 жылға дейінгі әлеуметтік-экономикалық дамуы» федералдық мақсатты бағдарламасы аясындағы іс-шаралардың жүзеге асырылуымен байланысты болды. Сонымен қатар қала бюджеті кірістерінің едәуір бөлігі (55-тен 70 %-ға дейін) федералдық бюджеттен берілетін өтеусіз түсімдер есебінен қалыптасады<ref>{{Cite web |url=http://new-sebastopol.com/news/id/26518 |title=Наибольшую долю безвозмездных поступлений в бюджет Севастополя составит субсидия из Москвы {{!}} Новый Севастополь |access-date=2018-12-31 |archive-date=2019-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101002835/http://new-sebastopol.com/news/id/26518 |url-status=live }}</ref>. {| class="sortable wikitable" |- ! Жыл ! Кірістері ! Шығындары ! Сальдо ! Көмекқаржы (кірістердің %-ы) |- | 2014 | 24,5 млрд рубл | 24,1 млрд рубл | 0,4 млрд рубл | |- | 2015 | 24,8 млрд рубл | 28,6 млрд рубл | − 3,8 млрд рубл | 17,6 млрд рубл (71 %)<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/2343083 |title=Бюджет Севастополя на 2015 год увеличен на 10 млрд руб. — Экономика и бизнес — ТАСС |lang=ru |access-date=2018-12-31 |archive-date=2019-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101002825/https://tass.ru/ekonomika/2343083 |url-status=live }}</ref> |- | 2016 | 21,8 млрд рубл | 25,3 млрд рубл | − 4,5 млрд рубл | 11,5 млрд рубл (53 %)<ref>{{Cite web |url=http://depfin.sev.gov.ru:49400/отчет-об-исполнении-бюджета-города-за-20/ |title=Отчёт об исполнении бюджета города за 2016 год — Департамент финансов города Севастополя |access-date=2018-12-31 |archive-date=2019-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101051420/http://depfin.sev.gov.ru:49400/отчет-об-исполнении-бюджета-города-за-20/ |url-status=live }}</ref> |- |- | 2017 | 30,5 млрд рубл | 34,5 млрд рубл | − 4 млрд рубл | 18,3 млрд рубл (60 %)<ref>{{Cite web |url=http://depfin.sev.gov.ru:49400/в-севастополе-утвержден-бюджет-на-2017-го/ |title=В Севастополе утверждён бюджет на 2017 год — Департамент финансов города Севастополя |access-date=2018-12-31 |archive-date=2019-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101051406/http://depfin.sev.gov.ru:49400/в-севастополе-утвержден-бюджет-на-2017-го/ |url-status=live }}</ref> |- |- | 2018 | 35,7 млрд рубл | 39,5 млрд рубл | − 3,8 млрд рубл | 21,4 млрд рубл (60 %)<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/4805021 |title=Бюджет Севастополя 2018—2020 годов не будет предусматривать наличие госдолга — Экономика и бизнес — ТАСС |lang=ru |access-date=2018-12-31 |archive-date=2019-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101002849/https://tass.ru/ekonomika/4805021 |url-status=live }}</ref> |- |- | 2019 | 46,1 млрд рубл | 47,7 млрд рубл | − 1,6 млрд рубл | 29,5 млрд рубл (64 %) |- |} Өз кезегінде, қала бюджетінің меншікті кірістерінің негізгі бөлігін салықтық түсімдер құрайды. Олар негізінен жеке тұлғалардың табысына салынатын салықтан (8,6 млрд рубль, бюджет кірістерінің 19 %-ы) және кәсіпорындардың пайдасына салынатын салықтан (1,5 млрд рубль немесе бюджет кірістерінің 3 %-ы) қалыптасады. 2018 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша қаланың банк секторында 80 банк бөлімшесі жұмыс істеді, оның ішінде 2 дербес банк болды. Бөлімшелерінің ең ірі желісі [[Ресей ұлттық коммерциялық банкі|РҰКБ-ға]] тиесілі. Сонымен қатар қалада [[Генбанк]], [[Россия (банк)|«Россия» АҚБ]], Крайинвестбанк, Севастополь теңіз банкі және басқа да банктер жұмыс істейді. Ақиар аумағында қалыптасқан пассивтердің көлемі 36 млрд рубльді құрады. Несие портфелінің көлемі 8,6 млрд рубль болды. 2023 жылғы жағдай бойынша қала бюджеті дефицитті болып қалды, бюджет тапшылығы 4,6 млрд рубльді құрады. Қаладағы бөлшек төлемдерге арналған төлем инфрақұрылымы 1071 банкомат пен 3652 POS-терминалдан тұрады. === Экономикалық көрсеткіштері === 2021 жылғы мамырдағы жағдай бойынша Ақиар Ресей өңірлері арасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай рейтингісінде «РИА Рейтинг» нұсқасы бойынша 59-орынға ие болды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://riarating.ru/infografika/20210531/630201353.html|title=Рейтинг социально-экономического положения регионов – 2021|website=РИА Рейтинг|date=2021-05-31|access-date=2022-02-12|archive-date=2022-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213012157/https://riarating.ru/infografika/20210531/630201353.html|url-status=live}}</ref>. Ақиарда 2020 жылғы орташа жалақы 36 300 рублді құрады<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gogov.ru/average-salary/sev|title=Средняя зарплата в Севастополе в 2022 году: данные Росстата|website=gogov.ru|access-date=2022-02-12|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212095535/https://gogov.ru/average-salary/sev|url-status=live}}</ref>. {| class="sortable wikitable" |- ! көрсеткіш ! өлшем бірлігі ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018<ref>{{Cite web |url=https://crimea.gks.ru/folder/27486 |title=Внешнеэкономическая деятельность |access-date=2020-02-09 |archive-date=2019-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114210505/https://crimea.gks.ru/folder/27486 |url-status=live }}</ref> !2019<ref>{{Cite web|url=https://crimea.gks.ru/storage/mediabank/Севастополь%20в%20цифрах.2019%20бесплатный%20вариант%20Инга.pdf|title=ГОРОД СЕВАСТОПОЛЬ В ЦИФРАХ 2019 Краткий статистический сборник|access-date=2022-08-03|archive-date=2022-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320154753/https://crimea.gks.ru/storage/mediabank/Севастополь%20в%20цифрах.2019%20бесплатный%20вариант%20Инга.pdf|url-status=live}}</ref> !2020 |- | [[Экспорт]] тауарлары | млн [[АҚШ доллары|АҚШ долл.]] | 96,2<ref name="sevstat">{{Cite web |url=http://www.sevstat.sevinfo.com.ua/statist_info/vneshneEkonom_deatelnost/geog_stryk_zovek_torg_tovar/arxiv_2013/zed_12_2013.pdf |title=Севастопольстат. Географическая структура внешней торговли товарами г. Севастополя за 2013 год |access-date=2015-02-13 |archive-date=2015-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213145424/http://www.sevstat.sevinfo.com.ua/statist_info/vneshneEkonom_deatelnost/geog_stryk_zovek_torg_tovar/arxiv_2013/zed_12_2013.pdf |url-status=live }}</ref> | 59,3 | 47,8 | 6 | 5,4 | 4,6 |6,0 |4.8 |- | [[Импорт]] тауарлары | млн [[АҚШ доллары|АҚШ долл.]] | 106,9<ref name="sevstat" /> | 102,1 | 37,7 | 33,4 | 14,9 | 9,6 |6,2 |5.1 |- | [[Сальдо]] экспорт-импорт | млн [[АҚШ доллары|АҚШ долл.]] | −10,7<ref name="sevstat" /> | -42,8 | 10,1 | -27,4 | -9,9 | -5,0 | -0,2 | -0,3 |- |} Тауарлық экспорт құрылымының негізін азық-түлік тауарлары мен ауыл шаруашылығы шикізаты (тоқыма шикізатынан басқа); машиналар, жабдықтар және көлік құралдары; металдар және олардан жасалған бұйымдар; тоқыма, тоқыма бұйымдары және аяқ киім; химия өнеркәсібінің өнімдері, каучук құрады. Тауарлық импорт құрылымының негізін машиналар, жабдықтар және көлік құралдары; азық-түлік тауарлары мен ауыл шаруашылығы шикізаты (тоқыма шикізатынан басқа); ағаш және целлюлоза-қағаз бұйымдары; металдар және олардан жасалған бұйымдар; химия өнеркәсібінің өнімдері, каучук құрайды. «Ақиар жұмыспен қамту орталығының» деректері бойынша, 2020 жылдың соңында жұмыссыздық деңгейі 4,4 %-ды құрады<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://crimea.ria.ru/20210120/Uroven-bezrabotitsy-v-Sevastopole-stal-odnim-iz-samykh-nizkikh-v-Rossii-1119174185.html|title=Уровень безработицы в Севастополе стал одним из самых низких в России|website=РИА Новости Крым|date=2021-01-20|access-date=2022-02-12|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212095531/https://crimea.ria.ru/20210120/Uroven-bezrabotitsy-v-Sevastopole-stal-odnim-iz-samykh-nizkikh-v-Rossii-1119174185.html|url-status=live}}</ref>. === Жылжымайтын мүлік === Бірқатар талдамалық зерттеулерге сәйкес, тұрғын үй құны бойынша Ақиар Ресей қалалары арасында 5-орында тұр<ref>{{Cite web |url=https://enka-krd.ru/novosti-goroda-i-kraya/gde-v-rossii-samyie-dorogie-kvartiryi-i-kakoe-mesto-v-rejtinge-gorodov |title=Где в России самые дорогие квартиры, и какое место в рейтинге городов по стоимости жилья занимает Краснодар {{!}} Enka-Krd.ru |access-date=2018-12-31 |archive-date=2018-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231194137/https://enka-krd.ru/novosti-goroda-i-kraya/gde-v-rossii-samyie-dorogie-kvartiryi-i-kakoe-mesto-v-rejtinge-gorodov |url-status=live }}</ref>. 2019 жылғы жағдай бойынша қайталама нарықта тұрғын үйдің 1 шаршы метрінің орташа құны шамамен 67 мың рубльді құрады<ref>{{Cite web |url=https://ru.krymr.com/a/skolko-stoit-nedvizhimost-v-krymu/29814991.html |title=Квартиры есть, денег нет: сколько стоит недвижимость в Крыму |access-date=2019-10-03 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003095048/https://ru.krymr.com/a/skolko-stoit-nedvizhimost-v-krymu/29814991.html |url-status=live }}</ref>. Бұл ретте Ақиарда бір шаршы метрдің бағасы тұрғын үйдің сапасына қарағанда орналасқан жеріне (теңізге дейінгі қашықтыққа) көбірек тәуелді. Бастапқы нарықта жер телімінің қала орталығынан қашықтауына қарай бағаның төмендеуі байқалмайды<ref>{{Cite web |url=http://www.sevastopolstroy.ru/nedvijimost-v-crimu/ |title=Недвижимость в Крыму |access-date=2015-04-21 |archive-date=2015-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414033222/http://www.sevastopolstroy.ru/nedvijimost-v-crimu/ |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы Ақиардағы тұрғын үй қорының жалпы ауданы 7,7 млн м² құрады. Бұл ретте 2014 жылы пайдалануға берілген жаңа тұрғын үйдің жалпы ауданы 157 мың м², 2015 жылы — 135 мың м², ал 2016 жылы — 292 мың м² болды<ref>{{Cite web |url=https://www.crimea.kp.ru/daily/26711.7/3736184/ |title=Квартиры в Севастополе: сколько стоят, как купить |access-date=2018-12-31 |archive-date=2018-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231194218/https://www.crimea.kp.ru/daily/26711.7/3736184/ |url-status=live }}</ref>. === Өнеркәсіп === Қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарының 2018 жылғы қаңтар–қыркүйектегі жұмыс қорытындысы бойынша өнеркәсіптік өндіріс индексі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 114,1 %-ды құрады. 2018 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша өнеркәсіптік кәсіпорындардың саны 624 бірлікті құрады. 2017 жылдың қорытындысы бойынша өнеркәсіптік өндіріс көлемі 19,4 млрд рубл болды. Ақиар балық аулау және балық өңдеу өнеркәсібінің ірі орталығы болып табылады. 1964 жылы Камышовая шығанағының жағалауында елдің оңтүстігіндегі балық аулау флотының негізгі базасы болған [[Ақиар теңіз балық порты]] салынды. Кеңес дәуірінде порттың жүк айналымы жылына 1 млн тоннадан асатын. 1993 жылы бұл көрсеткіш 349 мың тоннаға дейін төмендеді, алайда 2003 жылға қарай қайта өсіп, 3 млн тоннадан асты. 2004 жылы қалада балық аулау және балық өңдеумен айналысатын 28 кәсіпорын жұмыс істеді. Олардың ең ірілері — «Ақиар балық консерві зауыты» ААҚ және «Новый» балық консерві комбинаты» ЖШҚ болып келеді. 74 кеме жүзеге асырған балық аулаудың жалпы көлемі 2017 жылдың бірінші жартыжылдығында 17,1 мың тоннаны құрады. 2018 жылы Ақиар кәсіпорындары Азов–Қара теңіз бассейнінде 25,12 мың тонна су биологиялық ресурстарын аулады, ал 2019 жылы бұл көрсеткіш 29,46 мың тоннаны құрады. Консерві өнімдерін өндіруге маманданған өңдеу кәсіпорындары 2016 жылы шамамен 16,1 млн шартты банка өнім шығарды. Ақиарда бірнеше кеме жөндеу және кеме жасау зауыты жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең ірісі — 1800-ге жуық адамды жұмыспен қамтитын және қаладағы ең ірі салық төлеуші болып саналатын 13-кеме жөндеу зауыты. Сондай-ақ олардың қатарында 200 жылдан астам тарихы бар Азов–Қара теңіз өңіріндегі осындай кәсіпорындардың бірі — «[[Ақиар теңіз зауыты]]» ПАО бар. Бұл зауытта КСРО-дағы жүк көтергіштігі ең жоғары теңіз жүзбелі крандары — 100-ден 1600 тоннаға дейінгі крандар жасалды. XX ғасырдың ортасынан бастап қаланың кеме жасау саласына «Маяк» кеме жарықтандыру техникасы зауыты қызмет көрсетіп келеді. Электр жабдықтары мен радиоаппаратура өндірумен «Коммутациялық аппаратура» конструкторлық бюросы айналысады. Қалада әскери кеме жасау және Арктикадағы табиғи ресурстарды өндіруге арналған жобаларды әзірлейтін «Коралл» және «Черноморец» ОҚБ сияқты ірі құрылмалық бюролар орналасқан. Қазіргі Ақиардағы көптеген үйлер [[Інкермен тасы|Інкермен әктастарынан]] салынған. Оны қала маңында құрылыс кәсіпорындары ашық әдіспен өндіреді. Солардың бірі — 1944 жылы қираған Ақиарды қалпына келтіру үшін құрылған Інкермен құрылыс материалдары зауыты. Тігін және трикотаж өнеркәсібі Украина өңірлерінің барлығында кең сұранысқа ие өнімдер шығаратын бірқатар кәсіпорындармен ұсынылған. Н. Онилова атындағы тігін фабрикасы бағдарламалық басқарылатын күрделі агрегаттармен жабдықталған. Фабрика конвейерлерінен жыл сайын бірнеше мың ерлер костюмі шығарылады. 2017 жылдың қаңтар–наурыз айларында кәсіпорындар мен ұйымдар негізгі капиталға 2,1 млрд рубл инвестиция игерді, бұл 2016 жылғы қаңтар–наурыздағы көрсеткіштен 3,1 есе көп. 2014 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласына салынған шетелдік тікелей инвестициялардың жалпы көлемі 191,2 млн АҚШ долларын құрады. Шетелдік инвестициялардың ең көп көлемі Кипрден (57,3 %) және Ресейден (15,1 %) келді. Инвестициялар Ақиар мен Камышовая шығанағында сұйық жүктерді, астықты және басқа да жүк түрлерін ауыстырып тиеуге арналған мамандандырылған порт терминалдарын салуға және пайдалануға беруге бағытталды. === Ауыл шаруашылығы === 2018 жылдың қаңтар–қыркүйек айларында ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру көлемі (салыстырмалы бағаларда) 2017 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,1 %-ға төмендеді. Алдын ала бағалау бойынша, барлық ауыл шаруашылығы өндірушілерінің қолданыстағы бағалардағы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру көлемі 1,4 млрд рублді құрады. Барлық санаттағы шаруашылықтардағы ірі қара мал саны 2,5 мың басты құрап, 2017 жылғы 1 қазандағы көрсеткішпен салыстырғанда 0,1 %-ға өсті. Оның ішінде сиыр саны — 1,1 мың бас (0,2 %-ға аз); шошқа — 0,9 мың бас (13,3 %-ға аз), қой мен ешкі — 1,1 мың бас (37,7 %-ға аз), барлық түрдегі құс — 173,5 мың бас. Ақиардың агроөнеркәсіптік кешені 21 мың га ауыл шаруашылығы алқаптарын қамтиды. Оның ішінде 4,3 мың га жүзімдіктер (орташа өнімділігі 44,5 ц/га) және шамамен 800 га бақ орналасқан. Сондай-ақ 2481 бас ірі қара малы бар «шағын мал шаруашылығы» бар. Жүзім шаруашылығы мен шарап жасау қаланың агроөнеркәсібінің жетекші саласы болып табылады. Жүзімдіктер алып жатқан аумақ шамамен 4,3 мың га. 2018 жылы 158 га аумақта жаңа жүзімдіктер отырғызылды. Жалпы, 2014–2018 жылдар аралығында 980 га жүзімдік жаңартылып, 840 гектардан астам жаңа жүзімдік отырғызылды<ref>{{Cite web |url=http://www.fedpress.ru/article/2150839 |title=Сажать виноград можно, а винодельни строить нельзя. Севастополь встал на «винную дорогу» {{!}} Севастополь {{!}} ФедералПресс |access-date=2019-12-03 |archive-date=2019-09-21 |archive-url=http://web.archive.org/web/20190921222225/fedpress.ru/article/2150839 |url-status=live }}</ref>. Сонымен қатар, 2018 жылғы деректер бойынша, қалада шамамен 16 млн бөтелке шарап құйылып, бұл Ақиарды Ресей өңірлері арасында 4-орынға шығарды. Шампан және шымырлы шараптарды «Ақиар шарап зауыты», маркалы шараптарды «Інкермен маркалы шараптар зауыты» шығарады<ref>{{Cite web |url=http://www.sevastopol.info/vino/ |title=Севастополь. Винный погребок |access-date=2007-10-02 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011235050/http://www.sevastopol.info/vino/ |url-status=live }}</ref>. Зауыт қаланың ірі салық төлеушілерінің бірі болып табылады: 2015 жылы жалпы сомасы 628 млн рубл көлемінде салық төленді. Кәсіпорында 1300 адам жұмыс істейді. Сонымен қатар, қала маңында 1968 жылдан бері «Алтын арқалық» агрофирмасының жүзімдіктері орналасқан. Аталған кәсіпорын жыл сайын 5,5 млн бөтелке шымырлы шарап өндіретін жеке өндірісін іске қосты. === Сауда === [[Сурет:SEA MALL (Севастополь).jpg|thumb|right|200px|Генерал Остряков даңғылындағы «Sea Mall» сауда орталығы]] 2018 жылы қаңтар–қыркүйек айларында бөлшек сауда айналымы 48,4 млрд рублді құрады, бұл 2017 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 1,8 %-ға көп. 2018 жылы қаңтар–қыркүйек айларында қоғамдық тамақтану айналымы өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 0,6 %-ға өсіп, 3,9 млрд рублді құрады. Қала аумағында 35-тен астам базар жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең ірілері — Орталық базар, 5-ші километрдегі Балықлава тасжолындағы киім-кешек және көтерме азық-түлік базарлары, Кеме жағы ауданындағы, Балықлавадағы, Юмашев көшесіндегі, Хрюкин көшесіндегі, Толстой көшесіндегі базарлар, «Мәскеулік» базары, Стрелецкая шығанағындағы және Солтүстік жақтағы базарлар, сондай-ақ Фиолент мүйісіндегі автокөлік базары. Ақиарда ірі халықаралық, федералдық және жергілікті бөлшек сауда желілерінің сауда нысандары жұмыс істейді. Олардың қатарында Novus, [[АТБ-Маркет|ПУД]], Фуршет, [[Сильпо]], [[Metro AG]], Яблоко, [[DNS (компания)|DNS]] бар. Сонымен қатар «[[Эпицентр К|Эпицентр]]» және Добрострой құрылыс супермаркеттері жұмыс істейді. Бұдан бөлек, Ақиар халқына бірқатар сауда орталығы қызмет көрсетеді. Олардың ішіндегі ең ірілері — аумағы 50 000 м²-ден асатын «Муссон» сауда орталығы және аумағы 20 000 м²-ден асатын «Sea Mall» сауда орталығы. [[Мемлекеттік әмбебап дүкен (Ақиар)|МӘД]] ғимараты сәулет ескерткіші болып табылады. === Электр энергетикасы және жылумен жабдықтау === 2021 жылдың ортасындағы жағдай бойынша Ақиар аумағында жалпы қуаты 663,1 МВт болатын 4 электр станциясы жұмыс істеді. Олардың үшеуі жылу электр станциясы, біреуі күн электр станциясы болды. 2020 жылы олар 2680 млн кВт·сағ электр энергиясын өндірді. Ақиарда электр энергиясын тұтыну қуаты шамамен 200–210 МВт құрайды. Электр энергиясының негізгі өндірушісі — қуаты 496,8 МВт болатын Балықлава ЖЭС. Сонымен қатар өңірде қуаты 33 МВт болатын Ақиар ЖЭО орналасқан, ол 2019 жылдан бері электр энергиясын өндірмейді, қуаты 129,3 МВт болатын Ақиар МГТЭС (ең жоғары жүктеме режимінде жұмыс істейді) және қуаты 3 МВт болатын шағын күн электр станциясы бар. Бұдан бөлек, қалада жалпы қуаты 30 МВт болатын 217 дизель-электр станциясы орнатылған. Олар қаланың тіршілігін қамтамасыз ететін кәсіпорындарды апаттық жағдайда электр энергиясымен жабдықтау үшін пайдаланылады. Ақиарда Камышовая шығанағында Қырымдағы ең қуатты — 255 МВт болатын қазандық орналасқан. Ол 1976–1986 жылдары салынған. Қалада жалпы қуаты 756 МВт болатын «Севтеплоэнерго» коммуналдық кәсіпорнына тиесілі 114 қазандық жұмыс істейді. Жылытуға жыл сайын 780 мың Гкал, ал ыстық сумен жабдықтауға 230 мың Гкал жылу жіберіледі. === Сумен қамту === Ақиарды орталықтандырылған сумен қамтуды Ақиар қаласының «Водоканал» мемлекеттік унитарлық кәсіпорны қамтамасыз етеді. Сумен қамтудың негізгі көздері — Чернореченск су қоймасы, [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Бүрлік]] және Орлов су жинау орындары, Інкермен су жинау орны. Жалпы ұзындығы 800 километрден асатын су құбыры желісі арқылы тәулігіне 140–150 мың м³ су жеткізіледі. == Көшелері мен алаңдары == === Қаланың негізгі көшелері === {{columns-list|2| * Адмирал Октябрьский көшесі * Айвазовский көшесі * Балықлава тасжолы * 5-Бастион көшесі * Үлкен Теңіз көшесі * Генерал Остряков даңғылы * Генерал Петров көшесі * Ақиар батырлары көшесі * Қалалық тасжол * Индустриялық көшесі * Тарихи бульвар * Қашы тасжолы * Қамысты тасжолы * Корнилов жағалауы * Ленин көшесі * Матрос желекжолы * Монастырь тасжолы * Назукин жағалауы * Приморье желекжолы * Нахимов даңғылы * Қазан төңкерісі даңғылы * Кеңес көшесі * Шестаков түсу жолы * Суворов көшесі * Тарас Шевченко көшесі * Фиолент тасжолы * Хрустальов көшесі * Частник көшесі }} === Алаңдары === {{columns-list|2| * Восставших алаңы * Генерал Захаров алаңы * Лазарев алаңы * Нахимов алаңы * Пирогов алаңы * Ревякин алаңы * Суворов алаңы * Ушаков алаңы }} == Көлік жүйесі == [[Сурет:Севастопольский троллейбус.jpeg|thumb|right|200px|Ақиардағы троллейбус]] XIX ғасырда қала қарқынды өсті, ал 1875 жылдан кейін, теміржол пайда болған соң, одан да жылдам дами бастады. Барлық кезеңде Ақиар теңіз портынсыз өмір сүре алмады. Қазіргі кезде Ақиарда қалааралық автобус станциясы және [[Белбек (әуежай)|«Белбек» әуежайы]] да бар. 1898 жылы ақиарлықтарға жаңа көлік түрі — [[Ресей империясы|Ресей империясындағы]] алғашқы [[Ақиар трамвайы|трамвай]] жүйелерінің бірі болған трамвай қолжетімді болды. 1925 жылы Ақиар — [[Балықлава]] қалааралық трамвай желісі салынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Соғыс]] кезінде желілердің көп бөлігі жойылды. Ақиар азат етілгеннен кейін [[Трамвай|трамвай]] қозғалысын қалпына келтірмеу туралы шешім қабылданды, өйткені биіктік айырмаларының көптігі мен тар жолдар жағдайында трамвайлар қолайсыз болып шықты. Жолдардың қалдықтары бөлшектеліп, жылжымалы құрамның қалған бөлігі [[Көзлеу|Көзлеудің]] трамвай паркіне берілді. [[Сурет:Sevastopol 04-14 img01 railway station.jpg|thumb|left|200px|Теміржол вокзалы]] Оның орнына жаңа көлік түрі — [[Ақиар троллейбусы|троллейбус]] келді. Ұзақ уақыт бойы ол қаладағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болды. Соның салдарынан Кеңес Одағы кезінде [[Троллейбус|троллейбустар]] жиі лық толып жүрді. Мемлекеттік үлкен және орта сыйымдылықты автобустар сирек әрі тұрақсыз қатынап, троллейбустардағы жолаушылар жүктемесін азайта алмады. Оларға 1990-жылдары [[Бағдарлы такси|бағдарлы таксилер]] (жергілікті ауызекі тілде — «топик», өйткені алғашқы маршруттық таксилер кореялық KIA Asia Topic маркалы көліктер болған) көмекке келді, кейін олардың орнын орта сыйымдылықты [[Автобус|автобустар]] толықтырды. 2016–2020 жылдары орта және үлкен сыйымдылықты қосымша 265 автобус сатып алынды. Сонымен қатар 2017–2018 жылдары Ақиарға 128 жаңа троллейбус (оның 34-і автономды жүріс жүйесімен), ал 2020 жылы 100 троллейбус (оның 16-сы автономды жүріс жүйесімен) жеткізілді. 2025 жылғы жағдай бойынша қалада 15 троллейбус бағыты бар (оның 3-еуі автономды жүріс жүйесімен), оларда барлығы 157 троллейбус жұмыс істейді. Бұл бағыттар қаланың барлық дерлік аудандарын өзара байланыстырады. Тәулігіне 300 мыңнан астам жолаушы тасымалданады. Бұдан бөлек, 80-нен астам автобус және маршруттық такси бағыты жұмыс істейді, оның ішінде Інкермен, Балықлава және басқа да қала маңындағы елді мекендерге қатынайтын бағыттар бар. === Автомобиль көлігі === 1987 жылы Ақиарда жиырма сегіз мыңнан астам көлік құралы тіркелген. 2008 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша олардың саны 102 880 бірлікті құрады. Қалаға келушілер есебінен көлік ағыны төрт-бес есеге артады. Жыл сайын 5000–6000 жаңа автомобиль тіркеледі<ref>{{Cite web |url=http://www.new-sebastopol.com/accent/p_1_at921_id1315/ |title=Первая вторая беда Севастополя {{!}} газета Новый Севастополь |access-date=2008-07-30 |archive-date=2009-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611142422/http://www.new-sebastopol.com/accent/p_1_at921_id1315/ |url-status=live }}</ref>. 2017 жылдың соңындағы жағдай бойынша Ақиарда жеке жеңіл автомобильдер саны халықтың әрбір 1000 тұрғынына 217 автомобильді құрады, бұл көрсеткіш өңірді жалпы ресейлік көрсеткіштерге жақындатады<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/3909406?from=other_spec#id1721452 |title=Как изменился Крым в составе России |date=2019-03-18 |publisher=Коммерсантъ |access-date=2019-03-21 |archive-date=2020-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305204538/https://www.kommersant.ru/doc/3909406?from=other_spec#id1721452 |url-status=live }}</ref>. Ақиар шығанағы арқылы көпір салу мәселесі қарастырылуда. === Теңіз көлігі === [[Владивосток]] пен [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургпен]] қатар, Ақиарда аудандар арасындағы катер қатынасы [[Өзен трамвайы|қалалық су маршруттық қоғамдық көлігі]] болып табылады. Ақиар шығанағы арқылы Солтүстік жаққа жету үшін [[Катер|катер]] немесе [[Сал қайық|сал қайық]] пайдаланылады. Жолаушылар тасымалына 7 катер мен 1 сал қайық жұмылдырылған. Қазіргі уақытта катерлердің мынадай бағыттары бар: * Графская айлағы — Солтүстік жақ * Артбухта — Радиогорка * Графская айлағы — Голландия — Інкермен * Графская айлағы — Голландия Жазғы кезеңде мына бағыттар жұмыс істейді: * Балықлава — Фиолент мүйісі * Балықлава — Жақын жағажай — Жақын жағажай Автомобильдерді тасымалдау үшін паром пайдаланылады: * Артбухта — Солтүстік жақ 2014 жылы Ақиар — Новороссийск желісі ашылды. Бұл желіде автомобиль көлігін тасымалдауды айына 10 рет айналмалы рейс жасайтын «Petersburg» сал қайығы жүзеге асырады; контейнерлерді — айына 4 ретке дейін айналмалы рейс жасайтын «Сильный» құрғақ жүк кемесі тасымалдайды. 2018 жылдан бастап жаңа «Комета 120М» суасты қанатты жолаушылар кемелерінің көмегімен Ақиар — Ялта бағыты бойынша теңіз жолаушылар қатынасы жүзеге асырылады. Жыл сайын Ақиарға шамамен 1000 теңіз кемесі келеді, оның ішінде 200-ден астамы шетелдік кемелер. Жүк-жолаушылар тасымалы әлемнің 40-тан астам елімен жүзеге асырылады. == Туризм == Ақиар өңірінде 49 км жағажай орналасқан, 80-нен астам қонақүй және 200-ден астам қонақ үйі, 4 шипажай-профилакторий, 9 пансионат, 4 автокемпинг, 10 яхта клубы және 10-нан астам дайвинг орталығы, сондай-ақ 80-нен астам демалыс базасы мен оларға теңестірілген нысан жұмыс істейді. 2014 жылы 250 мыңнан астам турист пен 1 млн 640 мыңнан астам экскурсантқа қызмет көрсетілді. Сонымен қатар Ақиарға жыл сайын әлемнің 45-тен астам елінен 100 мыңнан астам шетелдік турист келеді. Туризм саласынан қала бюджетіне 668 млн рубл түсті. === Яхталық туризм === Қазіргі уақытта Ақиарда 7 яхта клубы жұмыс істейді. Ақиардың су айдындарында желкенді фестивальдер, регаталар мен конференциялар өткізіледі. Олардың қатарында «Sitronics Intellect Cup» бүкілукраиналық Қара теңіз ралли-регатасы, ұйымдастырушысы түркиялық «Атакой» желкенді маринасы болып табылатын «Кайра» Қара теңіз яхта раллиі және Ақиар қаласындағы желкенді фестиваль бар. === Әскери-тарихи туризм === Қаланың әскери-тарихи мұрасының бай болуы әскери-тарихи туризмнің дамуына негіз болды. Әскери-тарихи реконструкциялар үлкен танымалдыққа ие. Олардың қатарында Чембало генуез бекінісіндегі рыцарлық турнирлер, Балықлава маңындағы Өлім аңғарында және Ақиардың Тарихи желекжолында Қырым соғысы шайқастарының реконструкциялары, сондай-ақ Сапун тауыда өткізілетін «Даңқ тулары» әскери-театрландырылған мерекесі бар. === Курорттық-сауықтыру мекемелері === * «Атлантус» пансионаты * «Изумруд» пансионаты * «Изумруд-2» демалыс базасы * «Дельфин» демалыс базасы * «Альбатрос» сауықтыру кешені * «Жұлдызды жағалау» туристік кешені * «Любоморье» туристік кешені * А. В. Мокроусов атындағы туристік кешен * «Строитель» шипажай-профилакторийі * «Чембало» шипажай-профилакторийі * «Ақиар» туристік кешені (Радиогорка) * «Ақиар» пансионаты (Омега шығанағы ауданы) === Балаларға арналған сауықтыру мекемелері === * «Ласпи» балалар шипажай-сауықтыру орталығы * «Альбатрос» балалар лагері * «Атлантика» балалар лагері * «Атлантус» балалар лагері * «Горный» балалар лагері * «Нахимовец» балалар лагері * «Омега» балалар лагері * «Радость» балалар лагері * «Чайка» балалар лагері * «Горизонт» спорттық-сауықтыру лагері * «Прибой» еңбек және демалыс лагері == Мәдениет == === Әдебиет пен өнер === * Ресей Жазушылар одағының Ақиар ұйымы === Кітапханалар === * Лев Толстой атындағы Орталық қалалық кітапхана * Адмирал М. П. Лазарев атындағы Теңіз кітапханасы === Мұражайлар === * Ақиар әскери-тарихи мұражай-қорығы, оның құрамына мына нысандар кіреді<ref name="history">{{Cite web |url=http://sevmuseum.ru/home/history/ |title=История музея |work=ФГБУК «МУЗЕЙ ГЕРОИЧЕСКОЙ ОБОРОНЫ И ОСВОБОЖДЕНИЯ СЕВАСТОПОЛЯ» |access-date=2019-10-20 |archive-date=2019-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122003814/http://sevmuseum.ru/home/history/ |url-status=live }}</ref>: ** 1854–1855 жылдардағы қала қорғанысы ескерткіштерінің «Тарихи желекжол» мемориалдық кешені<ref>{{Cite web |url=http://sevmuseum.ru/objects/исторический-бульвар/mk-historic-boulevard-expo/ |title=Оборонительная башня Корниловского бастиона Исторический бульвар |work=ФГБУК «МУЗЕЙ ГЕРОИЧЕСКОЙ ОБОРОНЫ И ОСВОБОЖДЕНИЯ СЕВАСТОПОЛЯ» |access-date=2019-10-20 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505210036/https://sevmuseum.ru/objects/исторический-бульвар/mk-historic-boulevard-expo/ |url-status=live }}</ref> ** «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы, ** 1854–1855 және 1941–1944 жылдардағы қала қорғанысы ескерткіштерінің «Малахов қорғаны» мемориалдық кешенінің ансамблі ** Корнилов бастионының қорғаныс мұнарасы<ref>{{Cite web |url=http://sevmuseum.ru/objects/малахов-курган/malahov-kurgan/malahov-expo/ |title=Оборонительная башня Корниловского бастиона |work=ФГБУК «МУЗЕЙ ГЕРОИЧЕСКОЙ ОБОРОНЫ И ОСВОБОЖДЕНИЯ СЕВАСТОПОЛЯ» |access-date=2019-10-20 |archive-date=2020-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627231334/http://sevmuseum.ru/objects/малахов-курган/malahov-kurgan/malahov-expo/ |url-status=live }}</ref> ** «Сапун тауы» мемориалдық кешенінің ансамблі ** «1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы, ** 1942–1944 жылдардағы Ақиар астыртын ұйымының үй-мұражайы<ref>{{Cite web |url=http://sevmuseum.ru/objects/podpolie/podpolie-expo/ |title=Дом-музей севастопольского подполья |work=ФГБУК «МУЗЕЙ ГЕРОИЧЕСКОЙ ОБОРОНЫ И ОСВОБОЖДЕНИЯ СЕВАСТОПОЛЯ» |access-date=2019-10-20 |archive-date=2019-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023184625/http://sevmuseum.ru/objects/podpolie/podpolie-expo/ |url-status=live }}</ref> ** Әулие Владимир, Апостолдарға тең кінәз Владимир киеханасы — көрнекті флот қолбасшылары-адмиралдардың қабірі ** Бұрынғы «Украина» кинотеатрының ғимаратындағы Мұражайдың мәдени-көрме орталығы. * М. П. Крошицкий атындағы Ақиар көркемсурет мұражайы; * «35-ші жағалау батареясы» мұражайлық тарихи-мемориалдық кешені<ref>{{Cite web |url=[http://www.35batery.ru/index.php/link_1](http://www.35batery.ru/index.php/link_1) |title=официальный сайт |access-date=2010-12-24 |archive-date=2019-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115193531/http://www.35batery.ru/index.php/link_1 |url-status=dead }}</ref> * Оңтүстік теңіздер биологиясы институтының аквариум-мұражайы; * «Херсонес Таврический» ұлттық қорығы; * Ресей Федерациясы Қара теңіз флотының әскери-тарихи мұражайы. * Бекініс құрылыстарының әскери-тарихи мұражайы, оның филиалдары: ** «Михайловская батарея» мұражайлық кешені, ** Балықлава жерасты мұражайлық кешені — суасты қайықтарының жерасты базасы. * Ақиар өлкетану мұражайы — онда бірнеше диорама («Дала», «Су маңы ландшафты», «Қара теңіз»), сондай-ақ өңірдің ірі жануарларының тұлыптары бар. * 2024 жылғы 30 шілдеде «Жаңа Херсонес» музейлік-киеханалық кешені — қаланың тарихи бөлігіндегі аумағы 24 га болатын археологиялық бақ ашылды. Оны құру барысында «Херсонес Таврический» археологиялық нысандары жойылды<ref>{{Cite news|title="Это безумие". Россия уничтожила часть древнего Херсонеса в Крыму|first=Николай|last=Берг|url=https://www.svoboda.org/a/eto-bezumie-rossiya-unichtozhila-chastj-drevnego-hersonesa-v-krymu/33036997.html|website=Радио Свобода|date=2024-07-19|access-date=2024-07-30|lang=ru|archive-date=2024-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730132148/https://www.svoboda.org/a/eto-bezumie-rossiya-unichtozhila-chastj-drevnego-hersonesa-v-krymu/33036997.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Лубінець каже, що звернувся в ООН щодо руйнування РФ «Херсонеса Таврійського»|first=Радіо|last=Свобода|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-khersones-lubinets-oon-rosiya/33049485.html|website=Радіо Свобода|date=2024-07-24|access-date=2024-07-30|lang=uk|archive-date=2024-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730132152/https://www.radiosvoboda.org/a/news-khersones-lubinets-oon-rosiya/33049485.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/07/29/v-sevastopole-osvyatili-muzeyno-hramovyy-kompleks-novyy-hersones-ego-postroilo-minoborony-rf-unichtozhiv-chast-unikalnyh-arheologicheskih-ob-ektov-hersonesa-tavricheskogo|title=В Севастополе освятили музейно-храмовый комплекс «Новый Херсонес». Его построило Минобороны РФ, уничтожив часть уникальных археологических объектов Херсонеса Таврического|lang=ru|website=Meduza|access-date=2024-07-30|archive-date=2024-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729151901/https://meduza.io/news/2024/07/29/v-sevastopole-osvyatili-muzeyno-hramovyy-kompleks-novyy-hersones-ego-postroilo-minoborony-rf-unichtozhiv-chast-unikalnyh-arheologicheskih-ob-ektov-hersonesa-tavricheskogo|url-status=live}}</ref>. {|class="graytable" |+ Ақиардың мұражайлары | width="33.3%"|[[Сурет:PanoramaSevastopol.jpg|centre|300px|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы]] | width="5%"| | [[Сурет:Штурм Сапун-гори.jpg|centre|300px|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] | width="5%"| | [[Сурет:Музей Черноморского флота (17344268334).jpg|centre|300px|Қара теңіз флоты мұражайы]] |- |«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы | |«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы | |Қара теңіз флоты мұражайы (бұрынғы Ақиар қорғанысы мұражайы) |} === Театрлар === * Балалар мен жастарға арналған «На Большой Морской» театры * Б. А. Лавренёв атындағы Қара теңіз флотының орыс драма театры * А. В. Луначарский атындағы Ақиар академиялық орыс драма театры * В. А. Елизаров жетекшілік ететін Ақиар би театры * Психо Дель Арт<ref>[http://www.psychodelart.com/link_1 ресми сайт]</ref> === Кинотеатрлар === ;2018 жылғы жағдай бойынша жұмыс істеген кинотеатрлар * «Победа» * «Россия» * «Москва» * «Муссон» * «Апельсин» * «Моряк» * «Севастополь» * «Мир кино» {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Здание Севастопольского академического российского драматического театра.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Российская галерея искусств Севастополь.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Академия хореографии Севастополь.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|Луначарский атындағы орыс драма театры | | align="center"|Ресей өнер галереясы | | align="center"|Хореография академиясы |} === Саябақтар === Ақиарда 7 саябақ, 9 желекжол және 150-ден астам сквер бар. Олардың ішіндегі ең көнелері: Тарихи, Приморье және Матрос желекжолдары, Пушкин сквері және Петропавл киеханасының жанындағы сквер. Қаладағы ең ірі саябақ — Жеңіс саябағы. === Зообақ === * Ақиар зообағы === БАҚ, баспа басылымдары === ;Теледидар: * «Ақиар» мемлекеттік телерадио компаниясы * НТС (Ақиардың тәуелсіз теледидары) * «Икс-ТВ» ;Газеттер: * «Город на ладонях» * «Курьер» * «Объявления Севастополя» * «Позвоните» * «Подробности» * «Проспект» * «Севастопольская газета» * «Слава Севастополя» * «Севастопольская правда» * «Флаг Родины» * «Гражданская оборона» * «Наша Газета» Ақиар Ақиардың тегін жарнамалық газеттерінің ішінде ең танымалдары — «Курьер» және «Проспект». ;Радио: * «SevStar.FM», * «Севастополь FM» == Денсаулық сақтау == 2012 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиардағы денсаулық сақтау мекемелерінің жалпы саны 38-ді құрады. Қаланың коммуналдық медициналық мекемелер желісі сақталып, 26 емхананы, аурухананы, диспансерді және қосалқы қызметтерді қамтыды. Емханалардың жоспарлы қуаты (ауысымдағы қабылдаулар саны) 6930-ды, стационарлардағы төсек саны 2893-ті құрады (10 аурухана және 3 диспансер). Стационарлардағы төсек саны Ақиар қаласы үшін белгіленген әлеуметтік нормативке (10 мың тұрғынға 79,0 төсек) сәйкес келтірілді. Ақиардағы ең ірі медициналық мекеме — 1868 жылы құрылған [[№ 1 қалалық аурухана (Ақиар)|№ 1 қалалық аурухана]]. Кадрлық қамтамасыз ету: дәрігерлер — 2042 адам; орта мед. қызметкер — 4078 адам. 2016 жылғы 1 қарашадағы жағдай бойынша ЖИТС орталығында диспансерлік есепте 3474 адам тұрды, олардың 224-іне ЖИТС диагнозы қойылған. == Білім беру == ;Жоғарғы оқу орындары * [[Ақиар мемлекеттік университеті]], * [[# П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз орденді Қызыл Жұлдыз училищесі]], * [[М. В. Ломоносов атындағы ММУ Ақиардағы филиалы|М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Ақиардағы филиалы]], * [[Г. В. Плеханов атындағы Ресей экономика университеті|Г. В. Плеханов атындағы Ресей экономика университетінің]] Ақиар филиалы, * [[Адмирал Ф. Ф. Ушаков атындағы Мемлекеттік теңіз университеті|Адмирал Ф. Ф. Ушаков атындағы Мемлекеттік теңіз университетінің]] Ақиардағы филиалы * В. И. Вернадский атындағы Қырым федералдық университетінің Ақиар экономикалық-гуманитарлық институты. ;Басқа оқу мекемелері * [[Ақиар президенттік кадет училищесі]] ([[Нахимов әскери-теңіз училищесі (Санкт-Петербург)|Нахимов әскери-теңіз училищесінің]] филиалы) * Кәсіптік-техникалық оқу орындары — 6. * Жалпы білім беретін мекемелер — 72 (оның ішінде 42 жалпы білім беретін мектеп, 7 гимназия, 7 пәндерді тереңдетіп оқытатын мектеп, 1 политехникалық лицей, 5 мектеп-интернат, «Бастауыш мектеп — балабақша» санатындағы 5 мектеп, 5 жекеменшік мектеп). * Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің жалпы білім беретін мекемесі — 1. * Мектепке дейінгі мекемелер — 78. Ақиар оқушыларының мектептен тыс біліммен қамтылу деңгейі Украинадағы көрсеткіштен жоғары болды. Жоғары білімді адамдардың үлесі бойынша Ақиар Украинада екінші орында болды (28 %). == Қаланың қоғамдық және қайырымдылық ұйымдары == Ақиарда бірқатар саяси емес қоғамдық ұйымдар, сондай-ақ қайырымдылық ұйымдары тіркелген: * «Северная» қоғамдық ұйымы — экологиялық бағыттағы ұйым, оның мүшелерінің күш-жігерін біріктіру және қызметін үйлестіру арқылы олардың әлеуметтік, экономикалық және басқа да ортақ мүдделерін қорғаумен айналысады. 2009 жылдан бері жұмыс істейді. * «Ақиарлық аналар» бастамашыл тобы» қоғамдық ұйымы — саяси емес қоғамдық қозғалыс. * «Г. А. Черкашин атындағы тарих және мәдениет қоры» азаматтардың қоғамдық бірлестігі 1996 жылы Ақиарда құрылып, тіркелді. Қор құрылған алғашқы күндерінен бастап ақиарлық зиялы қауым өкілдерінің өзіндік клубы ретінде танылды. * «Ақиар балықшылары клубы» қоғамдық ұйымы (ОО СКР) — саяси емес қоғамдық ұйым, қаладағы әуесқой балықшылар тобының бастамасымен құрылған. * «Ақиар қауымдастығы» қайырымдылық қоры — қиын өмірлік жағдайға тап болған және оны өз бетінше еңсере алмайтын Ақиар тұрғындарына атаулы көмек көрсету мақсатында құрылған қайырымдылық қоры<ref>{{Cite web |url=http://sevcharity.org/ |title=Благотворительный фонд «Сообщество Севастополь» |access-date=2013-06-21 |archive-date=2014-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108164019/http://sevcharity.org/ |url-status=live }}</ref>. * 2014 жылға дейін СГГА жанындағы қоғамдық кеңестің құрамында 85 ұйым болды<ref>{{Cite web |url=https://sites.google.com/site/sevastopolsovet/sostav |title=Состав общественного совета при СГГА |access-date=2017-09-01 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930004744/https://sites.google.com/site/sevastopolsovet/sostav |url-status=live }}</ref>. 2016 жылдан бастап қалада қоғамдық палата жұмыс істейді<ref>{{Cite web |url=http://opsevastopol.ru/ |title=Сайт палаты |access-date=2017-09-01 |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901110158/http://opsevastopol.ru/ |url-status=live }}</ref>. Оның құрамында мына ұйымдар өкілдік етеді: «Ақиар патриоттарының бірлестігі», «Ақиар қаласының футбол жанкүйерлері одағы — Антимайдан», Г. Черкашин атындағы Ақиар мәдениет және өнер қоры, Бизнестің дамуына жәрдемдесу, Нотариаттық палата, Таза Ақиар үшін қозғалысы, Ресей офицерлері, Ақиар қаласы құрылысшыларының одағы, Ақиар футбол федерациясы, Ресей тұтынушылар бірлестігі, Ресей заңгерлер қауымдастығы, Жауынгерлік бауырластық, «Долг» Ақиар іздестіру жасақтарының бірлестігі. == Спорт == === Стадиондары мен спорттық кешендері === * СК «Севастополь» * «Ақиардың 200 жылдығы» (Таврика деп аталады, қираған); * Қара теңіз флоты стадионы — 2020 жылдан бері қайта жаңғыртылуда. Ашылуы 2022 жылға жоспарланған<ref>{{Cite news|title=На стадионе Черноморского флота появится ледовая арена|author=Олег Смирнов, Михаил Шурмель, Инна Лисинец|url=https://vesti92.ru/news/syuzhety/na-stadione-chernomorskogo-flota-poyavitsya-ledova/|website=Вести. Севастополь|date=2020-02-17}}</ref> * «Горняк» (қайта жаңғыртылуда); * Қара теңіз флотының 175-ші теңіз және дене дайындығы орталығы. Орталық құрамында: спорттық кешен, жүзу бассейні, «Металлист» стадионы, суасты спорты базасы (Матюшенко шығанағы). === Яхталық клубтары === * ҚҚФ (Қызыл Тулы Қара теңіз флоты) яхта клубы; * Ақиар яхта клубы; * «Аквацентр»; * Кеме зауыты; * «Херсонес»; * «Юг»; * «ROYAL PIER»; * «Moby Dick» (Моби Дик) === Бассейндері === * [[Галина Николаевна Прозуменщикова|Галина Прозуменщикова]] атындағы Су спорты түрлері сарайының бассейні, Ақиардың 200 жылдығы атындағы спорттық кешен құрамында — 50 м/25 м. * [[КСРО ӘТФ Қара теңіз флоты|ҚҚФ]] спорт клубының бассейні. * [[М. В. Ломоносов атындағы ММУ Ақиардағы филиалы|М. В. Ломоносов атындағы ММУ Ақиардағы филиалының]] бассейні. * Спорт мектебінің бассейні. * «Зурбаган» аквапаркі. === Спорттық командалары === * «Ақиар» — футбол клубы * «Коралл-Рубин» — футбол клубы * «Волна» — футбол клубы * «Мегастрой» — футбол клубы * «Камо» — футбол клубы * «Зенит» — футбол клубы * «Рассвет—АВиК» — футбол клубы * «Авангард» — футбол клубы * «Металлист» — футбол клубы * «Ақиар титандары» — америкалық футбол клубы * «Патриот» — регби клубы * «Ақиар» — баскетбол клубы * «Легион» — хоккей клубы * ПФС — мини-футбол клубы * Ақиар құрамасы — су добы * «СевНТУ» — ауыр атлетика клубы === Спорттық-туристік клубтар мен секциялар === * «Муссон» БЖТК — велотуризм, спорттық туризм және триал бағыттарын біріктіретін ресми велоклуб. * Ақиар туристер клубы. * Ақиар қалалық спорттық туризм федерациясы. * Туризм, өлкетану, спорт және экскурсиялар орталығы. === Жарыстар, сайыстар === * '''Сидоренко ағайындыларының жүлдесіне арналған жарыс''' — жыл сайын өткізілетін бокс жарысы. Алғашқы үш жарыс Энергодар қаласында өткізілді. 2008 жылдан бастап күзде Ақиар қаласында өткізіледі. * '''«Үлкен бескозырка» жарысы''' — жыл сайын өткізілетін теннис жарысы. Жарыс 2006 жылдан бері дәстүрлі түрде Әскери-теңіз флоты күні қарсаңында өткізіледі. Ұйымдастырушылары — ресейлік «Үлкен қалпақ» теннис клубы және [[ТМД елдері институты]]. == Көрікті жерлері == {{main|Ақиар ескерткіштері}} == Қаланың құрметті азаматтары == {{main|Ақиар қаласының құрметті азаматтары}} == Бауырылас қалалар == * {{ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]] (2000) * {{ту|Грузия}} [[Поти]] (22 қараша 2008) * {{ту|Ресей}} [[Петропавловск-Камчатский]] (2009) * {{ту|Ресей}} [[Волгоград]] (19 қараша 2013) * {{ту|Ресей}} [[Белгород]] (16 желтоқсан 2013) * {{ту|Ресей}} [[Кронштадт]] (15 маусым 2013) === Ресейге қосылғаннан кейін === * {{ту|Ресей}} [[Мәскеу]] (18 наурыз 2014) * {{ту|Ресей}} [[Жаңасібір]] (27 маусым 2014) * {{ту|Ресей}} [[Балтийск]] (2015) * {{ту|Ресей}} [[Бологое]] (2015) * {{ту|Ресей}}/{{ту|Украина}} [[Көзлеу]] (2016) * {{ту|Ресей}} [[Якутск]] (2015) == Топонимдері == * Қала атымен [[Астероид|астероид]] (2121) Ақиар аталған. * [[Париж]] қаласының орталық көшелерінің бірі ''Boulevard de Sébastopol'' — Ақиар желекжолы деп аталады. * Мәскеуде Ақиар құрметіне [[Ақиар даңғылы|даңғыл]] және [[Ақиар (метро станциясы)|метро станциясы]] аталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] 3gj1vbp0wous7n354t65py7hj5szig6 0 675047 3653686 3638244 2026-09-12T07:24:50Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653686 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Махачқала |шынайы атауы = {{lang-av|МахІачхъала}}, {{lang-agx|Магьачкъала}}, {{lang-dar|Мяхӏячкъала}}, {{lang-kum|Махачкъала}}, {{lang-lbe|Махӏачкъала}}, {{lang-lez|Магьачкъала}}, {{lang-nog|Махачкала}}, {{lang-rut|Магьачкъала}}, {{lang-tab|Мягьяжгъала}}, {{lang-az|Mahaçqala}}, {{lang-ttt|Махачкъала}}, {{lang-tkr|Магьачкъала}}, {{lang-ce|ХӀинжа-гӀала}} |сурет = Montage-of-Makhachkala-(2016).png |сурет атауы = |елтаңба = Coat_of_Arms_of_Makhachkala.png |ту = Flag_of_Makhachkala_(Dagestan).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 42|lat_min= 59|lat_sec= 00 |lon_dir =E|lon_deg= 47|lon_min= 30|lon_sec= 00 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Дағыстан |кестедегі аймақ = Дағыстан |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 3 аудан |басшының түрi = Басшысы |басшысы = Дадаев Салман Кадиявович |құрылған уақыты = [[1844 жыл]]ы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = [[1857 жыл|1857]] дейін — ''Петровское''<br /> [[1921 жыл|1921]] дейін — ''Петровск'' немесе ''Петровск-Порт'' |статус алуы = [[1857 жыл]]ы |жер аумағы = 468,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 10 |климаты = қалыпты континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = ↗625 322 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1335,79 |шоғырлануы = 1 028 732 |ұлттық құрамы = [[құмықтар]], [[аварлар]], [[даргиндер]], [[лезгиндер]], [[лактар]], [[орыстар]], [[табасарандар]], [[рутулдар]], [[агулдер]], [[әзербайжандар]], [[сахурлар]], [[татарлар]], [[армяндар]], [[ноғайлар]], [[шешендер]], [[андилер]] |конфессионалдық құрамы = мұсылман-сунниттер, православтар және т.б. |этнохороним = |телефон коды = 8722 |пошта индексі = |пошта индекстері = 367000 — 367032 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = 82401000000 |ортаққордағы санаты = Makhachkala |сайты = http://www.mkala.ru/ |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Қала күні |add1 = қыркүйектің төртінші жексенбісі |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Махачқала''' ({{lang-av|МахІачхъала}}, {{lang-agx|Магьачкъала}}, {{lang-dar|Мяхӏячкъала}}, {{lang-kum|Махачкъала}}, {{lang-lbe|Махӏачкъала}}, {{lang-lez|Магьачкъала}}, {{lang-nog|Махачкала}}, {{lang-rut|Магьачкъала}}, {{lang-tab|Мягьяжгъала}}, {{lang-az|Mahaçqala}}, {{lang-ttt|Махачкъала}}, {{lang-tkr|Магьачкъала}}, {{lang-ce|ХӀинжа-гӀала}}) — [[Ресей]]дің оңтүстігінде (Кавказда), [[Каспий теңізі]]нің жағасында орналасқан қала. [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] астанасы. [[Солтүстік Кавказ|Солтүстік Кавказ аймағындағы]] халық саны бойынша үшінші қала және [[Солтүстік Кавказ федералды өңірі]]ндегі ең үлкен қала. Махачкала қаласының қалалық округін құрайды. Миллионға жуық адам тұратын Махачқала-Каспий агломерациясының өзегі болып табылады. == Этимологиясы == Қаланың негізі 1844 жылы ''Петровский бекінісі'' ретінде қаланды. Бұл атау аңыз бойынша, 1722 жылы [[Парсы-орыс соғысы (1722—1723)|парсы жорығы]] кезінде бұл жер [[І Петр|I Петр]] әскерінің лагері болғандығына байланысты болды. 1857 жылы қала Петровск деп аталды. 1918 жылдың наурызынан сәуіріне дейін, сондай-ақ 1918 жылдың қарашасынан 1920 жылдың наурызына дейін [[Ресей империясының азамат соғысы|азамат соғысы]] кезінде большевиктерге қарсы күштердің бақылауында болған қала имам [[Шәміл]]дің<ref>[http://www.gazavat.ru/journal3.php?mag_id=15&article_id=118 1918-1919 жылдары Дағыстан газеттері не туралы жазды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131210235/http://www.gazavat.ru/journal3.php?mag_id=15&article_id=118 |date=2022-01-31 }}</ref> құрметіне ''Шәмілқала'' деп аталды. 1922 жылы ''Махачқала'' деп өзгертілді; атауы Дағыстандағы Кеңес өкіметін ұйымдастырушылардың бірі - [[Магомед-Әли Дахадаев|Магомед Әли (Махач) Дахадаевтың]] (1882-1918) құрметіне берілген. Бұл атау «Махач» - «Магомед» есімінің қысқартылған түрі, ал қала болса «шаһар, бекініс» деген сөзден шыққан. == Тарихы == {{main|Махачқаланың тарихы}} === Ертедегі тарихы === Кезінде ғұндар, парсылар, арабтар «Дағыстан дәлізін» иелену үшін күресті. Бұл дәлізді иелену үшін күрес тарихындағы маңызды рөлді қазіргі Махачқаладан жақын жерде орналасқан [[Тарқы]] қаласы ойнады. Оны «Таргу» деген атпен алғаш рет VIII ғасырда армян тарихшысы [[Левонд]] атап өткен<ref>{{cite web |author = |url = http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Gewond/frametext1.htm |title = ЛЕВОНД->ХАЛИФТЕР ТАРИХЫ->1 БӨЛІМ|lang = |website = www.vostlit.info |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>. Тарқы XV ғасырдан бастап әлемнің ең көне қалаларының бірі [[Дербент]] қаласына керуен жолы өтетін сауда орталығы ретінде белгілі. Орта ғасырлардан бастап елді мекен Ынжы ({{lang-kum|Инжи}}, кейінірек Анжы) деген атпен белгілі<ref>М. И. Артамонов. Хазарлардың ежелгі тарихының очерктері. Л. 1936. Б. 97.</ref>. === Ресей империясының құрамында === 1844 жылы Ынжыарқа<ref>{{cite web |author = |url = http://www.moidagestan.ru/location/2413 |title = Дағыстанның қалалары мен ауылдары: Махачқала |lang = ru |website = www.moidagestan.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://prodji.ru/skazanie-o-gorode-anzhi/ |title = Анжы қаласы туралы аңыз |lang = ru |website = prodji.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref> таулы адырларында Петровское бекінісі салынды, ол 1722 жылы [[Парсы-орыс соғысы (1722—1723)|парсы жорығы]]<ref>{{cite web |url = http://mahachkala.e-dag.ru/about/history/ |title = Тарих |accessdate = 2016-06-01 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160806011920/http://mahachkala.e-dag.ru/about/history/ |archivedate = 2016-08-06 |deadlink = yes }}</ref> кезінде [[І Петр|I Петрдің]] осы жерлерде болғаны жайлы естелік ретінде осылай аталды. 1857 жылы қала мәртебесін алып, Петровск атауын алды<ref>Н. И. Воронов, Кавказ туралы статистикалық ақпараттар жинағы, Том I, б. 7</ref>. 1870 жылы жасанды айлақ пен порт салынды. 1894-1896 жылдары қала [[Владикавказ]] және [[Баку]]мен темір жол арқылы байланыстырылды. Қаланың алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорны 1876 жылы салынған сыра зауыты болды. 1878 жылы алғашқы баспахана жұмыс істей бастады. Кейінірек екі темекі фабрикасы салынды. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қаланың қарқынды дамуы басталды. [[Дондағы Ростов]]—Баку темір жолы салынды, оның бойымен Петровск-Портқа пойыз қозғалысы ашылды. [[Сурет:Базарная площадь (ныне Родопский бульвар). Начало XX века.jpg|thumb|left|200px|XX ғасырдың басындағы Махачқала]] 1897 жылға қарай қала халқының саны төрт есе өсіп, 8,7 мың адамнан асты. 1900 жылы қаладағы ең ірі кәсіпорын «Каспий мануфактура» акционерлік қоғамының қағаз иіру фабрикасының (кеңес кезінде III Интернационал атындағы фабрика) құрылысы аяқталды<ref>{{cite web |url = http://05reg.ru/catalog/detail_2759171_0.htm |title = „Каспийская Мануфактура“ ЖШҚ |accessdate = 2008-12-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090919020644/http://05reg.ru/catalog/detail_2759171_0.htm |archivedate = 2009-09-19 |deadlink = yes }}</ref>. 1914 жылы шағын мұнай өңдеу зауыты салынды. Халық саны өсіп, 24 мың адамнан асты, қала халық саны бойынша да, экономикалық маңызы жағынан да Дағыстан қалаларының арасында бірінші орынға шықты. [[Бұйнақ|Темірхан Шора]] қаласы Дағыстан облысының әкімшілік-саяси орталығы болып қала берді. 1915 жылдың аяғында қаланы таулы [[Дағыстан]]мен байланыстыратын '''Петровск''' — Темір Хан Шора теміржол желісі іске қосылды. XIX ғасырдың аяғы — XX ғасырдың басында Петровскіде мұнай өңдеу мен бөшке жасау зауыттары, қағаз иіру және темекі фабрикалары, темір жол шеберханалары салынды. Петровск қаласында небәрі 4 көше болды – Барятинский (қазіргі Бұйнақ); Приволная (қазіргі Даниялов ← Марков ← Садовая ← Приволная); Собор (қазіргі Манташев ← Оскар ← Октябрьская ← Собор к.) және Инженерная (қазіргі Р. Ғамзатов ← В. И. Ленин ← Комсомольская ← Инженерная)<ref>{{cite web |author = |url = http://niatomsk.ru/more/60129/ |title = Махачқала — 160: Бродвейде, Арбатта. Р.Ғамзатов даңғылының бойымен серуендеу|lang = ru |website = niatomsk.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>. Орталық бөлігіндегі көшелерге тас төселіп, керосин шамдарымен жарықтандырылды. Мұнда шенеуніктер, офицерлер мен дін қызметкерлері, ауқатты азаматтар тұратын тас және кірпіш үйлер болды. Негізгі көшеде – Барятинскийде – 25 орындық «Гуниб» қонақ үйі, бірнеше дүкендер, дәріхана, «Прогресс» кинотеатры, ал қазір Мемлекеттік банк (РФ Орталық банкі) орналасқан жерде, қонақтарға арналған орын болды. Қалған көшелерді аяқ баса алмайтын батпақ басып, жазда шаң, шыбын-шіркей қаптаған болатын. 2004 жылы ғана бұзылған және Малыгин 1 көшесінде орналасқан моншадан, лас су теңізге ағатын арық қазылған. Тіпті қазіргі Үкімет үйі орналасқан собордың жанындағы аумақтың өзі ыбырсыған және қолайсыз аумақ болатын. Қалада үш мың кітап қоры бар бір ғана кітапхана болғанымен, жиырмадан астам ішімдік ішетін орындары болған. Қала сумен қамтылмаған болатын, сондықтан адамдар бөшкелермен су тасыған. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін, [[Ресей империясының азамат соғысы|азамат соғысы]] жылдарында қала бірнеше рет соғысушы тараптарна қолдан қолға өтіп отырды. 1918 жылы 18 қарашада «ақ» қала басшысы полковник Әбдісалам Магометов қала атауын ''Шәмілқала'' деп өзгерту туралы бұйрық шығарды. 1920 жылы наурызда Петровскіде Кеңес өкіметі түпкілікті орнап, онымен бірге қалаға тарихи атауы қайтарылды<ref>{{cite web |lang = ru |url = https://midag.ru/2012/07/25/gorod_probuzhdaetsya_/ |title = Қала оянып келеді... |website = midag.ru |accessdate = 2022-01-31}}</ref><ref>{{cite web |url = https://welcomedagestan.ru/dagestan/mahachkala/stranitsy-istorii-ot-staroj-do-sovremennoj-mahachkaly/ |title = Тарих беттері: ескіден қазіргі Махачқалаға дейін |website = welcomedagestan.ru |accessdate = 2020-12-06}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Велиханов Т. Т.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Дағыстан облысы, Порт-Петровск қаласының құрылуы, қалыптасуы және дамуы (XIX ғ. екінші жартысы, XX ғ. басы).|шынайы атауы = |сілтеме = https://static.freereferats.ru/_avtoreferats/01004733398.pdf|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Мәскеу|баспасы = |жыл = 2010|томы = |беттері =|барлық беті = |сериясы = Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның АВТОРЕФЕРАТЫ|isbn = |тиражы = }}</ref> === Кеңес өкіметі уақыты === 1920-жылдардағы карталарда Петровск атауымен бірге Анжы «халық» атауы да көрсетілген. 1921 жылы 14 мамырда Дағыстан революциялық комитетінің №59 бұйрығымен Петровск-Порт қаласы Дағыстан революционері Махач Дахадаевтың (1882-1918) құрметіне Махачқала болып өзгертілді. 1923 жылы 15 желтоқсанда ДАКСР ОАК Президиумы Махачқаланы ДАКСР астанасы деп жариялады. 1930-жылдардың ортасында қалаға Петровск-Кавказ (қазіргі Махачқала-1 ықшам ауданы) қала үлгісіндегі ауыл қосылды. ==== Құмық халқын көшіртуі және Махачқаланың кеңеюі ==== 1944 жылы 12 сәуірде [[Тарқы]], [[Кәкұлай]] және [[Әлбөрікент]] тұрғындарын жер аударылған шешендердің жерлеріне көшіру туралы шешім қабылданды. Таулы аймақтардың ұжымшарлары мен Махачқаланың өнеркәсіп кәсіпорындарынан басқа босатылған жердің басым бөлігі Махачқала қалалық кеңесіне (8166 гектардың 6243-і) үлестірілді. 1957 жылы құмық халқы қайтып келген соң ұжымшарлардың жерлері қалпына келтірілмеді, жеке мүліктері де жоғалды, көптеген үйлерді таулы аймақтардан қоныс аударғандар басып алды. Ежелгі қаланың тарихи ескерткіштері жойылып, Махачқала инфрақұрылымының бір бөлігі материалдардан төселді<ref>Әділгерей Гаджиев, Тарих ғылымдарының докторы, Тарқы, Кәқұлай, Әлбөрікент (тарихы, мәселелері, шешімдері), брошюра 1999</ref><ref>{{кітап |авторы =Адиев А. З.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Дағыстандағы жер мәселесі және этносаяси қақтығыстар|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.ru/books/about?id=sDJQMwEACAAJ|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Дондағы Ростов|баспасы = СКНЦ ВШ ЮФУ|жыл = 2011|томы = |беттері =|барлық беті = 143|сериясы = |isbn = 978-5878726016|тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы =Османов А. И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Дағыстандағы аграрлық түрлендірулер және таулықтардың жазыққа қоныс аударуы (XX ғасырдың 20-70 жж.)|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.ru/books/about?id=VwO6AAAAIAAJ|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = Институт истории, археологии и этнографии ДНЦ РАН|жыл = 2000|томы = |беттері =|барлық беті = 333|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref><ref>{{мақала | авторы = Ибрагимов М.-Р. А. | тақырыбы = Ұлы Отан соғысы (1941-1945) жылдарындағы Дағыстан халқын жер аударту және оның этномәдени зардаптары|шынайы атауы = | сілтеме = http://vestnikdnc.ru/IssSources/43/14.pdf| тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = Дағыстан ғылыми орталығының хабаршысы| түрі = ғылыми журнал| орны = | баспасы = ДНЦ РАН| жыл = 2011| томы = | нөмірі = 43| беттері =84–90| isbn = | issn =1684-792X}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Мирзабеков М. Я.| тақырыбы = Ұлы Отан соғысы (1941-1945) жылдарындағы Дағыстан халқының көші-қон үдерістері және қоныстануындағы өзгерістер|шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20902709| тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = «Манускрипт»| түрі = ғылыми журнал| орны = Тамбов| баспасы = ООО «Грамота»| жыл = 2014| томы = | нөмірі = 1| беттері =129–136| isbn = | issn =1997-292X}}</ref>. ==== 30-80-жылдары ==== Кеңес дәуірінде Дағыстан астанасы қарқынды дамып, 1930-1980 жылдар аралығында халық саны 10 еседен астам өсті, негізгі әлеуметтік инфрақұрылым, заманауи білім беру жүйесі мен базалық өндірістер құрылды. Сумен қамту мәселесі шешілді, ондаған емдеу мекемелері, мәдениет мекемелері салынды, жоғары және орта оқу орындары ашылды. Махачқала қаласының тұрғындарының құрамын қалыптастыруға Дағыстанның барлық халықтары қатысты. 1952 жылға дейін Ұлы кінәз Александр Невскийдің храмы қаланың Орталық алаңының жанында тұрды. Храм 1891 жылы 30 тамызда дәріптелді. 1952 жылы ол Кеңестік Ресейдегі көптеген діни ғимараттар сияқты тағдырға ұшырады — ғибадатхана бұзылды. Қазіргі уақытта оның орнында Дағыстан Республикасының басшысы мен үкіметінің ғимараты орналасқан. [[Сурет:Храм Александра-Невского.jpg|thumb|left|200px|Александр Невский соборы]] [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында 5 махачқалалық [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Соғыстан кейінгі 1950-1970 жылдары қала өмірінің барлық салаларында үлкен өзгерістер болды. 1969 жылдың өзінде Махачқалада 4 жоғары оқу орны болды: ([[Дағыстан мемлекеттік университеті]], ауылшаруашылық (қазіргі — [[Дағыстан мемлекеттік ауылшаруашылығы университеті]]), медициналық (қазіргі — [[Дағыстан мемлекеттік медицина университеті]]) және педагогикалық (қазіргі [[Дағыстан мемлекеттік педагогикалық университеті]]) институттары, 51 жалпы білім беретін мектеп, жалпы қоры 1,4 миллионнан астам кітапты құрайтын ондаған кітапханалар, 20-дан астам кинотеатрлар (көбі кейінірек қайта ұйымдастырылды). Азаматық құрылыс қарқынды дамыды. Ірі өнеркәсіптік нысандар, оның ішінде М.Гаджиев атындағы, «Машиностройтельный» (қазіргі «Авиаагрегат») зауыттары, сепаратор зауыты, «Дагэлектромаш», Прибор жасау, «Шын талшық», радиотауарлар зауыты, «Элтав», III интернационал атындағы, Крупский атындағы фабрикалар, Революция күрескерлері атындағы балық-консерві комбинаты және т.б. орналастырылды. 1960 жылдардың аяғында Махачқалада [[Тарқытау]] тауының баурайында тауға көтеретін жол (фуникулер) орнату жоспарланған болатын, бірақ кейін бұл жоба қысқартылды. 1970 жылы 14 мамырда болған [[1970 жылғы Дағыстандағы жер сілкінісі|жер сілкінісі]] кезінде Махачқала қатты зардап шекті. === ХХ ғасырдың соңы === КСРО-ның ыдырауына, экономикалық реформалардың басталуы мен нарықтық экономикаға өтуіне байланысты Махачқаланың өнеркәсібі, негізінен, әскери-өнеркәсіптік кешеннен түсетін тапсырыстарға бағытталған, қиын жағдайға тап болды. Түрлендіру бағдарламаларын іске асыру мүмкін болмай шықты. 1990 жылдары ұзаққа созылған өндірістік құлдырау кезеңі басталды. Мысалы: 1990 жылға дейін шыны талшық зауыты 3800 адамды жұмыспен қамтамасыз етті, қазір 500-ге де жетпейді. «Эльтав», Приборостроительный, Радиозавод, Дагэлектромаш зауыттары, 3-Интернационал атындағы және Крупский атындағы фабрикалар, балық-консерві комбинаты толығымен істен шығып, жойылды, ал аумағы құрылысқа сатылды. Басқа кәсіпорындармен де солай. 1990 жылдардың аяғында жағдай жақсара бастады. XXI ғасырдың басы өндіріс құрылымындағы елеулі оң өзгерістермен және қаланың өнеркәсіптік әлеуетінің өсуімен сипатталады. 1998 жылы Саит Әміров қала әкімдігінің басшысы болып тағайындалды. XX ғасырдың аяғында Махачқала уаһһабшылар мен радикалды исламдық ұйымдардың нысанына айналды. === ХХI ғасыр === 2013 жылдың маусымында Махачқала әкімшілігінің басшысы Саид Әміровті құқық қорғау органдары қамауға алды. Оның орнына ДМУ ректоры Мұртазали Рабаданов тағайындалды. 2014 жылдың сәуір айында Рабаданов өз қалауымен Махачқала әкімі м.а. қызметінен кетті, ал оның орнына Дағыстан басшысы Рамазан Абдулатипов Магомед Сүлеймановты тағайындады. 2015 жылдың шілде айында Сүлеймановтың орнына Мұса Мұсаев әкім м.а. болды. Махачқала қалалық ассамблеясының депутаттары алаяқтық жасағаны үшін төрт жылға сотталған Дағыстан астанасының әкімі Мұса Мұсаевты мерзімінен бұрын қызметінен босату туралы шешім қабылдады. Бұл туралы 2018 жылғы 27 желтоқсанда әкімдіктің баспасөз қызметі хабарлады. Қаңтар-қараша аралығында Махачқала әкімінің міндетін атқарушы Абусупян Гасанов болды. 2018 жылы 7 қарашада Абусупян Гасанов қала әкімі м.а. лауазымында 40 миллион рубл жымқырды деген күдікпен қамауға алынды<ref>{{cite web |url = https://www.tvc.ru/news/show/id/149022 |title = Махачқала әкімінің міндетін атқарушы 40 миллион рубль жымқырғаны үшін ұсталды |website = ТВ Центр |date = 2018-11-07 |accessdate = 2020-06-22}}</ref>. 2018 жылдың 8 қарашасында әкім Абусупян Гасанов қызметінен босатылғаннан кейін 2019 жылдың 31 қаңтарына дейін уақытша Мұрат Әлиев Махачқала әкімінің міндетін атқарушы болды<ref>{{cite web |url = https://tass.ru/politika/5774161 |title = Қаланың жаңа басшысы болып Махачқаланың вице-әкімі Мұрат Әлиев тағайындалды |subtitle = Оның бұрынғы бастығы Абусупян Гасанов билігін асыра пайдаланды деген күдікпен ұсталды |website = ТАСС |date = 2018-11-09 |accessdate = 2020-06-22}}</ref>. 2019 жылдың 31 қаңтарында Махачкала қалалық жиналысының депутаттары Дағыстан астанасының жаңа әкімі болып Мәскеудің Басманный ауданы әкімшілігінің бұрынғы басшысы Салман Дадаевты сайлады<ref>{{cite web |url = https://www.m24.ru/news/vlast/31012019/63934 |title = Мәскеудің Басманный ауданы әкімшілігінің бұрынғы басшысы Махачқаланың әкімі болып тағайындалды |website = M24.ru |date = 2019-01-31 |accessdate = 2020-06-22}}</ref>. 2001, 2002, 2003 және 2011 жылдары Махачқала Росстрой өткізген «Ресейдегі ең жайлы қала» байқауында үздік үштікке енді. 2011 жылғы байқаудың қорытындысын жариялаған Ресей премьер-министрі [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] Махачқаланың жүлделі орнын «ерекше маңызды» деп атады<ref name="lenta-3776">{{cite web |url = https://lenta.ru/news/2012/10/25/mahachkala/ |title = Махачқала Ресейдегі ең жайлы қалалардың үштігіне енді |website = Lenta.ru |date = 2012-10-25 |accessdate = 2020-11-17 |deadlink = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161101040950/https://lenta.ru/news/2012/10/25/mahachkala/ |archivedate = 2016-11-01}}</ref>. == Қазіргі Махачқала == [[Сурет:Махачкала на фоне Тарки-Тау.jpg|thumb|right|330px|Дзержинский көшесінің ортасындағы қала мен Тарқытау тауының көрінісі]] [[Сурет:Ночная Махачкала.jpg|thumb|right|330px|Шәміл даңғылының түнгі көрінісі]] Соңғы онжылдықта қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Қала бюджеті жылдам қарқынмен өсе бастады. Мысалы, қала бюджетіне салық түсімдері 1997 жылғы 226 миллион рубльден 2005 жылғы 1100 миллион рублге дейін өсті, ал қаланың кірістері соңғы 10 жылда 15 есеге жуық өсті. Бүкілресейлік «Ресейдегі ең жайлы қала» байқауында 2001 жылы Махачқала 3 орын<ref>{{cite web |url = http://www.lenta.ru/russia/2002/06/06/town/ |title = ЛЕНТА.РУ. Чебоксары қаласы Ресейдегі ең жайлы қала атанды |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090919003044/http://www.lenta.ru/russia/2002/06/06/town/ |archivedate = 2009-09-19 }}</ref>, 2002 жылы 2 орын<ref>{{cite web |url = http://www.m3m.ru/news-8336.html |title = 2002 жылы Калуга, Махачқала, Хабаровск және Красноярск «Ресейдегі ең жайлы қалалар» деп танылды. |accessdate = 2008-12-21 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090919011151/http://www.m3m.ru/news-8336.html |archivedate = 2009-09-19 |deadlink = yes }}</ref>, 2003 жылы 1 орынға ие болды<ref>{{cite web |author = |url = http://www.regnum.ru/news/358623.html |title = ИА REGNUM. 2003 жылғы «Ресейдегі ең жайлы қала» байқауының жеңімпаздары анықталды |website = www.regnum.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>. 2012 жылы Махачкала «Ресейдегі ең жайлы қалалық (ауылдық) елді мекен» байқауында 3 орынға ие болды. Сондай-ақ, соңғы жылдары шаһарда қаланың тарихи бөлігін, кіреберіс күрежолдарын, тіршілікті қамтамасыз ету инфрақұрылымын қалпына келтіру бойынша ауқымды жұмыстар атқарылды. Қаланың саяжолдары, желекжолдары мен жағалаулары, орталық және университет алаңдары қайта жөнделді, балалар ойын-сауық саябағы бар жаңа [[Ақкөл (көл, Дағыстан)|Ақкөл]] саябағы төселді. 2002 жылы ұзындығы 514 метр өтпежол салынып, пайдалануға берілді. Соңғы төрт жылда өнеркәсіп өндірісінің көлемі 5 еседен астам өсті. Бүгінгі күні Махачкала — Ресейдің Солтүстік Кавказындағы және осы аттас федералды округтегі ең ірі қала, Ресейдің оңтүстігіндегі мәдени, экономикалық және ғылыми орталығы болып саналады. Қаланың өнеркәсіп кәсіпорындары қорғаныс, орман шаруашылығы, металл өңдеу, электронды, балық өңдеу және басқа да өнімдер шығаруға маманданған. Осында [[Ресей ғылымдар академиясы|РҒА]] Дағыстан ғылыми орталығы, 20-ға жуық салалық ғылыми-зерттеу институттары орналасқан. Махачқалада 62 жалпы білім беретін мектеп бар. Оның 11-і гимназия, лицей, колледж болып қайта құрылды. 6 мемлекеттік жоғары оқу орны, оның ішінде [[Дағыстан мемлекеттік университеті]], [[Дағыстан мемлекеттік халық шаруашылығы университеті]], мемлекеттік университеттердің филиалдары, мемлекеттік емес университеттер мен филиалдары, 29 орта мамандандырылған оқу орындары бар. Қалада заманауи кинотехникамен жабдықталған 4 кинотеатр бар. 3 республикалық кітапхана: 1,5 млн томдық ұлттық кітапхана, А.С. Пушкин атындағы жасөспірімдер және балалар кітапханасы, сонымен қатар 15 филиалы бар қалалық кітапхана жұмыс істейді. 20-дан астам телерадио бағдарламалары, 7 ақпараттық агенттіктер, 30 журнал, 14 республикалық, 12 қалалық газеттер шығады. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="27%"|[[Сурет:Capital of Dagestan.jpg|center|290px]] |width="25%"|[[Сурет:Махачкала, сквер Сулеймана Стальского.jpg|center|250px]] |width="27%"|[[Сурет:Дом Правительства Дагестана.png|center|250px]] |- |Расул Ғамзатов даңғылы |Сүлеймен Стал атындағы саябақ |Дағыстан Республикасының Үкімет үйі |} == Географиясы == === Географиялық жағдай === Махачқала [[Үлкен Кавказ]] тау етегіне жақын, Каспий теңізінің батыс жағалауындағы [[Тарқытау]] мен теңіз аралығындағы ойпатты жазықтың ені 10 км-ге дейінгі тар жолақта орналасқан. Махачқала МСК (Мәскеу уақыты) уақыт белдеуінде орналасқан. Қолданылатын уақыттың UTC-тен ауытқуы +3:00 болып табылады. Қолданылған уақыт пен географиялық бойлық<ref>{{cite web |url = http://dateandtime.info/ru/city.php?id=532096 |title = Ресей, Дағыстан Республикасы, Махачқаладағы уақыт. Махачқалада дәл қазір сағат қанша |publisher = dateandtime.info |lang = ru |accessdate = 2017-10-19}}</ref> бойынша Махачқалада орташа күн түскі сағат 11:50-де басталады. === Гидрографиясы === Қала Каспий теңізінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Шеркесөзен (Талгинка) және Тарнайыр өзендері ағып өтеді. Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай қаланы Октябрь революциясы атындағы каналы кесіп өтеді. Көлдері: Вузовское, [[Ақкөл (көл, Дағыстан)|Ақкөл]], Грязевое. [[Сурет:Махачкала, Редукторный посёлок и озеро Ак-Гёль.jpg|thumb|right|300px|Қаланың [[Каспий теңізі]]нен көрінісі]] === Климаты === Қаланың климаты құрғақ, қоңыржай континенттік. Ауаның жылдық орташа температурасы — +12,3&nbsp;°C. Жазы ыстық, жаз айларының орташа температурасы - +23,6 °С, күндізгі максималды температура — +36-38&nbsp;°C дейін жетеді. Климаттық қыс болмайды, ең суық айлардың, қаңтар мен ақпанның, орташа температурасы орташа температурасы +1,2&nbsp;°C, тұрақты қар жамылғысы болмайды. Жауын-шашын жылына 410-450 мм, жылдың салыстырмалы ылғалдылығы шамамен 70% (қыста 80% дейін жетеді), ал шілде мен тамызда 50% шамасында болады. Ашық күндердің көбісі жаз айларында болады. Жазғы кезеңнің ұзақтығы (температура +15&nbsp;°C-тан жоғары) 150 күн, басы 11 мамырға, соңы 7 қазанға келеді. Желдер негізінен оңтүстік-шығыс пен солтүстік-батыстан соғады. * Жылдық орташа температура — +12,3&nbsp;°C; * Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 3,3 м/с; * Ауаның орташа жылдық ылғалдылығы — 78% құрайды. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Махачқаланың | Дерекнама ={{cite web |url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37472.htm |title = Махачқаладағы ауа райы мен климаты |publisher = «Погода и Климат» |lang = ru |accessdate = 2019-04-17}} | Қаң_ор =1.2 | Қаң_ор_ж-ш =33 | Ақп_ор =1.2 | Ақп_ор_ж-ш =27 | Нау_ор =4.6 | Нау_ор_ж-ш =23 | Сәу_ор =10.3 | Сәу_ор_ж-ш =17 | Мам_ор =16.0 | Мам_ор_ж-ш =33 | Мау_ор =21.6 | Мау_ор_ж-ш =22 | Шіл_ор =24.6 | Шіл_ор_ж-ш =21 | Там_ор =24.5 | Там_ор_ж-ш =28 | Қыр_ор =20.0 | Қыр_ор_ж-ш =54 | Қаз_ор =13.9 | Қаз_ор_ж-ш =43 | Қар_ор =7.5 | Қар_ор_ж-ш =41 | Жел_ор =2.7 | Жел_ор_ж-ш =33 | Жыл_ор =12.3 | Жыл_ор_ж-ш =375 | Қаң_ор_мин =-1.5 | Қаң_ор_макс =4.2 | Ақп_ор_мин =-1.4 | Ақп_ор_макс =4.2 | Нау_ор_мин =1.9 | Нау_ор_макс =7.8 | Сәу_ор_мин =7.1 | Сәу_ор_макс =14.3 | Мам_ор_мин =12.6 | Мам_ор_макс =20.2 | Мау_ор_мин =17.7 | Мау_ор_макс =26.0 | Шіл_ор_мин =20.6 | Шіл_ор_макс =28.9 | Там_ор_мин =20.5 | Там_ор_макс =28.7 | Қыр_ор_мин =16.6 | Қыр_ор_макс =23.9 | Қаз_ор_мин =10.6 | Қаз_ор_макс =17.5 | Қар_ор_мин =4.5 | Қар_ор_макс =10.7 | Жел_ор_мин =0.0 | Жел_ор_макс =5.7 | Жыл_ор_мин =9.1 | Жыл_ор_макс =16.0 | Қаң_а_мин =-25.1 | Қаң_а_макс =17.8 | Ақп_а_мин =-26.8 | Ақп_а_макс =20.9 | Нау_а_мин =-13.5 | Нау_а_макс =28.8 | Сәу_а_мин =-5.1 | Сәу_а_макс =33.5 | Мам_а_мин =0.0 | Мам_а_макс =35.1 | Мау_а_мин =5.8 | Мау_а_макс =36.8 | Шіл_а_мин =9.7 | Шіл_а_макс =39,5 | Там_а_мин =8.0 | Там_а_макс =40,2 | Қыр_а_мин =0.7 | Қыр_а_макс =35,0 | Қаз_а_мин =-6.6 | Қаз_а_макс =28,9 | Қар_а_мин =-19.7 | Қар_а_макс =23,1 | Жел_а_мин =-26.5 | Жел_а_макс =19,9 | Жыл_а_мин =-26.8 | Жыл_а_макс =40,2 | Қаң_су =3.3 | Ақп_су =2.3 | Нау_су =4.3 | Сәу_су =9.5 | Мам_су =15.0 | Мау_су =20.2 | Шіл_су =23.4 | Там_су =24.4 | Қыр_су =21.5 | Қаз_су =16.1 | Қар_су =10.3 | Жел_су =5.3 | Жыл_су =13.0 }} == Тұрғындары == {| class="wikitable" |- ! 1861 !!1897 !!1914 !!1926 !!1931 !!1933 !!1939 !!1956 !!1959 !!1970 !!1973 !!1975 |- |2100 |↗10 000 |↗24 800 |↗34 000 |↗52 040 |↗63 700 |↗86 836 |↗106 000 |↗119 334 |↗185 863 |↗206 000 |↗220 000 |- ! 1976 !!1979 !!1982 !!1985 !!1986 !!1987 !!1989 !!1990 !!1991 !!1992 !!1993 !!1994 |- |→220 000 |↗251 371 |↗278 000 |↗282 000 |↗289 000 |↗320 000 |↘317 475 |↘310 000 |↗324 000 |↗329 000 |↘328 000 |↘327 000 |- ! 1995 !!1995 !!1997 !!1998 !!1999 !!2000 !!2001 !!2002 !!2003 !!2004 !!2005 !!2006 |- |↘326 000 |↗331 000 |↗338 000 |↘335 000 |↘334 900 |↘332 800 |↘327 600 |↗462 412 |↘462 400 |↗464 200 |↗465 000 |↗466 300 |- ! 2007 !!2008 !!2009 !!2010 !!2011 !!2012 !!2013 !!2014 !!2015 !!2016 !!2017 !!2018 |- |↗466 900 |↘464 200 |↗465 854 |↗572 076 |↗578 000 |↘574 277 |↗576 194 |↗578 332 |↗583 233 |↗587 876 |↗592 976 |↗596 356 |- ! 2019 !!2020 !!2021 |- |↗601 286 |↗603 518 |↗604 266 |} 2021 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны бойынша қала Ресей Федерациясының 1116 қаласының ішінде 25-орында болды. Махачқала — Солтүстік Кавказ федералдық округіндегі ең көп қоныстанған қала, Ресейдің дамып келе жатқан санаулы ең ірі қалаларының және тез дамып келе жатқан қалаларының бірі, олардың көпшілігінде кеңес заманынан кейін халық санының теріс өзгеру динамикасы болды. ;Ұлттық құрамы 2010 жылғы халық санағы бойынша: {|class="standard sortable" ! ||саны, <br> қала <br> 2010 жылы, <br>адам||үлесі,<br>% ||саны, <br> бағындырылған елді м. <br> 2010 жылы, <br>адам||үлесі,<br>% ||саны, <br> қалалық округі, <br> 2010 жылы, <br>адам||үлесі,<br>% |- | [[аварлар]] || align="right" | 149 623 || align="right" | 26,15 % || align="right" | 36 465 || align="right" | 29,22 % || align="right" | 186 088 || align="right" | 26,70 % |- | [[даргиндер]] || align="right" | 88 573 || align="right" | 15,48 % || align="right" | 18 058 || align="right" | 14,47 % || align="right" | 106 631 || align="right" | 15,30 % |- | [[құмықтар]] || align="right" | 86 503 || align="right" | 15,12 % || align="right" | 47 089 || align="right" | 37,73 % || align="right" | 133 592 || align="right" | 19,17 % |- | [[лезгиндер]] || align="right" | 84 479 || align="right" | 14,77 % || align="right" | 4125 || align="right" | 3,31 % || align="right" | 88 604 || align="right" | 12,71 % |- | [[лактар]] || align="right" | 79 906 || align="right" | 13,97 % || align="right" | 6183 || align="right" | 4,95 % || align="right" | 86 089 || align="right" | 12,35 % |- | [[орыстар]] || align="right" | 35 908 || align="right" | 6,28 % || align="right" | 1733 || align="right" | 1,39 % || align="right" | 37 641 || align="right" | 5,40 % |- | [[табасарандар]] || align="right" | 13 039 || align="right" | 2,28 % || align="right" | 1047 || align="right" | 0,84 % || align="right" | 14 086 || align="right" | 2,02 % |- | [[рутулдар]]|| align="right" | 8038 || align="right" | 1,41 % || align="right" | 635 || align="right" | 0,51 % || align="right" | 8673 || align="right" | 1,24 % |- | [[агулдер]] || align="right" | 5977 || align="right" | 1,04 % || align="right" | 604 || align="right" | 0,48 % || align="right" | 6581 || align="right" | 0,94 % |- | [[әзербайжандар]] || align="right" | 5917 || align="right" | 1,03 % || align="right" | 416 || align="right" | 0,33 % || align="right" | 6333 || align="right" | 0,91 % |- | [[сахурлар]] || align="right" | 2572 || align="right" | 0,45 % || align="right" | 595 || align="right" | 0,48 % || align="right" | 3167 || align="right" | 0,45 % |- | [[татарлар]] || align="right" | 2063 || align="right" | 0,36 % || align="right" | 76 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 2139 || align="right" | 0,31 % |- | [[армяндар]] || align="right" | 1459 || align="right" | 0,26 % || align="right" | 42 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 1501 || align="right" | 0,22 % |- | [[ноғайлар]] || align="right" | 1254 || align="right" | 0,22 % || align="right" | 5076 || align="right" | 4,07 % || align="right" | 6330 || align="right" | 0,91 % |- | [[шешендер]] || align="right" | 1079 || align="right" | 0,19 % || align="right" | 100 || align="right" | 0,08 % || align="right" | 1179 || align="right" | 0,17 % |- | басқалары || align="right" | 3344 || align="right" | 0,58 % || align="right" | 129 || align="right" | 0,10 % || align="right" | 3473 || align="right" | 0,50 % |- | көрсетілмегендер || align="right" | 2342 || align="right" | 0,41 % || align="right" | 2136 || align="right" | 1,71 % || align="right" | 4778 || align="right" | 0,69 % |- | барлығы || align="right" | 572 076 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 124 809 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 696 885 || align="right" | 100,00 % |} == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Махачкала, южная часть города.jpg|thumb|right|200px|Махачқала, қаланың оңтүстік бөлігі]] Қала 3 ауданға бөлінеді<ref>{{cite web |author = |url = http://kirovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&rid=6 |title = Махачқала қаласы аудандарының шекарасын белгілеу.|lang = ru |website = kirovskiy.dag.sudrf.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}} Дағыстан Республикасы Махачқала қаласының Киров аудандық соты</ref>: * Киров ауданы — 186 694 (2021); * Совет ауданы — 209 275 (2021); * Ленин ауданы — 208 297 (2021). == Көлік == === Автомобилдік жолдар және күрежолдар === [[Сурет:Парк на проспекте Ленина в Махачкале.JPG|thumb|right|200px|Махачқала, 2012]] [[Сурет:ZiU-682G-016.05 in Makhachkala, Russia.jpg|thumb|right|200px|Троллейбус]] [[Сурет:Детский мир в Махачкале.JPG|thumb|right|200px|Махачқаладағы балалар әлемі]] Махачқала арқылы келесі автомобилдік күрежолдары өтеді: * Р217, E50, E119, AH8 — «Кавказ» автожолдары * Р215, E119, AH8 — «Р215»; * P275 === Қоғамдық көлік === ;Троллейбус Қалада 5 троллейбус бағыты бар. Жол жүру ақысы 15 рубл, көлік картасымен - 13 рубл<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S-ka7CL4A8I Дағыстанда қоғамдық көлікте жүру үшін қолма-қол ақшасыз төлем енгізілді]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=orSHn73KnuY Жол ақысын қолма-қол ақшасыз төлеуіне қала тұрғындары оң бағасын берді]</ref>. ;Автобустар Қазіргі уақытта 3 тұрақты бағыт бар. Жол жүру құны - 15 рубл. ;Микроавтобустар Жеке таксилермен бірге ең көп таралған көлік түрі. Жол жүру құны 23-27 рублді құрайды (тасымалдаушы компанияға байланысты)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-SU42xlMtAY Махачқаланың шағын автобустарында жол жүру ақысын көтеру]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NTAtN4o4CGE Махачқаланың шағын автобустарындағы жол жүру ақысы бұрынғысынша сақталады]</ref>. === Халықаралық әуежай === {{main|Үйташ (әуежай)}} [[Үйташ (әуежай)|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Әмет-Хан Сұлтан атындағы Махачқала (Үйташ) халықаралық әуежайы]] — Дағыстан Республикасының басты әуежайы, Махачқала қаласында орналасқан федералды әуежай<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://government.ru/media/files/JyaQTrjjRSjKV0KgMA5zPM5W6j3Iznmf.pdf |title = Ресей Федерациясы Үкіметінің 2016 жылғы 20 сәуірдегі № 726-р «Федералдық маңызы бар әуежайлардың тізбесін бекіту туралы» қаулысы. |website = Правительство России |accessdate = 2020-06-22}}</ref>. Каспийск қаласынан 4,5 км және Махачқаланың ең жақын шағын ауданынан 16,2 км қашықтықта орналасқан. === Теңіз сауда порты === {{main|Махачқала халықаралық теңіз сауда порты}} Дағыстан Республикасындағы Махачқала халықаралық теңіз сауда порты Ресейдің Каспий теңізіндегі мұздалмаған жалғыз порты болып табылады. Жалпы, минералды-құрылыс және сұйық жүктерді паромдық және контейнерлік тасымалдаумен тасымалдау және өңдеумен айналысады. Махачқала порты бүгінгі таңда заманауи технологиялық жабдықтармен жабдықталған теміржол паромы мен автопаром терминалын қамтитын құрғақ жүк айлағы болып табылады. Порттың теміржол өткелі - Ресейдегі Каспий теңізіндегі Махачкала-1, Петровск және «Советский Дагестан» типіндегі паромдарға арналған жалғыз өткел болып табылады. Порттың мұнай айлағы жүк көтергіштігі 10 000 тоннаға дейін және 10 метрге дейін созылатын танкерлерді тиеуге арналған жоғары өнімді қондырғылармен жабдықталған мұнай өнімдерін қайта өңдеуге арналған заманауи кешен. Солтүстік Кавказдағы ең ірі мұнай базасы портқа іргелес аумақта орналасқан, ол [[Баку-Новороссийск|Баку-Новороссийск күреқұбырлы мұнай жолына]] қосылған. === Теміржол вокзалы === Махачқала теміржол вокзалы — [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] астанасы Махачқала қаласында орналасқан [[Солтүстік Кавказ темір жолы]]ның Махачқала аймағының теміржол вокзалы. Қаланың барлық қалааралық пойыздары тоқтайтын басты жолаушылар станциясы. Махачқала станциясы - барлық қала маңындағы пойыздарға арналған соңғы аялдама. Станция арқылы келесі қалааралық пойыздар жүреді: * Махачқала — [[Мәскеу]]; * Махачқала — [[Санкт-Петербург]]; * Махачқала — [[Түмен (қала)|Түмен]]; * Мәскеу — [[Баку]]; * Баку — [[Харьков]]. Қала маңайындағылар: * Махачқала — [[Дербент]]; * Махачқала — [[Хасажұрт]]. === Автобекет === Махачқалада екі автобекет бар: негізгісі — Солтүстік және қала маңындағы — Оңтүстік: * Солтүстіктен бағыттар Ресейдің қалалары, Дағыстан Республикасының солтүстік және орталық бөліктеріне жүреді; * Оңтүстіктен бағыттар Дағыстанның оңтүстік аймақтарына жүреді. == Туристік орталықтар, шипажайлар == [[Сурет:Городской пляж в Махачкале.jpg|thumb|right|250px|Қала жағажайы]] Махачқала — ірі туристік және емдеу-сауықтыру орталығы болып келеді. Жылы климат пен қолайлы геомагниттік жағдайларға байланысты Махачқала маңында көптеген шипажайлар мен емдеу орталықтары орналасқан: * «Дағыстан» шипажайы; * республикалық туберкулезге қарсы балалар шипажайы; * «Журавлик» республикалық балалар шипажайы; * «Тарнаир» шипажайы; * «Талги» шипажайы. == Білім беру және мәдениеті == === Жоғары оқу орындары === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:ДагГосМедАкадемия.jpg|center|250px]] |width="27%"|[[Сурет:Дагестанский ГТУ.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Сурет:ДГУ.png|center|250px]] |- | [[Дағыстан мемлекеттік медицина университеті|ДММУ]] ғимараты | [[Дағыстан мемлекеттік техникалық университеті|ДМТУ]] ғимараты | [[Дағыстан мемлекеттік университеті|ДМУ]] ғимараты |} * [[Дағыстан мемлекеттік университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік техникалық университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік аграрлық университеті|М.М. Жамболатов атындағы Дағыстан мемлекеттік аграрлық университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік педагогикалық университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік халық шаруашылығы университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік медицина университеті]] * Дағыстан қолданбалы өнер және дизайн институты * Теология және халықаралық қатынастар институты * Имам Шафи атындағы ислам университеті * «Инсан» гуманитарлық институты * Гуманитарлық-педагогикалық колледж * Мәскеу мемлекеттік радиотехника, электроника және автоматика институтының Дағыстан филиалы (техникалық университет) * А.И.Герцен атындағы Ресей мемлекеттік педагогикалық университетінің Дағыстан филиалы. * Мәскеу мемлекеттік ашық университетінің институты (филиалы). * Мәскеу мемлекеттік заң академиясының институты (филиалы). * Басқару және бизнес институты * НОУ Кавказ институты * Мәскеу автомобиль-жол институтының Махачқала филиалы * Заманауи гуманитарлық академияның Махачқала филиалы * Шығыс елдерінің халықаралық академиясы * Солтүстік Кавказ мемлекеттік салық институты - Ресей Қаржы министрлігінің Бүкілресейлік мемлекеттік салық академиясының филиалы * «РФ Әділет министрлігінің Ресей заң академиясы» жоғары кәсіптік білім беру мемлекеттік оқу мекемесінің Солтүстік Кавказ (Махачқала қ.) филиалы * Мәскеу ашық әлеуметтік университетінің филиалы – Дағыстан аймақтық * Ресей мемлекеттік туризм және қызмет көрсету университетінің филиалы * РГЭУ Ростов мемлекеттік экономикалық университетінің филиалы * Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясының филиалы * Ресей білім беру академиясы университетінің филиалы * Оңтүстік федералды университетінің филиалы === Сәулет өнері, көрікті жерлері === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Makhachkala mosque 2.jpg|center|220px]] |width="25%"|[[Сурет:Свято-Успенский собор Махачкалы.png|center|102px]] |width="25%"|[[Сурет:Мечеть шейха Шамиля в Махачкале.png|center|220px]] |width="24%"|[[Сурет:Храм Святого Князя Владимира в Махачкале.png|center|165px]] |- |«[[Махачқаланың Жұма мешіті|Жұма мешіті]]» |[[Успен соборы (Махачқала)|Успен соборы]] |Алаңдағы [[Дағыстан және Шешенстан имамы шейх Шәміл атындағы мешіт|шейх Шәміл мешіті]] |Алаңдағы [[Қасиетті апостолтеңдес кінәз Владимир храмы (Махачқала)|кінәз Владимир храмы]] |} [[Сурет:Makhachkala lighthouse.jpg|thumb|right|200px|[[Махачқала шамшырағы]]]] Махачқаладан 5,5 км жерде [[Тарқытау]] тауында [[Тарқы]] ауылы бар, оның орнында аңыз бойынша VII—X ғасырларда шамамен 723 жылға дейін [[Хазар қағандығы]]ның астанасы [[Самандар]] қаласы болған, содан кейін - 3 мешіті бар Тарқы ауылы орналасады. Жоғарыда 1821 жылға дейін Бұрнай бекінісі болды, оның орнында таспен нығайтылған бақылау бекеті сақталған. ;[[Махачқаланың Жұма мешіті|Махачқаланың «Жүсіп Бей Жәми» Жұма мешіті]] Махачқаланың орталығында әйгілі Стамбул көк мешітінің бейнесіндей салынған Еуропадағы ең үлкен мешіттердің бірі орналасқан. Мешіт жарасымдылықтың геометриялық мөлшерлестік пен эстетикалық үйлесімділігін сақтай отырып, жыл сайын кеңейіп келеді. Бастапқыда мешіт 6-7 мың адамға есептелген. Пайдалану кезінде кеңейтіліп, қазір ол бір мезгілде 17 мың адамды қабылдай алады. Бұл мешіт ақшаға салдырған түрік шүлеңгерлердің отбасының кенеттен қайтыс болған өкілінің құрметіне аталған. ;[[Успен соборы (Махачқала)|Успен кафедралы соборы]] Собордың негізі 1906 жылы қаланған. 2004 жылы собордың Александр Невский приделінің құрылысы аяқталды, ал 2004 жылдың 12 қазанында Баку және Каспий епископы Александр приделдің үлкен тазалау рәсімін өткізеді. Собордың 100 жылдық мерейтойына Ресей Федерациясының еңбек сіңірген суретшісі, профессор А.Б. Мұсаевтың жетекшілігімен 7 адамнан тұратын жергілікті суретшілер тобы Қасиетті Успен соборының суретін қайта салды. ;[[Махачқала шамшырағы]] Ол 1852 жылы Порт-Петровск бекінісінің негізін қалағаннан кейін көп ұзамай салынды. Істейді. === Мемлекеттік театрлар === * [[М.Горький атындағы мемлекеттік республикалық орыс драма театры]] * [[А.П.Салауатов атындағы құмық музыкалық-драма театры]] * [[Ғамзат Садаса атындағы авар музыкалық-драма театры]] * [[Е.Қапиев атындағы лак музыкалық-драма театры]] * [[Дағыстан қуыршақ театры]] * [[Дағыстан опера және балет театры]] * [[Достық үйі]] * [[«Жислам» мемлекеттік ән театры]] * [[Т.Мұратов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы]] {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Avar theatre in Makhachkala.jpg|center|210px]] |width="27%"|[[Сурет:Русский театр в Махачкале.jpg|center|210px]] |width="25%"|[[Сурет:Кумыкский театр в Махачкале.jpg|center|210px]] |width="25%"|[[Сурет:Театр кукол в Махачкале.png|center|210px]] |- |[[Ғамзат Садаса атындағы авар музыкалық-драма театры|Авар театры]] |[[М.Горький атындағы мемлекеттік республикалық орыс драма театры|Орыс театры]] |[[А.П.Салауатов атындағы құмық музыкалық-драма театры|Құмық театры]] |[[Дағыстан қуыршақ театры|Қуыршақ театры]] |} === Мұражайлар мен көркем галереялар === * [[А. Тахо-Годи атындағы Дағыстан Республикасының Ұлттық мұражайы]] * [[П. С. Ғамзатов атындағы Дағыстан бейнелеу өнері мұражайы]] * Әскери даңқ мұражайы * Дағыстан театрлар тарихы мұражайы * «Дағыстан ауылы» мұражай-қорық этнографиялық кешені * Махачқала қаласының тарихы мұражайы * Дағыстанның балық шаруашылығы тарихының мұражайы * Дағыстан Республикасы Суретшілер одағының көрме залы * Дағыстанның музыкалық мәдениет мұражайы<ref>{{cite web |url = http://www.riadagestan.ru/news/2011/01/15/108287/ |title = РИА «Дағыстан». Өзінің мерейтойы күні Мұрат Қажлаев Дағыстанның музыкалық мәдениеті мұражайын ашты |accessdate = 2012-10-28 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110119004227/http://www.riadagestan.ru/news/2011/01/15/108287 |archivedate = 2011-01-19 |deadlink = yes }}</ref> === Кітапханалар === * [[Дағыстан Республикасының Ұлттық кітапханасы]] * [[Дағыстан Республикасының Республикалық жасөспірімдер кітапханасы|Республикалық жасөспірімдер кітапханасы]] (1997 бастап) * [[Нұратдин Юсупов атындағы Дағыстан Республикасының республикалық балалар кітапханасы|Республикалық балалар кітапханасы]] (1968 бастап)<ref>{{cite web |author = |url = http://rddb.ru/o-biblioteke.html |title = История библиотеки |lang = ru |website = rddb.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>. * [[ДМУ ғылыми кітапханасы]] * [[ДМПУ іргелі кітапханасы]] * [[ДМТУ іргелі кітапханасы]] {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="27%"|[[Сурет:Дом Поэзии в Махачкале.jpg|center|300px]] |width="27%"|[[Сурет:Национальная Библиотека Дагестана.jpg|center|400px]] |- |Поэзия үйі |[[Дағыстан Республикасының Ұлттық кітапханасы|Ұлттық кітапхана]] |} === Кинотеатрлар === * «Октябрь» кинотеатры * «Россия» кинотеатры * «Синема-Холл» кинотеатры (бұрынғы «Пирамида») * «Миркато» кинотеатры (аттас сауда орталығында) * «Дружба» кинотеатры (істемейді) === Спорт === * «[[Анжи]]» футбол клубы ФҰЛ біріншілігінің «Оңтүстік» тобында өнер көрсетеді * «[[Динамо (футбол клубы, Махачқала)|Динамо]]» футбол клубы ФҰЛ біріншілігінің «Оңтүстік» тобында өнер көрсетеді * «[[Легион Динамо]]» футбол клубы ФҰЛ біріншілігінің «Оңтүстік» тобында өнер көрсетеді * «[[Каспий (мини-футбол клубы)|Каспий]]» мини-футбол клубы Жоғарғы лигада, ресейлік мини-футбол құрылымында екінші дивизионда өнер көрсетеді. === БАҚ (орыс тілінде) === * Газеттер: ** «Юг России» ресейлік газеті ** «Новое Дело» ** «Настоящее Время» ** «Черновик» ** «Махачкалинские Известия» ** «Молодёжь Дагестана» ** «Ас-Салам» ** «Дагестанская правда» ** «Свободная республика» == Халықаралық қызметі == === Халықаралық ұйымдарға мүшелігі === Махачқала ірі ұйымдардың мүшесі болып табылады: * [[Біріккен қалалар мен жергілікті билік]] (БҚЖБ) * Ислам астаналары мен қалаларының ұйымы (бақылаушы мәртебесі); * Иран Ислам Республикасының визалық орталығы. === Туыстас қалалар мен серіктестер === Махачқалада 16 туыстас қала және 7 серіктесі бар<ref>{{cite web |author = |url = http://www.prazdnikinfo.ru/5/35/1/i21_4085.htm |title = Туыстас қалалар |lang = ru |website = www.prazdnikinfo.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = yes |archivedate = 2020-08-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200803090720/http://prazdnikinfo.ru/5/35/1/i21_4085.htm }}</ref>. {| class="toccolours" !Туыстастар !Серіктестер |- | {{Ту|Түркия}} [[Балықесер]] ([[Түркия]]) | {{Ту|Әзірбайжан}} [[Баку]] ([[Әзірбайжан]]) |- | {{Ту|Италия}} [[Брешиа]] ([[Италия]]) | {{Ту|Ресей}} [[Белгород]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Алжир}} [[Бискра (қала)|Бискра]] ([[Алжир]]) | {{Ту|Ресей}} [[Волгоград]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Украина}} [[Киев]] ([[Украина]], до 11.02.2016<ref>{{cite web |author = |url = http://kiyany.obozrevatel.com/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm |title = «Москаль нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам |lang = |website = kiyany.obozrevatel.com |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>) | {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Франция}} [[Ла Рош-сюр-Йон]] ([[Франция]]) | {{Ту|Украина}} [[Киев]] ([[Украина]]) қарым-қатынасын 2016 жылы тоқтатты |- | {{Ту|Замбия}} [[Ндола]] ([[Замбия]]) | {{Ту|Ресей}} [[Краснодар]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Германия}} [[Олденбург (Төменгі Саксония)|Олденбург]] ([[Германия]]) | {{Ту|Ресей}} [[Пермь]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Нидерланд}} [[Роттердам]] ([[Нидерланд]]) | {{Ту|Ресей}} [[Саратов|Сарытау]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|АҚШ}} [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) | {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Болгария}} [[Смолян]] ([[Болгария]]) | {{Ту|Ресей}} [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]] ([[Түркия]]) | |- | {{Ту|Тунис}} [[Сфакс]] ([[Тунис]]) | |- | {{Ту|Қытай}} [[Сыпин]] ([[Қытай]]) | |- |{{Ту|Түркия}} [[Йалова]] ([[Түркия]]) | |- |{{Ту|Қазақстан}} [[Ақтау]] ([[Қазақстан]]) |- |{{Ту|Ресей}} [[Владикавказ]] ([[Ресей]]) | |} == Дін == Қалада буддизмнен басқа барлық әлемдік дін өкілдері бар. === Ислам === Халықтың басым көпшілігі (85%) сунниттік исламды ұстанады. [[Махачқаланың Жұма мешіті|«Жұма» мешіті]] имам Шәміл (Калинин) даңғылында орналасқан. === Православие === Қалада православие храмы — Махачқала епархиясының соборы болып табылатын Орджоникидзе көшесіндегі Қасиетті Успен соборы бар. === Иудаизм === Ермошкин көшесіндегі синагоганың құрылысы аяқталуға жақын. === Басқа конфессиялар === Сондай-ақ Махачқалада, Громова көшесінде жетінші күн адвентистік шіркеуі орналасқан. == Ескерткіштер == [[Сурет:2009 Махачкала 3572229721.jpg|thumb|right|250px|Қала бақшасының кіреберісіндегі В.И.Лениннің ескерткіші]] [[Сурет:Шарвили-780-400-600x307.gif|thumb|right|250px|«Отан қорғаушы» [[Шарвили]] ескерткіші]] * [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Ленинге]] арналған 5 ескерткіш: :* Дағыстан мемлекеттік педагогикалық университеті ғимаратының алдында (М. Ярагский көшесі). 2010 жылдың 28 қыркүйегінде таңғы сағат 5:40-та дүниежүзілік пролетариат көсемінің ескерткіші жанында қолдан жасалған жарылғыш зат іске қосылды. Соның салдарынан ескерткішке зақым келген, ешкім зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |author = |url = https://newdaynews.ru/south/302273.html |title = В Махачкале вандалы взорвали памятник Ленину/2010, NewDayNews.Ru, РИА «Новый День» |lang = ru |website = newdaynews.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>; :* Ленин алаңында; :* Қала бақшасының кіреберісінде; :* бұрынғы Балық консерві зауытының аумағында. :* [[Дағыстан мемлекеттік аграрлық университеті|ДағМАУ]] аумағында * [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Ленин]] мен [[Максим Горький|М. Горький]] ескерткіші («Авиаагрегат» зауыты ғимаратының алдында, И. Казак көш.).. * Ақкөл саябағындағы [[Орыс мұғалімі ескерткіші|орыс мұғаліміне (орыс зиялысына) арналған ескерткіш]]. * [[Әмет-Хан Сұлтан]] ескерткіші (А. Сұлтан даңғылының басындағы сақина). * [[Расул Ғамзатов]]тың ескерткіші (Орыс театрының алдында, Р. Ғамзатов даңғылы, сондай-ақ Поэзия театрының ауласында, Р. Ғамзатов даңғылы). * Муза ескерткіші (Ленин даңғылы). * [[Әли Зұрқанайұлы Әлиев|Әли Әлиевтің]] ескерткіші (Ленин комсомолы саябағы мен Дене шынықтыру және спорт министрлігінің жанындағы Ярагский көшесінде). * Дағыстандағы Кеңес өкіметі үшін күрескерлерге арналған ескерткіш (Төңкеріс күрескерлері алаңы). * «Отан қорғаушы» ескерткіші (Булач көшесі мен Махачкала-Әуежай тас жолының қиылысындағы сақина). * [[Ғамзат Садаса]] ескерткіш (Ленин алаңы). * [[Әбутәліп Ғафуров]]тың ескерткіші (Фазу Әлиева атындағы алаң). * [[Фазу Ғамзатқызы Әлиева|Фазу Әлиеваның]] ескерткіші (Фазу Әлиева атындағы алаң). * Қаза тапқан жауынгерлерге арналған ескерткіш (Медицина академиясының алдында). * [[Барият Солтан Мәжитқызы Мұратова|Барият Мұратованың]] ескерткіші (құмық театры ғимаратының алдында). * Азат етуші жауынгерге арналған ескерткіш (Ленин комсомолы саябағы). * «Чернобылшылдер» ескерткіші (Горький көш.). * Дағыстанда Кеңес өкіметін орнату жолындағы күрескерлерге арналған стела (Октябрдің 50 жылдығы саябағы). * Қызмет бабында қаза тапқан милицейлерге арналған ескерткіш (Расул Ғамзатов даңғылы). * [[І Петр|I Петр]] ескерткіші (I Петр алаңы). * [[Михаил Васильевич Ломоносов|М.В.Ломоносов]] ескерткіші (Техникалық университет аумағында, Калинин даңғылы). * [[Сергей Миронович Киров|С.М.Киров]] ескерткіші (Киров алаңы). * [[Сүлеймен Стал|С.Сталге]] арналған ескерткіш (С.Стал желекжолы). * [[Магомет Имадутдинович Гажиев|М.Гаджиев]] ескерткіші (үш ескерткіш: Гаджиев атындағы зауыт және Теңіз порты аумағында, М. Гаджиев көшесінде). * [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкин]] ескерткіші (республикалық балалар-жасөспірімдер кітапханасының алдында, Ленин даңғылы). * [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] ескерткіші (Толстой мен М.Гаджиев көшелерінің қиылысы). * [[Жыршы Қазақ]] ескерткіші (Ярагский және Жыршы Қазақ көшелерінің қиылысы).<ref>{{cite web |url = http://www.riadagestan.ru/news/2008/10/31/73385/ |title = РИА «Дағыстан».Махачқалада Жыршы Қазақтың 180 жылдығына арналған ескерткіш ашылды |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304205143/http://www.riadagestan.ru/news/2008/10/31/73385/ |archivedate = 2016-03-04 }}</ref> * [[Магомет-Әли Дахадаев|Махач Дахадаевтың]] ескерткіші (Вокзал алаңы). 1971 жылы ашылған<ref name="НБРД 2021">[http://www.lib05.ru/kalendar-znamenatelnykh-dat#:~:text=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B0%D1%82%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%202021%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.docx Дағыстан Республикасының 2021 жылға арналған атаулы және ұмытылмас даталарының күнтізбесі]</ref> * [[Шәміл|Имам Шәміл]] ескерткіші (Шәміл көшесі). * [[Дағыстан мемлекеттік медицина университеті]]нің аумағында [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19-мен]] күресте көз жұмған дәрігерлерге арналған ескерткіш.<ref>{{cite web |url = https://www.stav.kp.ru/daily/1712105.5/4345065/ |title = Дағыстанда COVID-19-бен күресте көз жұмған дәрігерлерге ескерткіш орнатылды |publisher = Сайт газеты «Комсомольская правда» |date = 2020-12-26 |accessdate = 2021-03-05}}</ref>. == Көрінісі == {{wide image|Mahachkala2015.jpg|1500px|Махачқала қаласының көрінісі}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Дағыстан елді мекендері]] [[Санат:Ресей республикаларының астаналары]] fx5kmduypjr1c4sjtc6xq71cxdy63ak 3653687 3653686 2026-09-12T07:25:26Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653687 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Махачқала |шынайы атауы = {{lang-av|МахІачхъала}}, {{lang-agx|Магьачкъала}}, {{lang-dar|Мяхӏячкъала}}, {{lang-kum|Махачкъала}}, {{lang-lbe|Махӏачкъала}}, {{lang-lez|Магьачкъала}}, {{lang-nog|Махачкала}}, {{lang-rut|Магьачкъала}}, {{lang-tab|Мягьяжгъала}}, {{lang-az|Mahaçqala}}, {{lang-ttt|Махачкъала}}, {{lang-tkr|Магьачкъала}}, {{lang-ce|ХӀинжа-гӀала}} |сурет = Montage-of-Makhachkala-(2016).png |сурет атауы = |елтаңба = Coat_of_Arms_of_Makhachkala.png |ту = Flag_of_Makhachkala_(Dagestan).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 42|lat_min= 59|lat_sec= 00 |lon_dir =E|lon_deg= 47|lon_min= 30|lon_sec= 00 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Дағыстан |кестедегі аймақ = Дағыстан |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 3 аудан |басшының түрi = Басшысы |басшысы = Джамбулат Салавов |құрылған уақыты = [[1844 жыл]]ы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = [[1857 жыл|1857]] дейін — ''Петровское''<br /> [[1921 жыл|1921]] дейін — ''Петровск'' немесе ''Петровск-Порт'' |статус алуы = [[1857 жыл]]ы |жер аумағы = 468,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 10 |климаты = қалыпты континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = ↗625 322 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1335,79 |шоғырлануы = 1 028 732 |ұлттық құрамы = [[құмықтар]], [[аварлар]], [[даргиндер]], [[лезгиндер]], [[лактар]], [[орыстар]], [[табасарандар]], [[рутулдар]], [[агулдер]], [[әзербайжандар]], [[сахурлар]], [[татарлар]], [[армяндар]], [[ноғайлар]], [[шешендер]], [[андилер]] |конфессионалдық құрамы = мұсылман-сунниттер, православтар және т.б. |этнохороним = |телефон коды = 8722 |пошта индексі = |пошта индекстері = 367000 — 367032 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = 82401000000 |ортаққордағы санаты = Makhachkala |сайты = http://www.mkala.ru/ |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Қала күні |add1 = қыркүйектің төртінші жексенбісі |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Махачқала''' ({{lang-av|МахІачхъала}}, {{lang-agx|Магьачкъала}}, {{lang-dar|Мяхӏячкъала}}, {{lang-kum|Махачкъала}}, {{lang-lbe|Махӏачкъала}}, {{lang-lez|Магьачкъала}}, {{lang-nog|Махачкала}}, {{lang-rut|Магьачкъала}}, {{lang-tab|Мягьяжгъала}}, {{lang-az|Mahaçqala}}, {{lang-ttt|Махачкъала}}, {{lang-tkr|Магьачкъала}}, {{lang-ce|ХӀинжа-гӀала}}) — [[Ресей]]дің оңтүстігінде (Кавказда), [[Каспий теңізі]]нің жағасында орналасқан қала. [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] астанасы. [[Солтүстік Кавказ|Солтүстік Кавказ аймағындағы]] халық саны бойынша үшінші қала және [[Солтүстік Кавказ федералды өңірі]]ндегі ең үлкен қала. Махачкала қаласының қалалық округін құрайды. Миллионға жуық адам тұратын Махачқала-Каспий агломерациясының өзегі болып табылады. == Этимологиясы == Қаланың негізі 1844 жылы ''Петровский бекінісі'' ретінде қаланды. Бұл атау аңыз бойынша, 1722 жылы [[Парсы-орыс соғысы (1722—1723)|парсы жорығы]] кезінде бұл жер [[І Петр|I Петр]] әскерінің лагері болғандығына байланысты болды. 1857 жылы қала Петровск деп аталды. 1918 жылдың наурызынан сәуіріне дейін, сондай-ақ 1918 жылдың қарашасынан 1920 жылдың наурызына дейін [[Ресей империясының азамат соғысы|азамат соғысы]] кезінде большевиктерге қарсы күштердің бақылауында болған қала имам [[Шәміл]]дің<ref>[http://www.gazavat.ru/journal3.php?mag_id=15&article_id=118 1918-1919 жылдары Дағыстан газеттері не туралы жазды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131210235/http://www.gazavat.ru/journal3.php?mag_id=15&article_id=118 |date=2022-01-31 }}</ref> құрметіне ''Шәмілқала'' деп аталды. 1922 жылы ''Махачқала'' деп өзгертілді; атауы Дағыстандағы Кеңес өкіметін ұйымдастырушылардың бірі - [[Магомед-Әли Дахадаев|Магомед Әли (Махач) Дахадаевтың]] (1882-1918) құрметіне берілген. Бұл атау «Махач» - «Магомед» есімінің қысқартылған түрі, ал қала болса «шаһар, бекініс» деген сөзден шыққан. == Тарихы == {{main|Махачқаланың тарихы}} === Ертедегі тарихы === Кезінде ғұндар, парсылар, арабтар «Дағыстан дәлізін» иелену үшін күресті. Бұл дәлізді иелену үшін күрес тарихындағы маңызды рөлді қазіргі Махачқаладан жақын жерде орналасқан [[Тарқы]] қаласы ойнады. Оны «Таргу» деген атпен алғаш рет VIII ғасырда армян тарихшысы [[Левонд]] атап өткен<ref>{{cite web |author = |url = http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Gewond/frametext1.htm |title = ЛЕВОНД->ХАЛИФТЕР ТАРИХЫ->1 БӨЛІМ|lang = |website = www.vostlit.info |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>. Тарқы XV ғасырдан бастап әлемнің ең көне қалаларының бірі [[Дербент]] қаласына керуен жолы өтетін сауда орталығы ретінде белгілі. Орта ғасырлардан бастап елді мекен Ынжы ({{lang-kum|Инжи}}, кейінірек Анжы) деген атпен белгілі<ref>М. И. Артамонов. Хазарлардың ежелгі тарихының очерктері. Л. 1936. Б. 97.</ref>. === Ресей империясының құрамында === 1844 жылы Ынжыарқа<ref>{{cite web |author = |url = http://www.moidagestan.ru/location/2413 |title = Дағыстанның қалалары мен ауылдары: Махачқала |lang = ru |website = www.moidagestan.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://prodji.ru/skazanie-o-gorode-anzhi/ |title = Анжы қаласы туралы аңыз |lang = ru |website = prodji.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref> таулы адырларында Петровское бекінісі салынды, ол 1722 жылы [[Парсы-орыс соғысы (1722—1723)|парсы жорығы]]<ref>{{cite web |url = http://mahachkala.e-dag.ru/about/history/ |title = Тарих |accessdate = 2016-06-01 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160806011920/http://mahachkala.e-dag.ru/about/history/ |archivedate = 2016-08-06 |deadlink = yes }}</ref> кезінде [[І Петр|I Петрдің]] осы жерлерде болғаны жайлы естелік ретінде осылай аталды. 1857 жылы қала мәртебесін алып, Петровск атауын алды<ref>Н. И. Воронов, Кавказ туралы статистикалық ақпараттар жинағы, Том I, б. 7</ref>. 1870 жылы жасанды айлақ пен порт салынды. 1894-1896 жылдары қала [[Владикавказ]] және [[Баку]]мен темір жол арқылы байланыстырылды. Қаланың алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорны 1876 жылы салынған сыра зауыты болды. 1878 жылы алғашқы баспахана жұмыс істей бастады. Кейінірек екі темекі фабрикасы салынды. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қаланың қарқынды дамуы басталды. [[Дондағы Ростов]]—Баку темір жолы салынды, оның бойымен Петровск-Портқа пойыз қозғалысы ашылды. [[Сурет:Базарная площадь (ныне Родопский бульвар). Начало XX века.jpg|thumb|left|200px|XX ғасырдың басындағы Махачқала]] 1897 жылға қарай қала халқының саны төрт есе өсіп, 8,7 мың адамнан асты. 1900 жылы қаладағы ең ірі кәсіпорын «Каспий мануфактура» акционерлік қоғамының қағаз иіру фабрикасының (кеңес кезінде III Интернационал атындағы фабрика) құрылысы аяқталды<ref>{{cite web |url = http://05reg.ru/catalog/detail_2759171_0.htm |title = „Каспийская Мануфактура“ ЖШҚ |accessdate = 2008-12-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090919020644/http://05reg.ru/catalog/detail_2759171_0.htm |archivedate = 2009-09-19 |deadlink = yes }}</ref>. 1914 жылы шағын мұнай өңдеу зауыты салынды. Халық саны өсіп, 24 мың адамнан асты, қала халық саны бойынша да, экономикалық маңызы жағынан да Дағыстан қалаларының арасында бірінші орынға шықты. [[Бұйнақ|Темірхан Шора]] қаласы Дағыстан облысының әкімшілік-саяси орталығы болып қала берді. 1915 жылдың аяғында қаланы таулы [[Дағыстан]]мен байланыстыратын '''Петровск''' — Темір Хан Шора теміржол желісі іске қосылды. XIX ғасырдың аяғы — XX ғасырдың басында Петровскіде мұнай өңдеу мен бөшке жасау зауыттары, қағаз иіру және темекі фабрикалары, темір жол шеберханалары салынды. Петровск қаласында небәрі 4 көше болды – Барятинский (қазіргі Бұйнақ); Приволная (қазіргі Даниялов ← Марков ← Садовая ← Приволная); Собор (қазіргі Манташев ← Оскар ← Октябрьская ← Собор к.) және Инженерная (қазіргі Р. Ғамзатов ← В. И. Ленин ← Комсомольская ← Инженерная)<ref>{{cite web |author = |url = http://niatomsk.ru/more/60129/ |title = Махачқала — 160: Бродвейде, Арбатта. Р.Ғамзатов даңғылының бойымен серуендеу|lang = ru |website = niatomsk.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>. Орталық бөлігіндегі көшелерге тас төселіп, керосин шамдарымен жарықтандырылды. Мұнда шенеуніктер, офицерлер мен дін қызметкерлері, ауқатты азаматтар тұратын тас және кірпіш үйлер болды. Негізгі көшеде – Барятинскийде – 25 орындық «Гуниб» қонақ үйі, бірнеше дүкендер, дәріхана, «Прогресс» кинотеатры, ал қазір Мемлекеттік банк (РФ Орталық банкі) орналасқан жерде, қонақтарға арналған орын болды. Қалған көшелерді аяқ баса алмайтын батпақ басып, жазда шаң, шыбын-шіркей қаптаған болатын. 2004 жылы ғана бұзылған және Малыгин 1 көшесінде орналасқан моншадан, лас су теңізге ағатын арық қазылған. Тіпті қазіргі Үкімет үйі орналасқан собордың жанындағы аумақтың өзі ыбырсыған және қолайсыз аумақ болатын. Қалада үш мың кітап қоры бар бір ғана кітапхана болғанымен, жиырмадан астам ішімдік ішетін орындары болған. Қала сумен қамтылмаған болатын, сондықтан адамдар бөшкелермен су тасыған. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін, [[Ресей империясының азамат соғысы|азамат соғысы]] жылдарында қала бірнеше рет соғысушы тараптарна қолдан қолға өтіп отырды. 1918 жылы 18 қарашада «ақ» қала басшысы полковник Әбдісалам Магометов қала атауын ''Шәмілқала'' деп өзгерту туралы бұйрық шығарды. 1920 жылы наурызда Петровскіде Кеңес өкіметі түпкілікті орнап, онымен бірге қалаға тарихи атауы қайтарылды<ref>{{cite web |lang = ru |url = https://midag.ru/2012/07/25/gorod_probuzhdaetsya_/ |title = Қала оянып келеді... |website = midag.ru |accessdate = 2022-01-31}}</ref><ref>{{cite web |url = https://welcomedagestan.ru/dagestan/mahachkala/stranitsy-istorii-ot-staroj-do-sovremennoj-mahachkaly/ |title = Тарих беттері: ескіден қазіргі Махачқалаға дейін |website = welcomedagestan.ru |accessdate = 2020-12-06}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Велиханов Т. Т.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Дағыстан облысы, Порт-Петровск қаласының құрылуы, қалыптасуы және дамуы (XIX ғ. екінші жартысы, XX ғ. басы).|шынайы атауы = |сілтеме = https://static.freereferats.ru/_avtoreferats/01004733398.pdf|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Мәскеу|баспасы = |жыл = 2010|томы = |беттері =|барлық беті = |сериясы = Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның АВТОРЕФЕРАТЫ|isbn = |тиражы = }}</ref> === Кеңес өкіметі уақыты === 1920-жылдардағы карталарда Петровск атауымен бірге Анжы «халық» атауы да көрсетілген. 1921 жылы 14 мамырда Дағыстан революциялық комитетінің №59 бұйрығымен Петровск-Порт қаласы Дағыстан революционері Махач Дахадаевтың (1882-1918) құрметіне Махачқала болып өзгертілді. 1923 жылы 15 желтоқсанда ДАКСР ОАК Президиумы Махачқаланы ДАКСР астанасы деп жариялады. 1930-жылдардың ортасында қалаға Петровск-Кавказ (қазіргі Махачқала-1 ықшам ауданы) қала үлгісіндегі ауыл қосылды. ==== Құмық халқын көшіртуі және Махачқаланың кеңеюі ==== 1944 жылы 12 сәуірде [[Тарқы]], [[Кәкұлай]] және [[Әлбөрікент]] тұрғындарын жер аударылған шешендердің жерлеріне көшіру туралы шешім қабылданды. Таулы аймақтардың ұжымшарлары мен Махачқаланың өнеркәсіп кәсіпорындарынан басқа босатылған жердің басым бөлігі Махачқала қалалық кеңесіне (8166 гектардың 6243-і) үлестірілді. 1957 жылы құмық халқы қайтып келген соң ұжымшарлардың жерлері қалпына келтірілмеді, жеке мүліктері де жоғалды, көптеген үйлерді таулы аймақтардан қоныс аударғандар басып алды. Ежелгі қаланың тарихи ескерткіштері жойылып, Махачқала инфрақұрылымының бір бөлігі материалдардан төселді<ref>Әділгерей Гаджиев, Тарих ғылымдарының докторы, Тарқы, Кәқұлай, Әлбөрікент (тарихы, мәселелері, шешімдері), брошюра 1999</ref><ref>{{кітап |авторы =Адиев А. З.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Дағыстандағы жер мәселесі және этносаяси қақтығыстар|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.ru/books/about?id=sDJQMwEACAAJ|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Дондағы Ростов|баспасы = СКНЦ ВШ ЮФУ|жыл = 2011|томы = |беттері =|барлық беті = 143|сериясы = |isbn = 978-5878726016|тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы =Османов А. И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Дағыстандағы аграрлық түрлендірулер және таулықтардың жазыққа қоныс аударуы (XX ғасырдың 20-70 жж.)|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.ru/books/about?id=VwO6AAAAIAAJ|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = Институт истории, археологии и этнографии ДНЦ РАН|жыл = 2000|томы = |беттері =|барлық беті = 333|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref><ref>{{мақала | авторы = Ибрагимов М.-Р. А. | тақырыбы = Ұлы Отан соғысы (1941-1945) жылдарындағы Дағыстан халқын жер аударту және оның этномәдени зардаптары|шынайы атауы = | сілтеме = http://vestnikdnc.ru/IssSources/43/14.pdf| тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = Дағыстан ғылыми орталығының хабаршысы| түрі = ғылыми журнал| орны = | баспасы = ДНЦ РАН| жыл = 2011| томы = | нөмірі = 43| беттері =84–90| isbn = | issn =1684-792X}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Мирзабеков М. Я.| тақырыбы = Ұлы Отан соғысы (1941-1945) жылдарындағы Дағыстан халқының көші-қон үдерістері және қоныстануындағы өзгерістер|шынайы атауы = | сілтеме = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20902709| тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = «Манускрипт»| түрі = ғылыми журнал| орны = Тамбов| баспасы = ООО «Грамота»| жыл = 2014| томы = | нөмірі = 1| беттері =129–136| isbn = | issn =1997-292X}}</ref>. ==== 30-80-жылдары ==== Кеңес дәуірінде Дағыстан астанасы қарқынды дамып, 1930-1980 жылдар аралығында халық саны 10 еседен астам өсті, негізгі әлеуметтік инфрақұрылым, заманауи білім беру жүйесі мен базалық өндірістер құрылды. Сумен қамту мәселесі шешілді, ондаған емдеу мекемелері, мәдениет мекемелері салынды, жоғары және орта оқу орындары ашылды. Махачқала қаласының тұрғындарының құрамын қалыптастыруға Дағыстанның барлық халықтары қатысты. 1952 жылға дейін Ұлы кінәз Александр Невскийдің храмы қаланың Орталық алаңының жанында тұрды. Храм 1891 жылы 30 тамызда дәріптелді. 1952 жылы ол Кеңестік Ресейдегі көптеген діни ғимараттар сияқты тағдырға ұшырады — ғибадатхана бұзылды. Қазіргі уақытта оның орнында Дағыстан Республикасының басшысы мен үкіметінің ғимараты орналасқан. [[Сурет:Храм Александра-Невского.jpg|thumb|left|200px|Александр Невский соборы]] [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында 5 махачқалалық [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Соғыстан кейінгі 1950-1970 жылдары қала өмірінің барлық салаларында үлкен өзгерістер болды. 1969 жылдың өзінде Махачқалада 4 жоғары оқу орны болды: ([[Дағыстан мемлекеттік университеті]], ауылшаруашылық (қазіргі — [[Дағыстан мемлекеттік ауылшаруашылығы университеті]]), медициналық (қазіргі — [[Дағыстан мемлекеттік медицина университеті]]) және педагогикалық (қазіргі [[Дағыстан мемлекеттік педагогикалық университеті]]) институттары, 51 жалпы білім беретін мектеп, жалпы қоры 1,4 миллионнан астам кітапты құрайтын ондаған кітапханалар, 20-дан астам кинотеатрлар (көбі кейінірек қайта ұйымдастырылды). Азаматық құрылыс қарқынды дамыды. Ірі өнеркәсіптік нысандар, оның ішінде М.Гаджиев атындағы, «Машиностройтельный» (қазіргі «Авиаагрегат») зауыттары, сепаратор зауыты, «Дагэлектромаш», Прибор жасау, «Шын талшық», радиотауарлар зауыты, «Элтав», III интернационал атындағы, Крупский атындағы фабрикалар, Революция күрескерлері атындағы балық-консерві комбинаты және т.б. орналастырылды. 1960 жылдардың аяғында Махачқалада [[Тарқытау]] тауының баурайында тауға көтеретін жол (фуникулер) орнату жоспарланған болатын, бірақ кейін бұл жоба қысқартылды. 1970 жылы 14 мамырда болған [[1970 жылғы Дағыстандағы жер сілкінісі|жер сілкінісі]] кезінде Махачқала қатты зардап шекті. === ХХ ғасырдың соңы === КСРО-ның ыдырауына, экономикалық реформалардың басталуы мен нарықтық экономикаға өтуіне байланысты Махачқаланың өнеркәсібі, негізінен, әскери-өнеркәсіптік кешеннен түсетін тапсырыстарға бағытталған, қиын жағдайға тап болды. Түрлендіру бағдарламаларын іске асыру мүмкін болмай шықты. 1990 жылдары ұзаққа созылған өндірістік құлдырау кезеңі басталды. Мысалы: 1990 жылға дейін шыны талшық зауыты 3800 адамды жұмыспен қамтамасыз етті, қазір 500-ге де жетпейді. «Эльтав», Приборостроительный, Радиозавод, Дагэлектромаш зауыттары, 3-Интернационал атындағы және Крупский атындағы фабрикалар, балық-консерві комбинаты толығымен істен шығып, жойылды, ал аумағы құрылысқа сатылды. Басқа кәсіпорындармен де солай. 1990 жылдардың аяғында жағдай жақсара бастады. XXI ғасырдың басы өндіріс құрылымындағы елеулі оң өзгерістермен және қаланың өнеркәсіптік әлеуетінің өсуімен сипатталады. 1998 жылы Саит Әміров қала әкімдігінің басшысы болып тағайындалды. XX ғасырдың аяғында Махачқала уаһһабшылар мен радикалды исламдық ұйымдардың нысанына айналды. === ХХI ғасыр === 2013 жылдың маусымында Махачқала әкімшілігінің басшысы Саид Әміровті құқық қорғау органдары қамауға алды. Оның орнына ДМУ ректоры Мұртазали Рабаданов тағайындалды. 2014 жылдың сәуір айында Рабаданов өз қалауымен Махачқала әкімі м.а. қызметінен кетті, ал оның орнына Дағыстан басшысы Рамазан Абдулатипов Магомед Сүлеймановты тағайындады. 2015 жылдың шілде айында Сүлеймановтың орнына Мұса Мұсаев әкім м.а. болды. Махачқала қалалық ассамблеясының депутаттары алаяқтық жасағаны үшін төрт жылға сотталған Дағыстан астанасының әкімі Мұса Мұсаевты мерзімінен бұрын қызметінен босату туралы шешім қабылдады. Бұл туралы 2018 жылғы 27 желтоқсанда әкімдіктің баспасөз қызметі хабарлады. Қаңтар-қараша аралығында Махачқала әкімінің міндетін атқарушы Абусупян Гасанов болды. 2018 жылы 7 қарашада Абусупян Гасанов қала әкімі м.а. лауазымында 40 миллион рубл жымқырды деген күдікпен қамауға алынды<ref>{{cite web |url = https://www.tvc.ru/news/show/id/149022 |title = Махачқала әкімінің міндетін атқарушы 40 миллион рубль жымқырғаны үшін ұсталды |website = ТВ Центр |date = 2018-11-07 |accessdate = 2020-06-22}}</ref>. 2018 жылдың 8 қарашасында әкім Абусупян Гасанов қызметінен босатылғаннан кейін 2019 жылдың 31 қаңтарына дейін уақытша Мұрат Әлиев Махачқала әкімінің міндетін атқарушы болды<ref>{{cite web |url = https://tass.ru/politika/5774161 |title = Қаланың жаңа басшысы болып Махачқаланың вице-әкімі Мұрат Әлиев тағайындалды |subtitle = Оның бұрынғы бастығы Абусупян Гасанов билігін асыра пайдаланды деген күдікпен ұсталды |website = ТАСС |date = 2018-11-09 |accessdate = 2020-06-22}}</ref>. 2019 жылдың 31 қаңтарында Махачкала қалалық жиналысының депутаттары Дағыстан астанасының жаңа әкімі болып Мәскеудің Басманный ауданы әкімшілігінің бұрынғы басшысы Салман Дадаевты сайлады<ref>{{cite web |url = https://www.m24.ru/news/vlast/31012019/63934 |title = Мәскеудің Басманный ауданы әкімшілігінің бұрынғы басшысы Махачқаланың әкімі болып тағайындалды |website = M24.ru |date = 2019-01-31 |accessdate = 2020-06-22}}</ref>. 2001, 2002, 2003 және 2011 жылдары Махачқала Росстрой өткізген «Ресейдегі ең жайлы қала» байқауында үздік үштікке енді. 2011 жылғы байқаудың қорытындысын жариялаған Ресей премьер-министрі [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] Махачқаланың жүлделі орнын «ерекше маңызды» деп атады<ref name="lenta-3776">{{cite web |url = https://lenta.ru/news/2012/10/25/mahachkala/ |title = Махачқала Ресейдегі ең жайлы қалалардың үштігіне енді |website = Lenta.ru |date = 2012-10-25 |accessdate = 2020-11-17 |deadlink = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161101040950/https://lenta.ru/news/2012/10/25/mahachkala/ |archivedate = 2016-11-01}}</ref>. == Қазіргі Махачқала == [[Сурет:Махачкала на фоне Тарки-Тау.jpg|thumb|right|330px|Дзержинский көшесінің ортасындағы қала мен Тарқытау тауының көрінісі]] [[Сурет:Ночная Махачкала.jpg|thumb|right|330px|Шәміл даңғылының түнгі көрінісі]] Соңғы онжылдықта қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Қала бюджеті жылдам қарқынмен өсе бастады. Мысалы, қала бюджетіне салық түсімдері 1997 жылғы 226 миллион рубльден 2005 жылғы 1100 миллион рублге дейін өсті, ал қаланың кірістері соңғы 10 жылда 15 есеге жуық өсті. Бүкілресейлік «Ресейдегі ең жайлы қала» байқауында 2001 жылы Махачқала 3 орын<ref>{{cite web |url = http://www.lenta.ru/russia/2002/06/06/town/ |title = ЛЕНТА.РУ. Чебоксары қаласы Ресейдегі ең жайлы қала атанды |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090919003044/http://www.lenta.ru/russia/2002/06/06/town/ |archivedate = 2009-09-19 }}</ref>, 2002 жылы 2 орын<ref>{{cite web |url = http://www.m3m.ru/news-8336.html |title = 2002 жылы Калуга, Махачқала, Хабаровск және Красноярск «Ресейдегі ең жайлы қалалар» деп танылды. |accessdate = 2008-12-21 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090919011151/http://www.m3m.ru/news-8336.html |archivedate = 2009-09-19 |deadlink = yes }}</ref>, 2003 жылы 1 орынға ие болды<ref>{{cite web |author = |url = http://www.regnum.ru/news/358623.html |title = ИА REGNUM. 2003 жылғы «Ресейдегі ең жайлы қала» байқауының жеңімпаздары анықталды |website = www.regnum.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>. 2012 жылы Махачкала «Ресейдегі ең жайлы қалалық (ауылдық) елді мекен» байқауында 3 орынға ие болды. Сондай-ақ, соңғы жылдары шаһарда қаланың тарихи бөлігін, кіреберіс күрежолдарын, тіршілікті қамтамасыз ету инфрақұрылымын қалпына келтіру бойынша ауқымды жұмыстар атқарылды. Қаланың саяжолдары, желекжолдары мен жағалаулары, орталық және университет алаңдары қайта жөнделді, балалар ойын-сауық саябағы бар жаңа [[Ақкөл (көл, Дағыстан)|Ақкөл]] саябағы төселді. 2002 жылы ұзындығы 514 метр өтпежол салынып, пайдалануға берілді. Соңғы төрт жылда өнеркәсіп өндірісінің көлемі 5 еседен астам өсті. Бүгінгі күні Махачкала — Ресейдің Солтүстік Кавказындағы және осы аттас федералды округтегі ең ірі қала, Ресейдің оңтүстігіндегі мәдени, экономикалық және ғылыми орталығы болып саналады. Қаланың өнеркәсіп кәсіпорындары қорғаныс, орман шаруашылығы, металл өңдеу, электронды, балық өңдеу және басқа да өнімдер шығаруға маманданған. Осында [[Ресей ғылымдар академиясы|РҒА]] Дағыстан ғылыми орталығы, 20-ға жуық салалық ғылыми-зерттеу институттары орналасқан. Махачқалада 62 жалпы білім беретін мектеп бар. Оның 11-і гимназия, лицей, колледж болып қайта құрылды. 6 мемлекеттік жоғары оқу орны, оның ішінде [[Дағыстан мемлекеттік университеті]], [[Дағыстан мемлекеттік халық шаруашылығы университеті]], мемлекеттік университеттердің филиалдары, мемлекеттік емес университеттер мен филиалдары, 29 орта мамандандырылған оқу орындары бар. Қалада заманауи кинотехникамен жабдықталған 4 кинотеатр бар. 3 республикалық кітапхана: 1,5 млн томдық ұлттық кітапхана, А.С. Пушкин атындағы жасөспірімдер және балалар кітапханасы, сонымен қатар 15 филиалы бар қалалық кітапхана жұмыс істейді. 20-дан астам телерадио бағдарламалары, 7 ақпараттық агенттіктер, 30 журнал, 14 республикалық, 12 қалалық газеттер шығады. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="27%"|[[Сурет:Capital of Dagestan.jpg|center|290px]] |width="25%"|[[Сурет:Махачкала, сквер Сулеймана Стальского.jpg|center|250px]] |width="27%"|[[Сурет:Дом Правительства Дагестана.png|center|250px]] |- |Расул Ғамзатов даңғылы |Сүлеймен Стал атындағы саябақ |Дағыстан Республикасының Үкімет үйі |} == Географиясы == === Географиялық жағдай === Махачқала [[Үлкен Кавказ]] тау етегіне жақын, Каспий теңізінің батыс жағалауындағы [[Тарқытау]] мен теңіз аралығындағы ойпатты жазықтың ені 10 км-ге дейінгі тар жолақта орналасқан. Махачқала МСК (Мәскеу уақыты) уақыт белдеуінде орналасқан. Қолданылатын уақыттың UTC-тен ауытқуы +3:00 болып табылады. Қолданылған уақыт пен географиялық бойлық<ref>{{cite web |url = http://dateandtime.info/ru/city.php?id=532096 |title = Ресей, Дағыстан Республикасы, Махачқаладағы уақыт. Махачқалада дәл қазір сағат қанша |publisher = dateandtime.info |lang = ru |accessdate = 2017-10-19}}</ref> бойынша Махачқалада орташа күн түскі сағат 11:50-де басталады. === Гидрографиясы === Қала Каспий теңізінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Шеркесөзен (Талгинка) және Тарнайыр өзендері ағып өтеді. Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай қаланы Октябрь революциясы атындағы каналы кесіп өтеді. Көлдері: Вузовское, [[Ақкөл (көл, Дағыстан)|Ақкөл]], Грязевое. [[Сурет:Махачкала, Редукторный посёлок и озеро Ак-Гёль.jpg|thumb|right|300px|Қаланың [[Каспий теңізі]]нен көрінісі]] === Климаты === Қаланың климаты құрғақ, қоңыржай континенттік. Ауаның жылдық орташа температурасы — +12,3&nbsp;°C. Жазы ыстық, жаз айларының орташа температурасы - +23,6 °С, күндізгі максималды температура — +36-38&nbsp;°C дейін жетеді. Климаттық қыс болмайды, ең суық айлардың, қаңтар мен ақпанның, орташа температурасы орташа температурасы +1,2&nbsp;°C, тұрақты қар жамылғысы болмайды. Жауын-шашын жылына 410-450 мм, жылдың салыстырмалы ылғалдылығы шамамен 70% (қыста 80% дейін жетеді), ал шілде мен тамызда 50% шамасында болады. Ашық күндердің көбісі жаз айларында болады. Жазғы кезеңнің ұзақтығы (температура +15&nbsp;°C-тан жоғары) 150 күн, басы 11 мамырға, соңы 7 қазанға келеді. Желдер негізінен оңтүстік-шығыс пен солтүстік-батыстан соғады. * Жылдық орташа температура — +12,3&nbsp;°C; * Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 3,3 м/с; * Ауаның орташа жылдық ылғалдылығы — 78% құрайды. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Махачқаланың | Дерекнама ={{cite web |url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37472.htm |title = Махачқаладағы ауа райы мен климаты |publisher = «Погода и Климат» |lang = ru |accessdate = 2019-04-17}} | Қаң_ор =1.2 | Қаң_ор_ж-ш =33 | Ақп_ор =1.2 | Ақп_ор_ж-ш =27 | Нау_ор =4.6 | Нау_ор_ж-ш =23 | Сәу_ор =10.3 | Сәу_ор_ж-ш =17 | Мам_ор =16.0 | Мам_ор_ж-ш =33 | Мау_ор =21.6 | Мау_ор_ж-ш =22 | Шіл_ор =24.6 | Шіл_ор_ж-ш =21 | Там_ор =24.5 | Там_ор_ж-ш =28 | Қыр_ор =20.0 | Қыр_ор_ж-ш =54 | Қаз_ор =13.9 | Қаз_ор_ж-ш =43 | Қар_ор =7.5 | Қар_ор_ж-ш =41 | Жел_ор =2.7 | Жел_ор_ж-ш =33 | Жыл_ор =12.3 | Жыл_ор_ж-ш =375 | Қаң_ор_мин =-1.5 | Қаң_ор_макс =4.2 | Ақп_ор_мин =-1.4 | Ақп_ор_макс =4.2 | Нау_ор_мин =1.9 | Нау_ор_макс =7.8 | Сәу_ор_мин =7.1 | Сәу_ор_макс =14.3 | Мам_ор_мин =12.6 | Мам_ор_макс =20.2 | Мау_ор_мин =17.7 | Мау_ор_макс =26.0 | Шіл_ор_мин =20.6 | Шіл_ор_макс =28.9 | Там_ор_мин =20.5 | Там_ор_макс =28.7 | Қыр_ор_мин =16.6 | Қыр_ор_макс =23.9 | Қаз_ор_мин =10.6 | Қаз_ор_макс =17.5 | Қар_ор_мин =4.5 | Қар_ор_макс =10.7 | Жел_ор_мин =0.0 | Жел_ор_макс =5.7 | Жыл_ор_мин =9.1 | Жыл_ор_макс =16.0 | Қаң_а_мин =-25.1 | Қаң_а_макс =17.8 | Ақп_а_мин =-26.8 | Ақп_а_макс =20.9 | Нау_а_мин =-13.5 | Нау_а_макс =28.8 | Сәу_а_мин =-5.1 | Сәу_а_макс =33.5 | Мам_а_мин =0.0 | Мам_а_макс =35.1 | Мау_а_мин =5.8 | Мау_а_макс =36.8 | Шіл_а_мин =9.7 | Шіл_а_макс =39,5 | Там_а_мин =8.0 | Там_а_макс =40,2 | Қыр_а_мин =0.7 | Қыр_а_макс =35,0 | Қаз_а_мин =-6.6 | Қаз_а_макс =28,9 | Қар_а_мин =-19.7 | Қар_а_макс =23,1 | Жел_а_мин =-26.5 | Жел_а_макс =19,9 | Жыл_а_мин =-26.8 | Жыл_а_макс =40,2 | Қаң_су =3.3 | Ақп_су =2.3 | Нау_су =4.3 | Сәу_су =9.5 | Мам_су =15.0 | Мау_су =20.2 | Шіл_су =23.4 | Там_су =24.4 | Қыр_су =21.5 | Қаз_су =16.1 | Қар_су =10.3 | Жел_су =5.3 | Жыл_су =13.0 }} == Тұрғындары == {| class="wikitable" |- ! 1861 !!1897 !!1914 !!1926 !!1931 !!1933 !!1939 !!1956 !!1959 !!1970 !!1973 !!1975 |- |2100 |↗10 000 |↗24 800 |↗34 000 |↗52 040 |↗63 700 |↗86 836 |↗106 000 |↗119 334 |↗185 863 |↗206 000 |↗220 000 |- ! 1976 !!1979 !!1982 !!1985 !!1986 !!1987 !!1989 !!1990 !!1991 !!1992 !!1993 !!1994 |- |→220 000 |↗251 371 |↗278 000 |↗282 000 |↗289 000 |↗320 000 |↘317 475 |↘310 000 |↗324 000 |↗329 000 |↘328 000 |↘327 000 |- ! 1995 !!1995 !!1997 !!1998 !!1999 !!2000 !!2001 !!2002 !!2003 !!2004 !!2005 !!2006 |- |↘326 000 |↗331 000 |↗338 000 |↘335 000 |↘334 900 |↘332 800 |↘327 600 |↗462 412 |↘462 400 |↗464 200 |↗465 000 |↗466 300 |- ! 2007 !!2008 !!2009 !!2010 !!2011 !!2012 !!2013 !!2014 !!2015 !!2016 !!2017 !!2018 |- |↗466 900 |↘464 200 |↗465 854 |↗572 076 |↗578 000 |↘574 277 |↗576 194 |↗578 332 |↗583 233 |↗587 876 |↗592 976 |↗596 356 |- ! 2019 !!2020 !!2021 |- |↗601 286 |↗603 518 |↗604 266 |} 2021 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны бойынша қала Ресей Федерациясының 1116 қаласының ішінде 25-орында болды. Махачқала — Солтүстік Кавказ федералдық округіндегі ең көп қоныстанған қала, Ресейдің дамып келе жатқан санаулы ең ірі қалаларының және тез дамып келе жатқан қалаларының бірі, олардың көпшілігінде кеңес заманынан кейін халық санының теріс өзгеру динамикасы болды. ;Ұлттық құрамы 2010 жылғы халық санағы бойынша: {|class="standard sortable" ! ||саны, <br> қала <br> 2010 жылы, <br>адам||үлесі,<br>% ||саны, <br> бағындырылған елді м. <br> 2010 жылы, <br>адам||үлесі,<br>% ||саны, <br> қалалық округі, <br> 2010 жылы, <br>адам||үлесі,<br>% |- | [[аварлар]] || align="right" | 149 623 || align="right" | 26,15 % || align="right" | 36 465 || align="right" | 29,22 % || align="right" | 186 088 || align="right" | 26,70 % |- | [[даргиндер]] || align="right" | 88 573 || align="right" | 15,48 % || align="right" | 18 058 || align="right" | 14,47 % || align="right" | 106 631 || align="right" | 15,30 % |- | [[құмықтар]] || align="right" | 86 503 || align="right" | 15,12 % || align="right" | 47 089 || align="right" | 37,73 % || align="right" | 133 592 || align="right" | 19,17 % |- | [[лезгиндер]] || align="right" | 84 479 || align="right" | 14,77 % || align="right" | 4125 || align="right" | 3,31 % || align="right" | 88 604 || align="right" | 12,71 % |- | [[лактар]] || align="right" | 79 906 || align="right" | 13,97 % || align="right" | 6183 || align="right" | 4,95 % || align="right" | 86 089 || align="right" | 12,35 % |- | [[орыстар]] || align="right" | 35 908 || align="right" | 6,28 % || align="right" | 1733 || align="right" | 1,39 % || align="right" | 37 641 || align="right" | 5,40 % |- | [[табасарандар]] || align="right" | 13 039 || align="right" | 2,28 % || align="right" | 1047 || align="right" | 0,84 % || align="right" | 14 086 || align="right" | 2,02 % |- | [[рутулдар]]|| align="right" | 8038 || align="right" | 1,41 % || align="right" | 635 || align="right" | 0,51 % || align="right" | 8673 || align="right" | 1,24 % |- | [[агулдер]] || align="right" | 5977 || align="right" | 1,04 % || align="right" | 604 || align="right" | 0,48 % || align="right" | 6581 || align="right" | 0,94 % |- | [[әзербайжандар]] || align="right" | 5917 || align="right" | 1,03 % || align="right" | 416 || align="right" | 0,33 % || align="right" | 6333 || align="right" | 0,91 % |- | [[сахурлар]] || align="right" | 2572 || align="right" | 0,45 % || align="right" | 595 || align="right" | 0,48 % || align="right" | 3167 || align="right" | 0,45 % |- | [[татарлар]] || align="right" | 2063 || align="right" | 0,36 % || align="right" | 76 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 2139 || align="right" | 0,31 % |- | [[армяндар]] || align="right" | 1459 || align="right" | 0,26 % || align="right" | 42 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 1501 || align="right" | 0,22 % |- | [[ноғайлар]] || align="right" | 1254 || align="right" | 0,22 % || align="right" | 5076 || align="right" | 4,07 % || align="right" | 6330 || align="right" | 0,91 % |- | [[шешендер]] || align="right" | 1079 || align="right" | 0,19 % || align="right" | 100 || align="right" | 0,08 % || align="right" | 1179 || align="right" | 0,17 % |- | басқалары || align="right" | 3344 || align="right" | 0,58 % || align="right" | 129 || align="right" | 0,10 % || align="right" | 3473 || align="right" | 0,50 % |- | көрсетілмегендер || align="right" | 2342 || align="right" | 0,41 % || align="right" | 2136 || align="right" | 1,71 % || align="right" | 4778 || align="right" | 0,69 % |- | барлығы || align="right" | 572 076 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 124 809 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 696 885 || align="right" | 100,00 % |} == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Махачкала, южная часть города.jpg|thumb|right|200px|Махачқала, қаланың оңтүстік бөлігі]] Қала 3 ауданға бөлінеді<ref>{{cite web |author = |url = http://kirovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&rid=6 |title = Махачқала қаласы аудандарының шекарасын белгілеу.|lang = ru |website = kirovskiy.dag.sudrf.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}} Дағыстан Республикасы Махачқала қаласының Киров аудандық соты</ref>: * Киров ауданы — 186 694 (2021); * Совет ауданы — 209 275 (2021); * Ленин ауданы — 208 297 (2021). == Көлік == === Автомобилдік жолдар және күрежолдар === [[Сурет:Парк на проспекте Ленина в Махачкале.JPG|thumb|right|200px|Махачқала, 2012]] [[Сурет:ZiU-682G-016.05 in Makhachkala, Russia.jpg|thumb|right|200px|Троллейбус]] [[Сурет:Детский мир в Махачкале.JPG|thumb|right|200px|Махачқаладағы балалар әлемі]] Махачқала арқылы келесі автомобилдік күрежолдары өтеді: * Р217, E50, E119, AH8 — «Кавказ» автожолдары * Р215, E119, AH8 — «Р215»; * P275 === Қоғамдық көлік === ;Троллейбус Қалада 5 троллейбус бағыты бар. Жол жүру ақысы 15 рубл, көлік картасымен - 13 рубл<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S-ka7CL4A8I Дағыстанда қоғамдық көлікте жүру үшін қолма-қол ақшасыз төлем енгізілді]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=orSHn73KnuY Жол ақысын қолма-қол ақшасыз төлеуіне қала тұрғындары оң бағасын берді]</ref>. ;Автобустар Қазіргі уақытта 3 тұрақты бағыт бар. Жол жүру құны - 15 рубл. ;Микроавтобустар Жеке таксилермен бірге ең көп таралған көлік түрі. Жол жүру құны 23-27 рублді құрайды (тасымалдаушы компанияға байланысты)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-SU42xlMtAY Махачқаланың шағын автобустарында жол жүру ақысын көтеру]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NTAtN4o4CGE Махачқаланың шағын автобустарындағы жол жүру ақысы бұрынғысынша сақталады]</ref>. === Халықаралық әуежай === {{main|Үйташ (әуежай)}} [[Үйташ (әуежай)|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Әмет-Хан Сұлтан атындағы Махачқала (Үйташ) халықаралық әуежайы]] — Дағыстан Республикасының басты әуежайы, Махачқала қаласында орналасқан федералды әуежай<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://government.ru/media/files/JyaQTrjjRSjKV0KgMA5zPM5W6j3Iznmf.pdf |title = Ресей Федерациясы Үкіметінің 2016 жылғы 20 сәуірдегі № 726-р «Федералдық маңызы бар әуежайлардың тізбесін бекіту туралы» қаулысы. |website = Правительство России |accessdate = 2020-06-22}}</ref>. Каспийск қаласынан 4,5 км және Махачқаланың ең жақын шағын ауданынан 16,2 км қашықтықта орналасқан. === Теңіз сауда порты === {{main|Махачқала халықаралық теңіз сауда порты}} Дағыстан Республикасындағы Махачқала халықаралық теңіз сауда порты Ресейдің Каспий теңізіндегі мұздалмаған жалғыз порты болып табылады. Жалпы, минералды-құрылыс және сұйық жүктерді паромдық және контейнерлік тасымалдаумен тасымалдау және өңдеумен айналысады. Махачқала порты бүгінгі таңда заманауи технологиялық жабдықтармен жабдықталған теміржол паромы мен автопаром терминалын қамтитын құрғақ жүк айлағы болып табылады. Порттың теміржол өткелі - Ресейдегі Каспий теңізіндегі Махачкала-1, Петровск және «Советский Дагестан» типіндегі паромдарға арналған жалғыз өткел болып табылады. Порттың мұнай айлағы жүк көтергіштігі 10 000 тоннаға дейін және 10 метрге дейін созылатын танкерлерді тиеуге арналған жоғары өнімді қондырғылармен жабдықталған мұнай өнімдерін қайта өңдеуге арналған заманауи кешен. Солтүстік Кавказдағы ең ірі мұнай базасы портқа іргелес аумақта орналасқан, ол [[Баку-Новороссийск|Баку-Новороссийск күреқұбырлы мұнай жолына]] қосылған. === Теміржол вокзалы === Махачқала теміржол вокзалы — [[Дағыстан|Дағыстан Республикасының]] астанасы Махачқала қаласында орналасқан [[Солтүстік Кавказ темір жолы]]ның Махачқала аймағының теміржол вокзалы. Қаланың барлық қалааралық пойыздары тоқтайтын басты жолаушылар станциясы. Махачқала станциясы - барлық қала маңындағы пойыздарға арналған соңғы аялдама. Станция арқылы келесі қалааралық пойыздар жүреді: * Махачқала — [[Мәскеу]]; * Махачқала — [[Санкт-Петербург]]; * Махачқала — [[Түмен (қала)|Түмен]]; * Мәскеу — [[Баку]]; * Баку — [[Харьков]]. Қала маңайындағылар: * Махачқала — [[Дербент]]; * Махачқала — [[Хасажұрт]]. === Автобекет === Махачқалада екі автобекет бар: негізгісі — Солтүстік және қала маңындағы — Оңтүстік: * Солтүстіктен бағыттар Ресейдің қалалары, Дағыстан Республикасының солтүстік және орталық бөліктеріне жүреді; * Оңтүстіктен бағыттар Дағыстанның оңтүстік аймақтарына жүреді. == Туристік орталықтар, шипажайлар == [[Сурет:Городской пляж в Махачкале.jpg|thumb|right|250px|Қала жағажайы]] Махачқала — ірі туристік және емдеу-сауықтыру орталығы болып келеді. Жылы климат пен қолайлы геомагниттік жағдайларға байланысты Махачқала маңында көптеген шипажайлар мен емдеу орталықтары орналасқан: * «Дағыстан» шипажайы; * республикалық туберкулезге қарсы балалар шипажайы; * «Журавлик» республикалық балалар шипажайы; * «Тарнаир» шипажайы; * «Талги» шипажайы. == Білім беру және мәдениеті == === Жоғары оқу орындары === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:ДагГосМедАкадемия.jpg|center|250px]] |width="27%"|[[Сурет:Дагестанский ГТУ.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Сурет:ДГУ.png|center|250px]] |- | [[Дағыстан мемлекеттік медицина университеті|ДММУ]] ғимараты | [[Дағыстан мемлекеттік техникалық университеті|ДМТУ]] ғимараты | [[Дағыстан мемлекеттік университеті|ДМУ]] ғимараты |} * [[Дағыстан мемлекеттік университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік техникалық университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік аграрлық университеті|М.М. Жамболатов атындағы Дағыстан мемлекеттік аграрлық университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік педагогикалық университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік халық шаруашылығы университеті]] * [[Дағыстан мемлекеттік медицина университеті]] * Дағыстан қолданбалы өнер және дизайн институты * Теология және халықаралық қатынастар институты * Имам Шафи атындағы ислам университеті * «Инсан» гуманитарлық институты * Гуманитарлық-педагогикалық колледж * Мәскеу мемлекеттік радиотехника, электроника және автоматика институтының Дағыстан филиалы (техникалық университет) * А.И.Герцен атындағы Ресей мемлекеттік педагогикалық университетінің Дағыстан филиалы. * Мәскеу мемлекеттік ашық университетінің институты (филиалы). * Мәскеу мемлекеттік заң академиясының институты (филиалы). * Басқару және бизнес институты * НОУ Кавказ институты * Мәскеу автомобиль-жол институтының Махачқала филиалы * Заманауи гуманитарлық академияның Махачқала филиалы * Шығыс елдерінің халықаралық академиясы * Солтүстік Кавказ мемлекеттік салық институты - Ресей Қаржы министрлігінің Бүкілресейлік мемлекеттік салық академиясының филиалы * «РФ Әділет министрлігінің Ресей заң академиясы» жоғары кәсіптік білім беру мемлекеттік оқу мекемесінің Солтүстік Кавказ (Махачқала қ.) филиалы * Мәскеу ашық әлеуметтік университетінің филиалы – Дағыстан аймақтық * Ресей мемлекеттік туризм және қызмет көрсету университетінің филиалы * РГЭУ Ростов мемлекеттік экономикалық университетінің филиалы * Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясының филиалы * Ресей білім беру академиясы университетінің филиалы * Оңтүстік федералды университетінің филиалы === Сәулет өнері, көрікті жерлері === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Makhachkala mosque 2.jpg|center|220px]] |width="25%"|[[Сурет:Свято-Успенский собор Махачкалы.png|center|102px]] |width="25%"|[[Сурет:Мечеть шейха Шамиля в Махачкале.png|center|220px]] |width="24%"|[[Сурет:Храм Святого Князя Владимира в Махачкале.png|center|165px]] |- |«[[Махачқаланың Жұма мешіті|Жұма мешіті]]» |[[Успен соборы (Махачқала)|Успен соборы]] |Алаңдағы [[Дағыстан және Шешенстан имамы шейх Шәміл атындағы мешіт|шейх Шәміл мешіті]] |Алаңдағы [[Қасиетті апостолтеңдес кінәз Владимир храмы (Махачқала)|кінәз Владимир храмы]] |} [[Сурет:Makhachkala lighthouse.jpg|thumb|right|200px|[[Махачқала шамшырағы]]]] Махачқаладан 5,5 км жерде [[Тарқытау]] тауында [[Тарқы]] ауылы бар, оның орнында аңыз бойынша VII—X ғасырларда шамамен 723 жылға дейін [[Хазар қағандығы]]ның астанасы [[Самандар]] қаласы болған, содан кейін - 3 мешіті бар Тарқы ауылы орналасады. Жоғарыда 1821 жылға дейін Бұрнай бекінісі болды, оның орнында таспен нығайтылған бақылау бекеті сақталған. ;[[Махачқаланың Жұма мешіті|Махачқаланың «Жүсіп Бей Жәми» Жұма мешіті]] Махачқаланың орталығында әйгілі Стамбул көк мешітінің бейнесіндей салынған Еуропадағы ең үлкен мешіттердің бірі орналасқан. Мешіт жарасымдылықтың геометриялық мөлшерлестік пен эстетикалық үйлесімділігін сақтай отырып, жыл сайын кеңейіп келеді. Бастапқыда мешіт 6-7 мың адамға есептелген. Пайдалану кезінде кеңейтіліп, қазір ол бір мезгілде 17 мың адамды қабылдай алады. Бұл мешіт ақшаға салдырған түрік шүлеңгерлердің отбасының кенеттен қайтыс болған өкілінің құрметіне аталған. ;[[Успен соборы (Махачқала)|Успен кафедралы соборы]] Собордың негізі 1906 жылы қаланған. 2004 жылы собордың Александр Невский приделінің құрылысы аяқталды, ал 2004 жылдың 12 қазанында Баку және Каспий епископы Александр приделдің үлкен тазалау рәсімін өткізеді. Собордың 100 жылдық мерейтойына Ресей Федерациясының еңбек сіңірген суретшісі, профессор А.Б. Мұсаевтың жетекшілігімен 7 адамнан тұратын жергілікті суретшілер тобы Қасиетті Успен соборының суретін қайта салды. ;[[Махачқала шамшырағы]] Ол 1852 жылы Порт-Петровск бекінісінің негізін қалағаннан кейін көп ұзамай салынды. Істейді. === Мемлекеттік театрлар === * [[М.Горький атындағы мемлекеттік республикалық орыс драма театры]] * [[А.П.Салауатов атындағы құмық музыкалық-драма театры]] * [[Ғамзат Садаса атындағы авар музыкалық-драма театры]] * [[Е.Қапиев атындағы лак музыкалық-драма театры]] * [[Дағыстан қуыршақ театры]] * [[Дағыстан опера және балет театры]] * [[Достық үйі]] * [[«Жислам» мемлекеттік ән театры]] * [[Т.Мұратов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы]] {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Avar theatre in Makhachkala.jpg|center|210px]] |width="27%"|[[Сурет:Русский театр в Махачкале.jpg|center|210px]] |width="25%"|[[Сурет:Кумыкский театр в Махачкале.jpg|center|210px]] |width="25%"|[[Сурет:Театр кукол в Махачкале.png|center|210px]] |- |[[Ғамзат Садаса атындағы авар музыкалық-драма театры|Авар театры]] |[[М.Горький атындағы мемлекеттік республикалық орыс драма театры|Орыс театры]] |[[А.П.Салауатов атындағы құмық музыкалық-драма театры|Құмық театры]] |[[Дағыстан қуыршақ театры|Қуыршақ театры]] |} === Мұражайлар мен көркем галереялар === * [[А. Тахо-Годи атындағы Дағыстан Республикасының Ұлттық мұражайы]] * [[П. С. Ғамзатов атындағы Дағыстан бейнелеу өнері мұражайы]] * Әскери даңқ мұражайы * Дағыстан театрлар тарихы мұражайы * «Дағыстан ауылы» мұражай-қорық этнографиялық кешені * Махачқала қаласының тарихы мұражайы * Дағыстанның балық шаруашылығы тарихының мұражайы * Дағыстан Республикасы Суретшілер одағының көрме залы * Дағыстанның музыкалық мәдениет мұражайы<ref>{{cite web |url = http://www.riadagestan.ru/news/2011/01/15/108287/ |title = РИА «Дағыстан». Өзінің мерейтойы күні Мұрат Қажлаев Дағыстанның музыкалық мәдениеті мұражайын ашты |accessdate = 2012-10-28 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110119004227/http://www.riadagestan.ru/news/2011/01/15/108287 |archivedate = 2011-01-19 |deadlink = yes }}</ref> === Кітапханалар === * [[Дағыстан Республикасының Ұлттық кітапханасы]] * [[Дағыстан Республикасының Республикалық жасөспірімдер кітапханасы|Республикалық жасөспірімдер кітапханасы]] (1997 бастап) * [[Нұратдин Юсупов атындағы Дағыстан Республикасының республикалық балалар кітапханасы|Республикалық балалар кітапханасы]] (1968 бастап)<ref>{{cite web |author = |url = http://rddb.ru/o-biblioteke.html |title = История библиотеки |lang = ru |website = rddb.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>. * [[ДМУ ғылыми кітапханасы]] * [[ДМПУ іргелі кітапханасы]] * [[ДМТУ іргелі кітапханасы]] {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="27%"|[[Сурет:Дом Поэзии в Махачкале.jpg|center|300px]] |width="27%"|[[Сурет:Национальная Библиотека Дагестана.jpg|center|400px]] |- |Поэзия үйі |[[Дағыстан Республикасының Ұлттық кітапханасы|Ұлттық кітапхана]] |} === Кинотеатрлар === * «Октябрь» кинотеатры * «Россия» кинотеатры * «Синема-Холл» кинотеатры (бұрынғы «Пирамида») * «Миркато» кинотеатры (аттас сауда орталығында) * «Дружба» кинотеатры (істемейді) === Спорт === * «[[Анжи]]» футбол клубы ФҰЛ біріншілігінің «Оңтүстік» тобында өнер көрсетеді * «[[Динамо (футбол клубы, Махачқала)|Динамо]]» футбол клубы ФҰЛ біріншілігінің «Оңтүстік» тобында өнер көрсетеді * «[[Легион Динамо]]» футбол клубы ФҰЛ біріншілігінің «Оңтүстік» тобында өнер көрсетеді * «[[Каспий (мини-футбол клубы)|Каспий]]» мини-футбол клубы Жоғарғы лигада, ресейлік мини-футбол құрылымында екінші дивизионда өнер көрсетеді. === БАҚ (орыс тілінде) === * Газеттер: ** «Юг России» ресейлік газеті ** «Новое Дело» ** «Настоящее Время» ** «Черновик» ** «Махачкалинские Известия» ** «Молодёжь Дагестана» ** «Ас-Салам» ** «Дагестанская правда» ** «Свободная республика» == Халықаралық қызметі == === Халықаралық ұйымдарға мүшелігі === Махачқала ірі ұйымдардың мүшесі болып табылады: * [[Біріккен қалалар мен жергілікті билік]] (БҚЖБ) * Ислам астаналары мен қалаларының ұйымы (бақылаушы мәртебесі); * Иран Ислам Республикасының визалық орталығы. === Туыстас қалалар мен серіктестер === Махачқалада 16 туыстас қала және 7 серіктесі бар<ref>{{cite web |author = |url = http://www.prazdnikinfo.ru/5/35/1/i21_4085.htm |title = Туыстас қалалар |lang = ru |website = www.prazdnikinfo.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = yes |archivedate = 2020-08-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200803090720/http://prazdnikinfo.ru/5/35/1/i21_4085.htm }}</ref>. {| class="toccolours" !Туыстастар !Серіктестер |- | {{Ту|Түркия}} [[Балықесер]] ([[Түркия]]) | {{Ту|Әзірбайжан}} [[Баку]] ([[Әзірбайжан]]) |- | {{Ту|Италия}} [[Брешиа]] ([[Италия]]) | {{Ту|Ресей}} [[Белгород]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Алжир}} [[Бискра (қала)|Бискра]] ([[Алжир]]) | {{Ту|Ресей}} [[Волгоград]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Украина}} [[Киев]] ([[Украина]], до 11.02.2016<ref>{{cite web |author = |url = http://kiyany.obozrevatel.com/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm |title = «Москаль нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам |lang = |website = kiyany.obozrevatel.com |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>) | {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Франция}} [[Ла Рош-сюр-Йон]] ([[Франция]]) | {{Ту|Украина}} [[Киев]] ([[Украина]]) қарым-қатынасын 2016 жылы тоқтатты |- | {{Ту|Замбия}} [[Ндола]] ([[Замбия]]) | {{Ту|Ресей}} [[Краснодар]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Германия}} [[Олденбург (Төменгі Саксония)|Олденбург]] ([[Германия]]) | {{Ту|Ресей}} [[Пермь]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Нидерланд}} [[Роттердам]] ([[Нидерланд]]) | {{Ту|Ресей}} [[Саратов|Сарытау]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|АҚШ}} [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) | {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Болгария}} [[Смолян]] ([[Болгария]]) | {{Ту|Ресей}} [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] ([[Ресей]]) |- | {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]] ([[Түркия]]) | |- | {{Ту|Тунис}} [[Сфакс]] ([[Тунис]]) | |- | {{Ту|Қытай}} [[Сыпин]] ([[Қытай]]) | |- |{{Ту|Түркия}} [[Йалова]] ([[Түркия]]) | |- |{{Ту|Қазақстан}} [[Ақтау]] ([[Қазақстан]]) |- |{{Ту|Ресей}} [[Владикавказ]] ([[Ресей]]) | |} == Дін == Қалада буддизмнен басқа барлық әлемдік дін өкілдері бар. === Ислам === Халықтың басым көпшілігі (85%) сунниттік исламды ұстанады. [[Махачқаланың Жұма мешіті|«Жұма» мешіті]] имам Шәміл (Калинин) даңғылында орналасқан. === Православие === Қалада православие храмы — Махачқала епархиясының соборы болып табылатын Орджоникидзе көшесіндегі Қасиетті Успен соборы бар. === Иудаизм === Ермошкин көшесіндегі синагоганың құрылысы аяқталуға жақын. === Басқа конфессиялар === Сондай-ақ Махачқалада, Громова көшесінде жетінші күн адвентистік шіркеуі орналасқан. == Ескерткіштер == [[Сурет:2009 Махачкала 3572229721.jpg|thumb|right|250px|Қала бақшасының кіреберісіндегі В.И.Лениннің ескерткіші]] [[Сурет:Шарвили-780-400-600x307.gif|thumb|right|250px|«Отан қорғаушы» [[Шарвили]] ескерткіші]] * [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Ленинге]] арналған 5 ескерткіш: :* Дағыстан мемлекеттік педагогикалық университеті ғимаратының алдында (М. Ярагский көшесі). 2010 жылдың 28 қыркүйегінде таңғы сағат 5:40-та дүниежүзілік пролетариат көсемінің ескерткіші жанында қолдан жасалған жарылғыш зат іске қосылды. Соның салдарынан ескерткішке зақым келген, ешкім зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |author = |url = https://newdaynews.ru/south/302273.html |title = В Махачкале вандалы взорвали памятник Ленину/2010, NewDayNews.Ru, РИА «Новый День» |lang = ru |website = newdaynews.ru |date = |accessdate = 2020-06-19 |deadlink = no}}</ref>; :* Ленин алаңында; :* Қала бақшасының кіреберісінде; :* бұрынғы Балық консерві зауытының аумағында. :* [[Дағыстан мемлекеттік аграрлық университеті|ДағМАУ]] аумағында * [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Ленин]] мен [[Максим Горький|М. Горький]] ескерткіші («Авиаагрегат» зауыты ғимаратының алдында, И. Казак көш.).. * Ақкөл саябағындағы [[Орыс мұғалімі ескерткіші|орыс мұғаліміне (орыс зиялысына) арналған ескерткіш]]. * [[Әмет-Хан Сұлтан]] ескерткіші (А. Сұлтан даңғылының басындағы сақина). * [[Расул Ғамзатов]]тың ескерткіші (Орыс театрының алдында, Р. Ғамзатов даңғылы, сондай-ақ Поэзия театрының ауласында, Р. Ғамзатов даңғылы). * Муза ескерткіші (Ленин даңғылы). * [[Әли Зұрқанайұлы Әлиев|Әли Әлиевтің]] ескерткіші (Ленин комсомолы саябағы мен Дене шынықтыру және спорт министрлігінің жанындағы Ярагский көшесінде). * Дағыстандағы Кеңес өкіметі үшін күрескерлерге арналған ескерткіш (Төңкеріс күрескерлері алаңы). * «Отан қорғаушы» ескерткіші (Булач көшесі мен Махачкала-Әуежай тас жолының қиылысындағы сақина). * [[Ғамзат Садаса]] ескерткіш (Ленин алаңы). * [[Әбутәліп Ғафуров]]тың ескерткіші (Фазу Әлиева атындағы алаң). * [[Фазу Ғамзатқызы Әлиева|Фазу Әлиеваның]] ескерткіші (Фазу Әлиева атындағы алаң). * Қаза тапқан жауынгерлерге арналған ескерткіш (Медицина академиясының алдында). * [[Барият Солтан Мәжитқызы Мұратова|Барият Мұратованың]] ескерткіші (құмық театры ғимаратының алдында). * Азат етуші жауынгерге арналған ескерткіш (Ленин комсомолы саябағы). * «Чернобылшылдер» ескерткіші (Горький көш.). * Дағыстанда Кеңес өкіметін орнату жолындағы күрескерлерге арналған стела (Октябрдің 50 жылдығы саябағы). * Қызмет бабында қаза тапқан милицейлерге арналған ескерткіш (Расул Ғамзатов даңғылы). * [[І Петр|I Петр]] ескерткіші (I Петр алаңы). * [[Михаил Васильевич Ломоносов|М.В.Ломоносов]] ескерткіші (Техникалық университет аумағында, Калинин даңғылы). * [[Сергей Миронович Киров|С.М.Киров]] ескерткіші (Киров алаңы). * [[Сүлеймен Стал|С.Сталге]] арналған ескерткіш (С.Стал желекжолы). * [[Магомет Имадутдинович Гажиев|М.Гаджиев]] ескерткіші (үш ескерткіш: Гаджиев атындағы зауыт және Теңіз порты аумағында, М. Гаджиев көшесінде). * [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкин]] ескерткіші (республикалық балалар-жасөспірімдер кітапханасының алдында, Ленин даңғылы). * [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н.Толстой]] ескерткіші (Толстой мен М.Гаджиев көшелерінің қиылысы). * [[Жыршы Қазақ]] ескерткіші (Ярагский және Жыршы Қазақ көшелерінің қиылысы).<ref>{{cite web |url = http://www.riadagestan.ru/news/2008/10/31/73385/ |title = РИА «Дағыстан».Махачқалада Жыршы Қазақтың 180 жылдығына арналған ескерткіш ашылды |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304205143/http://www.riadagestan.ru/news/2008/10/31/73385/ |archivedate = 2016-03-04 }}</ref> * [[Магомет-Әли Дахадаев|Махач Дахадаевтың]] ескерткіші (Вокзал алаңы). 1971 жылы ашылған<ref name="НБРД 2021">[http://www.lib05.ru/kalendar-znamenatelnykh-dat#:~:text=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B0%D1%82%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%202021%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.docx Дағыстан Республикасының 2021 жылға арналған атаулы және ұмытылмас даталарының күнтізбесі]</ref> * [[Шәміл|Имам Шәміл]] ескерткіші (Шәміл көшесі). * [[Дағыстан мемлекеттік медицина университеті]]нің аумағында [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19-мен]] күресте көз жұмған дәрігерлерге арналған ескерткіш.<ref>{{cite web |url = https://www.stav.kp.ru/daily/1712105.5/4345065/ |title = Дағыстанда COVID-19-бен күресте көз жұмған дәрігерлерге ескерткіш орнатылды |publisher = Сайт газеты «Комсомольская правда» |date = 2020-12-26 |accessdate = 2021-03-05}}</ref>. == Көрінісі == {{wide image|Mahachkala2015.jpg|1500px|Махачқала қаласының көрінісі}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Дағыстан елді мекендері]] [[Санат:Ресей республикаларының астаналары]] f42hdhqxj6qpqptnjlpr5e71g7ktlpi 4 675070 3653672 3653295 2026-09-12T07:01:00Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653672 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88007||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96859||77140||11074||229||3392||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||87608||82389||961||642||37||388||0||2887||49 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84060||68788||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30514||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49501||40709||1780||109||632||17||11||4520||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38483||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||36830||33831||215||7||1386||72||0||1567||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||127||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||23714||22376||822||39||134||4||3||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23031||21616||436||44||276||11||0||333||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20419||10701||1436||41||7221||115||8||431||54 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17262||12283||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11628||7152||508||0||108||514||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10192||8018||1231||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8395||5816||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6512||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8240||5810||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8018||5477||980||137||628||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6249||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5041||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4525||3087||214||63||55||50||0||637||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3784||3727||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||67||{{u|ShadZ01}}||3332||2643||364||119||106||0||0||4||0 |- |60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2936||1896||318||0||91||55||0||445||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2157||1841||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2027||1964||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1613||1340||1||0||107||1||0||5||0 |- |107||95||{{u|Gliwi}}||1560||1554||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||117||{{u|Ziv}}||1181||1108||60||0||0||2||0||9||2 |- |126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||207||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||140||{{u|Wikuiser}}||1098||799||143||0||63||0||43||18||4 |- |134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1026||879||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |143||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||172||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||734||760||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||167||{{u|Marksscheider}}||730||624||10||0||92||0||0||0||0 |- |171||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |172||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |173||176||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |174||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |175||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |176||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |177||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |178||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||212||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |180||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |181||169||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |183||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||204||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |185||168||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||175||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |191||171||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |194||180||{{u|Bauyr03}}||628||559||0||1||0||0||0||36||0 |- |195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |199||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||609||608||0||0||0||0||0||3||2 |- |200||174||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |201||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||173||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |207||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |208||205||{{u|Aldogarov}}||570||485||0||0||2||0||0||81||0 |- |209||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |210||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||209||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |213||206||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |214||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||208||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||211||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||210||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||213||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] ncro50cylj602jxe1wldd0of01r6tu2 4 675089 3653775 3653409 2026-09-12T11:00:23Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653775 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515615||380092||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145877||131252||957||0||13593||6||0||47||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132989||127388||851||15||62||17||10||2859||1762 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113949||1||0||0||0||0||0||113948||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105848||88192||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89402||89402||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79292||79277||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50440||50147||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26612||22829||42||0||3648||2||0||69||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14756||13734||468||1||0||84||0||390||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8038||5477||980||137||628||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||172||170||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 64xud8gggaxbbg1j8pv7z0ll4rrrtcp 4 675116 3653470 3653044 2026-09-11T13:07:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653470 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1156||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2706||42||0||60||33||600||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2613||103||14||200||91||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Орел Карл}}||1378||321||1||322||90||24||0||2||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||96||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||989||100||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||655||324||0||10||1134||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1629||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Nurken}}||546||536||3||657||4964||32||15||3||4 |- |47||{{u|Casserium}}||539||187||72||76||333||50||0||7||0 |- |48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||534||92||2||23||212||30||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||426||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|ShadZ01}}||213||23||0||34||82||66||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||76||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |283||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2979||521||93||0||38||4 |- |287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |386||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Yessentaikyzy}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |398||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Marksscheider}}||26||35||0||2||82||0||0||0||0 |- |468||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |477||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |482||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |486||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |489||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|PushkinVko}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |503||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |508||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |510||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |511||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |521||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |532||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |533||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |545||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |548||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |637||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Aldogarov}}||11||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |644||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |645||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |646||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |647||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |648||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |654||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |658||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Muzeologist}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |671||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |672||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |683||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |689||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |690||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |692||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |693||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |711||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |717||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |721||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |726||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |747||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |751||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |754||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |759||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |771||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |783||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |785||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Вилюс М}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |794||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |797||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |803||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |816||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |829||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |830||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |834||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |837||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |838||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |840||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |841||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |849||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |853||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |858||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |861||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |862||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |863||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |869||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |882||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |886||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |891||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |909||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |917||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |919||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |931||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |935||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |942||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |945||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |946||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |956||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |965||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |966||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |994||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |996||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1005||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1007||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1019||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1027||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1035||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1049||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1056||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1064||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1068||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1095||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1096||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1098||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1099||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1102||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1109||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1110||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1113||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1142||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1148||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1180||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1183||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1188||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1190||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1203||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1207||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1214||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1265||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1295||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1305||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1436||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1438||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1439||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1451||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1452||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1468||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1471||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1498||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1528||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1545||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1563||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1564||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1571||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1696||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1710||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1716||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1721||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||334||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] s0e8ww36idwd0jsi94cimhk63fim0el 0 678180 3653469 3642763 2026-09-11T13:00:40Z Tilaqtobe 183640 3653469 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Синва өзені Мишкольц қаласының тарихи және географиялық дамуында маңызды рөл атқарады. Өзен аңғары ерте кезден бастап елді мекендердің қалыптасуына қолайлы табиғи орта болған. Қазіргі уақытта өзен қала инфрақұрылымының маңызды элементтерінің бірі болып саналады. Өзен арнасынан 70-тен астам көпір өтеді. Олардың бір бөлігі көлік қозғалысына, ал кейбірі жаяу жүргіншілерге арналған. Қаланың жекелеген бөліктерінде Синва өзені арнайы инженерлік құрылыстар арқылы жер астымен ағады. Бұл ерекшелік өзеннің табиғи арнасын қалалық құрылыс жағдайларына бейімдеуге мүмкіндік берген. Синва өзенінің бойында Мишкольц қаласының бірқатар тарихи және мәдени нысандары орналасқан. Өзеннің жағалауы қаланың сәулеттік келбетінің қалыптасуына әсер етіп, оның табиғи ландшафтының маңызды бөлігіне айналған. Сонымен қатар Синва аңғары рекреациялық мақсатта да пайдаланылады. Өзеннің табиғи және қалалық экожүйедегі маңызы жоғары. Синва су ресурстарын сақтау, өзен арнасын күтіп ұстау және жағалаудағы табиғи ортаны қорғау бағытында тұрақты бақылауды қажет етеді. Осыған байланысты өзенді экологиялық тұрғыдан сақтау Мишкольц қаласының қоршаған ортаны қорғау саясатының маңызды бағыттарының бірі болып табылады.{{Өзен |атауы = Силва |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы =30 |су алабының ауданы = |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Карпат таулары]] |сағасы = Шайо |еңістігі = |ел = [[Мажарстан]] |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} Синва ( маж. Szinva ) — [[Мажарстан|Мажарстанның]] солтүстігіндегі өзен, Сайо өзенінің бір саласы. Көзі [[Карпат таулары|Карпатта]] орналасқан. Өзеннің ұзындығы 30 км, оның 20-сы [[Мишкольц]] қаласы арқылы өтеді, өзен батыстан шығысқа қарай ағып жатыр. Өзен арқылы 70-тен астам көпір салынды, кейбір жерлерде өзен жер астында ағып жатыр. ==Географиялық жағдайы== Синва мен жақын маңдағы Гарадна ағынындағы бөгеттердің құрылысы [[1770 жыл|1770]] жылы Хамори көлінің пайда болуына себеп болды. Елдегі ең биік сарқырамалар Синвада орналасқан, бұл туристер үшін жақсы ойын-сауық<ref>https://hu.igotoworld.com/ru/poi_object/345382_waterfall-lillafred.htm</ref>. Өзеннің негізгі суы қаланы қамтамасыз ету үшін пайдаланылғандықтан, ал өзеннің жоғарғы ағысы жазда жиі кеуіп қалатындықтан, сарқырамаға арналған су сорылады. ==Тасқындар== Синва 1878 жылы 19 ғасырдағы ең ірі су тасқынын тудырды. Су тасқыны кезінде 400-ге жуық адам қаза тауып, Мишкольц орталығы қирап қала жаздады. <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1627791</ref> ==Өзеннің қазіргі жағдайы== 1990 жылға дейін Мишкольц ауыр өнеркәсіптің орталығы болған кезде, өзеннің суы негізінен қағаз фабрикасының әсерінен қатты ластанған. Бүгінгі күні ол әлдеқайда таза және тіпті балықты қамтиды. Мишкольцтағы ең үлкен сауда орталықтарының бірі өзеннің екі жағында салынған және ғимараттар Синва арқылы өтетін көпір арқылы біріктірілген. Жаңадан салынған «Синва террасасы» алаңы да өзен атымен аталған <ref>https://www.columbista.com/ru/showplace/reka-sinva</ref>. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} 2jsqw6zfuhfdqk9nm5rtb2uhe981fmp 3653486 3653469 2026-09-11T14:45:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579450 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Силва |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы =30 |су алабының ауданы = |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Карпат таулары]] |сағасы = Шайо |еңістігі = |ел = [[Мажарстан]] |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} Синва ( маж. Szinva ) — [[Мажарстан|Мажарстанның]] солтүстігіндегі өзен, Сайо өзенінің бір саласы. Көзі [[Карпат таулары|Карпатта]] орналасқан. Өзеннің ұзындығы 30 км, оның 20-сы [[Мишкольц]] қаласы арқылы өтеді, өзен батыстан шығысқа қарай ағып жатыр. Өзен арқылы 70-тен астам көпір салынды, кейбір жерлерде өзен жер астында ағып жатыр. ==Географиялық жағдайы== Синва мен жақын маңдағы Гарадна ағынындағы бөгеттердің құрылысы [[1770 жыл|1770]] жылы Хамори көлінің пайда болуына себеп болды. Елдегі ең биік сарқырамалар Синвада орналасқан, бұл туристер үшін жақсы ойын-сауық<ref>https://hu.igotoworld.com/ru/poi_object/345382_waterfall-lillafred.htm</ref>. Өзеннің негізгі суы қаланы қамтамасыз ету үшін пайдаланылғандықтан, ал өзеннің жоғарғы ағысы жазда жиі кеуіп қалатындықтан, сарқырамаға арналған су сорылады. ==Тасқындар== Синва 1878 жылы 19 ғасырдағы ең ірі су тасқынын тудырды. Су тасқыны кезінде 400-ге жуық адам қаза тауып, Мишкольц орталығы қирап қала жаздады. <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1627791</ref> ==Өзеннің қазіргі жағдайы== 1990 жылға дейін Мишкольц ауыр өнеркәсіптің орталығы болған кезде, өзеннің суы негізінен қағаз фабрикасының әсерінен қатты ластанған. Бүгінгі күні ол әлдеқайда таза және тіпті балықты қамтиды. Мишкольцтағы ең үлкен сауда орталықтарының бірі өзеннің екі жағында салынған және ғимараттар Синва арқылы өтетін көпір арқылы біріктірілген. Жаңадан салынған «Синва террасасы» алаңы да өзен атымен аталған <ref>https://www.columbista.com/ru/showplace/reka-sinva</ref>. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} tv7fh5c9fmzflvk58yborlkc8xh6i28 0 678893 3653689 3411003 2026-09-12T07:27:53Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653689 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Дербент |шынайы атауы = {{lang-kum|Дербент}}, {{lang-av|Дербенд}}, {{lang-agx|Дербенд}}, {{lang-dar|Чяли}}, {{lang-lbe|Дарбант}}, {{lang-tab|Дере-бент, Цали}}, {{lang-ttt|Дербенд}}, {{lang-tkr|Дербенд}} |сурет = Montage-of-Derbent-(2016).png |сурет атауы = Сағат тіліне қарсы, жоғарғы оң жақ бұрыштан бастап: [[Дербент шамшырағы|Шамшырақ]], Қамалдан қала көрінісі, [[Жұма мешіті (Дербент)|Жұма мешіті]], Вокзал, Қасиетті Құтқарушы Армян шіркеуі, Әскери даңқ саябағы, Орталық мешіт, [[Нарынқала|Нарынқала бекінісі]]. |елтаңба = Coat of Arms of Derbent (Dagestan) (2014).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 42|lat_min= 04|lat_sec=09 |lon_dir =E|lon_deg=48|lon_min=17|lon_sec=45 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Дағыстан |кестедегі аймақ = Дағыстан |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Дербент қаласының қалалық округі |кестедегі аудан = Дербент{{!}}Дербент қаласы |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қалалық округ басшысы |басшысы = Рустамбек Седретдинович Пирмагомедов |құрылған уақыты = [[438 жыл]]ы |алғашқы дерек = Б.з.б. VI ғ. |бұрынғы атаулары = [[VI ғасыр|VI]] ғ. дейін — ''Шор''<br />[[VIII ғасыр|VIII]] ғ. дейін — ''Дарбанд''<br />[[XII ғасыр|XII]] ғ. дейін — ''Баб-әл-Абуаб'' |статус алуы = [[1840 жыл]]ы |жер аумағы = 69,63 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 0 |климаты = теңіз жағалаулы, субтропиктік жартылай құрғақ ерекшеліктері бар қоңыржай |ресми тілі = |тұрғыны = ↗128 141 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1053,53 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[лезгиндер]], [[әзербайжандар|әзірбайжанжар]], [[табасарандар]], [[даргиндер]], [[орыстар]], [[агулдер]], [[армяндар]], [[таулы яһудилер]], [[таттар]], [[рутулдар]] және т.б. |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 87240 |пошта индексі = |пошта индекстері = 368600 — 368608 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = 82410 |ортаққордағы санаты = Derbent |сайты = http://www.derbent.org/ |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Қала күні |add1 = қыркүйектің үшінші жексенбісі |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дербент''' ({{lang-fa|دربند}} Дарбанд<ref>{{cite web |url = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004109407?page=202 |title = ''Семен Броневский''. Кавказ туралы жалпы географиялық және тарихи мәліметтер. Екінші бөлім. Мәскеу. 1823. 338—б |publisher = dlib.rsl.ru}}</ref><ref name="DARBAND – Encyclopaedia Iranica">{{cite web |url = http://www.iranicaonline.org/articles/darband-i-ancient-city |title = DARBAND – Encyclopaedia Iranica |publisher = www.iranicaonline.org |accessdate = 2019-12-05}}</ref><ref name="DARBAND – Encyclopaedia Iranica"/><ref>{{кітап |авторы =Авторлар ұжымы|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Солтүстік Кавказ туралы не білу керек|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.com.tr/books?id=hjVNCwAAQBAJ&lpg=PT107&dq=Персы%20дали%20ему%20имя%20Дербент&hl=ru&pg=PT107#v=onepage&q=Персы%20дали%20ему%20имя%20Дербент&f=false|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Кишинёв|баспасы = Litres|жыл = 2017|томы = |беттері =|барлық беті = 657|сериясы = |isbn = 978-5-457-95231-7|тиражы = }}</ref> – «Жабық (байланған) қақпалар», {{lang-he|‎דרבנט}} , {{lang-az|Дәрбәнд<ref>{{cite web |url = http://www.moidagestan.ru/blogs/20105/55390 |title = Дағыстан әзербайжандары (Түркілер, Терекемендер), тарихи үдеріс |publisher = www.moidagestan.ru |accessdate = 2016-06-18}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.turkishnews.com/ru/content/2012/05/23/АЗЕРБАЙДЖАНЦЫ-ДАГЕСТАНА/ |title = Дағыстан әзербайжандары (Түркілер, Терекемендер), — Turkish Forum |accessdate = 2016-06-18}}</ref>, Dərbənd - «енсіз қақпалар», Dəmir Qapı — «темір қақпалар»<ref>''Анна Степановна Тверитинова.''Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропа халықтарының тарихы бойынша шығыс деректері, Том 1. — Б. 57.</ref>}}, {{lang-dar|Чяли}}<ref>{{кітап |авторы =|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Орысша-даргин сөздігі|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.com.tr/books?id=hjVNCwAAQBAJ&lpg=PT107&dq=Персы%20дали%20ему%20имя%20Дербент&hl=ru&pg=PT107#v=onepage&q=Персы%20дали%20ему%20имя%20Дербент&f=false|уикитека = |жауапты = Құрастырушы Исаев М.-Ш. А., Джидалаев Н.С. жалпы редакцтясымен |басылым = |орны = Махачқала|баспасы = Дагучпедгиз|жыл = 1988|томы = |беттері =|барлық беті = 261|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>, {{lang-lez|Кьвевар, Цал, Чур}}, {{lang-agx|Цал, Дербенд}}<ref>{{кітап |авторы =Tarlanov, Z. K. (Zamir Kurbanovich)|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Агулдер – олардың тілі мен тарихы|шынайы атауы = |сілтеме = http://worldcat.org/oclc/655116787|уикитека = |жауапты = Құрастырушы Исаев М.-Ш. А., Джидалаев Н.С. жалпы редакцтясымен |басылым = |орны = |баспасы = Izd-vo Petrozavodskogo universiteta|жыл = 1994|томы = |беттері =|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>{{lang-rut|Дербенд}}<ref>{{кітап |авторы =Мусаев Г.М.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Рутулдар (ХІХ-ХХ ғасырдың басы). Тарихи-этнографиялық зерттеулер|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = Юпитер|жыл = 1997|томы = |беттері =|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>, {{lang-tab|Цали, Дере-бент}}<ref>{{кітап |авторы =Гиясаддин Аскер оглы Гейбуллаев|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Әзірбайжан топонимикасы|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Баку|баспасы = |жыл = |томы = |беттері =17|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы =Арбен Кардаш|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Сөз жалғаса береді|шынайы атауы = |сілтеме = https://books.google.com.tr/books?id=hKiMxhJBYyEC&lpg=PA63&dq=одно%20из%20ранних%20названий%20Дербента&hl=ru&pg=PA63#v=onepage&q=одно%20из%20ранних%20названий%20Дербента&f=false|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = Arben Kardash|жыл = 2013|томы = |беттері =|барлық беті = 248|сериясы = |isbn = 978-5-297-01742-9|тиражы = }}</ref>) — [[Ресей]]дің оңтүстігі [[Дағыстан|Дағыстан Республикасындағы]] қала, [[Махачқала]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 121 шақырым жерде, [[Каспий теңізі]]нің жағасында, Үлкен Кавказдың Табасаран тауларының сілемдерінде орналасқан. [[Дербент ауданы]]ның (оның құрамына кірмейді) әкімшілік орталығы. Республикалық маңызы бар қала<ref name="АТУ">{{cite web |url = http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title = ОБ АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОМ УСТРОЙСТВЕ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН, Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года №16 |publisher = docs.cntd.ru |accessdate = 2019-12-05}}</ref>, құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде қалалық округ мәртебесі бар Дербент қаласының муниципалды құрылымды құрайды<ref>{{cite web |url = http://derbent.ru/regulatory/ |title = Документы |publisher = derbent.ru |accessdate = 2019-12-05}}</ref>. Мұнда алғашқы қоныстар ерте қола дәуірінде – [[Б. з. б. 4 мыңжылдық|б.з.б. 4 мыңжылдықтың]] аяғында пайда болған. Каспий қақпасы туралы алғаш рет айтылуы – Дербенттің ең көне атауы – б.з.б. VI ғасырға жатады: оны атақты ежелгі грек географы Милеттік Гекатей жазған. Қазіргі қала қаланы солтүстік пен оңтүстіктен қоршаған, аумағын қорғайтын және төбеде орналасқан цитадел ([[Нарынқала]]) мен одан теңізге шығатын теңіз бен Кавказ тауларының арасындағы тар (3 км) өткелді жапқан екі тас қабырғадан тұратын парсы бекінісі ретінде б.з. 438 жылы қаланған<ref name="Osn438">{{cite web |url = http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=603797 |title = Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия |deadlink = yes }}</ref><ref name="BSE">{{cite web |url = http://bse.sci-lib.com/article023722.html |title = Дербент |publisher = bse.sci-lib.com |accessdate = 2019-12-05}}</ref>. == Этимологиясы == Дербент {{lang-fa|'''دربند'''}} Дарбанд – «Жабық (байланған) қақпалар» деген, әртүрлі халықтар арасында алуан түрлі атаулармен белгілі болған. Ежелгі гректер мен римдіктер үшін Дербент Каспий немесе Албан қақпасы болды, осы атаумен қала III—VI ғасырлардағы парсы және сириялық деректерде белгілі. Семен Броневский былай деп жазды: «''Дербент қаласы алып жатқан бұл аралық бұрынғыларға '''pylae Caspiae''' немесе '''pylae Albaniae''' деген атаумен, яғни Каспий және Албан қақпалары деп белгілі болды''»<ref>{{cite web |author = |url = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004109407?page=342&rotate=0&theme=white |title = Семен Броневский. Кавказ туралы жалпы географиялық және тарихи мәліметтер. Екінші бөлім. Мәскеу. 1823. 330 б. |lang = ru |website = dlib.rsl.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>. Ертедегі атаулардың бірі '''Верой-пахр''' – «Грузин күзетшісі». ([[Орта парсы тілі|Орта парс]]. ''Wērōy-pahr'', [[Сирия тілі|сир]]. ''ܘܪܦܐܗܪܓ Wirōpahrg'', {{lang-hy|Իւրոյ Պարհակ Iwroy Parhak}} {{lang-el|Ἰβῆρες}}). Ертедегі армян деректерінде бұл қала ''Čor/Čoł'' деп аталған. Ерте ортағасырлық Күнгей Кавказ авторлары оны Шор (Жора) қақпасы, бекініс, Шога, Шол қаласы, ғұндар қақпасы, кейде теңіз қақпасы немесе Дарубанди (დარუბანდი), ал Византия авторлары оны Тзор, Тзур деп атаған. Кейінірек (шамасы, VI ғасырдан бастап) парсылар қаланы Дербент (дер – есік және бенд – бөгет, қала қақпасы), ал сириялықтар – Торай қақпасы, арабтар – Баб әл-абуаб (қақпаның қақпасы), Баб әл-хадид (темір қақпа) , грузиндер — Згвис Кари (теңіз қақпасы), моңғолдар — Кахулга (қақпа), түріктер — Демир қапы (темір қақпа), орыстар — Дербент деп атай бастады. Ежелгі тарихшылардың аңыздарына сәйкес, Албанус пен Кассы өзендерінің арасында жатқан Албана қаласын Дербенд деп; Бұйнақ пен Тарқы арасында ағып жатқан Албанус өзенін — Самур, Кассы өзенін — Манас ретінде қабылдауға болады. Дербент VIII ғасырдың басында арабтар жаулап алғаннан кейін Баб-әл-Абуаб (әл-Баб) деп аталды. Осы атаумен араб тарихи-географиялық әдебиетінде кездеседі. Бұл біраз уақытқа иран және түркі тілдес әдебиетте де кең тарады. Араб халифаты құлап, аймақта тәуелсіз мемлекеттер құрылғаннан кейін қала ескі жолмен Дербент деп атала бастады. == Географиясы == Дербент — Ресей Федерациясының ең оңтүстіктік қаласы. Ол [[Каспий теңізі]]нің батыс жағалауында, Суходол өзенінің бойында, [[Рубас (өзен)|Рубас]] өзенінің сағасының солтүстігінде орналасқан, мұнда Үлкен Кавказ таулары Каспий теңізіне жақын келіп, үш шақырымдық тар жолақты жазық қана қалдырады. Тұйықтай келе, қала Дербент немесе [[Үлкен Каспий өткелі|Каспий өткелі]] деп аталатын жолды құрады. Дербент пен Дербент өткелінің ежелгі дәуірдегі рөлі зор болды, ол [[Шығыс Еуропа]] мен [[Оңтүстік-Батыс Азия|Алдыңғы Азияны]] байланыстыратын әйгілі Каспий бағытының стратегиялық маңызды және топографиялық ыңғайлы жерлерінің бірінде орналасқан. === Климаты === Дербенттің климаты қоңыржайдан субтропиктік жартылай құрғаққа ауысады. Климатқа Каспий теңізі әсер етеді, осыған байланысты күз ұзақ және жылы, ал көктем кешігіп келеді. Қысы жұмсақ, қар жылына екі апта ғана жауады, ең суық ай әдетте ақпан айы. Жаз ұзақ және ыстық. Дербентте жылдық орташа температура оңтайлы: +13,2&nbsp;°C, ақпанның орташа айлық температурасы +2,6&nbsp;°C, шілдедегі орташа айлық температура +25,2&nbsp;°C (максимум +41&nbsp;°C). Жылы кезеңнің ұзақтығы 270 күн. Жауын-шашын жылына орта есеппен 400 мм шамасында; ең жаңбырлы ай – қазан. Орташа жылдық салыстырмалы ылғалдылық — 69,5%, желдің орташа жылдамдығы — 6,0 м/с. Тамыздағы судың орташа температурасы +25,6 °С, ең жоғары температурасы +31,0&nbsp;°C (шілдеде). {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Дербенттің | Дерекнама = pogodaiklimat.ru | Қаң_ор = 3.0 | Қаң_ор_ж-ш = 13 | Ақп_ор = 2.6 | Ақп_ор_ж-ш = 21 | Нау_ор = 5.6 | Нау_ор_ж-ш = 19 | Сәу_ор = 10.7 | Сәу_ор_ж-ш = 12 | Мам_ор = 16.7 | Мам_ор_ж-ш = 16 | Мау_ор = 21.4 | Мау_ор_ж-ш = 17 | Шіл_ор = 25.4 | Шіл_ор_ж-ш = 34 | Там_ор = 24.6 | Там_ор_ж-ш = 16 | Қыр_ор = 20.2 | Қыр_ор_ж-ш = 26 | Қаз_ор = 14.5 | Қаз_ор_ж-ш = 34 | Қар_ор = 9.0 | Қар_ор_ж-ш = 18 | Жел_ор = 5.3 | Жел_ор_ж-ш = 29 | Жыл_ор = 13.3 | Жыл_ор_ж-ш = 257 | Қаң_ор_мин = 0.8 | Қаң_ор_макс = 5.6 | Ақп_ор_мин = 0.3 | Ақп_ор_макс = 5.3 | Нау_ор_мин = 3.0 | Нау_ор_макс = 8.2 | Сәу_ор_мин = 7.4 | Сәу_ор_макс = 13.2 | Мам_ор_мин = 12.7 | Мам_ор_макс = 20.5 | Мау_ор_мин = 17.4 | Мау_ор_макс = 26.7 | Шіл_ор_мин = 19.5 | Шіл_ор_макс = 30.3 | Там_ор_мин = 20.6 | Там_ор_макс = 30.1 | Қыр_ор_мин = 17.4 | Қыр_ор_макс = 24.5 | Қаз_ор_мин = 11.6 | Қаз_ор_макс = 18.1 | Қар_ор_мин = 6.5 | Қар_ор_макс = 11.9 | Жел_ор_мин = 2.6 | Жел_ор_макс = 7.7 | Жыл_ор_мин = 10.3 | Жыл_ор_макс = 16.7 | Қаң_а_мин = -12.5 | Қаң_а_макс = 20.6 | Ақп_а_мин = -18.9 | Ақп_а_макс = 23.4 | Нау_а_мин = -7 | Нау_а_макс = 33 | Сәу_а_мин = 0.1 | Сәу_а_макс = 34.4 | Мам_а_мин = 4.2 | Мам_а_макс = 35.3 | Мау_а_мин = 11.0 | Мау_а_макс = 40.4 | Шіл_а_мин = 13.5 | Шіл_а_макс = 41 | Там_а_мин = 12.9 | Там_а_макс = 41.1 | Қыр_а_мин = 5.1 | Қыр_а_макс = 39.9 | Қаз_а_мин = 0.4 | Қаз_а_макс = 33.4 | Қар_а_мин = −3.5 | Қар_а_макс = 30 | Жел_а_мин = −12.1 | Жел_а_макс = 20.9 | Жыл_а_мин = -18.9 | Жыл_а_макс = 41.1 | Қаң_су = 5.1 | Ақп_су = 4.2 | Нау_су = 6.0 | Сәу_су = 11.7 | Мам_су = 16.3 | Мау_су = 24.2 | Шіл_су = 26.9 | Там_су = 27.6 | Қыр_су = 23.7 | Қаз_су = 18.2 | Қар_су = 12.3 | Жел_су = 7.7 | Жыл_су = 14.8 }} == Тарихы == [[Сурет:Крепость Нарын-Кала. Дербент.jpg||thumb|right|250px|[[Нарынқала|Нарынқала бекінісі]]]] [[Сурет:Аллея героев в Дербенте.jpg||thumb|right|250px|Әскери даңқ саябағындағы Батырлар саяжолы]] === Ежелгі заман === [[Сурет:Главный вход в цитадель Нарын-Кала.jpg|thumb|right|250px|Сасанилердің Дербенттегі солтүстіктен келген көшпелілерден қорғану үшін салынған бекінісі.]] «Каспий қақпасы» туралы алғаш рет [[Гекатей Милет]]те айтылған – б.з.б. VI ғасырда. Б.з.б. IV ғасыры бекініс туралы Харес Мителенский жазады (ол б.з.б. VIII—VII ғасырларда болған оқиғаларды сипаттаған). Каспий өткелінің маңыздылығы [[скифтер]]дің, [[сарматтар]]дың, [[аландар]]дың, [[ғұндар]]дың, [[хазарлар]]дың және т.б. ұмтылыстарына себеп болды. Ол күрделі тарихи оқиғаларды, шабуылдар мен жойылуларды, құлдырау мен өркендеу кезеңдерін басынан өткерді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның маңызды жер телімдерінің бірі осы жерден өтіп, Дербент Шығыс пен Батысты, Солтүстік пен Оңтүстікті байланыстыратын өркениет торабының рөлін атқарды. «Дербент асуы» туралы алғашқылардың бірі болып ежелгі грек тарихшысы [[Геродот]] б.з.б. V ғасырда деректер қалдырды. [[Селевки әулеті|Селевки империясы]] да қалаға үлкен қызығушылық танытты, оның алғашқы әскери жорығы б.з.б. 290-281 жылдары [[I Селевк]] тұсында болды. Б.з.б. 66-65 жж. [[Лутсий Литсиний Лукулл|Лукулл]] мен [[Гней Помпей Магнус|Помпейдің]] Кавказға әскери жорықтары жүргізілді, оның мақсаттарының бірі Дербентті басып алу болды. Ерте орта ғасырлардағы Кавказ үшін күресте [[Рим империясы|Рим]] мен [[Парфия патшалығы|Парфияның]] мұрагерлері [[Шығыс Рим империясы|Византия]] мен [[Сасани әулеті|Сасанилік Иран]] болды. Бірқатар авторлардың пікірінше, Диауна деген атпен [[Кавказ Албаниясы]]ның құрамында болған Дербент тарихындағы маңызды оқиға христиандықты қабылдау болды. Қала Албанияның солтүстік алдыңғы бекінісі қызметін атқарды. V ғасырдың екінші жартысында Албан патшасы [[II Ваше]] Дербент қаласын біраз уақыт Албанияның [[зороастризм]]ге қарсы күрестегі христиандықтың тірек бекінісіне айналдырды. V ғасырдан бастап қаланың белсенді дамуы басталды, сонымен қатар [[Оңтүстік-Батыс Азия|Алдыңғы Азияны]] көшпелілердің жаңа толқыны – түркі тайпалар [[ғұндар]] мен [[хазарлар]]дан қорғауға арналған ірі бекініс құрылысы басталды. Сонымен бірге, қаланы нығайтумен қатар, көшпелілерді бейбіт жолмен тежеу әрекеттері де тоқтаған жоқ. 449-451 жылдардағы Армениядағы иранға қарсы халық көтерілісін сипаттаған тарихшы [[Егише]] (V ғ.) Парсы қол астындағы Дербентті басып алғаннан кейін [[Вардан Мамиконян]] басқарған армян әскері, «Қақпа коменданты» Ваан мырзаға ...''ғұндар еліне және басқа да варвар елдеріне барып, олармен бейбіт келісім жасасып, бір мезгілде дұшпанға қарсы тұру үшін ғұндарға көмектесу тапсырылды''. 439-457 жылдары [[I Йездегерд]] фортификациялық ғимараттар салды; 479-529 жылдары I Хұсрау Ануширван шикі кірпіштен салынған ескі қабырғаларды тасты қалаумен ауыстырды. Бекініс біздің заманымызға дейін сақталған пішінді иелене бастады. Тау тізбегінің етегінде орналасқан бекіністен Каспий өткелін жауып, қала мен сауда жолын қорғауға арналған екі қабырға теңізге түсіп жатты. Дербенттің күш-қуаты мен байлығының артуы қуатты көршілерді өзіне тартты. 552 жылы хазарлар қалаға шабуыл жасады. Патриархтық тақты құтқару мақсатында Шола (Дербент) қаласынан Партау қаласына көшірілді. 626 жылы Батыс түріктері Дербент арқылы Күнгей Кавказға басып кірді. Дербентке жасалған шабуылды Мовсес Каганкатватси көркемдеп сипаттады: {{quotation|...Ғайшаһ [Агван мырзаларынан шыққан парсы әміршісі] ұлы Шора қаласын қорғаушылар мен ғажайып қабырғаларда тұрған әскерлердің не болғанын көрді, оны тұрғызуда парсы патшалары Кавказ тауы мен шығыстағы ұлы теңізінің арасына тұрғызылған ұлы ғимаратты салуға сәулетшілерді жинап, әртүрлі материалдарды іздеп елімізді қалжыратып жіберді... Шаштары жайылған әйелдер кейпінде оларға қарай ұмтылған ұсқынсыз, жексұрын, жалпақ жүзді, кірпіксіз тобырдан қорқынышты қауіпті көргенде, тұрғындарды бір діріл басып кетті; әсіресе, жаңбыр жаудырғандай оқ жауып, ұятынан тайған жыртқыш қасқырлар сияқты, мерген әрі мықты садақшылардың оларға қарай шапқылап, қала көшелері мен алаңдарында аяусыз қырқып жатқанын көзбен көргенде.Олардың көздері сұлуды да, сүйкімді де, жасты да, ерлер мен әйелдерді де аямады; тіпті түкке тұрғысыз, зиянсыз, жараланған және кәрілерді де тыныштықта қалдырмады; бауыздалған аналарды құшақтап жатқан ұлдарды көргенде олар аяныш білдірмеді, жүректері қысылмады; керісінше, емшектерінен қанын сүттей сауды. От жанып тұрған қамыстың ішіне енгендей, олар бір есіктен кіріп, екінші есіктен шығып, жыртқыш аңдар мен құстардың істерін сонда қалдырды.}} Ю.Д.Бруцкустың айтуынша, яһудилердің біраз бөлігі б.з. V ғасырдан бастап Персиядан Дербентке көшті. [[Хазарлар|Хазарстан]] билеушілері IX ғасырдың басында Шығыс Кавказ яһудилерінің (қазіргі [[таулы яһудилер]]) ықпалымен иудаизмді қабылдады деген болжам бар. Аңыз бойынша, бұл үш дін өкілдері арасындағы дау-дамай кезінде болды, бұған қосы яһуди уағызшысы бірден Хазар сарайында болды, ал христиандар мен мұсылмандардың уәкілдері шақыру бойынша келді. === Араб шапқыншылығы === {{main|Арминия әмірлігі}} [[Сурет:Emirate of Armenia 750-885.png|thumb|right|250px|I Арминия (Арран) құрамындағы Дербент. Араб халифатындағы Арминия әмірлігі, 750-885 жж.]] [[Сурет:Derbent wall.jpg|thumb|right|250px|Дербенттің қала қабырғасынан көрінісі]] [[Сурет:Домик Петра І в Дербенте.jpg|thumb|right|250px|[[Парсы жорығы (1722—1723)|Парсы жорығы]] кезінде I Петр патша тұрған үй]] Қала дамуының жаңа кезеңі VII ғасырдағы арабтардың шапқыншылығымен байланысты. 642/643 жылы Дербент қақпасының алдында алғашқы араб жасақтары пайда болған кезде Сасанилердің қала билеушісі Шахрбараз (Шахрияр) болды. Осы уақыттан бастап қала халқын исламдандырудың белсенді үдерісі басталды. Осы кезде көне Жұма мешіті салынды. Дербент [[Арран (Күнгей Кавказ)|Арранның]] қалған бөлігімен бірге [[Арминия әмірлігі|біртұтас губернатордың]] қол астында Армениямен біріктірілді. Албанияның бұрынғы ирандық марзыпандықтың аумағы армяндық [[Сүнік]] және [[Тбилиси|Тифлис]] аймақтарымен бірге наменгерлік аймақтарының бірі – Арминияның құрамына кірді. === Дербент әмірлігінің астанасы === Халифаттың ыдырауы кезінде Дербент тұрғындары 869 жылы Хашемидтер әулетінің негізін қалаушы Хашим ибн Сурақты өздерінің әмірі деп жариялады. Оның ұлы I Мұхаммед тұсында 901 жылы патша К-са ибн Бұлжан бастаған хазарлар Дербентке шабуыл жасады, бірақ тойтарыс берілді. 969 жылы әмір Ахмат цитадель тұрғызып, сонда бекінді. [[Жұма мешіті (Дербент)|Жұма мешіті]] – ең көне ғибадатхана, кейін оны арабтар жаулап алғаннан кейін мешітке айналдырылған, оған кіреберісі куә. Мешіттің кіреберісі әрқашан солтүстік жақта болғанымен, кіреберіс оңтүстік жақта. === Селжүктерден Сефевидтерге дейін === XI ғасырда [[Селжүктер|селжүк түріктері]] Алдыңғы Азияға басып кіріп, Қосөзенді, Сирияны және Иранның басым бөлігін қамтитын держава құрды. 1067 жылы Алып Арслан сұлтанның хажибы Сау Тегін бастаған селжүктердің алғашқы жасағы Дербентке кірді. 1075 жылы қала ақыры селжүктердің билігіне өтті. XII жылы қайтадан Дербентте салыстырмалы түрде қысқа мерзімде - 1239 жылға дейін өмір сүрген дербес патшалық құрылды. 1395 жылы Дербент өткелі арқылы [[Әмір Темір|Темірлан]] [[Терек өзені|Терек]] алқабына кіріп, жағалауында Алтын Орда әскерлерін [[Терек өзені бойындағы шайқас|талқандады]]. Сол жылы Дербент өткелін қорғауды тапсырып, [[I Ибраһим (ширваншаһ)|I Ибраһим]] ширваншаһқа Дербентті берді. Шамамен 1469 жылы қалаға [[Афанасий Никитин]] келді, ол бұл туралы өзінің «[[Үш теңізге саяхат]]» атты саяхат жазбасында атап өтті. 1541-1542 жылдар аралығында Дербент [[Самур аңғары]]ндағы өзара соғыстарға қатысты. 1538 жылдан бері [[Ширван]] бейлербектерінің ордасына айналған ширваншаһтардың астанасы – [[Шамахы]]ның көмегімен өзінің маңыздылығын сақтап қалуға дағдыланған [[Ахты|Ахты халқы]] Дербент билеушісі бейлербек Алхас мырза Сефеви тұлғасындағы жаңа үкіметке бет бұрды. Алхас мырза Иранның мүддесі үшін әрекет ете, сүнниттік аумақта бекінуді көздеп, [[Рутул]]ға шабуылды ұйымдастырды. Нәтижесінде Құмухпен одақтас болған Рутулды 1541-1542 жылдары қызылбаш-ахтын әскері өртеп жіберді. Алхас мырза Иран билігінің Солтүстік-Шығыс Кавказдағы өкілі, орталығы Дербент қаласы болған Сефевилік уездің билеушісі болды. XVI ғасырдан бастап Дербент бүкіл Ширван сияқты Сефевилер мемлекетінің құрамында болды. [[Осман-парсы соғысы (1578-1590)|1578-1590 жылдардағы түрік-парсы соғысының]] нәтижесінде Сефевилердің билігі аз уақытқа жоғалды. Кезекті [[Осман-парсы соғысы (1603-1618)|1603-1618 жылдардағы түрік-парсы соғысы]] кезінде қаланы қайтарып алған Сефевилер Дербенттегі билігін қалпына келтірді. === Ресей мен Парсы арасында === 1668 жылы наурызда Еділ мен Жайық өзендері мен Каспий теңізіне жорық кезінде Дербентті дон казактарының атаманы Степан Разин шабуыл жасады. Дәл осы Дербенттің алынуы Каспий теңізіндегі парсы флотын өртеумен аяқталған Разиннің парсы жорықтарының басталуы болды. XVIII ғасырдың басында парсы және түрік-османдықтардың Каспий маңы аймақтарын жаулап алу қаупі төнген кезде [[І Петр|I Петр]] белгілі парсы (Каспий) жорығын бастады. 1722 жылы 5 тамызда генерал-адмирал Апраксиннің қолбасшылығымен орыс әскері Дербентке қарай жылжыды, ал 15 тамызда капитан [[Карл Верден|Верденнің]] қолбасшылығында артиллерия мен азық-түлікпен қалаға көлік флотилиясы (21 кеме) келді. 23 тамызда орыс әскері қаланы басып алды. Жергілікті наиб имам Құлыбек бастаған жергілікті тұрғындар мен мұсылман дінбасылары Ресей императорын салтанатты түрде қарсы алып, оған қала қақпасының екі күміс кілтін және қала тарихынан сыр шертетін «[[Дербентнама]]» кітабын сыйға тартты. І Петр оның тарихи ескерткіштеріне ерекше көңіл бөлді. Оның қасында болған ғалымдар мен мамандар: [[Дмитрий Константинович Кантемир|Д.К. Кантемир]], [[Иоганн Густав Гербер|И.Г. Гербер]], [[Леонтий Яковлевич Соймонов|Л.Я. Соймоновтар]] тарихи ескерткіштерге алғашқы сипаттама беріп, Дербентті зерттеудің негізін қалады. Қаланы қорғау және көркейту шаралары жүргізілді, сызба бойынша айлақ салуға бұйрық берілді, азық-түлік қоймалары, шағын ауруханалары, орыс көпестерінің сауда орындары ашылды. І Петр Дербент тұрғындарына Ресейдің ішінде еркін сауда жасау құқығын берді, ол мұнда жүзім, шарап, жібек шаруашылығын дамытуды жоспарлады. Бірақ дауыл басталып, 30 жүк кемесін шайпап жіберді. Азық-түлік жетіспеді, көтерілістердің астында қалған Ширван мен Мүшкір жерінде нан алу мүмкін болмады. Эпизоотия басталды – бір түнде 1700 жылқы өлді. Нәтижесінде әскери кеңес оңтүстікке қарай ілгерілеуді тоқтату туралы шешім қабылдады, ал I Петр қалада шағын гарнизон қалдырып, кері бұрылды. 12 қыркүйекте Ресей Персиямен бейбіт келісім жасады, оған сәйкес Ресей Дербент қаласын оған іргелес облыстармен бірге қабылдады. І Петрдің қоныстандыру саясатының арқасында 1723 жылы қалада ірі армян және грузин «қоныстары» құрылды. 1735 жылы [[Гәнжә келісімі]] бойынша Дербент қайтадан Иранға өтіп кетті, содан кейін [[Нәдір шаһтың бірінші Дағыстан жорығы|Нәдір шаһтың Дағыстан жорықтары]] басталды. Дербент иран әскерлерінің Дағыстанды жаулап алуда алдыңғы шепке айналды. 1741 жылы шаһ [[Нәдір шаһтың үшінші Дағыстан жорығы|Дағыстанға үшінші жорығын]] бастады, оның барысында ол [[Андалал шайқасы|жеңіліске ұшырады]]. 1747 жылы [[үсмей]] [[Ахмет хан Қайтақ|Ахмет хан]] Дербентті Иран гарнизонынан тазартты. Сол 1747 жылы Нәдір шаһ қайтыс болды. XVIII ғасыр – XIX ғасырдың басында Солтүстік-Шығыс Кавказдағы ең ірі құл базарларының бірі Дербентте орналасқан еді. 1758 жылы — Фет Әли ханның (Құба ханы Құсайын Әли ханның ұлы) билігі басталды. Әкесі көзі тірісінде-ақ 1757 жылы Салән аймағын Құба хандығына қосып алды. 1759 жылы Фатали хан Мұртазәли шамхалмен, Әмір Хамза үсмеймен және Табасаран қазысымен одақтаса отырып, халықтың, әсіресе бектердің ықыласына бөленбеген Магомед Гасан хан билеген Дербентті иемденуге шешім қабылдады. Фатали хан бектермен жасырын келіссөздер жүргізіп, оларға сый-сияпат жасап, өзіне айтарлықтай қолдаушылар жинады. Дербент феодалдары Дербенттің маңызын жақсы түсінді, олар Дербент хандығының ішіндегі жағдайды, дербент халқының Құба билеушісімен қарым-қатынасын жақсы білді. Ал Дербентті Фатали ханның басып алуы олардың саяси есептеріне кірмеді, өйткені Дербентті алу Құба хандығының күшеюіне алып келер еді. Фатали хан Дербентті қоршауды алдын ала белгіленген уақытта бастады. Осы кезде ағайынды Мұхаммед Құсайын мен Тарық бектің билігіне наразы Дербент тұрғындары көтеріліске шықты. Одақтас әскерлерге Дербент қақпасын ашқан қала халқы көмектесті. Қолөнершілер мен ұсақ саудагерлер қаланың берілуінде шешуші рөл атқарды. Дербентті басып алған құбалық Фатали хан өз одақтастарына шаруалар тұратын ауылдарды және Дербент қаласындағы сауда баждарынан түсетін табыстарды берді. Дербентті қосып алғаннан кейін Құба хандығының аймақтың саяси өміріндегі маңызы бұрынғыдан да арта түсті. 1795 жылдың көктемінде [[Қажарлар әулеті|Қажарлар]] әулетінің негізін қалаушы [[Аға Мұхаммед Шаһ Қажар|Аға Мұхаммед]] бастаған парсы әскерлері [[Картли-Кахетия|Кахетияға]] басып кіріп, 12 қыркүйекте [[Тбилиси]]ді басып алып, тонады. [[Георгий шарты|1783 жылғы Георгий шарты]] бойынша өз міндеттемелерін орындаған Ресей үкіметі [[Қызлар]]дан [[Дағыстан]] арқылы Персияға Каспий корпусын (шамамен 13 мың адам) жіберді. 1796 жылы 2 мамырда бас қолбасшы, генерал-лейтенант граф [[Валериан Александрович Зубов]] Дербентке жақындап, [[Дербентке шабуылдау|қалаға шабуыл]] жасай бастады. 10 мамырда бекініс қабырғасына ақ ту лақтырылды, содан кейін орыс лагеріне [[Шейхәли хан]] да келді. Сол күні генерал-майор Савельев Дербент бекінісінің коменданты болып тағайындалып, 13 мамырда бас қолбасшы граф Зубов қалаға салтанатты түрде кірді. Шейхәли хан қашып кеткенше орыс лагерінде құрметті тұтқын болып қала берді. Зубов Дербентте тыныштық орнатып, хандық билікті ханның ағасы Қасымға берді. [[Павел I|I Павелдің]] Ресей тағына отыруымен және сыртқы саясат бағытының өзгеруімен сол жылдың желтоқсанында Күнгей Кавказдан орыс әскерлері шығарылып, барлық жаулап алынған аймақтар қайтарылды. 1799 жылы Құба ханы [[Фатали хан]]ның кенже ұлы Хасан Дербент ханы болып жарияланды. Күшті әскер жинап, Шейхәли хан Дербентке беттеді, бірақ қаланың он екі күндік қоршауы оған табыс әкелмей, Хасан ханмен бітімге келіп, Дербентке құқығын мойындауға мәжбүр болды. 1802 жылы Дербент ханы қайтыс болғаннан кейін Шейхәли хан Дербент иелігін [[Құба хандығы]]на қосып алды. === Ресей империясының құрамында === 1813 жылы Гүлістан бітім шартына сәйкес Ресей империясының құрамына қосылды, 1846 жылдан бастап – губерниялық қала, Дағыстан облысының құрамында болды. 1840 жылдардан бастап ол, атап айтқанда, риян өсірудің дамуымен байланысты қарқынды экономикалық өрлеуді бастан өткерді (риян өсіру - арзан бояғыш алынатын өсімдік). Жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі риян өсіру және бау-бақша болды. Жалпы, Дербент маңында, қаланың оңтүстігінде 1865 жылына қарай 1500-ге дейін бау-бақша болған. Оларда — жүзім, шабдалы, өрік, қара өрік, алмұрт және басқа да дақылдар өсірілді. Армяндар жүзімнен шарап пен арақ жасады. Кейбір тұрғындар запырангүл, бау-бақша өсімдіктерін өсірді, сонымен қатар егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысты. Яһудилер темекі өсірумен айналысты. 1898 жылы Дербент арқылы Порт-Петровск (Махачқаланың бұрынғы атауы) — Баку темір жолы өтті. === КСРО құрамында === 1921 жылы Дағыстан АКСР-інің құрамына енді. 1953 жылы Дербент округінің әкімшілік орталығы болды. ==== Ұлы Отан соғысы ==== Дербенттен майданға көптеген еріктілер аттанды, олардың 9-ы Кеңес Одағының Батыры атағын алды. == Хронологиясы == [[Сурет:Derbent fort.jpg|thumb|right|250px|1830 жылғы Дербент картасы.]] [[Сурет:Dagestan museum.jpg|thumb|right|250px|Дербент тарихи-сәулет мұражайы]] [[Сурет:Derbent city. Dagestan.jpg|thumb|right|250px|{{center|Дербент}}]] * Шамамен б.з.б. V-IV ғасырлардан бастап Дербенттің орнында [[Масқұттар|масқұт]] (массагет) тайпаларының көшпелі тұрағы болған. * Шамамен б.з.б. II ғасыры тұрақ орнында ежелгі және ортағасырлық деректерде [[Шола (қала)|Шола]] деген атпен белгілі қала салынды. * Б.з.б. I ғасырдың аяғынан бастап Шола — тарихи деректерде жиі [[Масқұт (тарихи аймақ)|Масқұт патшалығы]] деп аталатын масқұттардың (массагеттер) тайпалық одағының астанасы болды. * Б.з. I ғасырдан бастап бүкіл Масқұт патшалығы сияқты Шола да [[Кавказ Албаниясы]]ның патшаларына вассальдық тәуелділікте болды. * Б.з. VI ғасырда Сасани шаһы [[I Кауад|Кауад]] масқұттарды Сасанилер билігіне бағындырып, Шоланы қайта құру мен нығайтуды бастады. * Б.з. VI ғасырда Сасани шаһы [[I Хұсрау Ануширван|Хұсрау Ануширван]] Шола бекінісін толығымен қалпына келтіріп, оның атауын Дербент деп өзгертті. Бекініс [[Еуропа]] мен [[Оңтүстік-Батыс Азия|Алдыңғы Азия]] арасындағы жолда орналасқан Кавказ таулары мен Каспий теңізі арасындағы өткелді қорғады, бұл атауда көрсетілген: ирандық «Дербенд» «жол торабы» дегенді білдіреді. * Кавказ Албаниясының Ұлы хәкімі [[Жауаншир]] тұсында, бүкіл Масқұт аймағы сияқты Дербент те Сасанилік Иранның бір бөлігі ретінде Кавказ Албаниясына қосылды. * 630 жылдары Дербентті [[хазарлар]] басып алды. * 643 жылы Дербентті қоршаумен қазіргі [[Арабтардың Дағыстанға шапқыншылығы|Дағыстан аумағына арабтардың шапқыншылығы]] басталды. Ортағасырлық араб деректері мен жергілікті «[[Дербентнама]]» тарихи шежіресі бойынша арабтардың Дербентке жасаған алғашқы жорығы [[Салман ибн Рәбиа|Салман ибн Рәбиа әл-Бахили]] бастаған жорық болды. Бір аңыз бойынша, араб жаулап алушылары мен қала қорғаушылары арасындағы алты күнге созылған шайқастың нәтижесінде [[Қырықлар]] зиратында қаза тапқан 40 араб жерленген. * 730-жылдар — хазарлардың иудаизмді қабылдау үдерісіне Дербент [[Таулы яһудилер|яһудилердің]] қатысуы. * 730-жылдары. [[Араб-хазар соғыстары]]. Хазар қағаны Дербент маңындағы [[Дәруақ]] түбіндегі шайқаста жараланды. Стратегиялық бекініске бақылау ақыры хазарлардан арабтарға өтті. Қалаға араб гарнизоны орналастырылып, [[Жұма мешіті (Дербент)|Жұма мешіті]] салынды. * VIII ғасырда Дербент халиф өкілінің резиденциясы орналасқан, Кавказдың ірі әскери-саяси орталығы болды. X ғасырда халифаттың ыдырауымен Дербент тәуелсіз әмірліктің орталығына айналды. * IX ғасырдан бастап Дербент [[Ширваншаһтар мемлекеті]]нің ықпалында болды. * 1071 жылы қаланы [[селжүктер]] басып алды. * XII ғасырдан бастап Дербент [[Елдеңіздер|Елдеңіздер мемлекетіне]] вассалдық тәуелділікте болған Ширваншаһтар мемлекетінің құрамында болды. * XIII ғасырда бүкіл Ширваншаһтар мемлекеті сияқты Дербентті де моңғолдар жаулап алды. * XVI ғасыры – XVIII ғасырдың басында Дербент [[Сефевилер мемлекеті]]нің құрамында болды. * 1722 жылы 23 тамыздан 6 қыркүйекке дейін – Дербенттің Ресей империясына қосылуы (Петр I). * 1743 жылдан бастап Сефевилер және Афшарлар мемлекеттерінің Дербент хандығының орталығы, [[Нәдір шаһ Афшар|Нәдір шаһтың]] резиденциясы болды. * XVIII ғасырда Нәдір шаһтың қайтыс болуымен Дербент хандығы өз тәуелсіздігін жариялады. * XVIII ғасырда Дербентті хандықпен бірге [[Фатали хан|Құба ханы Фатали]] [[Құба хандығы]]на қосып алды. * 1796 жылы Дербентті орыс әскерлері басып алды. * 1806 жылы [[Тарқы шамқалдығы|Тарқы шамқалы]] [[II Мақты]] Дербент ханы болды. * 1813 жылы Ресей империясының құрамына қосылды. * 1837 жылы Дағыстанда бірінші орыс оқу орны – Дербент уездік мектебі ашылды. * 1840 жылдан бастап Дербент — уездік қала, ал 1846 жылдан бастап — посадтық қала болды. * 1840-жылдардың аяғында мұсылман мектебі ашылып, 1855 жылы [[Бұйнақ|Темірхан Шораға]] ауыстырылды. * 1840-жылдардан бастап, атап айтқанда, арзан бояғыш алынатын өсімдік — [[риян]]ды өсірумен байланысты жылдам экономикалық өрлеуді бастан кешірді. XIX ғасырда сондай-ақ [[Бақ өсіру|бау-бақша]], [[Жүзім шаруашылығы|жүзім]] және [[балық шаруашылығы]] да дамыды. * 1898 жылы Дербент арқылы Порт-Петровск (қазіргі [[Махачқала]]) — [[Баку]] темір жолы өткізілді. * ХХ ғасырдың 70-жылдарынан бастап – Дербент яһудилердің [[Израиль|Израилге]] [[Алиа|қайта оралуы]]. Бұл жағдай қаланың әлеуметтік, мәдени және экономикалық келбетіне кері әсерін тигізуде. * 2015 жылғы 19 қыркүйек — Дербент қаласының 2000 жылдығын мерекелеу («қала» мәртебесі берілген күн). == Тұрғындары == {| class="wikitable" |- ! 1856 !!1886 !!1897 !!1926 !!1931 !!1939 !!1959 !!1962 !!1967 !!1970 !!1973 |- |13 900 |↗15 300 |↘14 600 |↗23 100 |↗27 500 |↗34 100 |↗47 318 |↗52 000 |↗59 000 |↘57 192 |↗61 000 |- ! 1976 !!1979 !!1982 !!1986 !!1987 !!1989 !!1992 !!1996 !!1998 !!2000 !!2001 |- |↗64 000 |↗69 575 |↗75 000 |↗81 000 |↗83 000 |↘78 371 |↗82 000 |↗90 000 |↗91 100 |↗93 100 |↗94 200 |- ! 2002 !!2003 !!2004 !!2005 !!2006 !!2007 !!2008 !!2009 !!2010 !!2011 !!2012 |- |↗101 031 |↘101 000 |↗103 100 |↗104 800 |↗106 300 |↗107 700 |↗109 000 |↗110 659 |↗119 200 |↗120 000 |↘119 476 |- ! 2013 !!2014 !!2015 !!2016 !!2017 !!2018 !!2019 !!2020 !!2021 |- |↗119 813 |↗120 470 |↗121 251 |↗122 354 |↗123 162 |↗123 720 |↗124 677 |↗125 832 |↗126 606 |} 2021 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны бойынша қала Ресей Федерациясының 1116 қаласының ішінде 137 орында болды. [[Ресей Федерациясының Экономикалық даму министрлігі|Ресей Экономикалық даму министрлігінің]] болжамы бойынша Дербент қалалық округінің халқы: *2024—129,9 мың адам *2035—141,84 мың адам === Ұлттық құрамы === 1886 жылғы халық санағы бойынша<ref>{{cite web |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html |title = Дағыстан халқы |publisher = www.ethno-kavkaz.narod.ru |accessdate = 2020-02-26}}</ref>: {| class="standard" |- !Халық !Саны, <br> адам !Халықтың жалпы <br> санындағы үлесі, % |- |[[парсылар]] | align="right" | 8994 | align="right" | 58,9 % |- |[[таулы яһудилер]] | align="right" | 2568 | align="right" | 16,8 % |- |[[орыстар]] | align="right" | 1561 | align="right" | 10,2 % |- | татарлар^* | align="right" | 1169 | align="right" | 7,7 % |- |басқалары | align="right" | 973 | align="right" | 6,4 % |- |Барлығы | align="right" | 15 265 | align="right" | 100,0 % |} 1897 жылғы халық санағы бойынша<ref>{{cite web |url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=364 |title = 1897 ж. Ресей империясы халқының бірінші жалпы санағы. Еуропалық Ресей губернияларынан басқа Ресей империясының уездері мен ана тілі бойынша халықтың үлестіру. |publisher = www.demoscope.ru |accessdate = 2022-01-18}}</ref>: {| class="standard" |- !Халық !Саны, <br> адам !Халықтың жалпы <br> санындағы үлесі, % |- | татарлар^* | align="right" | 9767 | align="right" | 66,7 % |- |[[таулы яһудилер]] | align="right" | 2181 | align="right" | 14,9 % |- |[[орыстар]] | align="right" | 1092 | align="right" | 7,45 % |- |[[армяндар]] | align="right" | 621 | align="right" | 4,2 % |- |[[аварлар]] | align="right" | 278 | align="right" | 1,9 % |- |басқалары | align="right" | 710 | align="right" | 4,85 % |- |Барлығы | align="right" | 14649 | align="right" | 100,0 % |} ^* — <small>Төңкеріске дейін «татарлар» термині [[әзербайжандар]]ды да, [[құмықтар]]ды да білдірді.</small> 1939 жылғы халық санағы бойынша<ref>{{cite web |url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=2153 |title = 1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РКФСР-дің аудандары, қалалары және ірі ауылдары халқының ұлттық құрамы |publisher = www.demoscope.ru |accessdate = 2022-01-18}}</ref>: {| class="standard" |- !Халық !Саны, <br> адам !Халықтың жалпы <br> санындағы үлесі, % |- |[[орыстар]] | align="right" | 11 211 | align="right" | 32,9 % |- |[[әзербайжандар]] | align="right" | 8 734 | align="right" | 25,6 % |- |[[Еврейлер|яһудилер]] | align="right" | 7 604 | align="right" | 22,3 % |- |[[лезгиндер]] | align="right" | 1 678 | align="right" | 4,9 % |- |[[армяндар]] | align="right" | 889 | align="right" | 2,6 % |- |[[украиндар]] | align="right" | 784 | align="right" | 2,3 % |- |[[даргиндер]] | align="right" | 769 | align="right" | 2,3 % |- |басқалары | align="right" | 2383 | align="right" | 7,0 % |- |Барлығы | align="right" | 34 052 | align="right" | 100,0 % |} 2010 жылғы халық санағы бойынша<ref name="Даг2010">{{cite web |url = http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title = ДАҒЫСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАЛАЛЫҚ АУДАНДЫҚ ЖӘНЕ МУНИЦИПАЛДЫ ОБЛЫСТАРДА ОРЫС ТІЛІН БІЛУІ ЖӘНЕ ҰЛТЫ БОЙЫНША ХАЛЫҚ |publisher = http://dagstat.gks.ru/ |accessdate = 2013-12-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archivedate = 2017-10-11 |deadlink = yes}}</ref>: {| class="standard" |- !Халық !Саны, <br> адам !Халықтың жалпы <br> санындағы үлесі, % |- |[[лезгиндер]] | align="right" | 40 188 | align="right" | 33,7 % |- |[[әзербайжандар]] | align="right" | 38 523 | align="right" | 32,3 % |- |[[табасарандар]] | align="right" | 18 839 | align="right" | 15,8 % |- |[[даргиндер]] | align="right" | 5339 | align="right" | 4,6 % |- |[[орыстар]] | align="right" | 4450 | align="right" | 3,7 % |- |[[агулдер]] | align="right" | 3775 | align="right" | 3,2 % |- |[[таулы яһудилер]] | align="right" | 1345 | align="right" | 1,1 % |- |басқалары | align="right" | 6741 | align="right" | 5,6 % |- |Барлығы | align="right" | 119 200 | align="right" | 100,0 % |} 1860-1870 жж. Дербент халқына [[таулы яһудилер]] мен [[орыстар]] қосылды, бірақ [[әзербайжандар]] сан жағынан басым бола берді<ref>{{мақала | авторы = Волкова Н. Г.| тақырыбы = Кеңес өкіметі жылдарындағы Солтүстік Кавказ қала халқының ұлттық құрамының өзгеруі|шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = Советская этнография| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 1965| томы = | нөмірі = 2| беттері =44| isbn = | issn =}}{{oq|ru|Национальный состав Дербента, в отличие от указанных городов, определялся в большей степени этнической принадлежностью окружающего населения Кавказа; значительную часть его жителей составляли азербайджанцы. К 60-70-м годам XIX в. население Дербента пополнилось горскими евреями и русскими, хотя по-прежнему численно преобладали азербайджанцы (9,6 тыс. чел.).}}</ref>. Кавказдың елді мекендері мен тайпаларын сипаттауға арналған материалдар жинағында (1891 ж. 11-шығарылым) қаладағы татарлардың жалпы халықтың 2/3 бөлігінен сәл ғана аз — 9490 адам екені көрсетілген. Қалған халықты яһудилер (2003 адам), орыстар (1745 адам), армяндар (947 адам) және басқа ұлт өкілдері (133 адам) құрады<ref>{{cite web |url = http://kavkaz.sfedu.ru/sites/default/files/Сборник%20материалов%20для%20описания%20местностей%20и%20племен%20Кавказа%20Выпуск%2011%201891.pdf |title = Кавказдың елді мекендері мен тайпаларын сипаттауға арналған материалдар жинағы. 11-шығарылым 1891 ж. — 162 бет|author = |website = |date = |publisher = }}</ref>. 1897 жылғы халық санағы бойынша қалада 14649 адам, оның ішінде 9767 адам татар ([[Әзербайжан тілі|әзірбайжан]]), яһуди – 2181 адам, орыс (соның ішінде [[Украин тілі|малорус]] және [[Беларус тілі|белорус]] тілдері) – 1092 адам ана тілі ретінде көрсетті<ref>{{cite web |author = |url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=364 |title = 1897 жылы Ресей империясының халықтарының алғашқы жалпы халық санағы Дербент қаласы |lang = ru |website = demoscope.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>. Шамамен сол уақытта Дербентте лезгиндердің азғантай саны байқалды. 20 ғасырдың басындағы Ислам энциклопедиясының деректері бойынша қала халқының этно-діни құрамы мынадай: 57% мұсылмандар, 18% орыстар, 16% яһудилер және 7% армяндар болды<ref name="ЭнцИс2">Ислам энциклопедиясы II том 206 б., мақала: «Derbend». E.J. Brill 1991</ref>. Соңғы санақ мәліметтері бойынша Дербент қаласында басым көпшілігін [[Нах-дағыстан тілдері|нах-дағыстан отбасының]] [[Лезгин тілі|лезгин тіліндегі тармағының]] халықтары — 53,5% құрайды. Дербент — Ресейдегі ең ірі шиит диаспорасының мекені. === Яһуди қауымы === Яһудилер Дербентке ежелгі уақытта [[Бірінші храм|Иерусалимдегі Бірінші храм]] қирағаннан кейін қоныстана бастады. Хазар билігі кезінде олар қаланың маңызды элементін құрады. Дербент яһудилерінің негізгі кәсібі жүзім шаруашылығы мен шарап жасау, XIX ғасырдың аяғында құлдыраған риян өсіру және XX ғасырдың басынан балық шаруашылығы болды. Азамат соғысы кезінде таудағы ауылдардан көптеген яһудилер соғыс апатынан қашып Дербентке қоныстанды. Дербентте 1926 жылы 6745 яһуди, 1939 жылы — 8100, 1959 жылы — 12700, 1970 жылы — 14600, 1979 жылы — 12900, 1989 жылы — 12700 яһуди тұрды. 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін яһудилердің көпшілігі қаладан қоныс аударды және 2002 жылы қалада 2000 яһуди тұрды. 2018 жылдың 12 шілдесінде яһуди зиратының аумағында «Мәңгілік полк» мемориалының салтанатты ашылуы өтті. Ескерткіш тақтада шайқаста қаза тапқан, жарақаттан қаза болған және хабарсыз кеткен 1732 яһуди жауынгерінің тегі мен аты-жөні қашалған. Бұл тізім толық емес. Соғысқа қатысушылардың майдандық тағдырларын нақтылау бойынша іздестіру жұмыстары жалғасуда, нәтижесінде ескерткіш тақталарға жаңа есімдер қосылатын болады. == Жергілікті үкімет == ;Қалалық округ әкімшілігінің басшысы * Пирмагомедов Рустамбек Седретдинович ;Депутаттар жиналысының (жергілікті үкімет) төрағасы * Рагимов Мавсум Гилалович == Өнеркәсіп == * Дербент коньяк комбинаты. Кәсіпорын сонау 1902 жылы зауыт ретінде салынып, кейін (1960 жылы) комбинатқа айналды. Түрлі үлгілерлердің коньяктарын шығарады. * Дербент шымырлайтын шарап зауыты. 1977 жылы ашылған. Зауыт кәдесыйларда, тіпті мөлдір таза шыны бөтелкелерде шампан шығаратын Ресейдегі жалғыз зауыт. * Дербент консерві комбинаты. 1930 жылы салынған. * Дербент ет комбинаты. Қасапхана қоймасында негізделген. * Дербент сүт комбинаты. Жұмысын 1937 жылы бастады. * Дербент нан зауыты. 1936 жылдан бастап жұмыс істейді. * «Электросигнал» зауыты. 1959 жылдан бері жұмыс істейді. * Дербент құрылыс комбинаты 1951 жылы салынған. Панелді үйлерді құрастырумен айналысады. Кәсіпорынның жағдайы жақсы және қалада тұтас бір шағын ауданды салып үлгерді. * «Вольна» ғылыми-зерттеу институты. Ғылыми-зерттеу институты азаматтық авиация әуе кемелеріне арналған ішкі байланыстың әуе аппараттарын жасау және шығарумен айналысады. * «Дербент шарап жасау компаниясы» ЖШҚ — 2018 жылы жайланған және шымырлайтын шараптар шығаруды бастаған заманауи жас кәсіпорын. === Таратылған кәсіпорындар === * Крап фабрикасы. 1863-1876 жылдары жұмыс істеді. Зауыт рияны (құрамында бояуы бар өсімдік) краппқа (бояғыш) өңдейтін. 1873 жылы жасанды бояу ойлап табылғаннан кейін жабылды. * Жаңғақ ұсақтатқыш зауыты. 1932 жылы салынған. Зауыт Орталық Ресейдегі азық-түлік кәсіпорындарына жеткізілген грек жаңғағының дәндерін тазалаумен айналысты. 1936 жылы Дербент консерві зауытының құрамына кірді. 50-ші жылдары шырын өндіру үшін қайта бейінделді. == Көлік == * Солтүстік Кавказ темір жолындағы вокзал. Бағыттары: ** Қашықтағы *** Дербент — [[Мәскеу]] *** Дербент — [[Санкт-Петербург]] *** Дербент — [[Астрахан]] — Волгоград *** Дербент — [[Баку]] *** Дербент — [[Түмен]] ** Қала маңы *** Дербент — [[Махачқала]] *** Дербент — [[Хасажұрт]] * Теміржол станциялары: ** [[Дербент (станция)|Дербент]] * «Солтүстік» және «Оңтүстік» автовокзалдары * Такси * Бағдарлық таксилер. 14 бағытта. * Автобустар. 1 бағытта. == Денсаулық сақтау == * Орталық қалалық аурухана * Орталық аудандық емхана * Балалар емханасы * Ауданаралық диагностикалық орталық<ref>{{cite web |url = http://derbentmdc.ru/ |title = ДР МБМ Дербент ауданаралық диагностикалық орталығы |accessdate = 2014-10-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141006122251/http://derbentmdc.ru/ |archivedate = 2014-10-06 |deadlink = yes }}</ref> * Ауданаралық туберкулезге қарсы диспансер * №149 мемлекеттік дәріхана == Кинотеатрлар == 1917 жылға дейін қалада 3 жеке кинотеатр болды: * «Мираж» (ғимарат 1924 жылы өртеніп кетті). * «Мулен» (қазір ғимарат №1 БЖСМ берілді). * жазғы «Электро-Скеттинг». *1935 жылы «Родина» («Кинородина») кинотеатры салынды. 2000 жылдан бері осында Мемлекеттік Әзірбайжан драма театры орналасады. * 1937 жылы Теміржолшылар клубы іске қосылды. Қазір мұнда балалар шығармашылық үйі орналасқан. * 1983 жылы «Юбилейный» кинотеатры салынды. 1997 жылы ғимарат Сүлеймен Стал атындағы Мемлекеттік лезгин музыкалық-драма театрына берілді. Жұмыс істеп тұрған кинотеатрлар: * Хаял-синема — 100 орынға арналған 3D кинотеатры. == Театр == Дербентте 3 мемлекеттік және 1 муниципалды театр бар. * Әзірбайжан мемлекеттік драма театры.<ref>[//www.azteatr.ru/index/nashi_istorija/0-5 ДР Әзірбайжан театры — Театр тарихы]</ref>. * [[С.Стал атындағы лезгин музыкалық-драма театры|Сүлеймен Стал атындағы Мемлекеттік лезгин музыкалық-драма театры]]<ref>{{cite web |url = http://лезгитеатр.рф/glavnay |title = Сүлеймен Стал атындағы Мемлекеттік лезгин музыкалық-драма театрының ресми сайты. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140723093420/http://xn--80affbihr0cpc.xn--p1ai/glavnay |archivedate = 2014-07-23 }}</ref>. * Табасаран мемлекеттік драма театры<ref>[http://tabasaranteatr.ru/ Табасаран драма театрының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014121819/http://tabasaranteatr.ru/ |date=2014-10-14 }}</ref>. * [[Таулы яһудилер театры]]. == Білім беру == [[Сурет:Школа № 15 в Дербенте.png|thumb|right|300px|{{center|№ 15 орта мектеп}}]] Қалада келесі оқу орындары жұмыс істейді: «Юждаг» институты, 3 КТУ, 3 колледж, 1 колледж филиалы, 26 мектеп, 28 балабақша. === Дербенттану === Қала мектептерінде «Дербенттану» пәні оқытылады. === Дербент ЖОО === * «Юждаг» институты — [[Махачқала]]дан тыс орналасқан [[Дағыстан]]дағы алғашқы тәуелсіз жоғарғы оқу орны. 1992 жылы [[Тарас Шевченко атындағы Киев ұлттық университеті|Киев мемлекеттік университетінің]] Дербент (кейін Солтүстік Кавказ) филиалы негізінде құрылған.<ref>{{cite web |url = http://www.yuzhdag.ru/index.php/ob-institute/istorija-instituta |title = Институт тарихы |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150916170716/http://www.yuzhdag.ru/index.php/ob-institute/istorija-instituta |archivedate = 2015-09-16 }}</ref>. * [[Әзірбайжан мемлекеттік экономика университеті]]нің (ӘМЭУ) Дербент филиалы. 1993 жылы құрылды<ref>{{cite web |author = |url = http://ageu-derbent.ru/sveden/common/ |title = Білім беру ұйымы туралы мәліметтер |lang = ru |website = ageu-derbent.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>. * Дағыстан білім және мәдениет академиясы (ДБМА). 1993 жылы құрылды<ref>{{cite web |author = |url = http://diik.3dn.ru/index/obshhie_svedenija/0-4 |title = РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ БІЛІМ МИНИСТРІ Д.ЛИВАНОВҚА АШЫҚ ХАТ |lang = ru |website = diik.3dn.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>. * Дербент гуманитарлық институты (ДГИ). 1993 жылы құрылды<ref>{{cite web |url = http://dgi-derbent.ru/ |title = ДГИ ресми сайты |accessdate = 2014-10-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141006220951/http://dgi-derbent.ru/ |archivedate = 2014-10-06 |deadlink = yes }}</ref>. * ДМУ филиалы. 1994 жылы құрылды<ref>[http://www.dgu-derbent.ru/ Дағыстан мемлекеттік университетінің Дербент қаласындағы филиалының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006101059/http://www.dgu-derbent.ru/ |date=2014-10-06 }}</ref>. * ДМПУ филиалы. 1996 жылы құрылды<ref>{{cite web |url = http://dgpu-df.edu.ru/index.php/abaut-filial/obshchee |title = ФИЛИАЛ ТУРАЛЫ |accessdate = 2014-10-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141006074603/http://dgpu-df.edu.ru/index.php/abaut-filial/obshchee |archivedate = 2014-10-06 |deadlink = yes }}</ref>. * ДМТУ филиалы. 1999 жылы құрылды<ref>{{cite web |author = |url = http://dstu.ru/index.php?id=346 |title = Дағыстан мемлекеттік техникалық университетінің Дербент қаласындағы филиалы |lang = ru |website = dstu.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>. * М.А. Шолохов атындағы ММГУ филиалы. 1998 жылдан бастап жұмыс істей бастады<ref>{{cite web |author = |url = http://mggu-sh.ru/filials/derb/ |title = М.А. Шолохов атындағы ММГУ Дербент филиалы |lang = ru |website = mggu-sh.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>. * МЭСИ филиалы. 1997 жылы құрылды<ref>{{cite web |url = http://derbent.mesi.ru/ |title = Филиал туралы. Жалпы сипаттамасы |archiveurl = https://web.archive.org/web/20151013020415/http://derbent.mesi.ru/ |archivedate = 2015-10-13 }}</ref>. * Әлемдік экономика институты. 2004 жылдан бері жұмыс істейді<ref>{{cite web |author = |url = http://imeder.ru/kategoriya/ob-institute |title = Әлемдік экономика институты — Ресми сайты |lang = ru |website = imeder.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>. * Әлеуметтік-педагогикалық институты. 2000 жылы құрылды<ref>{{cite web |url = http://spi-vuz.ru/osnovnye_svedeniya.html |title = Әлеуметтік-педагогикалық институты — Негізгі ақпараты |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141006103017/http://spi-vuz.ru/osnovnye_svedeniya.html |archivedate = 2014-10-06 }}</ref>. * МКҚИ филиалы. 1998 жылы құрылды<ref>{{cite web |url = http://drb.mipp.ru/264 |title = Дербент қаласындағы «Мәскеу кәсіпкерлік және құқық институты» жоғары оқу орындарының дербес коммерциялық емес ұйымының филиалы |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141006091425/http://drb.mipp.ru/264 |archivedate = 2014-10-06 }}</ref>. * Академик М.Д.Миллионщиков атындағы Грозный мемлекеттік мұнай техникалық университетінің филиалы. === Колледждер мен мектептер === Дербентте істейтіндер: * Г. А. Илизаров атындағы Дербент медициналық колледжі.  — 1953 жылы құрылды. * Д. Ш. Ашуров атындағы Дербент музыкалық мектебі. 1972 жылы ашылды<ref>{{cite web |url = https://www.dmu05.ru/index/istorija/0-4 |title = Дербент музыкалық мектебі - Тарихы |website = www.dmu05.ru |accessdate = 2021-03-26}}</ref>. * Педагогикалық колледж. 1923 жылы құрылды. * Ауыл шаруашылығы колледжі (Экономика және құқық колледжі). 1926 жылы құрылды. * Дағыстан политехникалық колледжінің филиалы. * № 4 КТУ (кілем мектебі). 1903 жылдан бастап істейді. * № 16 КТУ (құрылыс мектебі). 1974 жылы ашылды. * № 26 КТУ (теміржол мектебі). 1924 жылдан бастап істейді. * «Бизнес менеджмент, экономика және құқық колледжі» ҚАҚ. 2013 жылы құрылды. == Көрікті жерлері == [[Сурет:Stamps of Russia, 2011-1518-1suvenir.jpg|thumb|right|240px|Ресейдің пошталық белгісі, 2011 жыл]] === Әлемдік мұра === [[Халықтардың ұлы қоныс аударуы|Халықтардың ұлы қоныс аудару]] дәуірінің монументалды куәгері және қорғаныс сәулетінің көрнекті ескерткіші Дербент бекініс кешені 1500 жыл бойы қорғаныс қызметін атқарды. Оған Нарынқала бекінісі кіреді, онда өткелді толығымен жауып, портты құрай теңізге түсетін екі ұзын қала қабырғалары өтеді. 2003 жылы ЮНЕСКО Дербенттің дәстүрлі ғимараттары бар ескі бөлігін адамзаттың [[Әлемдік мұра]]сы ретінде мойындап, келесі ескерткіштерді ерекше атап өтті: * [[Дербент қабырғасы]] — [[Сасани әулеті]] дәуіріндегі Каспий қақпасын жауып тұрған қос қабырға. Қабырғаны 15 ғасыр бойы [[парсылар]], [[арабтар]] және [[моңғолдар]] ([[Илхандар мемлекеті|илхандар]], [[Темір әулеті]]) қорғаныс мақсатында пайдаланған. Бұл ежелгі парсы бекініс сәулетінің сақталған жалғыз ескерткіші. * [[Нарынқала]] — Дербенттен жоғары таудан көтерілген 4,5 га жерді алып жатқан көне бекініс. Ішінде [[монша]]лар, қоршау болғандағы керекті су қоймалары және ежелгі құрылыстардың қирандылары сақталған. Олардың арасында кейінірек [[Зороастризм|отқа табынушылардың]] ғибадатханасы және [[мешіт]] ретінде қайта салынған V ғасырдағы крест күмбезді [[шіркеу]] бар. Шаһ сарайы біздің заманымызға дейін қираған күйінде жетті. * [[Жұма мешіті (Дербент)|Жұма мешіті]] — [[Ресей]]дегі ең көне мешіт. Бұл арабтар басып алып, мешітке айналдырған ғибадатхана. Ғибадатхана арабтар Дербентте пайда болғанға дейін көп уақыт бұрын жасалған. Сондықтан бұл мешіт мешіттердегідей солтүстіктен емес, оңтүстіктен кіретін есік бар. Мұны алғаш рет Әміре Шихсаидов «Дағыстан қасиетті жерлері» кітабында жазған. Мешіттің алдында XV ғасыр медресесі орналасқан. === Қала қақпалары === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Ворота Баят-капы. Дербент.jpg|center|200px]] |width="27%"|[[Сурет:Даг-Капы. Дербент.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Сурет:Ворота Даш-капы. Дербент.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Сурет:Ворота Джарчи-Капы. Дербент.jpg|center|200px]] |- |Баятқапы қақпасы |Тау қақпасы немесе Масқара қақпасы |Дашқапы қақпасы |Жаршықапы қақпасы |} {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Сурет:Ворота Дубары-Капы.png|center|170px]] |width="25%"|[[Сурет:Ворота Кырхляр-Капы. Дербент.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Сурет:Главный вход в цитадель Нарын-Кала.jpg|center|225px]] |width="25%"|[[Сурет:Ворота Орта Капы. Дербент.jpg|center|200px]] |- |Дубарықапы қақпасы |Қырықлар қақпасы |Нарынқалақапы қақпасы |Ортақапы қақпасы |} Дербент бекінісі — Күнгей Кавказ бен Алдыңғы Азия халықтарын солтүстіктен көшпелілердің шапқыншылығынан қорғаған орасан зор қорғаныс жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Жүйеге қала қабырғалары, цитадел, теңіз қабырғалары және Дағбары тау қабырғасы кірді. Дербент Каспий өткелінің стратегиялық тұрғыдан ең осал жерінде орналасқан, мұнда Үлкен Кавказ таулары теңізге ең жақын келіп, үш шақырымдық тар жолақ қана қалды. Цитадел теңізге ең жақын төбенің басын алып жатыр. Жаға бойындағы жолды батыста цитаделге іргелес жатқан екі параллел бекініс қабырғалары жауып, шығыс шеті теңізге кетіп, кемелер үшін айлақ құруына бекіністі таяз сумен айналып өтуіне жол бермеді. Осы қабырғалардың арасында Дербент қаласы орналасқан. Цитаделден батысқа қарай қырық шақырымға созылған Тау қабырғасы таулы аңғарлар мен асулар бойындағы бекіністерді айналып өтуге жол бермеу үшін жасалған. «Қақпа» сөзінің көптеген халықтардың тілдерінде қала атауына енуі таңқаларлық емес. Грек тарихшылары Албан немесе Каспий қақпасы, араб авторлары — Бас қақпа (Баб әл-Абуаб), түріктер — Темір қақпа (Темірқапысы), грузиндер — Теңіз қақпасы (Згвис-Кари) деп атаған. Қаланың қазіргі атауы «Дербент» (Дарбанд) жазба деректерде VII ғасырдан бастап кездеседі және парсы тілінде «Жабық қақпа» дегенді білдіреді (сөзбе-сөз «Қақпа түйіні» — «дар» — қақпа, «банд» — байланыс, түйін, тиек). 2020 жылы парсы-голланд режиссері Пежман Акбарзаде (Pejman Akbarzadeh) Дербентті нығайту туралы деректі фильм түсірді. * Баятқапы ({{lang-ar|Баб-әл-Мақтуб}} — Хаттар қақпасы, Пошта қақпасы) — қаланың оңтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың екінші қақпасы. 1811 жылы қалпына келтірілді. * Тау қақпасы (Құпия қақпа, «Масқара қақпасы») — Нарынқала бекінісінің батыс қақпасы. Олар қаладан тауға апарады. * Дашқапы ({{lang-ar|Баб-әл-Сағыр}} — Кіші қақпа; {{lang-ar|Баб-әл-Қасыр}}; {{lang-az|Түрікменқапы}} — Түркияға апаратын қақпа; {{lang-ru|Шуринские ворота}} — Темірхан Шораға апаратын қақпа) — солтүстік қала қабырғасындағы Нарынқаланың үшінші қақпасы. ХХ ғасырдың 60-жылдарында қақпаның аркасы бөлшектеліп, ойығы кеңейтілді. * Жаршықапы ({{lang-ar|Баб-әл-Мұхажыр}} — Қашқындар қақпасы; {{lang-az|Хабаршы қақпасы}}; {{lang-ru|Водяные ворота}} — бұлақтарға апаратын қақпа) — қаланың солтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың бірінші қақпасы. * Дубарықапы — қаланың оңтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың төртінші қақпасы. * Енгіқапы ({{lang-ar|Баб-әл-Хомыс}} — Хомысқа апаратын қақпа; {{lang-az|Жаңа қақпа}}) — қаланың оңтүстік қабырғасындағы жоғалып кеткен қақпа. * Қалақапы (Ханқапы — Хан қақпасы; {{lang-az|Бекініс қақпасы}}) — қаланың оңтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың бірінші қақпасы. * Қиянатқапы ({{lang-ru|Приморские ворота}}) — қаланың солтүстік қабырғасындағы жоғалған қақпа. * Қырықларқапы ({{lang-ar|Баб-әл-Қабыр}} — Үлкен қақпа; {{lang-ar|Баб-әл-Жиһад}} — Қасиетті соғыс қақпасы; {{lang-az|Қырықлар қақпасы}}; {{lang-ru|Кизлярские ворота}} — Қызларға апаратын қақпа) — қаланың солтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың екінші қақпасы. * Нарынқалақапы ({{lang-ar|Баб-әл-Әлқама}}) — Нарынқала бекінісінің қақпасы. * Ортақапы ({{lang-az|Ортаңғы қақпа}}) — қаланың оңтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың үшінші қақпасы. === Мұражайлар === * Кілем және сәндік-қолданбалы өнер мұражайы<ref>{{cite web |url = http://derbentmuzei.ru/shema-muzeja/muzei-kovra-i-dekorativno-prikladnogo-is.html |title = Кілем және сәндік-қолданбалы өнер мұражайы |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141014002600/http://derbentmuzei.ru/shema-muzeja/muzei-kovra-i-dekorativno-prikladnogo-is.html |archivedate = 2014-10-14 }}</ref>. Армян шіркеуінде орналасқан. 1982 жылдан бастап жұмыс істейді. * Ежелгі Дербент мәдениеті мен тұрмысы мұражайы. * «Каспий теңізінің табиғаты» мұражайы<ref>{{cite web |url = http://derbentmuzei.ru/shema-muzeja/muzei-priroda-prikaspija.html |title = Каспий теңізінің табиғаты — мұражайы |accessdate = 2014-10-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141014002516/http://derbentmuzei.ru/shema-muzeja/muzei-priroda-prikaspija.html |archivedate = 2014-10-14 |deadlink = yes }}</ref>. 1993 жылы құрылды. * Әскери даңқ мұражайы<ref>{{cite web |url = http://derbentmuzei.ru/shema-muzeja/muzei-boevaja-slava.html |title = Әскери даңқ мұражайы |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141014002513/http://derbentmuzei.ru/shema-muzeja/muzei-boevaja-slava.html |archivedate = 2014-10-14 }}</ref>.1901 жылы ұйымдастырылды. * «Нарынқала» цитаделі. * Декабрист ақын Александр Бестужев-Марлинскийдің мұражай-үйі<ref>{{cite web |url = http://derbentmuzei.ru/shema-muzeja/dom-muzei-aleksandr-bestuzhev-marlinskii.html |title = Александр Бестужев-Марлинскийдің мұражай-үйі |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141014002511/http://derbentmuzei.ru/shema-muzeja/dom-muzei-aleksandr-bestuzhev-marlinskii.html |archivedate = 2014-10-14 }}</ref>. Жер аударылған ақын бұл үйде 1830-1834 жылдар аралығында тұрған. 1988 жылдан бері жұмыс істейді. * Дербент тарихи-сәулет мұражайы. * Әлемдік мәдениеттер мен діндер тарихының мұражайы. * «I Петрдің үйі» мұражайы. 2015 жылдың 23 шілдесінде ашылды (қалпына келтіруге 200 миллионнан астам рубл жұмсалды). === Ескерткіштер === [[Сурет:Мемориал скорбящей матери. Дербент.jpg||thumb|right|220px|Әскери даңқ саябағындағы «Қайғырушы ана» ескерткіші]] * Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан дербенттік жауынгерлерге арналған ескерткіш. 1985 жылы ашылды. Авторлары — С. Ягудаев, С. Хизгилов. * Дағыстанның тұңғыш халық ақыны Сүлеймен Сталге арналған ескерткіш. 2015 жылы ашылды. Авторы — Сабир Гейбатов. * Низами Гәнжауи ескерткіші. 1991 жылы ашылды. Авторлары — А. Алиев, С. Гулиев. * Даңқ мемориалы. 345-ші атқыштар дивизиясының қаза тапқан жауынгерлерін еске алуға арналған<ref>{{cite web |url = http://www.dagpravda.ru/rubriki/obshchestvo/2251/ |title = Легендарная 345-я |accessdate = 2014-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141020215550/http://www.dagpravda.ru/rubriki/obshchestvo/2251/ |archivedate = 2014-10-20 |deadlink = yes }}</ref>. * «Революциялық даңқ» мемориалы. Авторлары: мүсінші Г. Гейбатов, сәулетші В. Скугарев. * Әскери даңқ саябағында Ұлы Отан соғысының 70 жылдығына орай орнатылған «Қайғырушы ана» ескерткіші. Автор —Ресей өнер академиясының корреспондент мүшесі, профессор Шариф Шахмарданов. === Діни ескерткіштер === 1865 жылға қарай қалада: 1 – орыс және 1 – армян шіркеуі; 1 – сүнниттік және 16 – шииттік мешіттер, сонымен қатар 3 синагога болды. ==== Мешіттер ==== * Жұма мешіті — Ресей мен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдеріндегі ең көне мешіт. * Бала мешіті — Ортақапы қақпасындағы мешіт. 1796 жылы генерал Зубов қаланы қоршау кезінде қиратылды. 1812 жылы қалпына келтірілді. * Келесі мешіті — мешіт. 7-махал ауданында орналасқан. 1823-1853 жылдары мешіт шіркеу қызметін атқарған. Қазір - Тоба мешіті. * Қырықлар мешіті — Қырықларқапы қақпасындағы мешіт. 1626-1627 жылдары Аббас шаһтың бұйрығымен салынған. Басқа атауы – Аббас шаһ мешіті. Бірнеше рет қайта салынды. * Мұнара мешіті — қаладағы мұнарасы бар жалғыз мешіт. Құрылысы XIII-XIV ғасырларға жатады. XIX ғасырдың ортасында қайта салынған. Мұнараның биіктігі 11,5 м. * Шортепе мешіті — 1 махалладағы мешіт. Құрылыс XVII ғасырға жатады. XIX ғасырдың аяғында қайта салынды. 1960 жылдары толығымен бұзылды. ==== Шіркеулер ==== * Қасиетті Құтқарушы Армян шіркеуі — XIX ғасырдағы сәулет ескерткіші. 1860 жылы салынған. Күрделі жөндеу, қалпына келтіру жұмыстары аяқталғаннан кейін 1982 жылы мамырда онда бейнелеу өнері мұражайы (республикалық бейнелеу өнері мұражайының филиалы) ашылды. Мұражай «Кілемдер және сәндік-қолданбалы өнер» бөлімі ретінде Мемлекеттік мұражай-қорықтың құрамына енді. * Қасиетті Құдай Анасы шапағатының шіркеуі — Православие шіркеуі. 1900 жылы салынған, 1901 жылы ашылған. ==== Синагогалар ==== * Келе-Нумаз синагогасы — қаладағы жалғыз синагога, Тагизаде 94 көшесінде орналасқан. Дербент яһудилерінің рухани өмірі орталығы. === Бастаулар === * Ауайын бұлақ қаладан солтүстікке қарай 2 км жерде Гөуір қая жартасының астында орналасқан. VII ғасырға дейін жасалған. * Шейх Салах бұлақ Ортақапы қақпасынан оңтүстік-шығысқа қарай 130 м жерде орналасқан<ref>{{cite web |url = http://www.arcua.org/putvdolber/vodorazborn |title = Шаһ Салах субұрқағы |accessdate = 2014-10-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150923173413/http://www.arcua.org/putvdolber/vodorazborn |archivedate = 2015-09-23 |deadlink = yes }}</ref>. === Басқа көрікті жерлері === * Дербент шамшырағы (1853 жылы салынған). Ресейдегі ең оңтүстіктегі шамшырақ. * Дербент түнелі (1972 жылы КСРО құрылуының 50 жылдығына арнап салынған). Ұзындығы — 318 м. ;Жойылған көрікті жерлер * Жеңімпаз Қасиетті Георгий соборы. 1853 жылы кінәз Г.Г.Гагариннің жобасы бойынша салынған. Ол Бостандық алаңының орнында болды. 1938 жылы бұзылған. == Дербент қаласының 2000 жылдығын тойлау == 2012 жылғы 21 қарашада Ресей президенті Владимир Путин «Дағыстан Республикасы Дербент қаласының құрылғанының 2000 жылдығын тойлау туралы» № 1559 Жарлыққа қол қойды. {{quotation|2015 жылы тойланатын Дағыстан Республикасы Дербент қаласының құрылғанына 2000 жыл толуына байланысты қаулы етемін: 1. Ресей Федерациясы Үкіметінің 2015 жылы Дағыстан Республикасының Дербент қаласының құрылуының 2000 жылдығын тойлау туралы ұсынысы қабылдансын.<br />2. Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдарына және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына Дағыстан Республикасы Дербент қаласының құрылғанының 2000 жылдығын тойлауға дайындық пен өткізуге қатысу ұсынылсын.<br />3. Осы Жарлық қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.|}} 2015 жылдың 19 қыркүйегінде қаланың 2000 жылдығын тойлау жоспарланған. Ресейдің әртүрлі аймақтарынан, сондай-ақ жақын және алыс шетелдерден (Иран, Түркия, Әзірбайжан, Грузия, Қазақстан) 40-тан астам делегация (5 мыңға жуық қонақ) келеді. Дербенттің мерейтойына орай «Дербент-2000» сайты ашылды<ref>{{cite web |url = http://xn---2000-9veuib4f4a1a.xn--p1ai/ |title = Дербент-2000 |accessdate = 2019-04-21 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180517142425/http://xn---2000-9veuib4f4a1a.xn--p1ai/ |archivedate = 2018-05-17 |deadlink = yes}}</ref>. Бірқатар белгілі тұлғалар: Мұсылмандардың орталық діни басқармасының (МОДБ) басшысы, Ресейдің Бас мүфтиі Талғат Таджуддин<ref>{{cite web |url = https://vestikavkaza.ru/news/Talgat-Tadzhuddin-priedet-na-prazdnovanie-2000-letiya-Derbenta.html |title = Талғат Таджуддин Дербенттің 2000 жылдығына арналған мерейтойға келеді. |publisher = vestikavkaza.ru |lang = ru |accessdate = 2019-12-05}}</ref>, Әзірбайжанның Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Әзірбайжан КСР халық әртісі, композитор Болат Бұлбұлоғлы<ref>{{cite web |url = https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/posol-azerbajdzhana-primet-uchastie-v-prazdnovanii-yubileya-derbenta/ |title = Әзірбайжан елшісі Дербенттің 2000 жылдығына арналған мерейтойға қатысады |publisher = Информационное Агентство Репорт |lang = ru |accessdate = 2019-12-05}}</ref>, Солтүстік Кавказ федералдық округіндегі бұрынғы өкілетті және ағымдағы өкілетті өкілі Александр Хлопонин және Сергей Меликов<ref>{{cite web |author = |url = http://rusplt.ru/region-news/dagestan/v-derbent-s-rabochim-vizitom-priedut-aleksandr-hloponin-i-sergey-melikov-424734/ |title = Александр Хлопонин мен Сергей Меликов Дербентке жұмыс сапарымен келеді |lang = ru |website = rusplt.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>, ресейлік опера әншісі, Солтүстік Осетия Республикасы-Аланияның халық әртісі, Үлкен театрдың солисі Вероника Джиоева, Ресей, Қарашай-Шеркес Республикасы, Кабардин-Балқар Республикасы мен Адыгея Республикасының халық әртісі Зауыр Тутов<ref>{{cite web |url = http://www.interfax-russia.ru/South/view.asp?id=650891 |title = Қалаға екі мың жыл |date = 2015-09-11 |publisher = Interfax-Russia.ru |lang = ru |accessdate = 2019-12-05}}</ref>, Дағыстан мен Солтүстік Кавказ қалалары мен аудандарының басшылары келеді деп күтілуде. Театр және музыкалық ұжымдар да өз өнерлерімен келеді. Осылайша, Мари театры Дербенттің 2000 жылдығына арналған мерекелік шараларға қатысуға ниет білдірді<ref>{{cite web |author = |url = http://www.obzor-smi.ru/?com=articles&page=article&id=15980 |title = Дербентке Мари театры келеді |lang = ru |website = www.obzor-smi.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>. 18 қыркүйекте Әзірбайжан президенті Илһам Әлиев Дербент қаласының тұрғындарын оның құрылғанына 2000 жыл толуымен құттықтады. Құттықтау Әзірбайжан президентінің сайтында жарияланды<ref>{{cite web |url = http://interfax.az/view/650935 |title = Әзірбайжан президенті дербенттіктерді осы қаланың 2000 жылдығымен құттықтады |publisher = interfax.az |accessdate = 2019-12-05}}</ref>. Ғалымдар арасында қаланың жасы туралы бірауыздан пікір жоқ, көбі қаланың жасы 5000 жылдан асқанын алға тартады. Соңғы уақытқа дейін Ресейдің бүкіл тарихында Дербенттің 5000 жылдығы тойланды<ref>{{cite web |url = http://news-r.ru/m/news/analytics/skolko_let_derbentu/ |title = Дербентке қанша жыл болды? |author = |website = |date = |publisher = |accessdate = 2019-12-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150923135922/http://news-r.ru/m/news/analytics/skolko_let_derbentu/ |archivedate = 2015-09-23}}</ref><ref>{{cite web |url = https://dag.aif.ru/society/details/75310 |title = Дербент қалай жасарды: дәстүрлі 5000 жыл орнына 2000 жыл |date = 2013-08-27 |publisher = dag.aif.ru |accessdate = 2019-12-05}}</ref>. == Халықаралық қызметі == 2008 жылдан бері Дербент қаласы «Біріккен қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымының Еуразиялық аймақтық филиалының (БҚЖБ Еуразиялық аймақтық филиалы) мүшесі болып табылады. 2004 жылы БҰҰ-ның қолдауымен құрылған «[[Біріккен қалалар мен жергілікті билік]]» Дүниежүзілік ұйымы (БҚЖБ ДҰ) әлемнің 136 елінен 1000-нан астам қалалар мен бірлестіктерді біріктіреді. Еуразиялық аймақтық филиалға ТМД елдері мен Моңғолияның 109 қаласы мен жергілікті билік органдарының бірлестіктері кіреді. 2003 жылы ЮНЕСКО Дербенттің дәстүрлі ғимараттары бар ескі бөлігін Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде таныды. Дербент Дүниежүзілік мұра қалалары ұйымының (ДМҚҰ) мүшесі болып табылады. ;Туыстас-қалалары * {{ту|Әзірбайжан}} [[Гәнжә]], [[Әзірбайжан]] * {{ту|АҚШ}} [[Якима (қала)|Якима]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{ту|Израиль}} [[Хадера]], [[Израиль]] * {{ту|Ресей}} [[Кронштадт]], [[Ресей]] * {{ту|Ресей}} [[Псков]] (2014<ref>{{cite web |author = |url = http://lezgi-yar.ru/news/derbent_podruzhilsja_s_pskovom/2014-10-03-2809 |title = Дербент Псковпен «достасты». (Сурет) |lang = ru |website = lezgi-yar.ru |date = |accessdate = 2020-09-29 |deadlink = no}}</ref>), [[Ресей]] * {{ту|Ресей}} [[Коломна]] (2020) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Дағыстан елді мекендері]] bbppl2l2ynmowpy7sz755l5ddqxdfym 3 681808 3653770 3027462 2026-09-12T09:32:57Z SHB2000 110742 SHB2000 [[Қатысушы талқылауы:TentingZones1]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 206268f13c0a84ea6292fe953e2c7a58]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/TentingZones1|TentingZones1]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 206268f13c0a84ea6292fe953e2c7a58|Renamed user 206268f13c0a84ea6292fe953e2c7a58]]" 3027462 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=TentingZones1}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 12:43, 2022 ж. мамырдың 6 (+06) mhl3opks9wthhrh8u3eqau6vh2412sj 0 687715 3653680 3074889 2026-09-12T07:15:36Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653680 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Кент |қазақша атауы = Найманкөл |шынайы атауы = {{lang-uz|Naymankoʻl / Найманкўл}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 18|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 59|lon_min = 35|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = Тақиятас ауданы{{!}}Тақиятас |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[2009 жыл|2009 жылы]] |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қарақалпақ |тұрғыны = 11 000 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = қарақалпақтар |конфессионалдық құрамы = мұсылман |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Найманкөл''' ({{lang-uz|Naymankoʻl / Найманкўл}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасы]], [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстанның]] [[Тақиятас ауданы|Тақиятас ауданындағы]] кент. 2009 жылдан бастап кент мәртебесін иеленеді<ref>{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=1486855 |title=ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МИНИСТРЛЕР КАБИНЕТІНІҢ ҚАУЛЫСЫ 13.03.2009 ж. №68 ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЕЛДІ МЕКЕНДЕРІНІҢӘКІМШІЛІК-АУМАҚТЫҚ ДАМУЫН ЖАҚСАРТУ ЖӨНІНДЕГІ ҚОСЫМША ШАРАЛАР ТУРАЛЫ|access-date=2016-06-25 |archive-date=2018-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152420/http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=1486855 |deadlink=no }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарақалпақстан кенттері]] 2z4lqsi3g356qnctqba0bha6e3rt420 3653681 3653680 2026-09-12T07:16:05Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653681 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Кент |қазақша атауы = Найманкөл |шынайы атауы = {{lang-kaa|Naymankól}}<br /> {{lang-uz|Naymankoʻl / Найманкўл}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 18|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 59|lon_min = 35|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = Тақиятас ауданы{{!}}Тақиятас |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[2009 жыл|2009 жылы]] |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қарақалпақ |тұрғыны = 11 000 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = қарақалпақтар |конфессионалдық құрамы = мұсылман |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Найманкөл''' ({{lang-kaa|Naymankól}}, {{lang-uz|Naymankoʻl / Найманкўл}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасы]], [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстанның]] [[Тақиятас ауданы|Тақиятас ауданындағы]] кент. 2009 жылдан бастап кент мәртебесін иеленеді<ref>{{Cite web |url=http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=1486855 |title=ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МИНИСТРЛЕР КАБИНЕТІНІҢ ҚАУЛЫСЫ 13.03.2009 ж. №68 ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЕЛДІ МЕКЕНДЕРІНІҢӘКІМШІЛІК-АУМАҚТЫҚ ДАМУЫН ЖАҚСАРТУ ЖӨНІНДЕГІ ҚОСЫМША ШАРАЛАР ТУРАЛЫ|access-date=2016-06-25 |archive-date=2018-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152420/http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=1486855 |deadlink=no }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарақалпақстан кенттері]] 5fwchfa3e18srk07r1iv8o2xvynme6c 0 688094 3653679 3528252 2026-09-12T07:14:03Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653679 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Шымбай |шынайы атауы = {{lang-kaa|Shımbay}} |сурет = Районная больница Чимбая.jpg |сурет атауы = Шымбай аудандық ауруханасы |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 56|lat_sec = 09 |lon_dir = E|lon_deg = 59|lon_min = 46|lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Қарақалпақстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = Шымбай ауданы{{!}}Шымбай |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XVII ғасыры |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Шаһтемір |статус алуы = [[1974 жыл|1974 жылы]] |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 64 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 59 300 |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = (+998) 6144 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шымбай''' ({{lang-kaa|Shımbay, Шымбай}}, {{lang-uz|Chimboy, Чимбой}}) — [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстандағы]] ([[Өзбекстан]]) қала (1926 ж. бастап). 1991 жылы 28,8 мың адам тұрды. == Географиялық орны == Шымбай халқы тығыз орналасқан Әмудария атырауында, оның оңтүстік-шығыс бөлігінде, республика астанасы Нүкіс қаласынан солтүстікке қарай 56 шақырым жерде орналасқан. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Шымбай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде ([[Өзбекстан]]) 45-орында және өз аймағында ([[Қарақалпақстан]] Республикасы) 7-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 11 142-ші орында. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Қараөзек (Қараөзек ауданы)|Қараөзек]] (22 км), [[Кегейлі]] (22 км), [[Халықабат]] (27 км), [[Қазанкеткен]] (34 км), [[Тақтакөпір]] (42 км), [[Ақмаңғыт]] (42 км), [[Нүкіс]] (55 км), [[Қаңлыкөл]] (63 км), [[Қожалы]] (64 км), [[Тақиятас]] (68 км), [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]] (76 км), [[Шоманай]] (76 км), [[Көнеүргеніш]] (84 км, [[Түрікменстан]]), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (93 км), [[Мойнақ (қала)|Мойнақ]] (110 км). == Тарихы == Шымбай XVII ғасырда балықшылар мен малшыларға арналған бекініс ретінде салынған. 1976-77-жылдары қарақалпақ археологтарының қазба жұмыстары кезінде VII және VIII ғасырларға жататын жәдігерлер табылды. Тарихи деректерде қала алғашында Шаһтемір деп аталған. 1643 жылы [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] құрамында болған Арал теңізінде бекініс салынды. Шымбай жағалаудағы аудандардың орталығы болды. 1740 жылы лейтенант Гладышев Шаһтемірге келіп, кейіннен былай дейді: «Бұл қаланың үйлері саздан тұрғызылған, айнала ормен қоршалған, олардың жанында көл бар, халық құдықтан су ішеді, маңайында қамыстар жалғыз өседі, теңіз бен қаланың арасы екі күн». 1741 жылы геодезияшы Муравин жасаған картада да Шаһтемір көрсетілген. 1890 жылы мектеп пен медициналық орталық ашылды. XX ғасырдың бірінші ширегінде қалада 80 дүкен болды, шымбай көпестері Орынбордан маталар мен басқа да тауарлар әкелді. 1907-08 жылдары [[Жоңышқа|жоңышқа]] тұқымы мен басқа да өнімдер Ресейге, АҚШ-қа, Германияға жөнелтілді. Бұл кезеңде Шымбайда мақта цехтары, майжуаздар, тері өңдеу зауыттары салынды. 1913 жылы жоңышқа тұқымын өңдейтін зауыт іске қосылды. 1916 жылы патша үкіметінің жергілікті тұрғындарды пайдалануына қарсы халық көтеріліске шықты. 1919 жылы Шымбайда жаңа мектептер ашылды. Шымбай 1927 жылы ауыл, 1974 жылы қала мәртебесін алды. 1980 жылы теміржол салынды. Қалада Қарақалпақ ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, сұрыптау станциясы, жалпы білім беру мектептері, кәсіптік-техникалық училище, кітапханалар, клубтар, мәдениет үйлері, студенттер мәдениеті сарайы, ауруханалар, перзентхана және басқа да емдеу мекемелері орналасқан<ref name=":0">{{Cite web|lang=uz|url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20Ch%20harfi.pdf|title=Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси|author=|website=|date=|format=PDF|publisher=}}</ref>. == Климаты == * Орташа жылдық температура — +11,9 C° * Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 2,4 м/с * Ауаның орташа жылдық ылғалдылығы — 57 % {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Шымбайдың | Дерекнама = [http://pogoda.ru.net/climate/38262.htm Ауа райы және климаты] | Қаң_ор =-4 | Қаң_ор_ж-ш =12 | Ақп_ор =-2 | Ақп_ор_ж-ш =12 | Нау_ор =5 | Нау_ор_ж-ш =20 | Сәу_ор =14 | Сәу_ор_ж-ш =18 | Мам_ор =21 | Мам_ор_ж-ш =21 | Мау_ор =26 | Мау_ор_ж-ш =7 | Шіл_ор =28 | Шіл_ор_ж-ш =4 | Там_ор =26 | Там_ор_ж-ш =3 | Қыр_ор =19 | Қыр_ор_ж-ш =3 | Қаз_ор =11 | Қаз_ор_ж-ш =7 | Қар_ор =4 | Қар_ор_ж-ш =15 | Жел_ор =-2 | Жел_ор_ж-ш =12 | Жыл_ор =12 | Жыл_ор_ж-ш =134 | Қаң_ор_мин =-8 | Қаң_ор_макс =1 | Ақп_ор_мин =-7 | Ақп_ор_макс =4 | Нау_ор_мин =-1 | Нау_ор_макс =11 | Сәу_ор_мин =7 | Сәу_ор_макс =22 | Мам_ор_мин =14 | Мам_ор_макс =28 | Мау_ор_мин =18 | Мау_ор_макс =34 | Шіл_ор_мин =20 | Шіл_ор_макс =35 | Там_ор_мин =18 | Там_ор_макс =34 | Қыр_ор_мин =11 | Қыр_ор_макс =27 | Қаз_ор_мин =4 | Қаз_ор_макс =19 | Қар_ор_мин =-1 | Қар_ор_макс =10 | Жел_ор_мин =-6 | Жел_ор_макс =3 | Жыл_ор_мин =6 | Жыл_ор_макс =19 | Қаң_а_мин =-34 | Қаң_а_макс =17 | Ақп_а_мин =-30 | Ақп_а_макс =24 | Нау_а_мин =-23 | Нау_а_макс =35 | Сәу_а_мин =-9 | Сәу_а_макс =37 | Мам_а_мин =-1 | Мам_а_макс =41 | Мау_а_мин =5 | Мау_а_макс =43 | Шіл_а_мин =8 | Шіл_а_макс =45 | Там_а_мин =7 | Там_а_макс =46 | Қыр_а_мин =-4 | Қыр_а_макс =41 | Қаз_а_мин =-13 | Қаз_а_макс =34 | Қар_а_мин =-26 | Қар_а_макс =27 | Жел_а_мин =-30 | Жел_а_макс =29 | Жыл_а_мин =-34 | Жыл_а_макс =46 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} == Экономикасы және инфрақұрылымы == Шымбайда мақта тазалау, ағаш өңдеу, керамика, асфальт, бетон зауыттары, жергілікті өнеркәсіп кәсіпорындары, сонымен қатар сауда, мәдениет, қызмет көрсету орындары орналасқан. Мұнда жалпы білім беретін мектептер, педагогикалық колледж, кәсіптік-техникалық колледж, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет үйлері, студенттердің мәдениет үйі орналасқан. Аурухана, перзентхана және басқа да денсаулық сақтау нысандары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарақалпақстан Республикасы қалалары}} [[Санат:Қарақалпақстан қалалары]] [[Санат:XVII ғасырда құрылған елді мекендер]] kx9qaprboz7vm33a334rmmfh30bimj1 0 693089 3653729 3516695 2026-09-12T08:45:47Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653729 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = қала |қазақша атауы = Красноярск |шынайы атауы = {{lang-ru|Красноярск}} | сурет = Красноярск (ночной).jpg | сурет атауы = |елтаңба = Coat of arms of Krasnoyarsk (Crowned).svg |ту = Flag of Krasnoyarsk.svg |елтаңба сипаттамасы = Елтаңбасы |ту сипаттамасы = Туы |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 56|lat_min= 00|lat_sec=32 |lon_dir =E|lon_deg=92|lon_min=52|lon_sec=19 |CoordAddon = type:city(1323000)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 260 |аудан картасының өлшемi = 300 |аймағы = Красноярск өлкесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 7 әкімшілік аудандар |басшының түрi = Қала басшысы |басшысы = Владислав Анатольевич Логинов |құрылған уақыты = 1628 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Новокачинский острог (1631 бастап)<br>Үлкен острог (1659—1690) |статус алуы = 1781 |жер аумағы = 379,5<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst04/DBInet.cgi|title=База данных показателей муниципальных образований. Красноярск|publisher=Росстат|date=5 апқан 2018|access-date=14 желтоқсан 2022}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 287 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 1 211 756 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 2765 |шоғырлануы = ↗1 389 140 (2021) |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (91,96%)<br />[[украиндар]] (1,02%)<br />[[татарлар]] (1,01%)<br />т.б. |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = | ресми тілі = орыс |телефон коды = 391 |пошта индексі = |пошта индекстері = 660ххх |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Krasnoyarsk |сайты = [http://www.admkrsk.ru/Pages/default.aspx admkrsk.ru] |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = en |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Красноярск''' ({{lang-ru|Красноярск}}, {{lang-kjh|Хызыл Чар}}, {{lang-tt|Кызыл Яр}}, {{lang-ba|Ҡыҙыл яр}}) — [[Ресей]]дің ең ірі қалаларының бірі, [[Красноярск өлкесі]]нің халық саны бойынша ең үлкен қаласы және оның әкімшілік орталығы, [[Сібір]]дің [[Жаңасібір]] қаласынан кейінгі екінші ең ірі қаласы.<ref>{{Cite web|url=https://nesiditsa.ru/city/krasnoyarsk|title=Город Красноярск: климат, экология, районы, экономика, криминал и...|publisher=nesiditsa.ru|access-date=14 желтоқсан 2022}}</ref> 1628 жылы негізі қаланған бұл Сібірдің ежелгі қалаларының ішіндегі ең ірісі. "Алтын асығыс" кезінде ол ұзақ уақыт бойы Сібірдің ірі гүлденген көпес орталығы болды. Ресейдегі ең Шығыстағы миллионер қала. ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} [[Санат:Красноярск|*]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Красноярск өлкесі қалалары]] pou7pdx30jo3n6gt57tmar9b9jmxsir 0 700598 3653588 3158622 2026-09-11T17:34:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653588 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Йеен |төл атауы = байеен, коба, окаванго, каванго |сурет = Lake Ngami-p481.png |сурет тақырыбы = |саны = 200 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ботсвана}} |саны1 = 190 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Намибия}} |саны2 = 10 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[йеен тілі]] |діні = дәстүрлі сенімдер |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Йеен''' (өз атауы: ''байеен'', ''коба'', ''окаванго'', ''каванго'')<ref>Современная энциклопедия ЙЕЕН https://rus-modern-enc.slovaronline.com/4589-%D0%99%D0%95%D0%95%D0%9D</ref> — Жалпы саны 200 мың адамды құрайтын банту тобының халқы. Қоныстанған негізгі елдері: [[Ботсвана]] -190 мың, [[Намибия]] - 10 мың адам.<ref>Значение слова ЙЕЕН в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1839799.html</ref> == Тілі == Тілі - [[йеен тілі]].<ref>ИЛЛЮСТРИРОВАННЫЙ ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ https://sanstv.ru/dict/%D0%B9%D0%B5%D0%B5%D0%BD</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.<ref>Современная энциклопедия (2000) Статьи на букву "Й" http://niv.ru/doc/encyclopedia/modern/fc/slovar-201.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250227081227/http://niv.ru/doc/encyclopedia/modern/fc/slovar-201.htm |date=2025-02-27 }}</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсіптері – [[терушілік]], [[аңшылық]] және балық аулау. Ешкі мен қой ұстайды, құмай, ямс, жержаңғақ, жүгері өсіріледі. Қолөнерден - төсеніш тоқу, қыш бұйымдарын жасау, монша өңдеу т.б. бар. == Өмір салты == Матрилиндік рулық ұйым және үлкен отбасылық қауымдар басым. Елді мекендері ықшам, батпақтар арасында биік жерлерде орналасқан, қоршаумен қоршалған, орталығында мал алқаптары бар. Тұрғын үйлер кішігірім, цилиндр тәрізді, балшықпен сыланған, қамыс төсеніштермен жабылған, конустық төбесі шөппен жабылған. Дәстүрлі киімдері – жамбасты жауып тұратын белдемше, алжапқыш. Негізгі тағамдары - тары мен құмай ботқасы, жабайы жеуге жарамды өсімдіктер, балық.<ref>народы мира / Йеен http://www.etnolog.ru/people.php?id=YEEN</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Ботсвана халықтары]] [[Санат:Намибия халықтары]] 21qgxeek03nl6r5g5bzuhu34xdavaup 0 700980 3653647 3620448 2026-09-12T00:14:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653647 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Кемери ұлттық саябағы |Төл атауы = lv/Ķemeru nacionālais parks |Сурет = Liela Kemeru taka 5jul03.JPG |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = II |Ауданы = 382 |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = 1997 |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = http://www.kemeri.gov.lv/ |Координаттары = 56.5706/23.3045 |CoordScale = |Ел = Латвия |Аймақ = |Аудан = |Ең жақын қала = [[Юрмала]] |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Национальный парк Кемери }} '''Кемери ұлттық саябағы''' ({{lang-lv|Ķemeru nacionālais parks}}) — Латвия ұлттық саябағы, Юрмала қаласының жанындағы қорық. Ол өз аумағында орналасқан үлкен Кемери батпақтарымен, Слокас және Каниерис көлдерімен, Валгум көлінің (Valguma ezers) жанындағы соқпақ жолымен, қараусыз қалған Каниерис (Kaņieris) қаласымен әйгілі.<ref>Национальный парк Кемери, Юрмала, Латвия https://www.1000mest.ru/park_kemeri</ref> == Тарихы == Кемери саябағының өз аңызы бар. XVI ғасырда жергілікті орманшы Кемер (бұл жердің атауы осыдан шыққан) сол кезде өте танымал болған күкіртті сутегі көздерінің арқасында туристер үшін күкірт ванналарын қабылдай алатын алғашқы қонақ үйді ұйымдастырды. Кейіннен Кемери ауылы құрылды (қазір осы ауылдың орнында Латвияның қазіргі Юрмала қаласының бір бөлігі орналасқан). Ұлттық саябақтың аумағында бүгінде шамамен үш жарым мың адам тұрады. Жергілікті тұрғындардың көпшілігінің негізгі күнкөрісі – [[балық аулау]].Алайда, содан бері көп нәрсе өзгерген жоқ: күкірт ванналары мен балық аулау, және қоршаған табиғаттың әртүрлілігі осы уақытқа дейін адамдарды қызықтырады.<ref>Национальный парк Кемери https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=2908{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ұлттық саябақтың аумағында Бірінші дүниежүзілік соғыс пен майдан шебіндегі шайқастардың көптеген айғақтары сақталған - Заля және Кемеру батпақтарындағы төбелердегі ескі окоптар, Смардедегі Латвия армиясы жауынгерлерінің бейіттері және Калнциемса жанындағы неміс зираты сақталған.<ref>Национальный парк «Кемери»https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA_%C2%AB%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%C2%BB</ref><ref>Национальный парк Кемери http://www.pribaltica.ru/static/Naczionalniy_park_Kemeri.html{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Национальный парк Кемери https://101hotels.com/recreation/latvia/yurmala/points/parks/nacionalnyy-park-kemeri {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519073042/https://101hotels.com/recreation/latvia/yurmala/points/parks/nacionalnyy-park-kemeri |date=2023-05-19 }}</ref> == Сипаттама == Кемери ұлттық саябағы 1997 жылы құрылған. Ауданы барлығы 38 165 гектарды құрайды, оның 57% ормандар, 24% батпақтар және 10% жер үсті сулары. Аяқ сүрлеу жолы ерекше назар аударуға лайық. Оның үстімен жүруге аяқ киімсіз рұқсат етіледі. Бұл жолда туристер үлкен және кішігірім тастардан, жерден, құмнан, судан, сабаннан, бөренелермен, сұйық балшықтан, саздан өтеді. Маршрут бойындағы кейбір жерлерде суретке түсіру үшін айналар қойылып, жалаң аяқ серуендеудің пайдасы мен қоршаған ортаны тұрмыстық қалдықтармен ластау қаупі туралы ақпарат беретін стендтер орнатылған. Жолдың соңында жерге төселген тастан жасалған лабиринт бар. Көлде жүзбелі бақылау мұнарасы бар, оның төбесінен суда жүзетін құстарды тамашалауға болады. Тағы бір назар аударарлық орын - қараусыз қалған Каниерис қаласы. Батпақтардың аумағында патша заманынан бастап КСРО ыдырағанға дейін жергілікті емен ванналарында минералды суларға шомылатын емдік суы мен лайы бар шипажай болған. Осы уақытқа дейін қала аумағында қонақтарды емдеуге және орналастыруға арналған ғимараттардың тұтас кешені болды, ал шипажай бүкілодақтық мәнге ие болған.<ref>Национальный парк Кемери, Юрмала, Латвия: описание https://terra-z.com/archives/91036</ref><ref>Национальный парк Кемери https://travel.rambler.ru/guide/14752-Natsionalnyy-park-Kemeri/#1</ref> == Табиғаты, флорасы, фаунасы == Қазіргі уақытта Кемеридің көп бөлігін [[батпақ]]тар мен [[орман]]дар алып жатыр. Ормандар Кемери ұлттық паркі аумағының жартысына жуығын алып жатыр, төбелердегі көне қарағайлы ормандар, шырша мен қарағай басым болатын ылғалды солтүстік қылқан жапырақты ормандар, емен және күл басым жапырақты ормандар. Саябақта көптеген салалары бар екі өзен және көлдер аймақтың ылғалды жазықтардың қалыптасуына қолайлы режимді қамтамасыз етеді. Кемеридің батысында құмды жағажайлар бар. Кемери ұлттық паркінің аумағында орналасқан аласа құмды төбелер бүкіл жағалау сызығында дерлік кездеседі. [[Шағыл]]дар үнемі жел мен толқындардың әсерімен пішіндерін өзгеріп отырады. Дегенмен, жағалаудан алыс орналасқан шағылдардың көпшілігі айтарлықтай тұрақты және [[қарағайлы орман]]дармен жабылған. Ұлттық саябақтың аумағында жеті батпақ бар. Үлкен Кемер батпағы деп аталатын ауданы бойынша ең үлкен батпақ 5600 га аумақты алып жатыр және батпақты көлдердің тығыз лабиринтімен танымал. Ұлы Кемери батпағы бірегейлігімен ерекшеленеді, оның бүкіл аумағында негізгі доломит тау жыныстары мен батпақты массивтің өзара әрекеттесу нәтижесінде күкіртті бұлақтар пайда болды. Ұлттық парктің фаунасы Еуропада және Латвияның қалған бөлігінде сирек кездесетін жануарлардың көптеген түрлеріне толы. [[Құстар]]дың 237-ге жуық түрінің, 188-і осы аумақта өсіріледі. Дымқыл ормандар – Кемери ұлттық саябағының символы – ақ арқалы тоқылдақтардың панасы. Мұнда орманды мекендейтіндердің арасында қара ләйлектерді, тоқылдақтардың үш түрін (ақ арқалы, үш саусақты және қара), бұландарды, жабайы шошқаларды, еліктерді, қасқырлар мен сілеусіндерді көруге болады. Шалғынды емін-еркін кезіп жүрген малдар мен жануарлардың көптеген өкілдері кездеседі. Батпақтарды тырна, теңіз қырандары т.б.мекендейді. Ағыстар мен көлдер құндыздардың мекені болып табылады. Кемери флорасы өте алуан түрлі және Латвияның Қызыл кітабына енгізілген өсімдіктердің төрттен бір бөлігін осы саябақтан табуға болады. Ұлттық саябақтың орман флорасының ең әдемі өкілдерінің арасында орхидеяның еуропалық түрін көруге болады. [[Сүйсіндер тұқымдасы|Орхидеялардың]] әртүрлі түрлері шалғындар мен батпақтарда өседі.<ref>КЕМЕРИ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ПАРК http://www.world-tours.ru/dostoprimechatelnosti/199015.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] [[Санат:Латвия географиясы]] ahm9vr0bh9t9byvrh2ehui59ttd6yin 0 701545 3653623 3164164 2026-09-11T18:10:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653623 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кабовердтер |төл атауы = криолу |сурет = Cape verde kids.jpg |сурет тақырыбы = Кабо-Верде балалары |саны = 310 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Кабо-Верде}} |саны1 = 270 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Сенегал}} |саны2 = 40 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[криулу тілі]] |діні = [[католицизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кабовердтер''' (''кабовердиндер'', өз атауы — ''криолу'')<ref>Значения слов кабовердцы https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%86%D1%8B</ref> — Батыс Африкадағы [[Кабо-Верде]]нің негізгі халқы. 16-19 ғасырларда португалдық қоныстанушылармен араласқан құлдардың ұрпақтары (60%-дан астамы – мулаттар).<ref>Иллюстрированный энциклопедический словарь (1998) Статьи на букву "К" (часть 1, "КАБ"-"КАЛ") http://niv.ru/doc/dictionary/illustrated-encyclopedic/fc/slovar-202-1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251011165030/https://niv.ru/doc/dictionary/illustrated-encyclopedic/fc/slovar-202-1.htm |date=2025-10-11 }}</ref> Жалпы саны 310 мың адам. Кабо-Вердеде 270 мың, [[Сенегал]]да 40 мың адам тұрады.<ref>Современная энциклопедия - кабовердцы http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/kaboverdcy</ref> == Тілі == Тілі – [[криулу тілі]] (ескі португал және батыс атланттық тілдері негізінде қалыптасқан).<ref>ИЛЛЮСТРИРОВАННЫЙ ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ https://sanstv.ru/dict/%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%86%D1%8B</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни байланысы: [[Католицизм|католиктер]].<ref>Современная энциклопедия КАБОВЕРДЦЫ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/4616-%D0%9A%D0%90%D0%91%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%AB</ref> == Кәсібі == Тұрғындардың дәстүрлі кәсібі, кәдесыйларға арналған әртүрлі шағын қолөнер бұйымдарын жасау, негізгі тақырыпта жасайды - адамдар мен жануарлар. Мүсіндердің арасында тасбақалар, Санта-Марияның символы, жарқын ұлттық киім киген әйелдер, африкалық маскалардың алуан түрі бар. Барлығы туристерге сатылады. Аралдардың негізгі кәсібі – теңіз, Атлант мұхиты. Бүгінгі таңда Кабо-Верде негізінен туристік ел болып табылады, туризм де өмір сүру құралын қамтамасыз етеді.<ref>Национальные традиции Кабо-Верде, привычки и особенности местных жителей https://www.orangesmile.com/destinations/cape-verde/traditions.htm</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік құрылымның негізін моногамдық шағын отбасылар құрайды. Неке келісімі вирилокальды, туыстық есеп патрилиналдық. Киімі мен материалдық мәдениеті еуропалық. Тамағы негізінен көкөніс пен балық.<ref>народы мира / Кабовердцы http://www.etnolog.ru/people.php?id=KABO</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Кабо-Верде халықтары]] [[Санат:Сенегал халықтары]] sdtbgzdpxtc8zu93675sbu3t8y27v5d 0 701995 3653510 3652842 2026-09-11T15:38:16Z Casserium 68287 /* */ 3653510 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], [[Қазақстан]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары |басшылықтың есімі3 = |басшылықтың лауазымы3 = |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1800000178 ҚР Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң] |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — [[Қазақстан]]ның ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі — "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. === Негізгі міндеттері === Қауіпсіздік кеңестің негізгі міндеттері қатарында: *Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; *Президент үшін: **соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; **төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; **бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; *Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау кіреді. Қауіпсіздік кеңесі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. === Отырыстары === Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы — [[Қазақстан президенті]]. Ол Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын қалыптастырады. Төрағаның бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 16 October 2009-6 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Russia–Kazakhstan talks 2026, 21 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстанның Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстанның Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстанның Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстанның Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстанның Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Аппаратты басшы басқарады, ал '''Қауіпсіздік кеңесі Төрағасының орынбасары''' аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің хатшылары мен төраға орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (1993–1994)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары (1994–2026)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (2026–)''' |- | 1 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] 9l2y8nv05y0u6z5iis6xxgmrsff2riu 3653515 3653510 2026-09-11T15:41:41Z Casserium 68287 /* Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты */ 3653515 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], [[Қазақстан]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары |басшылықтың есімі3 = |басшылықтың лауазымы3 = |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1800000178 ҚР Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң] |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — [[Қазақстан]]ның ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі — "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. === Негізгі міндеттері === Қауіпсіздік кеңестің негізгі міндеттері қатарында: *Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; *Президент үшін: **соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; **төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; **бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; *Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау кіреді. Қауіпсіздік кеңесі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. === Отырыстары === Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы — [[Қазақстан президенті]]. Ол Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын қалыптастырады. Төрағаның бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 16 October 2009-6 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Russia–Kazakhstan talks 2026, 21 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстанның Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстанның Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстанның Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстанның Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстанның Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Аппаратты басшы басқарады, ал '''Қауіпсіздік кеңесі Төрағасының орынбасары''' аппараттың қызметін ұйымдастырады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kauipsizdik-kenesi-men-onyn-apparaty-turaly-erezheni-bekitti-1181321 Мемлекет басшысы Қауіпсіздік Кеңесі мен оның Аппараты туралы ережені бекітті]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің хатшылары мен төраға орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (1993–1994)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары (1994–2026)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (2026–)''' |- | 1 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] 9nvq5bvwqdqnjskjtgcfm9onr262g8p 0 709862 3653467 3566507 2026-09-11T12:49:46Z Tilaqtobe 183640 3653467 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> = Теодор Джон Качинский = Качинский ерте жастан-ақ өзінің ерекше қабілеттерімен көзге түскен, бала кезінде вундеркинд ретінде танылған.[3] Ол 16 жасында Гарвард университетіне қабылданып, бакалавр дәрежесін алды. Кейін Мичиган университетінде математика саласы бойынша докторлық дәрежеге ие болды. 25 жасында Калифорния университетінің Берклидегі кампусында аға оқытушы қызметін атқарды. Алайда екі жылдан кейін бұл қызметтен өз еркімен кетті. 1970 немесе 1971 жылдары ол Монтана штатының Линкольн қаласына көшіп барып, электр қуаты мен су құбыры жоқ шағын ағаш лашықта тұрды. Онда өзін-өзі қамтамасыз ету мақсатында тіршілік ету дағдыларын меңгере бастады.[4] Үйінің маңында жол құрылысы басталғанын көргеннен кейін, ол адамдарға қарсы жарылыс жасау науқанын бастауға шешім қабылдады.[4] 1978 жылдан 1995 жылға дейін Качинский университеттер мен әуе компанияларына қатысты нысандарға бағытталған 16 пошта жөнелтілімін жіберді. Бұл әрекеттер салдарынан үш адам қаза тауып, 23 адам жарақат алды. 1995 жылғы 24 сәуірде Качинский '''The New York Times''' газетіне хат жолдап, егер оның «Индустриялық қоғам және оның болашағы» атты манифесі '''The New York Times''' немесе '''The Washington Post''' басылымдарының бірінде жарияланса, террорлық әрекеттерін тоқтататынын мәлімдеді. Манифестінде ол өзінің жарылыс жасау әрекеттерін қазіргі технологиялардың қоғамдағы адам еркіндігін шектейтін үдерістерге қоғам назарын аударудың шектен шыққан, бірақ қажет деп санаған тәсілі ретінде түсіндірді. Качинский АҚШ Федералдық тергеу бюросының (ФТБ) ең ұзақ әрі қымбат тергеулерінің бірінің негізгі нысаны болды. Оның жеке басы анықталғанға дейін ФТБ оны '''UNABOM''' кодтық атауымен атады. Кейін бұл атау бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалымен «Unabomber» түріне айналды. ФТБ Качинскийдің манифесін жариялауға ықпал етті. Осыдан кейін оның ағасы Дэвид Качинский мәтіндегі жазу мәнерін танып, құқық қорғау органдарына қылмыскердің жеке басына қатысты ақпарат берді. Кейбір деректер бойынша, Дэвид үйінен манифестке ұқсас жазбаларды да тапқан. Качинский өзін психикалық тұрғыдан қабілетсіз деп санамады және өлім жазасынан құтқару мақсатында оны психикалық тұрғыдан қабілетсіз деп тануға тырысқан адвокаттарды ауыстыруға әрекет жасады. Бұл әрекеттер нәтижесіз болғаннан кейін сот кінәні мойындау туралы келісімді қабылдады. Соның нәтижесінде Теодор Качинский өзіне тағылған айыптарды мойындап, шартты түрде мерзімінен бұрын босату құқығынсыз өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Кейбір анархо-примитивист авторлар, соның ішінде Джон Зерзан мен Джон Мур, оның іс-әрекеттері мен идеяларына қатысты бірқатар ескертулер жасағанымен, Качинскийді белгілі бір деңгейде қорғады.[5][6][7] Качинский 2023 жылғы 10 маусымда түрмеден ауруханаға жеткізілгеннен кейін қайтыс болды. Билік оның өлімін өзіне-өзі қол жұмсау ретінде бағалады.[8] = Ерте жылдары = Качинский 1942 жылғы 22 мамырда Иллинойс штатының Чикаго қаласында дүниеге келген. Оның анасы Ванда, қыз кезіндегі тегі Домбэк (бастапқы нұсқасы — Dąbek), поляк эмигранттарының екінші буынынан шыққан. Әкесі — Теодор Ричард Качинский.[9] Алты айлық кезінде баланың денесін есекжем басып, ол ауруханаға жатқызылды. Дәрігерлер аурудың нақты себебін анықтай алмағандықтан, ата-анасына баламен байланысуға рұқсат етілмеді. Сегіз ай бойы ол бірнеше рет медициналық ем қабылдады. 1943 жылғы наурызда анасы күнделігіне оның ауруханадан дені сау болып оралғанымен, осы тәжірибеден кейін адамдарға реакциясы азайғанын жазған.[10] Качинский бастауыш білімін Чикагода алды. Бесінші сыныптан сегізінші сыныпқа дейін Иллинойс штатының Эвергрин-Парк қаласындағы Evergreen Park №124 мектебінде оқыды.[11] Бесінші сыныптан кейін жүргізілген тест оның IQ көрсеткішінің 167 болғанын көрсетті. Осыдан кейін оған алтыншы сыныпты аттап өтіп, бірден жетінші сыныпқа баруға рұқсат берілді. Кейін ол бұл оқиғаны өзінің өміріндегі маңызды кезеңдердің бірі ретінде сипаттады. Балалық шағында Теодор адамдардан және ғимараттардан қорқатын. Ол басқа балалардың жанында ойнағанымен, олармен бірге ойынға араласа бермеген. Анасы оның әлеуметтік ортаға бейімделуіндегі қиындықтарына алаңдап, оны психолог Бруно Беттельгейм жетекшілік ететін балаларға арналған арнайы үйірмеге апарған.[11] Качинский Evergreen Park Community орта мектебінде білім алды. Ол оқу үлгерімі жағынан жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді. Математика оған ерте жастан-ақ тым жеңіл болып көрінді. Кей кездері сабақтан қалып, жеке күнделігіне жазбалар түсіріп отырған. Осы кезеңде ол математикаға ерекше қызығушылық танытып, көп уақытын бөлмесінде дифференциалдық теңдеулерді шешуге арнады. Орта мектепті аяқтаған кезде оның математикалық қабілеттері сыныптастарынан едәуір жоғары болды. Ол күрделі математикалық есептерді шеше алатын. Кейін физика-математика сыныбына ауыстырылғанымен, өзінің интеллектуалдық мүмкіндіктері жеткіліксіз деп санаған. Ол он бірінші сыныпты аттап өтті, себебі оның оқу бағдарламасын бұрын меңгеріп қойған еді. Жазғы мектеп бағдарламасының көмегімен орта мектепті 15 жасында аяқтады. 1958 жылы 16 жасында Гарвард университетіне оқуға қабылданды. Гарвардта білім алған жылдары ол доктор Генри Мюррей жүргізген тұлғаны зерттеу экспериментіне қатысты. Мюррей стресс пен адамның психологиялық реакцияларын зерттеген маман болды.[11] Зерттеуге қатысқан студенттерге өздерінің жеке философиялық көзқарастарын басқа студентпен талқылайтыны айтылған. Алайда іс жүзінде олар ұзақ уақытқа созылған психологиялық стресс жағдайына қойылған.[12] Эксперимент барысында олардың физиологиялық реакциялары бақыланып, студенттер өздерінің жеке сенімдері мен мақсаттары туралы алдын ала жазған мәтіндері негізінде психологиялық қысымға ұшыраған.[12] Зерттеу барысында Качинскийдің мінез-құлқында елеулі эмоционалдық өзгерістер байқалған. Автор Алстон Чейздің пікірінше, Качинскийдің сол кезеңдегі жазбалары эксперимент басталғанға дейін оның эмоционалдық тұрғыдан тұрақты болғанын көрсетеді.[12][13] Кейбір зерттеушілер бұл тәжірибе оның кейінгі өміріндегі әрекеттеріне белгілі бір ықпал еткен деп есептейді.[14] 2018 жылы АҚШ Орталық барлау басқармасы Мюррей жүргізген экспериментті Качинский қатысқан '''MK-Ultra''' жобасының бір бөлігі ретінде таныды. Бұл жоба адамның санасын басқару тәсілдерін зерттеуге бағытталған болатын. ЦРУ Мюррейдің зерттеуін этикалық тұрғыдан негізсіз деп бағалады.[15] = Ғылыми мансабы = 1962 жылы 20 жасында Качинский Гарвард университетін тәмамдап, Мичиган университетіне оқуға түсті. Кейін математика саласында докторлық дәрежеге ие болды. Оның мамандану бағыты — функциялардың геометриялық теориясына қатысты кешенді талдау саласы болды. Мичиган университетіндегі оқытушылары оның ерекше математикалық қабілетін атап өтті. Профессор Питер Дюрен оны басқа аспиранттарға ұқсамайтын ерекше тұлға ретінде сипаттаған. Ал профессор Джордж Пираньян оның математикалық ақиқатты ашуға ерекше қабілеті бар екенін атап өткен. Качинский '''«Шекаралық функциялар»''' тақырыбында диссертация қорғап, докторлық дәрежеге ие болды.[16][17] Оның диссертациясын қорғауына қатысқан математика профессоры Максвелл Рид жұмыстың өте күрделі болғанын атап өткен.[18] Качинский Ұлттық ғылыми қордан грант алып, үш жыл бойы студенттерге сабақ берді.[18] Ол диссертациясына байланысты екі ғылыми мақала және Мичиган университетінен кеткеннен кейін тағы төрт мақала жариялады.[19] 1967 жылдың соңында Калифорния университетінің Берклидегі кампусында математика кафедрасының ассистент-профессоры ретінде тұрақты қызметке қабылданды.[20] Ол бакалавриат студенттеріне геометрия мен математикалық талдаудан сабақ берді. Университеттегі ең жас профессорлардың бірі болған Качинскийге қатысты студенттерден көптеген шағым түсті. Студенттердің наразылығы оның дәрістерді қағаздан оқуы, сұрақтарға жауап беруден бас тартуы және оқыту әдістеріне байланысты басқа да мәселелерге қатысты болды. 1969 жылғы 30 маусымда ол ешқандай түсініктеме берместен қызметінен кетті. Математика факультетінің деканы оның отставкасын күтпеген жағдай ретінде бағалады.[21] = Монтанадағы өмірі = 1969 жылдың ортасында Качинский ата-анасының Иллинойс штатындағы Ломбард қаласындағы шағын үйіне көшті. Екі жылдан кейін Монтана штатының Линкольн қаласына қоныс аударып, өз қолымен оқшауланған ағаш лашық салды. Ол электр қуаты мен су құбыры жоқ қарапайым өмір салтын ұстанып, қаржыны барынша аз пайдалануға тырысты.[22] Тұрақты табыс көзі болмағандықтан, оған отбасы қаржылай көмек көрсетті. Качинскийдің негізгі мақсаты — қоғамнан оқшауланған жерде өмір сүріп, өзін-өзі қамтамасыз ететін автономды тіршілік ету еді. Ол жергілікті жерде бағдарлау, жеуге жарамды өсімдіктерді тану және қарапайым құралдарды пайдалану сияқты тіршілік ету дағдыларын меңгерді.[4] Ол үйін отынмен жылытып, аңшылық арқылы алынған етті пайдаланды. Көршілерінің айтуынша, оның басты ерекшеліктерінің бірі — жағымсыз иіс шығаратындығы және кездескен адамдармен амандаса бермейтіндігі болған. Алайда Качинский өнеркәсіп пен құрылыс салдарынан табиғи ортаның өзгеріп жатқанын көріп, мұндай өмір салтын ұзақ уақыт жалғастыру мүмкін емес деген қорытындыға келді.[4] Алғашқы кезеңде ол үйінің маңындағы нысандарға қарсы шағын саботаж әрекеттерін жасады. Оның пікірінше, шешуші жағдай өзінің сүйікті табиғи аймағының орнына жол салынып жатқанын көруі болды. Осыдан кейін ол өнеркәсіптік өркениетке қарсы зорлық-зомбылық әрекеттерін бастады. Качинский әлеуметтік және саяси философия бойынша еңбектерді, соның ішінде Жак Эллюльдің шығармаларын оқи бастады. Біртіндеп ол реформалық тәсілдерге деген сенімін жоғалтып, өнеркәсіптік-технологиялық жүйені өзгертудің жалғыз жолы ретінде зорлық-зомбылықты қарастыра бастады.[4] = АҚШ-тағы пошта арқылы жасалған жарылыстар = Качинскийдің алғашқы пошта арқылы жіберілген жарылғыш құрылғысы 1978 жылғы мамыр айының соңында Солтүстік-Батыс университетінде жұмыс істеген материалтану профессоры Бакли Кристке бағытталды. Жарылғыш құрылғы университет аумағындағы автотұрақтан табылып, кейін оны тексеру барысында жарылыс болды. Университет полициясының қызметкері Тэрри Маркер жеңіл жарақат алды.[23] Кейінгі жылдары Качинский жарылғыш құрылғыларды әртүрлі тәсілдермен жасап, оларды пошта арқылы университеттерге, әуе компанияларына және басқа да нысандарға жіберді. 1979 жылы Солтүстік-Батыс университетінде тағы бір жарылыс болды. Сол жылы American Airlines әуе компаниясының Чикагодан Вашингтонға бағыт алған 444-рейсіне де жарылғыш құрылғы жасырылды. Құрылғы ұшақта ақауға байланысты уақытында жарылмай, түтін шығара бастаған. Соның салдарынан ұшақ шұғыл қонуға мәжбүр болды, ал бірнеше жолаушы жану өнімдерінен уланып, медициналық көмекке жүгінді.[23] Әуе кемесін жару немесе жаруға әрекет жасау АҚШ-та федералдық қылмыс болып саналатындықтан, осы оқиғадан кейін істі ФТБ тергеуге кірісті. Тергеушілер қылмыстық істі '''UNABOM''' кодтық атауымен белгіледі. 1979 жылы істі тергеу үшін ФТБ басқаратын арнайы топ құрылды. 1980 жылы ФТБ-ның арнайы агенті Джон Дуглас мінез-құлықты талдау бөлімінің мамандарымен бірге белгісіз қылмыскердің психологиялық бейінін жасады. Бастапқы бейінде күдіктінің интеллект деңгейі орташадан жоғары, білім беру мекемелерімен байланысы бар адам екені болжанды. Кейін оның ғылыми дәрежесі бар және технологиялық өркениетке сын көзбен қарайтын тұлға болуы мүмкін деген болжам жасалды.[26] UNABOM ісін тергеу тобы ақпарат беруге арналған арнайы жедел желі ашып, Качинскийді ұстауға көмектесетін мәлімет үшін 1 миллион АҚШ доллары көлемінде сыйақы жариялады.[27] = Құрбандары = Качинскийдің әрекетінен ауыр жарақат алған алғашқы адамдардың бірі — АҚШ Әуе күштерінің капитаны әрі аспирант Джон Хозер болды. 1985 жылы ол жарылыс салдарынан бірнеше саусағынан және көзінің көру қабілетінің бір бөлігінен айырылды.[28] 1985 жылы Калифорниядағы компьютер дүкенінің 38 жастағы иесі Хью Скраттон көлігінің тұрағына қойылған жарылғыш құрылғының жарылуы нәтижесінде қаза тапты. 1987 жылғы 20 ақпанда Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласындағы басқа компьютер дүкенінде жарылыс болып, Гарри Райт жарақат алды.[30] Алты жылдық үзілістен кейін Качинский 1993 жылы тағы да пошта арқылы жарылғыш құрылғылар жібере бастады. Сол жылы Йель университетінің информатика профессоры Дэвид Джелернтер ауыр жарақат алды, бірақ кейін сауығып кетті. Сол кезеңде Сан-Францискодағы генетик Чарльз Эпстайнға да жарылғыш құрылғы жіберіліп, ол жарақат алды.[31] Кейін Массачусетс технологиялық институтының генетигі Филлип Шарпқа да қорқыту сипатындағы хат жіберілді.[32] 1994 жылы Burson-Marsteller компаниясының басшыларының бірі Томас Моссер үйіне жіберілген пошта арқылы жасалған жарылыстан қаза тапты. 1995 жылы Калифорния орман шаруашылығы саласының мүддесін қорғаған лоббист Гилберт Мюррей пошта арқылы жіберілген жарылғыш құрылғыдан қаза тапты.[32] Жалпы алғанда, Качинскийге 16 жарылыс әрекеті телінді. Бұл әрекеттер нәтижесінде 23 адам жарақат алып, үш адам қаза тапты. Тергеу барысында жарылғыш құрылғылардың конструкциялары уақыт өте өзгергенімен, олардың көпшілігінде '''«FC»''' деген белгі болғаны анықталды. Качинский бұл белгіні '''Freedom Club''' («Еркіндік клубы») атауымен байланыстырған.[29] = Террорлық әрекеттер тізімі = {| class="wikitable" !Күні !Орны !Зардап шеккен адам/топ !Нәтижесі |- |25 мамыр 1978 |Солтүстік-Батыс университеті, Эванстон, Иллинойс |Тэрри Маркер, университет полициясының қызметкері |Жеңіл жарақаттар |- |9 мамыр 1979 |Солтүстік-Батыс университеті, Эванстон, Иллинойс |Джон Харрис, аспирант |Жеңіл жарақаттар |- |15 қараша 1979 |American Airlines 444-рейсі, Чикаго–Вашингтон |12 жолаушы |Жану өнімдерінен улану |- |10 маусым 1980 |Лейк-Форест, Иллинойс |Перси Вуд, United Airlines президенті |Жарақаттар |- |8 қазан 1981 |Юта университеті, Солт-Лейк-Сити |Зардап шеккендер жоқ |Құрылғы залалсыздандырылды |- |5 мамыр 1982 |Вандербильт университеті, Нэшвилл |Джанет Смит, университет хатшысы |Қолдарының күйіп қалуы және жарақаттар |- |2 шілде 1982 |Калифорния университеті, Беркли |Диогенес Ангелакос, профессор |Қол мен бет жарақаттары |- |15 мамыр 1985 |Калифорния университеті, Беркли |Джон Хозер, аспирант |Ауыр дене жарақаттары |- |13 маусым 1985 |Оберн, Вашингтон |Зардап шеккендер жоқ |Құрылғы залалсыздандырылды |- |15 қараша 1985 |Мичиган университеті |Джеймс Макконнелл және Никлаус Суино |Жарақаттар |- |11 желтоқсан 1985 |Сакраменто, Калифорния |Хью Скраттон |Қаза тапты |- |20 ақпан 1987 |Солт-Лейк-Сити, Юта |Гарри Райт |Ауыр жарақат |- |22 маусым 1993 |Тибьюрон, Калифорния |Чарльз Эпстайн |Ауыр жарақат |- |24 маусым 1993 |Йель университеті, Нью-Хейвен, Коннектикут |Дэвид Джелернтер |Ауыр жарақат |- |10 желтоқсан 1994 |Норт-Колдуэлл, Нью-Джерси |Томас Моссер |Қаза тапты |- |24 сәуір 1995 |Сакраменто, Калифорния |Гилберт Мюррей |Қаза тапты |} = «Индустриялық қоғам және оның болашағы» = 1995 жылы Качинский әртүрлі адамдарға, оның ішінде бұрынғы құрбандарына бірнеше хат жіберіп, өзінің мақсаттарын түсіндірді. Ол шамамен 35 мың сөзден тұратын '''«Индустриялық қоғам және оның болашағы»''' атты еңбегін («Унабомбер манифесі» деп те аталады) ірі газет немесе журналда толық жариялауды талап етті.[37] Ол манифест жарияланған жағдайда террорлық әрекеттерін тоқтататынын мәлімдеді.[38] Бұл талапты орындау қажет пе деген мәселе қоғамда үлкен пікірталас туғызды. Кейінгі хаттарының бірінде ол бұдан да көп адамды өлтіру қаупін білдіргеннен кейін, АҚШ Әділет министрлігі қоғамдық қауіпсіздік мүддесін ескере отырып, оның еңбегін жариялауды ұсынды. 1995 жылғы 19 қыркүйекте манифест '''The New York Times''' және '''The Washington Post''' газеттерінде жарияланды.[39][40] Мұндағы мақсат — мәтін авторын танитын адамның шығуына мүмкіндік жасау еді. Манифестте Качинский қазіргі индустриялық қоғамды, технологиялардың дамуын және олардың адам еркіндігіне ықпалын сынға алды. Манифесттің алғашқы бөлімінде Качинский '''«өнеркәсіптік революция және оның салдары адамзат үшін апат болды»''' деген тұжырым жасайды.[42] Мәтіннің алғашқы бөлімдері солшыл қозғалыстардың, ғалымдардың және басқа әлеуметтік топтардың психологиялық ерекшеліктеріне арналған. Сонымен қатар индустриялық-технологиялық жүйеде өмір сүрудің адам психологиясына ықпалы қарастырылады.[42] Манифесттің соңғы бөлімдерінде технологиялық жүйенің болашақтағы дамуы туралы болжамдар жасалып, оның адам еркіндігін шектеуі мүмкін екендігі айтылған. Автор технологияға қарсы революциялық өзгерістерді қолдайтын көзқарасын білдіреді.[43] = Саяси және әлеуметтік көзқарастары = Качинскийдің саяси көзқарастары көбіне '''анархо-примитивизммен''' байланыстырылады. Манифесттің бастапқы және қорытынды бөлімдерінде ол солшыл қозғалыстарды психологиялық тұрғыдан талдауға тырысады. Оның пікірінше, кейбір адамдар өздерінің сенімсіздік пен толыққандылық сезімдерін әлеуметтік белсенділік арқылы өтеуге тырысады. Ол «аса әлеуметтендірілген» адамдар ұғымын енгізіп, қоғамның моральдық талаптары кейбір адамдарға шамадан тыс психологиялық қысым түсіруі мүмкін деп есептеді.[44] Качинский қазіргі қоғамдағы әлеуметтік және психологиялық мәселелерді адамдардың табиғи даму жағдайларынан айтарлықтай ерекшеленетін ортада өмір сүруімен байланыстырды. Ол бұл мәселелердің негізгі себептерінің бірі ретінде '''«билік үдерісінің» бұзылуын''' атады. Оның түсіндіруінше, адамға белгілі бір мақсат қою, сол мақсатқа жету үшін күш салу және нәтижеге қол жеткізу қажет. Оның пікірінше, қазіргі индустриялық қоғамда адамның осы табиғи қажеттіліктері өзгеріске ұшырайды.[45] Качинский қазіргі индустриялық қоғамда табиғи қажеттіліктердің бір бөлігі өте оңай қанағаттандырылатынын, ал басқа қажеттіліктердің жасанды түрде қалыптасатынын айтты. Ол мұндай әрекеттердің бір бөлігін '''«суррогаттық қызмет»''' деп атады. Оның түсінігінде, бұл — адамның шынайы қажеттілігін қанағаттандырудан гөрі, белгілі бір мақсатқа ие болу үшін жасалатын әрекеттер.[47] Качинский ғылыми зерттеулерді де ғалымдар үшін осындай суррогаттық қызметтің бір түрі ретінде қарастырды және ғылымның қоғамның нақты игіліктерінен алшақтап кетуі мүмкін екенін сынға алды.[48] = Бақылау әдістері = Качинскийдің пікірінше, қазіргі қоғамдағы түрлі әлеуметтік және психологиялық мәселелердің бір себебі — адамның табиғи қажеттіліктері мен қазіргі индустриялық жүйе арасындағы қайшылық. Ол жүйе адамның өмір сүру жағдайларын өзгертудің орнына, оның психологиялық реакцияларын басқару тәсілдерін қалыптастырады деп есептеді. Мысал ретінде ол психикалық күйзелісті азайту үшін дәрі-дәрмектерді қолдануды, ойын-сауық индустриясын және білім беру жүйесіндегі психологиялық әдістерді қарастырды.[49] Оның пікірінше, теледидар, бейнеойындар және басқа да ойын-сауық құралдары адамның күнделікті күйзелісін, алаңдаушылығын және қанағаттанбаушылығын уақытша ұмытуына мүмкіндік береді.[50] Сонымен бірге Качинский ата-аналарға ұсынылатын тәрбиелік әдістердің балалардың қоғамдағы негізгі құндылықтарды қабылдауына ықпал ететінін сынға алды.[51] = Тарихи көзқарас = Манифесттің соңғы бөлімдерінде Качинский «еркіндік» ұғымына өзіндік түсінік береді. Оның пікірінше, индустриялық жүйені адамның еркіндік кеңістігін біртіндеп тарылтпайтындай етіп өзгерту өте қиын.[52] Ол технологиялық дамудың адам мінез-құлқына әсер ету мүмкіндіктері артқанымен, жүйе адамдарды толық бақылауға әлі қол жеткізе қойған жоқ деп есептеді. Качинский технологиялық жүйенің болашағы туралы әртүрлі болжамдар жасап, технологияға қарсы әлеуметтік қозғалыс қалыптастыру идеясын ұсынды.[53] Ол реформадан гөрі революциялық өзгерісті тиімді деп санады және технологияға қарсы идеологияны дамыту қажеттігін айтты.[54] Манифесттің қорытындысында Качинский өзінің солшыл қозғалыстар туралы талдауын қазіргі дәуірге тән құбылыс ретінде сипаттады. Сонымен бірге мұндай қозғалыстардың бұрын болмағанын нақты дәлелдеу мүмкін емес екенін атап өтіп, бұл мәселені тарихшылар зерттеуі қажет деп санады.[55] = Еңбегі және ықпалы = Качинский технологиялық қоғамды сынау барысында технология мен индустрияландыруды сынға алған бірқатар заманауи ойшылдардың идеяларымен үндес пікірлер білдірді. Олардың қатарында Джон Зерзан, Герберт Маркузе, Фредди Перлман, Жак Эллюль, Льюис Мамфорд және Нил Постман бар.[56][57] Sun Microsystems компаниясының негізін қалаушылардың бірі Билл Джой технологияның ықтимал қауіптері туралы мақаласында Качинскийдің идеяларына сілтеме жасаған. Джой Качинскийдің кейбір технологиялық мәселелер жөніндегі пікірлерін интеллектуалдық тұрғыдан назар аударуға тұрарлық деп бағалаған.[58] 2011 жылғы 22 шілдеде Норвегияда террорлық шабуылдар жасаған Андерс Брейвик өз манифесінде Качинскийдің манифесінен алынған көлемді үзінділерді белгілі бір өзгерістер енгізу арқылы пайдаланған.[59][60][61][62] = Іздеу және анықталуы = Манифест жарияланғанға дейін-ақ Дэвид Качинскийдің әйелі Линда Унабомбердің Теодор болуы мүмкін деген күдік білдірді.[63] Алғашында Дэвид бұл болжамды қабылдамағанымен, кейін оған байыппен қарай бастады. 1995 жылғы қыркүйекте манифест жарияланғаннан кейін ол отбасылық ескі құжаттарды қарап, Теодордың 1970-жылдары газеттерге технологияны сынау мақсатында жазған хаттарындағы тілдік ерекшеліктер манифест мәтінімен ұқсас екенін байқады.[64] Манифест жарияланғанға дейін ФТБ Унабомберді іздеуге қоғамның көмегін тарту мақсатында бірнеше баспасөз конференциясын өткізді. Манифест жарияланғаннан кейін ФТБ-ға бірнеше ай бойы күніне мыңнан астам қоңырау түсті. Унабомбердің жеке басын анықтауға көмектесетін ақпарат үшін 1 миллион АҚШ доллары көлемінде сыйақы жарияланған болатын. Дэвид Качинский Тед туралы ақпаратты құпия түрде зерттеу үшін жеке тергеуші Сьюзан Суонсонды жалдады. Кейін ол Вашингтоннан Тони Бискиглиді тартып, жиналған ақпаратты жүйелеуге және ФТБ-мен байланыс орнатуға көмектесуін сұрады.[66] 1996 жылдың басында Бискигли ФТБ сарапшысы Клинтон Р. Ван Зандтпен байланысып, манифест пен Дэвид алған Теодордың хаттарын салыстыруды сұрады. Ван Зандт екі мәтінді бір адамның жазу ықтималдығын шамамен 50/50 деп бағалап, ФТБ-ға хабарласуды ұсынды.[66] 1996 жылғы ақпанда Бискигли ФТБ-ға Теодор Качинскийдің 1971 жылы жазған эссесінің көшірмесін берді. Көп ұзамай Дэвид Качинскийдің жеке басы анықталып, ФТБ оның ағасына қатысты ақпаратты тексере бастады. Дэвид полицияға Теодордың хаттарының түпнұсқаларын берді. Кейін Качинскийдің Монтанадағы лашығына тінту жүргізуге федералдық ордер берілді. = Қамауға алынуы = 1996 жылғы 3 сәуірде ФТБ агенттері Теодор Качинскийді Монтана штатының Линкольн қаласы маңындағы лашығында қамауға алды. Тінту барысында тергеу үшін маңызды заттар, оның ішінде дайындалған жарылғыш құрылғы және манифесттің машинкамен басылған түпнұсқасы табылды. Унабомбер ісі ФТБ тарихындағы ең қымбат тергеулердің біріне айналды. ФТБ құжаттарында Качинскийдің манифестін зерттеген сарапшылар арасында оның авторы кім болғаны жөнінде пікір қайшылығы болғаны көрсетілген. Кейбір сарапшылар манифест Качинскийге тиесілі емес деп есептеген.[63] Дэвид Качинский ағасына қатысты тергеу басталғаннан кейін оның жеке басының құпия сақталуын қалады. Алайда ақпарат бұқаралық ақпарат құралдарына тарап кетті. Кейін Дэвид ағасының құрбандарының отбасыларына өтемақы ретінде тергеу барысында ұсынылған сыйақыдан өз үлесін берді.[67][68][69] = Сот процесі = Качинскийдің адвокаттары оның психикалық тұрғыдан қабілетсіз екенін дәлелдеуге және осылайша өлім жазасынан құтқаруға тырысты. Алайда Качинский бұл стратегияны қабылдамады. Сот тағайындаған психиатр оған параноидты шизофрения диагнозын қойды,[70] бірақ оны сот алдында жауап беруге қабілетті деп таныды.[71] Качинскийдің отбасы оған қысым жасалса, оның қарсылық білдіретінін немесе тұйықталатынын есептеді. Качинский кейін өзінің '''«Технологиялық құлдық»''' атты кітабында түрмеде онымен бірнеше жыл бойы жұмыс істеген психологтар туралы жазды. Оның айтуынша, олар оның ауыр психикалық ауру белгілерін байқамаған және қойылған диагнозды негізсіз деп санаған.[72] Психиатр Салли Джонсон Качинскийді бірнеше күн бойы тексеріп, оның екі негізгі адасу сипатты сенімі болған деген қорытындыға келді.[73] 1996 жылғы сәуірде федералдық үлкен алқабилер Качинскийге 10 тармақ бойынша айып тақты. Олардың ішінде жарылғыш құрылғыларды дайындау, пошта арқылы жіберу және пайдалану, сондай-ақ Скраттон, Моссер және Мюррейдің өліміне қатысты айыптар болды.[74] Бастапқыда АҚШ үкіметі Качинскийге өлім жазасын сұрауды жоспарлады. 1998 жылғы 22 қаңтарда Качинский өзіне тағылған барлық айыптар бойынша кінәсін мойындады. Кейін бұл мойындауын қайтарып алуға тырысқанымен, судья Гарланд Элиас Баррелл кіші оның өтінішін қабылдамады. АҚШ-тың Тоғызыншы апелляциялық округінің соты бұл шешімді күшінде қалдырды.[75] 2006 жылғы 10 тамызда судья Гарланд Баррелл Качинскийдің 1996 жылы Монтанадағы лашығынан алынған жеке заттарын интернет-аукцион арқылы сатуға рұқсат берді. Сатудан түскен қаражат террорлық әрекеттерден зардап шеккендерге өтемақы төлеуге бағытталды.[77] Аукционда оның хаттарының түпнұсқалары, күнделіктері және басқа құжаттары сатылды. Құрбандарына қатысты кейбір мәліметтер сот шешімі бойынша жарияланым алдында алынып тасталды.[78] Аукцион 2011 жылғы маусымда аяқталып, одан 232 мың АҚШ долларынан астам қаражат түсті.[79] = Түрмедегі кезеңі = Качинский шартты түрде мерзімінен бұрын босату мүмкіндігінсіз өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын Колорадо штатының Флоренс қаласындағы '''ADX Florence''' жоғары қауіпсіздік деңгейіндегі федералдық түрмесінде өтеді.[78][80] Түрмеде отырған кезінде ол жазу және зерттеу жұмыстарын жалғастырды. Мичиган университетінің кітапханасындағы '''Labadie Collection''' арнайы қорында Качинскийге 1996 жылғы сәуірде қамауға алынғаннан кейін 400-ден астам адамнан келген хаттар сақталған. Хат авторларының көпшілігінің аты-жөнін 2049 жылға дейін жарияламау жоспарланған.[81] Качинский өзінің күнделіктері мен хат-хабарларын аукционда сатуға қарсылық білдірді.[82] Алайда 2009 жылғы 10 қаңтарда АҚШ-тың Тоғызыншы апелляциялық округінің соты бұл сатылым сөз бостандығын бұзбайды деген шешім қабылдады.[83] Качинскийдің лашығы бөлшектеліп, қоймада сақталды. Кейін ол Качинскийді қорғаушылар тобының өкіліне берілді.[84] 2008 жылы лашық Вашингтондағы жаңалықтар мұражайында көпшілік назарына ұсынылды.[85] 2010 жылы Качинскийдің эсселер жинағы мен толықтырылған манифест мәтіні '''Feral House''' баспасынан '''«Technological Slavery» («Технологиялық құлдық»)''' атауымен жарық көрді. 2012 жылғы 24 мамырда Качинский Гарвард университетінің түлектер қауымдастығына өзі туралы мәліметтер беріп, қазіргі кәсібін «тұтқын» деп көрсеткен.[88] = Өмірінің соңғы кезеңі және қайтыс болуы = 2021 жылғы наурызда Качинскийге асқынған тік ішек обыры диагнозы қойылған.[89] 2021 жылғы 14 желтоқсанда ол Солтүстік Каролинадағы Батнер федералдық медициналық орталығына ауыстырылды.[89] Ол 2023 жылғы наурызға дейін ем қабылдады. Кейін емдеудің жанама әсерлері мен сауығу ықтималдығының төмен болуына байланысты емді жалғастырудан бас тартты.[89] 2023 жылғы мамырда түрме онкологы Качинскийден депрессия белгілерін байқауы мүмкін екенін атап, оны психиатриялық тексеруге жіберді.[89][90] 2023 жылғы 10 маусымда Качинский түрмедегі камерасынан ес-түссіз күйде табылды. Түрме қызметкерлері алғашқы медициналық көмек көрсетуге тырысқанымен, оны құтқару мүмкін болмады. Ол Дарем қаласындағы Дьюк университетінің ауруханасына жеткізілді. Сағат 08:07-де оның қайтыс болғаны ресми түрде тіркелді.[91][92] Билік оның өлімін '''өз-өзіне қол жұмсау''' деп бағалады.[8] '''Теодор Джон Казински''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Theodore John Kaczynski, Унабомбер ретінде де белгілі, [[Ағылшын тілі|ағылш.]] Unabomber — «'''Un'''iversity and '''a'''irline '''bomber'''»-ның қысқасы; 22 мамыр 1942, [[Чикаго]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — 10 маусым 2023, [[Солтүстік Каролина]], АҚШ) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[математик]], [[философ]], [[террорист]] және [[неолуддит]], өзінің пошталық бомба науқанымен танымал.<ref>[https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-dies-federal-prison-95fdd4f398fbfe20aaadf5d53a91dc26 Ted Kaczynski, known as the Unabomber for years of attacks that killed 3, dies in prison at 81]</ref> == Қамау == 1996 жылы 3 сәуірде ФБР агенттері Теодор Казинскиді Монтана штатындағы Линкольн қаласының сыртындағы жұпыны үйде ұстады. Ол қамауға алынған кезде оның сыртқы келбеті өте нашар болды. Жұпыны үйде дайын бомба мен машинкамен басылған түпнұсқа манифест табылды. Унабомбер FBI тарихындағы ең қымбат тергеулердің бірі болды. ФБР есебінің 204 және 205-тармақтарында ФБР-ге үнемі кеңес беретін сарапшы профессорлар манифестті Теодор Казинскиден басқа біреу жазған деп есептейтіні айтылған. Теодор Казинскидің Унабомбер болуына екеніне аз адам сенген. ФБР инспекторы Терри Д. Турчидің іздеу ордеріне қатысты мәлімдемесі сарапшылар арасында өте даулы:<blockquote>''204. Your affiant is aware that other individuals have conducted analyses of the UNABOM Manuscript __ determined that the Manuscript was written by another individual, not Kaczynski, who had also been a suspect in the investigation. 205. Numerous other opinions from experts have been provided as to the identity of the unabomb subject. None of those opinions named Theodore Kaczynski as a possible author.''</blockquote>Дэвид ағасын таңдандырды және оған еліктеді, бірақ кейінірек жабайы табиғатта аман қалу әрекетінен бас тартты. ФБР оған анонимділікке кепілдік берді, бірақ оның жеке тұлғасы 1996 жылдың сәуір айының басында CBS News арнасына жарияланды, сол уақытта ФБР Монтана штатындағы федералды судьяның іздеу ордерін аяқтап жатқан. Кейіннен ішкі тергеу жүргізілді, бірақ ағып кетудің көзі ешқашан анықталмады. Дэвид марапатты ақшасын қаза тапқан отбасыларына берген<ref>[https://www.timesunion.com/news/article/david-kaczynski-urged-feds-spare-brother-18145856.php#:~:text=To%20make%20the%20arrest%2C%20the,families%20of%20his%20brother's%20victims. A trial, a life, a brother’s pain. David Kaczynski pleads for his brother’s life]</ref>. == Өнердегі өкілдік == === Фильмдер мен сериалдар === * «Аңшылық» сериалы (1 сезон), 2017 (Унабомбердің рөлің ойнаған [[Пол Беттани]]) * «Тед К. Унабомбер» фильмі, 2021 (Унабомбердің рөлің ойнаған [[Шарлто Копли]]) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ террористері]] [[Санат:Жасыл анархистер]] [[Санат:Анархо-примитивистер]] [[Санат:АҚШ математиктері]] d1eq7ya04qqyhbnr3b486a7s5m4pz7p 3653487 3653467 2026-09-11T14:45:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3566507 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Теодор Джон Казински''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Theodore John Kaczynski, Унабомбер ретінде де белгілі, [[Ағылшын тілі|ағылш.]] Unabomber — «'''Un'''iversity and '''a'''irline '''bomber'''»-ның қысқасы; 22 мамыр 1942, [[Чикаго]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — 10 маусым 2023, [[Солтүстік Каролина]], АҚШ) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[математик]], [[философ]], [[террорист]] және [[неолуддит]], өзінің пошталық бомба науқанымен танымал.<ref>[https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-dies-federal-prison-95fdd4f398fbfe20aaadf5d53a91dc26 Ted Kaczynski, known as the Unabomber for years of attacks that killed 3, dies in prison at 81]</ref> == Қамау == 1996 жылы 3 сәуірде ФБР агенттері Теодор Казинскиді Монтана штатындағы Линкольн қаласының сыртындағы жұпыны үйде ұстады. Ол қамауға алынған кезде оның сыртқы келбеті өте нашар болды. Жұпыны үйде дайын бомба мен машинкамен басылған түпнұсқа манифест табылды. Унабомбер FBI тарихындағы ең қымбат тергеулердің бірі болды. ФБР есебінің 204 және 205-тармақтарында ФБР-ге үнемі кеңес беретін сарапшы профессорлар манифестті Теодор Казинскиден басқа біреу жазған деп есептейтіні айтылған. Теодор Казинскидің Унабомбер болуына екеніне аз адам сенген. ФБР инспекторы Терри Д. Турчидің іздеу ордеріне қатысты мәлімдемесі сарапшылар арасында өте даулы:<blockquote>''204. Your affiant is aware that other individuals have conducted analyses of the UNABOM Manuscript __ determined that the Manuscript was written by another individual, not Kaczynski, who had also been a suspect in the investigation. 205. Numerous other opinions from experts have been provided as to the identity of the unabomb subject. None of those opinions named Theodore Kaczynski as a possible author.''</blockquote>Дэвид ағасын таңдандырды және оған еліктеді, бірақ кейінірек жабайы табиғатта аман қалу әрекетінен бас тартты. ФБР оған анонимділікке кепілдік берді, бірақ оның жеке тұлғасы 1996 жылдың сәуір айының басында CBS News арнасына жарияланды, сол уақытта ФБР Монтана штатындағы федералды судьяның іздеу ордерін аяқтап жатқан. Кейіннен ішкі тергеу жүргізілді, бірақ ағып кетудің көзі ешқашан анықталмады. Дэвид марапатты ақшасын қаза тапқан отбасыларына берген<ref>[https://www.timesunion.com/news/article/david-kaczynski-urged-feds-spare-brother-18145856.php#:~:text=To%20make%20the%20arrest%2C%20the,families%20of%20his%20brother's%20victims. A trial, a life, a brother’s pain. David Kaczynski pleads for his brother’s life]</ref>. == Өнердегі өкілдік == === Фильмдер мен сериалдар === * «Аңшылық» сериалы (1 сезон), 2017 (Унабомбердің рөлің ойнаған [[Пол Беттани]]) * «Тед К. Унабомбер» фильмі, 2021 (Унабомбердің рөлің ойнаған [[Шарлто Копли]]) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ террористері]] [[Санат:Жасыл анархистер]] [[Санат:Анархо-примитивистер]] [[Санат:АҚШ математиктері]] 4vjlwuvlxgufcq6lsj28a0j4eqslakg 3 718108 3653456 3270468 2026-09-11T12:05:25Z Vincent Vega 114038 Vincent Vega [[Қатысушы талқылауы:Lionel Cristiano]] бетін [[Қатысушы талқылауы:LM.CR]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lionel Cristiano|Lionel Cristiano]]" to "[[Special:CentralAuth/LM.CR|LM.CR]]" 3229190 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=LionelCristiano}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 19:56, 2023 ж. қарашаның 12 (+06) 4n50u8t0jpskw5sn9eh8x2twmcrppjp 0 726060 3653460 3492241 2026-09-11T12:24:13Z Makenzis 71333 3653460 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Гвинея-Бисау}} Спортинг (Бисау) | құрылған = 1936 | стадионы = Ұлттық стадион | сыйымдылығы = 20 000 | сайты = http://www.sportingcgb.com/ | жарыс = [[Футболдан Гвинеи-Бисау чемпионаты]] | маусым = 2025/26 | орын = 7 - орын }} «'''Спортинг'''» ({{Lang-pt|Sporting Clube de Bissau}}) — [[Гвинея-Бисау|Гвинея-Бисауд]]ың [[Бисау]] қаласындағы спорт клубы. [[1936 жыл]]ы құрылған. Қазір Гвинея-Бисау жоғары лигасында ойнайды. == Жүлделері == * '''Гвинея-Бисау чемпионы: 14''' :: 1983, 1984, 1986, 1991, 1992, 1994, 1997, 1998, 2000, 2002, 2004, 2005, 2007, 2021 * '''Гвинея-Бисау Кубогы: 6''' :: 1976, 1982, 1986, 1987, 1991, 2005 {{Бастама}} [[Санат:Гвинея-Бисау футбол клубтары]] tl4ein4lyc4a0j33rlhgzxjhs3sx64p 3 726968 3653646 3270469 2026-09-11T23:25:38Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қатысушы талқылауы:LM.CR]] 3653646 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:LM.CR]] 7126oh6lcgzeh4tmb4j6uw6zpwp0lyg 0 728513 3653610 3650827 2026-09-11T17:59:01Z Casserium 68287 /* */ 3653610 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шыңғыс Сайранұлы Әрінов | Шынайы есімі = | Суреті = Шыңғыс Әрінов (51751).jpg | Сурет ені = | Атауы = Әрінов, 2024 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның 11-әкімі | Ту = Герб Алматинской области.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = 7-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту_2 = Mchs emblem.gif | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 6 ақпан 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Ізашары_2 = [[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Мемлекеттік күзет қызметі]] бастығының орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 6 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_3 = [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] | Ізбасары_3 = [[Роман Алмаханұлы Төреханов|Роман Төреханов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = | Туған күні = 29.10.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 2006–2026 | Құрамында болды = {{Байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = {{ublist |[[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі|Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметі]] |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Қазақстан Төтенше жағдайлар министрлігі]] }} | Атағы = [[Сурет:18-RKGF-LG.svg|30px]]<br>[[Генерал-лейтенант]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы]] |[[Азаматтық авиация академиясы]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Халықаралық қатынастар|құқықтану|тасымал және көлік}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Шыңғыс Сайранұлы Әрінов''' ([[29 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, генерал-лейтенант, 2026 жылдан бастап [[Алматы облысы]]ның әкімі. 2024–2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] болған. == Білімі == Әрінов [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген, Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында «Құқықтану», Азаматтық авиация академиясында «Тасымалды, қозғалысты ұйымдастыру және көлікті пайдалану» бойынша білім алған. == Еңбек жолы == 2006–2022 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің кадрында әртүрлі офицерлік және басшы лауазымдарда қызмет атқарды. 2022 жылы ҚР Президентінің Өкімімен ҚР Мемлекеттік күзет қызметі бастығының орынбасары — Президент күзет қызметінің бастығы болып тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпанда Қазақстан республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды. 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы барысында Әрінов қызметінен босатылды. Келесі күні ол [[Алматы облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/shs-arinovti-tagayyndau-turaly-483116 |title=Ш.С. Әріновті тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> == Марапаттары == Әрінов ІІ, ІІІ дәрежелі «Елбасының қауіпсіздігін айбынды атқарғаны үшін» медалімен және «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметіне 25 жыл», «Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медальдарымен, сондай-ақ ҚР Президентінің атынан алғыс хаттармен марапатталған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/qrln-shynghys-arinov/ Шыңғыс Әрінов Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Әрінов, Шыңғыс Сайранұлы}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] 24nxnxcuj286wwv35grjimk377u3jfe 0 732599 3653653 3632873 2026-09-12T02:15:12Z Casserium 68287 /* Басшылары */ 3653653 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = "Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені" ШЖҚ РМК |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = ТелерадиокомплексПрезидентаРК.png |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1996 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] қаласы, Ақмешіт көшесі, 3 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] |басшылықтың лауазымы1 = Директоры |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://ptrk.qr-pib.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені''' — [[Қазақстан президенті]]нің қызметін ақпараттық жағынан қамтамасыз ететін арнаулы медиа-ресурс. Телерадиокешен медиа активтеріне ел аумағында тәулік бойы хабар тарататын [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly»]] телеарнасы, халықаралық кеңістікке тарайтын «Silk Way», «Silk Way Cinema», «Silk Way Prime» телеарналары, [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly»]] радиосы, [[ҚазАқпарат|«Kazinform»]] халықаралық ақпарат агенттігі, «Informsport» спорт порталы және Деректі фильмдер орталығы кіреді. == Тарихы == Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені алғаш рет 1995 жылы 17 сәуірде «Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз Қызметінің Телерадиокешені» деген атаумен құрылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K950002204_ Қазақстан Республикасы Президентi Аппаратының құрамын iшiнара өзгерту туралы]</ref> 1996 жылы 29 желтоқсанда телерадиокешенді Президенттің Баспасөз Қызметінен бөліп шығару туралы шешім қабылданып, «Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені» мемлекеттік мекемесі құрылды. Телерадиокешеннің меншік иесі Президенттің Іс Басқармасы болды. 1999 жылы «Қазақстан Республикасы Президентiнiң телерадиокешенi» мемлекеттік мекемесі жарғылық капиталына мемлекет жүз пайыз қатысатын «Қазақстан Республикасы Президентiнiң телерадиокешенi» коммерциялық емес жабық акционерлiк қоғамы болып қайта ұйымдастырылды. ҚР Президенті Іс басқарушысының 2005 жылдың 11 ақпандағы №06/20 бұйрығына сай «ҚР Президентінің ТРК» КЕЖАҚ-ынан «ҚР Президентінің ТРК» КЕАҚ-ы болып қайта аталды. 2022 жылы «ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі, «Qazaq TV» халықаралық спутниктік телеарнасы және Kaztube ұлттық видео-хостингі ҚР Президентінің Телерадиокешені құрамына берілді.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/prezidenttin-is-baskarushysy-trk-kyzmetkerlerin-zhurnalister-kunimen-kuttyktady_a3948816/ Президенттің Іс басқарушысы ТРК қызметкерлерін журналистер күнімен құттықтады]</ref> 2023 жылы «Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені» коммерциялық емес акционерлік қоғамы «Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны болып қайта құрылды. 2022 жылы «Qazaq TV» халықаралық телеарнасы ребрендинг жасап, республика ішіне тарайтын [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly»]] және халықаралық кеңістікке тарайтын «Silk Way» телеарналары болып екіге бөлінді. 2023 жылы медиахолдинг жанынан «Silk Way Cinema», 2025 жылы «Silk Way Prime» телеарналары ашылды. 2025 жылы бұрынғы [[Астана (радио)|«Астана»]] радиосының жиілігінде [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly»]] радиосы ашылды. 2026 жылы «Informsport.kz» спорт порталы ашылды. == Қызметтері == # Бейне-аудио, кино және фотоқұжаттар жасап, жинап, өңдеу, сондай-ақ, оларды қалыпқа келтіріп, жүйелеп отыру # Қазақстан Республикасы Президентінің жеке Мұрағатына арнап бейне-аудио, кино және фотоқұжаттар жасау # Бейнефильмдер мен телебағдарламалар өндірісін жасау және тарату # Кинофестифальдар, форумдар, концерттер, конференциялар, байқаулар ұйымдастырып, өткізу # Журналдар, газеттер, буклеттер және өзге де баспа өнімдерін шығару # Ақпараттық және жарнамалық қызметтер көрсету # Өзінің құрылу мақсатына кері келмейтін өзге де қызмет түрлерін көрсету<ref>[https://qr-pib.kz/p/472 «Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені» коммерциялық емес акционерлік қоғамы]</ref> == Басшылары == {| class="wikitable" |- ! № !! Аты-жөні !! colspan="2"| Басқарған жылдар !! Лауазымы !! [[Қазақстан президенттерінің тізімі|Президенттері]] |- | 1 || [[Юрий Михайлович Крылов|Юрий Крылов]] || 1997 || 2000 || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры | rowspan=4| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>(1990–2019) |- | 2 || [[Мақат Кәбірұлы Садық|Махат Садық]] || 2000 || 2005 || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры |- | 3 || [[Бауыржан Ахметханұлы Айтқазин|Бауыржан Айтқазин]] || 2005 || 2007 || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры |- | 4 || [[Айбек Кеңесұлы Юсуп|Айбек Юсуп]] || маусым<br>2007 || ақпан<br>2009 || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры |- | rowspan=2|5 | rowspan=2|[[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] | rowspan=2| 23 ақпан<br>2009 | rowspan=2| 20 тамыз<br>2019 | rowspan=2| Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>(1991–2019) |- | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>(2019–) |- | 6 || [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] || 26 тамыз<br>2019 || қызметте || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры, директоры | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>(2019–) |} == Дереккөздер== {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мекемелері]] m0vbh0op1p1v1oqmhhwp6p2vlefpbvu 3653654 3653653 2026-09-12T02:19:34Z Casserium 68287 /* Басшылары */ 3653654 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = "Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені" ШЖҚ РМК |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = ТелерадиокомплексПрезидентаРК.png |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1996 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] қаласы, Ақмешіт көшесі, 3 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] |басшылықтың лауазымы1 = Директоры |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://ptrk.qr-pib.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені''' — [[Қазақстан президенті]]нің қызметін ақпараттық жағынан қамтамасыз ететін арнаулы медиа-ресурс. Телерадиокешен медиа активтеріне ел аумағында тәулік бойы хабар тарататын [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly»]] телеарнасы, халықаралық кеңістікке тарайтын «Silk Way», «Silk Way Cinema», «Silk Way Prime» телеарналары, [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly»]] радиосы, [[ҚазАқпарат|«Kazinform»]] халықаралық ақпарат агенттігі, «Informsport» спорт порталы және Деректі фильмдер орталығы кіреді. == Тарихы == Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені алғаш рет 1995 жылы 17 сәуірде «Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз Қызметінің Телерадиокешені» деген атаумен құрылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K950002204_ Қазақстан Республикасы Президентi Аппаратының құрамын iшiнара өзгерту туралы]</ref> 1996 жылы 29 желтоқсанда телерадиокешенді Президенттің Баспасөз Қызметінен бөліп шығару туралы шешім қабылданып, «Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені» мемлекеттік мекемесі құрылды. Телерадиокешеннің меншік иесі Президенттің Іс Басқармасы болды. 1999 жылы «Қазақстан Республикасы Президентiнiң телерадиокешенi» мемлекеттік мекемесі жарғылық капиталына мемлекет жүз пайыз қатысатын «Қазақстан Республикасы Президентiнiң телерадиокешенi» коммерциялық емес жабық акционерлiк қоғамы болып қайта ұйымдастырылды. ҚР Президенті Іс басқарушысының 2005 жылдың 11 ақпандағы №06/20 бұйрығына сай «ҚР Президентінің ТРК» КЕЖАҚ-ынан «ҚР Президентінің ТРК» КЕАҚ-ы болып қайта аталды. 2022 жылы «ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі, «Qazaq TV» халықаралық спутниктік телеарнасы және Kaztube ұлттық видео-хостингі ҚР Президентінің Телерадиокешені құрамына берілді.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/prezidenttin-is-baskarushysy-trk-kyzmetkerlerin-zhurnalister-kunimen-kuttyktady_a3948816/ Президенттің Іс басқарушысы ТРК қызметкерлерін журналистер күнімен құттықтады]</ref> 2023 жылы «Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені» коммерциялық емес акционерлік қоғамы «Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны болып қайта құрылды. 2022 жылы «Qazaq TV» халықаралық телеарнасы ребрендинг жасап, республика ішіне тарайтын [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly»]] және халықаралық кеңістікке тарайтын «Silk Way» телеарналары болып екіге бөлінді. 2023 жылы медиахолдинг жанынан «Silk Way Cinema», 2025 жылы «Silk Way Prime» телеарналары ашылды. 2025 жылы бұрынғы [[Астана (радио)|«Астана»]] радиосының жиілігінде [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly»]] радиосы ашылды. 2026 жылы «Informsport.kz» спорт порталы ашылды. == Қызметтері == # Бейне-аудио, кино және фотоқұжаттар жасап, жинап, өңдеу, сондай-ақ, оларды қалыпқа келтіріп, жүйелеп отыру # Қазақстан Республикасы Президентінің жеке Мұрағатына арнап бейне-аудио, кино және фотоқұжаттар жасау # Бейнефильмдер мен телебағдарламалар өндірісін жасау және тарату # Кинофестифальдар, форумдар, концерттер, конференциялар, байқаулар ұйымдастырып, өткізу # Журналдар, газеттер, буклеттер және өзге де баспа өнімдерін шығару # Ақпараттық және жарнамалық қызметтер көрсету # Өзінің құрылу мақсатына кері келмейтін өзге де қызмет түрлерін көрсету<ref>[https://qr-pib.kz/p/472 «Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені» коммерциялық емес акционерлік қоғамы]</ref> == Басшылары == {| class="wikitable" |- ! № !! Аты-жөні !! colspan="2"| Басқарған жылдар !! Лауазымы !! [[Қазақстан президенттерінің тізімі|Президенттері]] |- | 1 || [[Юрий Михайлович Крылов|Юрий Крылов]] || 1997 || 2000 || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры | rowspan=5| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>(1990–2019) |- | 2 || [[Мақат Кәбірұлы Садық|Махат Садық]] || 2000 || 2005 || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры |- | 3 || [[Бауыржан Ахметханұлы Айтқазин|Бауыржан Айтқазин]] || 2005 || 2007 || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры |- | 4 || [[Айбек Кеңесұлы Юсуп|Айбек Юсуп]] || маусым<br>2007 || ақпан<br>2009 || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры |- | 5 | [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] | 23 ақпан<br>2009 | 20 тамыз<br>2019 | Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры |- | 6 || [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] || 26 тамыз<br>2019 || қызметте || Қазақстан Республикасы Президенті Телерадиокешенінің бас директоры, директоры || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>(2019–) |} == Дереккөздер== {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мекемелері]] dc60to43ri72u7nx9rutzobccj32uk4 0 733827 3653648 3653112 2026-09-12T00:35:50Z Casserium 68287 /* Алматы қаласы */ 3653648 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Төтенше жағдайлар министрі болды. # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Құрасбек Ұласбекұлы Сәдібеков (2026–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – ''бос орын'' # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Айдос Халилоллаұлы Бекетаев (2026–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ерлан Кәрімбекұлы Тұралиев (2026–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] 31iwkluajj348hz45ephvxl4av24ecv 0 751090 3653640 3418153 2026-09-11T19:47:36Z Marksscheider 183882 3653640 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық альбом | Атауы = Revolution Radio | Шынайы атауы = | Түрі = студиялық альбом | Орындаушы = [[Green Day]] | Мұқабасы = Revolution Radio.jpg | Мұқаба ені = 250 | Шыққан жылы = 7 қазан 2016 | Жазылды = 15 қаңтар – 24 шілде 2016 | Жанрлары = {{flatlist| * [[панк-рок]]<ref name="rollingstone">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/green-day-older-wiser-mad-as-hell-in-revolution-radio-w443594|title=Review: Green Day Older, Wiser, Mad as Hell in 'Revolution Radio'|publisher=|accessdate=2016-10-07|archive-date=2016-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161007080814/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/green-day-older-wiser-mad-as-hell-in-revolution-radio-w443594|deadlink=no}}</ref> * [[поп-панк]]<ref>{{cite web|url=http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2016/10/revolution_radio_is_green_days.html|title='Revolution Radio' is Green Day's most heartfelt work in years (Review)|publisher=|accessdate=2016-10-07|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008065852/http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2016/10/revolution_radio_is_green_days.html|deadlink=no}}</ref> * [[альтернативті рок]] }} | Ұзақтығы = 44:29 | Ел = {{USA}} | тілі = [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]] | Лейблі = [[Reprise Records]] | Продюсері = {{Flatlist|* Green Day}} | Шолу = | Алдыңғы = [[Demolicious]] | Алд_жыл = 2014 | Жыл = 2016 | Келесі = [[Greatest Hits: God's Favorite Band]] | Кел_жыл = 2017 | Тағы = {{Синглдер | Атауы = Revolution Radio | Түрі = студиялық альбом | Сингл 1 = [[Bang Bang]] | Сингл 1 күні = 11 тамыз 2016 | Сингл 2 = [[Still Breathing]] | Сингл 2 күні = 12 қазан 2016 | Сингл 3 = [[Revolution Radio (ән)|Revolution Radio]] | Сингл 3 күні = 16 ақпан 2017 }} }} '''Revolution Radio''' ({{Tr|Төңкеріс радиосы|lang=en}}) — америкалық [[Green Day]] [[панк-рок]] тобының он екінші студиялық альбомы. Альбом 2016 жылдың 7 қазанында [[Reprise Records]] лейблінде шығарылды. Жетекші сингл, «[[Bang Bang (Green Day әні)|Bang Bang]]<nowiki/>», 11 тамызда шығарылды. Сондай-ақ, альбом шыққанға дейін сәйкесінше 9 және 23 қыркүйекте шыққан «[[Revolution Radio (ән)|Revolution Radio]]<nowiki/>» мен «[[Still Breathing]]<nowiki/>» әндері жарық көрді. Альбом шыққан күні топтың ресми сайтына «Youngblood» әніне бейне жүктелді. ''Revolution Radio'' — Джейсон Уайт қайтадан сессиялық музыкант болып кеткеннен кейінгі, ұжымның [[21st Century Breakdown]] жұмысынан бері алғаш рет толық трио құрамымен жазған тұңғыш туындысы.<ref>{{cite web|title=Green Day Announce New Single, 'Bang Bang'|url=http://www.spin.com/2016/08/green-day-new-single-bang-bang-announce/|website=|publisher=[[Spin Media]]|accessdate=2016-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802184131/http://www.spin.com/2016/08/green-day-new-single-bang-bang-announce/|archivedate=2016-08-02|date=2016-08-01|author=Rachel Brodsky|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.greendayauthority.com/news/5296/|title="BANG BANG" premiere set for Thursday morning|publisher=Green Day Authority|deadlink=no|accessdate=2016-08-10|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215122023/http://www.greendayauthority.com/news/5296/|lang=en}}</ref> АҚШ-тағы беделді [[Billboard 200]] хит-парадында көш бастап, бірінші орыннан дебют жасаған Revolution Radio алғашқы аптаның өзінде 95 000 альбомдық эквивалентті жинады (мұнда тректер мен стриминг ескерілген), оның 90 000-ы нақты сатылым үлесіне тиесілі. Осылайша, бұл туынды [[American Idiot]] (2004–2005 жылдары үш апта бойы бірінші орыннан түспеген) мен [[21st Century Breakdown]] (2009) альбомдарынан кейінгі топтың АҚШ чартындағы үшінші № 1 позициядағы альбомы.<ref name="RR Billboard">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7542053/green-day-earns-third-no-1-album-on-billboard-200-chart-with|title=Green Day Earns Third No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Revolution Radio'|work=[[Billboard]]|last=Caulfield|first=Keith|date=2016-10-16|accessdate=2016-10-17|deadlink=no|archivedate=2017-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170109195846/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7542053/green-day-earns-third-no-1-album-on-billboard-200-chart-with|lang=en}}</ref> == Жарыққа шығаруы == Альбомды жазу жұмыстары 2012 жылы жарық көрген ''[[¡Uno!]]'', ''[[¡Dos!]]'' және ''[[¡Tré!]]'' трилогиясынан кейінгі «99 Revolutions Tour» турнесінен кейінгі үзіліс кезінде, яғни 2014 жылы басталды. <ref name="rollingstone2016">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/features/billie-joe-armstrong-on-green-days-topical-new-lp-w433483|title=Billie Joe Armstrong on Green Day's Provocative New LP|publisher=Rolling Stone|deadlink=no|accessdate=2016-08-11|archivedate=2016-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012140554/http://www.rollingstone.com/music/features/billie-joe-armstrong-on-green-days-topical-new-lp-w433483|lang=en}}</ref> Алдыңғы альбомдардың трилогиясын шығаруға жұмсалған күш-жігер өзін ақтамады деп мәлімдеген топтың жетекшісі [[Билли Джо Армстронг]] жаңа альбом жасау кезінде «сонша күш берілмейтінін» атап өтті.<ref>{{cite web|url=http://www.greendayauthority.com/news/5336/|title=Billie Joe interview with Q magazine on 'Revolution Radio'|publisher=Green Day Authority, Q Magazine|access-date=|deadlink=no|accessdate=2016-08-28|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215122243/http://www.greendayauthority.com/news/5336/|lang=en}}</ref> Оның айтуынша, «Bang Bang» әні «Америкада дүниеге келген және [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] қолдайтын жаппай ату мәдениетін» сипаттайды.<ref name=rollingstone2016 /> Ол сондай-ақ альбом [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та болып жатқан зорлық-зомбылықтың көрінісі екенін айтады. == Пікірлері == Revolution Radio сыншылардың оң бағасына ие болды. [[Metacritic]] агрегаторында 29 рецензияға негізделген альбомның орташа ұпайы 100-ден 72-ні құрап, «негізінен оң пікірлер» деген бағаға ие болды.<ref name="MC">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/revolution-radio/green-day|title=Reviews for Revolution Radio by Green Day|work={{noitalics|Metacritic}}|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=2016-10-08|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629053443/http://www.metacritic.com/music/revolution-radio/green-day|url-status=live}}</ref> [[Alternative Press]] журналының шолушысы Аарон Берджесс: «Green Day бұл жолы арада жылдар салып барлық сұраққа бірдей жауап бере алмайтынын аңғартты, алайда сол жауапты іздеу жолындағы талпыныстары оларды ақиқатқа ең жақынырақ етіп көрсетеді», — деп атап өтті.<ref name=AP>{{cite web|url=http://www.altpress.com/reviews/entry/review_green_day_revolution_radio|title=‘Revolution Radio’ is the most intensely personal Green Day album in years - Reviews - Alternative Press|publisher=|access-date=2016-10-07|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828145002/http://www.altpress.com/reviews/entry/review_green_day_revolution_radio|url-status=live}}</ref> Ал [[The Guardian]] басылымынан Гвилим Мамфорд: «[бірнеше соңғы альбомнан кейін] топ өз бастауларына қайта оралуды жөн көрді, бұл альбом — ұжымның аса жинақы шыққан ең сәтті жұмыстарының бірі. «Bang Bang» синглы жалпы альбомның бағытын айқындап берді, ондағы негізгі назар жаппай атыстар тудырған қоғамдық психозға аударылған», — деп өз пікірін білдірді. == Композициялар тізімі == {{tracklist|all_lyrics=[[Билли Джо Армстронг]]|title1=Somewhere Now|length1=4:08|title2=[[Bang Bang (Green Day әні)|Bang Bang]]|length2=3:25|title3=Revolution Radio|length3=3:00|title4=Say Goodbye|length4=3:39|title5=Outlaws|length5=5:02|title6=Bouncing Off the Wall|length6=2:40|title7=Still Breathing|length7=3:44|title8=Youngblood|length8=2:32|title9=Too Dumb to Die|length9=3:23|title10=Troubled Times|length10=3:04|title11=Forever Now|length11=6:52|title12=Ordinary World|length12=3:00|total_length=44:29}}{{tracklist|collapsed=yes|headline=Japanese edition bonus track<ref>{{Cite web |url=http://wmg.jp/artist/greenday/WPCR000017515.html |title=Green Day&nbsp;/ グリーン・デイ「Revolution Radio&nbsp;/ レボリューション・レディオ」｜ワーナーミュージック・ジャパン |publisher=Warner Music Japan |accessdate=2016-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160823170102/http://wmg.jp/artist/greenday/WPCR000017515.html |archivedate=2016-08-23 |deadlink=yes }}</ref>|title13=Letterbomb|note13=live at the Cricket Wireless Amphitheatre, Chula Vista, California; September 2, 2010|length13=4:34}} == Чарттар == {{col-begin}} {{col-2}} === Апталық чарттар === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ ''Revolution Radio'' альбомының апталық чарттағы көрсеткіштері (2016) |- ! scope="col"| Чарт (2016) ! scope="col"| Ең жоғарғы орны |- | Аустралия ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2016.htm|title=ARIA Top 100 Albums 2016|publisher=[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 6, 2017}}</ref> || 2 |- | Аустрия ([[Ö3 Austria Top 40|Ö3 Austria]])<ref>{{cite web|url=http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |title=Ö3 Austria Top 40 – Album-Charts 2016 |publisher=oe3.orf.at |access-date=December 29, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104162203/http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |archive-date=January 4, 2016 }}</ref> || 4 |- | Бельгия / Фландрия ([[Ultratop]])<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2016&cat=a|title=Jaaroverzichten 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}</ref> || 1 |- | Бельгия / Валлония ([[Ultratop]])<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2016&cat=a|title=Rapports Annuels 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}</ref> || 6 |- | Канада ([[Billboard Canadian Albums]])<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/canadian-albums|title=Green Day Chart History (Canadian Albums)|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |- | Хорватия ([[Top of the Shops|HDU]])<ref>{{cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/2016/10/19/revolution-radio-najprodavanije-inozemno-izdanje/|title=Revolution Radio najprodavanije inozemmo izdanje|publisher=Top-lista.hr|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 1 |- | Дания ([[Hitlisten]])<ref>{{cite web|url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=41&y=2016&t=top40|title=Hitlisten.NU – Album Top-40 Uge 41, 2016|publisher=Hitlisten|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 31 |- | Нидерланд ([[Album Top 100]])<ref>{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Dutchcharts.nl – Green Day – Revolution Radio|publisher=MegaCharts|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 4 |- | Финляндия ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/Green+Day/Revolution+Radio|title=Green Day: Revolution Radio|publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland|access-date=October 16, 2016}}</ref> || 5 |- | Франция ([[Syndicat National de l’Édition Phonographique|SNEP]])<ref>{{cite web|url=http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Lescharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=August 27, 2019}}</ref> || 13 |- | Германия ([[GfK Entertainment charts|Offizielle Top 100]])<ref>{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-311504|title=Offiziellecharts.de – Green Day – Revolution Radio|publisher=GfK Entertainment Charts|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 2 |- ! scope="row"| Греция ([[IFPI Greece]])<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.gr/charts_en.html |publisher=IFPI Greece |access-date=October 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020195851/http://www.ifpi.gr/charts_en.html |archive-date=October 20, 2016 |title=Official IFPI Charts – Top-75 Albums Sales Chart – Week: 42/2016 |url-status=dead}}</ref> || 1 |- | Мажарстан ([[MAHASZ]])<ref>{{cite web|url=http://slagerlistak.kormany.hu/?it=album_top_40&ev=2016&hét=40|title=Album Top 40 slágerlista – 2016. 40. hét|publisher=MAHASZ|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 6 |- | Ирландия ([[Irish Recorded Music Association|IRMA]])<ref>{{cite web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2016&year=2016&week=41|title=GFK Chart-Track Albums: Week 41, 2016|publisher=Chart-Track|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 1 |- | Италия ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/classifiche/detail/id/2280|title=Italiancharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=October 15, 2016}}</ref> || 1 |- | Жапония ([[Oricon Albums Chart|Oricon]])<ref>{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/w/2016-10-17/|title=Oricon Top 50 Albums: 2016-10-17|publisher=Oricon|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 8 |- | Жаңа Зеландия ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])<ref>{{cite web|url=http://charts.nz/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Charts.nz – Green Day – Revolution Radio|publisher=Recorded Music NZ|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 1 |- | Норвегия ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Norwegiancharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=VG-lista|access-date=October 15, 2016}}</ref> || 8 |- | Польша ([[Związek Producentów Audio-Video|ZPAV]])<ref>{{cite web|url=http://olis.onyx.at/listy/listawyszukane.asp?idnyz=1048|title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS – Official Retail Sales Chart|publisher=ZPAV|access-date=October 20, 2016}}</ref> || 20 |- | Португалия ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])<ref>{{cite web|url=http://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Portuguesecharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=AFP|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 8 |- | Шотландия ([[Official Charts|OCC]])<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20161014/40/|title=Official Scottish Albums Chart Top 100|publisher=Official Charts Company|access-date=October 15, 2016}}</ref> || 1 |- | Оңтүстік Корея ([[Circle Chart|Circle]])<ref>{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=term&hitYear=2016&targetTime=40&nationGbn=E|title=2016년 41주차 Album Chart (Foreign)|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |- | Испания ([[PROMUSICAE]])<ref>{{cite web|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Spanishcharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=PROMUSICAE|access-date=August 27, 2019}}</ref> || 6 |- | Швеция ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Swedishcharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Sverigetopplistan|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 1 |- | Швейцария ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Swisscharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Schweizer Hitparade|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 1 |- | Ұлыбритания ([[UK Albums Chart]])<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20161014/7502/|title=Official Albums Chart Top 100|publisher=Official Charts Company|access-date=October 15, 2016}}</ref> || 1 |- | АҚШ ([[Billboard 200]])<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/billboard-200/2016-11-05|title=Billboard 200: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |- | АҚШ ([[Billboard чарттары|Top Alternative Albums – Billboard]])<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/alternative-albums/2016-11-05|title=Alternative Albums: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |- | АҚШ ([[Billboard чарттары|Top Rock Albums – Billboard]])<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/rock-albums/2016-11-05|title=Top Rock Albums: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |} {{col-2}} === Жылдық қорытынды чарттар === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ ''Revolution Radio'' альбомының 2016 жылғы қорытынды чарт көрсеткіштері |- ! scope="col"| Чарт (2016) ! scope="col"| Позициясы |- ! scope="row"| Аустралия (ARIA)<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2016.htm|title=ARIA Top 100 Albums 2016|publisher=[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 6, 2017}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| Австрия (Ö3 Austria)<ref>{{cite web|url=http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |title=Ö3 Austria Top 40 – Album-Charts 2016 |publisher=oe3.orf.at |access-date=December 29, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104162203/http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |archive-date=January 4, 2016 }}</ref> | 69 |- ! scope="row"| Бельгия / Фландрия (Ultratop)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2016&cat=a|title=Jaaroverzichten 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| Бельгия / Валлония (Ultratop)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2016&cat=a|title=Rapports Annuels 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}</ref> | 144 |- ! scope="row"| Италия (FIMI)<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/news/top-of-the-music-fimi-gfk-2016-le-uniche-classifiche-annuali-complete|title=Top of the Music – FIMI/GfK: Le uniche classifiche annuali complete.|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110154925/http://www.fimi.it/news/top-of-the-music-fimi-gfk-2016-le-uniche-classifiche-annuali-complete |archive-date=January 10, 2017|access-date=January 29, 2017}}</ref> | 71 |- ! scope="row"| Оңтүстік Корея (Gaon International Albums)<ref>{{cite web |url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2016&targetTime=3&nationGbn=E&year_time=3 |title=2016년 Album Chart |language=ko |publisher=Gaon Music Chart |access-date=February 16, 2021 }}</ref> | 85 |- ! scope="row"| Швейцария (Schweizer Hitparade)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/charts/jahreshitparade/2016|title=Schweizer Jahreshitparade Alben 2016|website=hitparade.ch|access-date=January 2, 2017}}</ref> | 71 |- ! scope="row"| Ұлыбритания (OCC)<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/charts/end-of-year-artist-albums-chart/|title=End of Year Album Chart Top 100 – 2016|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=December 31, 2016}}</ref> | 94 |- ! scope="row"| АҚШ (Billboard 200)<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|magazine=Billboard|access-date=December 9, 2016}}</ref> | 195 |- ! scope="row"| АҚШ (Top Rock Albums – Billboard)<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2016|magazine=Billboard|access-date=July 3, 2020}}</ref> | 20 |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ ''Revolution Radio'' альбомының 2017 жылғы қорытынды чарт көрсеткіштері |- ! scope="col"| Чарт (2017) ! scope="col"| Позициясы |- ! scope="row"| АҚШ (Top Rock Albums – Billboard)<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2017|magazine=Billboard|access-date=July 3, 2020}}</ref> | 71 |} {{col-end}} == Жазбаға қатысушылары == === Green Day === * [[Билли Джо Армстронг]] – [[Вокалдық музыка|вокал]], [[гитара]], [[продюсер]] * [[Майк Дёрнт]] – [[бас-гитара]], [[бэк-вокал]], продюсер * [[Тре Кул]] – [[Соқпалы музыкалық аспаптар|соқпалылар]], [[перкуссия]], продюсер === Қосымша қатысушылары === * Крис Дуган – [[дыбыс инженері]] * Эндрю Шепс – [[Араластыру (музыка)|араластыру]] * Эрик Буланже – [[мастеринг]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Green Day}} [[Санат:Green Day альбомдары]] [[Санат:Reprise Records альбомдары]] s80h400d4oyq435acrrwqehktyudqgp 0 754458 3653499 3653353 2026-09-11T15:12:28Z Casserium 68287 3653499 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин | Шынайы есімі = | Суреті = Мурзалин Малик.jpg | Сурет ені = | Атауы = Мырзалин, 2016 жыл | Титулы = [[Қазақстан]]ның [[Малайзия]]дағы елшісі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of Malaysia.svg | Басқара бастады = 11 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан]]ның [[Грузия]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|елшісі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Georgia.svg | Басқара бастады_2 = 9 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 11 қыркүйек 2026 | Ізашары_2 = [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] | Ізбасары_2 = [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_3 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 желтоқсан 2022 | Ізашары_3 = [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] | Ізбасары_3 = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] 11-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png | Басқара бастады_4 = 14 наурыз 2017 | Басқаруын аяқтады_4 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_4 = [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] | Ізбасары_4 = [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев|Ермек Маржықпаев]] | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 31.10.1971 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Жанар Мырзалина | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты]] |[[Йель университеті]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Саясаттану]] [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]] | Мамандығы = {{hlist | дипломат | саясаткер }} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}}} }} '''Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин''' ([[31 қазан]] [[1971 жыл|1971]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2026 жылғы 11 қыркүйектен бастап қызметтегі [[Малайзия]]дағы елші, одан бұрын [[Грузия]]дағы елші, [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] болған. == Өмірбаяны == Мырзалин 1971 жылғы 31 қазанда [[Ақтөбе]]де дүниеге келді. === Білімі === 1996 жылы Мырзалин [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын]] және 2006 жылы [[Йель университеті|Йель университетінің]] [[Йель менеджмент мектебі|менеджмент мектебін]] “халықаралық қатынастар маманы” мамандығы бойынша тәмамдады. Одан бөлек 2000-жылдары [[Ресей СІМ Дипломатиялық академиясы|Ресей Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясында]] аға дипломаттарға арналған халықаралық курстардан өтті. 2010 жылы саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]] атанды. === Мансабы === Еңбек жолын 1996 жылы [[Қазақстанның Ресейдегі Елшілігі|Қазақстанның Ресейдегі Елшілігінде]] референт, атташе, үшінші, екінші және бірінші хатшы болып бастады. Одан кейін [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысында]] жалғасты: 2004–2006 жылдары әкім аппаратының басшысы, 2006–2007 жылдары әкім орынбасары болса, 2006–2007 жылдары әкімнің бірінші орынбасары болды. Енді [[Астана]]ға көшіп ол жақта 2008–2009 жылдары [[Аманат (партия)|Нұр Отан ХДП]] Астана қаласы Орталық аппараты басшысының орынбасары, 2010 жылы 1 ай [[Қазақстан темір жолы|Қазақстан темір жолы компаниясы]] президентінің кеңесшісі болды. 2010–2011 жылдары ол — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқармасының]] аппарат басшысы, 2011–2013 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Қазақстан Дін істері агенттігінің]] жауапты хатшысы, 2013–2017 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқарушысының]] орынбасары. 2017 жылы қаңтарда [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] өкімімен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Қазақстан президенті Іс басқарушысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/public/index.php/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067615 |title=Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2016-12-30|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2017 жылы наурызда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] № 445 жарлығымен [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]] [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/mk-myrzalindi-akmola-oblysynyn-akimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= М.К. Мырзалинді Ақмола облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы |date=2017-03-14|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://sputnik.kz/20190319/aqmola-oblysy-akimi-9612629.html |title= Ақмола облысының әкімі қызметінен босатылды |date=2019-03-19|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2019 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] № 881 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысының]] орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/mk-myrzalindi-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= М.К. Мырзалинді Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары қызметіне тағайындау туралы |date=2019-03-19|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2022 жылы [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Грузия|Грузиядағы]] [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |date=2022-12-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-03-07}}</ref> 2026 жылғы 11 қыркүйекте ол лауазымынан босатылып, Малайзияға Төтенше және Өкілетті Елші болып аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}</ref> === Жеке өмірі === Үйленген, жұбайы Жанар Жақсылыққызы Мырзалина (1974 туған). Балалары: қызы — Динара (1996 туған) және ұлдары — Нұртай (2002 туған) мен Санжар (2009 туған). == Марапаттары мен атақтары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2005); * [[Құрмет ордені]] (2014); * [[Парасат ордені]] (2021); * Қазақстан Республикасының құрметті спорт қайраткері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Мырзалин, Мәлік Кеңесбайұлы}} [[Санат:Қазақстанның Малайзиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Грузиядағы елшілері]] [[Санат:Ақмола облысының әкімдері]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты түлектері]] [[Санат:Йель университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] q1pd0ec2476zp5420lc7kmtbql85who 0 755608 3653743 3626853 2026-09-12T08:57:09Z 1nter pares 146705 3653743 wikitext text/x-wiki {{Компания|логотипі=|құрушы=Александр Егоров <br> Дмитрий Рудаков|орналасуы={{RUS}}|key_people=Сергей Паньков, Сергей Беляков|қызметкерлер саны=12 мың (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4225434|title=Ozon уволит большинство курьеров|date=2020-01-20|publisher=Коммерсант|accessdate=2020-03-14|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322031143/https://www.kommersant.ru/doc/4225434|deadlink=no}}</ref>|бағынышты компания=[[Ozon банк|Ozon Банк]]<br>[[Ozon Travel]]|атауы=Ozon|сайты=ozon.ru|Ортаққор=Ozon.ru|басшы компания=«Интернет Решения» ЖШС|капитализация= {{Өсім}} $5,2 млрд (февраль 2023)|активтер= {{Өсім}} 476 млрд ₽ (2023)|таза табысы= {{Өсім}} −42,5 млрд ₽ (2023)|операциялық кіріс= {{Өсім}} −32,8 млрд ₽ (2023)|айналым= {{Құлдырау}} 424 млрд ₽ (2023)|меншікті капиталы= {{Құлдырау}} −66,6 млрд ₽ (2023)|түрі=[[Қоғамдық компания]]|құрылды=[[1998 жыл]] [[9 сәуір]]}} '''Ozon''' — ресейлік маркетплейс. 1998 жылы кітаптар мен бейне кассеталарды сататын интернет-дүкен ретінде құрылған. Сауда алаңынан басқа, компания Ozon fresh күнделікті тауарларды жедел жеткізуді, Ozon Global шетелден тауарларды жеткізуді, Ozon Банк-тен қаржылық қызметтерді, сондай-ақ әуе және пойыз билеттерін, қонақүйлерді және Ozon Travel турларына тапсырыс беруді дамытады. Компания [[Ресей]], [[Армения]],<ref>{{Cite news|title=Ozon анонсировал выход на рынок Армении|url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2023/06/06/978890-ozon-anonsiroval-vihod-na-rinok-armenii|website=Ведомости|access-date=2024-02-15|lang=ru|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111717/https://www.vedomosti.ru/business/news/2023/06/06/978890-ozon-anonsiroval-vihod-na-rinok-armenii|url-status=live}}</ref> [[Беларусь]],<ref>{{Cite web|url=https://www.retail.ru/news/ozon-otkryl-pervyy-sortirovochnyy-tsentr-v-belarusi-22-oktyabrya-2021-210387/|title=Ozon открыл первый сортировочный центр в Беларуси|lang=ru|website=Retail.ru|date=2021-10-22|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111714/https://www.retail.ru/news/ozon-otkryl-pervyy-sortirovochnyy-tsentr-v-belarusi-22-oktyabrya-2021-210387/|url-status=live}}</ref> [[Қазақстан]],<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6135495|title=Ozon разместится в Казахстане|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-07-30|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111712/https://www.kommersant.ru/doc/6135495|url-status=live}}</ref> [[Қытай]],<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5679508|title=Ozon обоснуется в Китае|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2022-11-21|access-date=2024-02-15|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120223211/https://www.kommersant.ru/doc/5679508|url-status=live}}</ref> [[Қырғызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://economist.kg/novosti/2023/06/07/ozon-v-ijule-planiruet-nachat-prodazhi-v-kyrgyzstane/|title=Ozon в июле планирует начать продажи в Кыргызстане|lang=ru|website=Economist.kg|date=2023-06-07|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111713/https://economist.kg/novosti/2023/06/07/ozon-v-ijule-planiruet-nachat-prodazhi-v-kyrgyzstane/|url-status=live}}</ref> [[Түркия]],<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/475595-ozon-otkryl-predstavitel-stvo-v-turcii|title=Ozon открыл представительство в Турции|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2022-08-30|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111712/https://www.forbes.ru/tekhnologii/475595-ozon-otkryl-predstavitel-stvo-v-turcii|url-status=live}}</ref> [[Өзбекстан]],<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/500380-ozon-zapustil-prodazi-v-uzbekistane|title=Ozon запустил продажи в Узбекистане|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-11-14|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111712/https://www.forbes.ru/biznes/500380-ozon-zapustil-prodazi-v-uzbekistane|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dasreda.ru/learn/blog/article/1865-istoriya-razvitiya-i-uspeha-kompanii-ozon|title=История бренда Ozon {{!}} Деловая среда|lang=ru|website=dasreda.ru|date=2023-02-27|access-date=2023-12-24|archive-date=2023-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231224184015/https://dasreda.ru/learn/blog/article/1865-istoriya-razvitiya-i-uspeha-kompanii-ozon|url-status=live}}</ref> [[Грузия]]<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/980305|title=Ozon открыл продажи в Грузии|publisher=[[Interfax]]|date=2024-09-10|access-date=2024-09-21|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920172557/https://www.interfax.ru/world/980305|url-status=live}}</ref> және [[Әзербайжан|Әзербайжанда]]<ref>{{Cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20240808/rossiyskiy-marketpleys-zapustil-prodazhi-v-azerbaydzhane-466545963.html|title=Российский маркетплейс запустил продажи в Азербайджане|lang=ru|first=Айгюль|last=Тагиева|website=Sputnik Азербайджан|date=20240808T1202+0400|access-date=2024-10-01|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090546/https://az.sputniknews.ru/20240808/rossiyskiy-marketpleys-zapustil-prodazhi-v-azerbaydzhane-466545963.html|url-status=live}}</ref> жұмыс істейді. 2022 жылдың қорытындысы бойынша ресейлік бөлшек саудагерлер арасында тауар айналымы бойынша бесінші орында. 2023 жылдың 9 айында тауар айналымы 1,12 триллион рубльді құрады – нарық Ресей мен ТМД елдеріндегі 42,4 миллион сатып алушыға 639 миллион тапсырыс берді. Өнім ассортименті 250 миллион тауарды қамтыды, платформадағы сатушылардың саны 400 мыңнан астам болды.<ref>{{Cite web|url=https://sia.ru/?section=484&action=show_news&id=458179|title=Продавцы сокращают работу с маркетплейсами|website=SIA.RU|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111713/https://sia.ru/?section=484&action=show_news&id=458179|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vc.ru/trade/1157024-15-statisticheskih-dannyh-po-e-commerce-v-rossii-za-2023-god|title=15 статистических данных по e-commerce в России за 2023 год — Торговля на vc.ru|first=Илья|last=Бурмистров|website=vc.ru|date=2024-05-03|access-date=2024-05-08|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508020432/https://vc.ru/trade/1157024-15-statisticheskih-dannyh-po-e-commerce-v-rossii-za-2023-god|url-status=live}}</ref> Ozon тауарларды сақтау және жеткізу үшін қоймалар мен сұрыптау орталықтарын пайдаланады. 2023 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша нарық Ресей мен ТМД елдеріндегі 2 миллион м² логистикалық инфрақұрылымды басқарды. Қабылдау пункттерінің желісі серіктестік үлгісі бойынша дамып келеді; 2023 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша 40 мыңнан астам нүкте жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|url=https://www.top100.datainsight.ru/|title=Рейтинг ТОП-100 крупнейших интернет-магазинов России|date=2020-01-01|publisher=Data Insight|accessdate=2020-12-21|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126140713/https://www.top100.datainsight.ru/|deadlink=no}}</ref><ref name="Пред_IPO">{{Cite web|url=https://quote.rbc.ru/news/article/5fb7b16d9a7947b4f8028933|title=IPO недели: онлайн-ретейлер Ozon готовится привлечь почти $1 млрд|date=2020-11-20|publisher=[[РБК]]|first=Глеб|last=Каланов|accessdate=2020-12-21|archive-date=2021-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104205555/https://quote.rbc.ru/news/article/5fb7b16d9a7947b4f8028933|deadlink=no}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Постамат интернет-магазина «Ozon.ru».jpg|нобай|Ozon поштоматы]] Толық профильді интернет-дүкен құру туралы шешімді 1997 жылдың аяғында құрылтайшы компаниялар қабылдады. Дүкенді 1998 жылы Санкт-Петербургтік Reksoft компаниясы мен Terra Fantastica баспасы интернет арқылы кітаптар мен бейне кассеталарды сатуға арналған сауда қызметі ретінде құрды.<ref name="zuker">{{Cite news|title=Как появился Озон|first=Евгений|last=Трифонов|url=http://www.siliconrus.com/2012/10/kak-poyavilsya-ozon/|work=vc.ru|date=2012-10-19|accessdate=2018-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719004041/http://siliconrus.com/2012/10/kak-poyavilsya-ozon/|archivedate=2015-07-19}}</ref> Дүкеннің құрылуы алдында 1997 жылдың қазан айында ақпараттық және дерекқор құрылымдарын ұсыну әдістерін әзірлеу үшін пайдаланылған Ad Verbum интерактивті библиографиялық деректер қоры іске қосылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.tf.ru/bvi.html|title=Сбылась мечта идиота|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2018-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180707095058/http://www.tf.ru/bvi.html|archivedate=2018-07-07|deadlink=yes}}</ref> 1998 жылдың басында Ad Verbum пайдаланушыға тапсырыс беру функциясын да қосты.<ref>{{Cite web|url=http://www.tf.ru/shop.html|title=А это самая настоящая КНИЖНАЯ ЛАВКА!!!|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2018-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180708155706/http://www.tf.ru/shop.html|archivedate=2018-07-08|deadlink=yes}}</ref> Шетелде тұратын ресейліктер арасында алғашқы тұтынушыларын тапқан дүкен үшін үлгі ретінде алынған, көп ұзамай «Ozon-ға» айналған [[Amazon.com|Amazon]] интернет-бизнесінің атауына сәйкес келетін Azon атауы таңдалды, бұл пайдаланушылар үшін түсінікті{{sfn|Экслер|2010|c=[http://books.google.com/books?id=RWwliAzQ-wEC&q=Amazon 24 и др.]}}<ref name="zuker" /><ref name="bellio" /> және «өмір газы», ​​«жеңіл газ» деген сөздермен байланыстырылуы мүмкін.<ref>{{Cite web|url=http://www.echo.msk.ru/programs/tochka/1112432-echo/#element-text|title=Интервью / Андрей Дубовсков, Маэль Гавэ, Андрей Фурсенко|publisher=Эхо Москвы|lang=|accessdate=2018-06-29|archive-date=2018-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622032910/https://echo.msk.ru/programs/tochka/1112432-echo/#element-text|deadlink=no}}</ref> 1998 жылғы дефолттан кейін Terra Fantastica жобаға қатысуды жалғастыра алмады және Reksoft оның үлесін сатып алып, Ozon компаниясының жалғыз иесі болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.towave.ru/pub/ozonru-rozhdenie-natsionalnoi-legendy.html|title=Ozon.ru: рождение национальной легенды|publisher=|lang=|accessdate=2018-06-29|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629074507/http://www.towave.ru/pub/ozonru-rozhdenie-natsionalnoi-legendy.html|deadlink=no}}</ref>. 1998 жылдың күзіндегі интернет-дүкен айналымының қарқынды өсуі компанияны бұрын қолданылған логистикалық принциптерді жылдам қайта қарауға мәжбүр етті, сондықтан жаңа тапсырыстарды қабылдау қазан айында жаңа тапсырыстарды есепке алу және өңдеу жүйесі қайта құрылымдау және сынақтан өткізу кезінде тоқтатылды (бірақ бұрын орналастырылған тапсырыстарды жөнелту жалғасуда). Осыған қарамастан, қарашада тапсырыстар саны бойынша абсолютті рекорд орнатылды және қызмет айналымы (тапсырысты жеткізу құнын қоспағанда) 200 мың рубльге дейін өсті.<ref>{{Cite web|url=http://www.cfin.ru/press/marketing/2000-3/08.shtml|title=Проблемы и перспективы развития электронных магазинов. Маркетинг в России и за рубежом №3 2000.|publisher=«Корпоративный менеджмент»|accessdate=2018-06-29|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629102316/https://www.cfin.ru/press/marketing/2000-3/08.shtml|deadlink=no}}</ref> Жоба директорының функцияларын Дмитрий Рудаков атқарды. 1999 жылы 30 желтоқсанда ru-Net Holdings инвестициялық компаниясымен келісімге қол қойылды: инвестор компания акцияларының қосымша шығарылымын 1,8 миллион долларға сатып алып, акцияның бақылау пакетін алды. Инвестор 2000 жылы Ozon бизнесін дамытуға тағы 1,2 миллион доллар инвестициялауға міндеттенді.<ref>{{Cite web|url=http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_21961_aId_19261.html|title=Компания «Ру-нет холдингс лтд.» инвестирует 1,2 млн долл в интернет-магазин «Озон»|website=Деловая пресса. Электронные газеты|date=2000-03-24|accessdate=2018-06-29|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629074347/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_21961_aId_19261.html|deadlink=no}}</ref> 2013 жылы Ozon өзінің тұрмыстық техника брендін — Travola-ны құрды.<ref>{{Cite news|title=Ozon продаст под своей маркой|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/03/12/ozon-prodast-pod-svoej-markoj|work=Ведомости|date=2014-03-12|accessdate=2018-06-29|archivedate=2018-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629074949/https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/03/12/ozon-prodast-pod-svoej-markoj}}</ref> 2013 жылдың қараша айының соңында баспасөзде ақпарат пайда болды, бұл Озонның иесі, Baring Vostok Private Equity қоры блоктаушы үлеске сатып алушы іздейді.<ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/companies/news/19209801/ozon-ischet-pokupatelej|title=Ozon ищет покупателей|author=Наталья Ищенко, Юлия Орлова, Ксения Болецкая, Анастасия Голицына|date=2013-11-26|publisher=[[Ведомости]]|accessdate=2013-11-27|archiveurl=https://archive.today/20131127182131/http://www.vedomosti.ru/companies/news/19209801/ozon-ischet-pokupatelej|archivedate=2013-11-27|deadlink=yes}}</ref> 2014 жылдың 24 ақпанында интернет-дүкеннің 20% акциясын АФК Система және МТС сатып алғаны туралы хабарланды.<ref>{{cite web|url=http://itar-tass.com/ekonomika/999082|title=ФАС одобрила ходатайство АФК "Система" на покупку примерно 10% Ozon.ru|author=|date=2014-02-24|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|accessdate=2014-02-27|archiveurl=https://archive.today/20140227124948/http://itar-tass.com/ekonomika/999082|archivedate=2014-02-27|deadlink=yes}}</ref> 2014 жылдың сәуір айының соңында мәміле сомасы жарияланды: 150 миллион доллар, ресейлік онлайн бөлшек саудадағы рекорд.<ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/671961/150-mln-dlya-ozon|title=$150 млн для Ozon|author=Наталья Ищенко, Юлия Грибцова|date=2014-04-30|publisher=[[Ведомости]]|accessdate=2014-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6PI5eG4nv?url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/671961/150-mln-dlya-ozon|archivedate=2014-05-03|deadlink=yes}}</ref> 2015 жылдың 4 наурызында Дикси сауда желісінің бұрынғы топ-менеджері Дэнни Перекальски бас директор қызметіне кірісті.<ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/business/articles/2015/03/04/ozon-vozglavit-vihodets-iz-diksi|title=Ozon возглавит выходец из «Дикси»|author=Наталья Ищенко|work=[[Ведомости]]|date=2015-03-04|accessdate=2015-03-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6WmhIKmEW?url=http://www.vedomosti.ru/business/articles/2015/03/04/ozon-vozglavit-vihodets-iz-diksi|archivedate=2015-03-04|deadlink=yes}}</ref> 2017 жылдың 7 желтоқсанында бас директор лауазымына [[Яндекс|Яндекстің]] бұрынғы COO-ы Александр Шульгин келді.<ref>{{Cite news|title=Преемник Воложа возглавил Ozon|url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2017/12/07/744461-shulgin-iz-yandeksa-vozglavil-ozon|work=Ведомости|date=2017-12-07|accessdate=2018-04-24|archivedate=2018-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180424140541/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2017/12/07/744461-shulgin-iz-yandeksa-vozglavil-ozon}}</ref> 2018 жылдың наурыз айында МТС Ozon-ға 1,15 миллиард рубль инвестиция салып, ондағы үлесін 11,2%-дан 13,7%-ға дейін арттырды.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/5016037|title=МТС увеличит долю в Ozon.ru до 13,7%|publisher=ТАСС|accessdate=2019-05-28|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528031743/https://tass.ru/ekonomika/5016037|deadlink=no}}</ref> 2019 жылдың 4 ақпанында Ozon тегін жеткізуден бас тартып, оған жазылуды енгізді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/6076889|title=Ozon отменил бесплатную доставку товаров|publisher=ТАСС|accessdate=2019-05-28|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528031746/https://tass.ru/ekonomika/6076889|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3873760|title=Ozon резко повысил стоимость доставки|date=2019-02-04|publisher=[[Коммерсантъ]]|lang=|accessdate=2020-01-09|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211172903/https://www.kommersant.ru/doc/3873760|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/02/04/793193-ozon/|title=Ozon отказался от бесплатной доставки и ввел подписку на нее|lang=ru|website=Ведомости|date=2019-02-04|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512080520/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/02/04/793193-ozon|url-status=live}}</ref> Мобильді қосымшадан тапсырыс беру кезінде, сондай-ақ Ozon Premium жазылымы кезінде 1500 рубльден асатын тапсырыстар үшін тегін жеткізу қол жетімді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozon.ru/highlight/premium/|title=Бесплатная доставка и спецпредложения|publisher=|accessdate=2020-01-09|archive-date=2020-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200121150025/https://www.ozon.ru/highlight/premium/|deadlink=no}}</ref> 2019 жылдың 24 шілдесінде Ozon тауарларды есік алдында қалдыру мүмкіндігімен жеткізудің сынақ режимін іске қосты.<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4040427|title=Ozon.ru начал оставлять заказ у двери|date=2019-07-24|publisher=[[Коммерсантъ]]|lang=|accessdate=2020-01-09|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211172902/https://www.kommersant.ru/doc/4040427|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://finance.rambler.ru/business/42547623-ozon-nachal-testirovanie-novoy-uslugi-dostavki/|title=Ozon начал тестирование новой услуги доставки|lang=ru|website=Рамблер/финансы|date=2019-07-24|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063150/https://finance.rambler.ru/business/42547623-ozon-nachal-testirovanie-novoy-uslugi-dostavki/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/380631-posylka-pod-dveryu-ozon-nachal-testirovat-novyy-format-dostavki-v-moskve|title=Посылка под дверью: Ozon начал тестировать новый формат доставки в Москве|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2019-07-24|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063152/https://www.forbes.ru/biznes/380631-posylka-pod-dveryu-ozon-nachal-testirovat-novyy-format-dostavki-v-moskve|url-status=live}}</ref> 2019 жылдың тамызында «Ресей поштасы» мен «Ozon» Ресей Федерациясының 85 субъектісінің тұрғындарына жеткізуді жеделдетті. «Ресей поштасы» цифрлық қызметі мен «Ozon» орындауды басқару жүйесінің интеграциясы арқасында пошта бөлімшелеріне жеткізу мерзімі екі есе қысқарды, елдің ең шалғай аудандарының тұрғындары 2,1 миллион өнім атауына жылдам қол жеткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.retail.ru/news/pochta-rossii-i-ozon-uskorili-dostavku-dlya-zhiteley-85-subektov-rf-21-avgusta-2019-185793/|title=«Почта России» и Ozon ускорили доставку для жителей 85 субъектов РФ|date=2019-08-21|publisher=|lang=|accessdate=2022-05-04|archive-date=2022-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511072430/https://www.retail.ru/news/pochta-rossii-i-ozon-uskorili-dostavku-dlya-zhiteley-85-subektov-rf-21-avgusta-2019-185793/|deadlink=unfit}}</ref> Жеткізу уақытының қысқаруы Ozon-да сатып алулардың танымалдылығына әсер етті: Ресей поштасы арқылы жеткізілетін аймақтардан тапсырыстар саны 200% өсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax-russia.ru/moscow/news/pochta-rossii-i-ozon-v-dva-raza-uskorili-dostavku-tovarov-v-regiony-rossii|title="Почта России" и Ozon в два раза ускорили доставку товаров в регионы России|date=2019-08-21|website=Интерфакс|lang=|accessdate=2022-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tver.mk.ru/social/2019/08/28/pochta-rossii-i-ozon-uskorili-dostavku-v-dva-raza.html|title=Почта России и Ozon ускорили доставку в два раза|lang=ru|website=tver.mk.ru|date=2019-08-28|access-date=2024-05-08|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508020430/https://tver.mk.ru/social/2019/08/28/pochta-rossii-i-ozon-uskorili-dostavku-v-dva-raza.html|url-status=live}}</ref> 2020 жылдың 6 тамызында Ozon Автомирмен серіктестікте автокөліктерді брондау үшін онлайн витринаны іске қосты.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://iz.ru/1044691/2020-08-06/ozon-i-avtomir-zapustiat-onlain-prodazhi-avtomobilei|title=Ozon и «Автомир» запустят онлайн-продажи автомобилей|author=Алексей Морозов|website=Известия|date=2020-08-06|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809232126/https://iz.ru/1044691/2020-08-06/ozon-i-avtomir-zapustiat-onlain-prodazhi-avtomobilei|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4443133|title=В машины зальют Ozon|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2020-08-06|access-date=2024-05-08|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508020435/https://www.kommersant.ru/doc/4443133|url-status=live}}</ref> Пайдаланушы Ozon каталогында автокөлікті тауып, оны брондай алады. 2020 жылдың 3 қарашасында Ozon жоспарланған [[IPO]] проспектісін жариялағаны белгілі болды.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.interfax.ru/business/735366|title=Ozon опубликовал проспект к предстоящему IPO на NASDAQ|author=|date=2020-11-03|website=Интерфакс|accessdate=2020-11-03|archive-date=2020-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184935/https://www.interfax.ru/business/735366|deadlink=no}}</ref> 2020 жылдың 24 қарашасында компания [[NASDAQ]] және Мәскеу биржасында IPO өткізді. Орналастыру бағасы NASDAQ биржасында бір акция үшін $30, Мәскеу биржасында 2277 рубль болды. акцияға. Мәскеу биржасында Ozon акциялары сауданың алғашқы минуттарында 32%-ға қымбаттады; бірінші сауда күнінің соңында Ozon акциялары орналастыру бағасынан 45%-ға қымбаттады. Орналастырудан кейін компания листингті ұйымдастырушылардың 4,95 миллион акция таңдауын және Baring Vostok қорына және АФК Система-ға жеке мәміле пакетін ескере отырып, инвесторларға 42,45 миллион акцияны сатқанын хабарлады. IPO нәтижесінде Ozon 1,273 миллиард доллар немесе шығындарды шегергеннен кейін 1,2 миллиард доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://ru.investing.com/news/stock-market-news/article-2020311|title=Ozon подвел итоги IPO|date=2020-12-05|publisher=[[Investing.com]]|first=Яна|last=Шебалина|accessdate=2020-12-21|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209095817/https://ru.investing.com/news/stock-market-news/article-2020311|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/10092863|title=Ozon вышел на биржу и подорожал. Коротко об успехе первого дня торгов|date=2020-11-25|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-12-21|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125123225/https://tass.ru/ekonomika/10092863|deadlink=no}}</ref> Bloomberg IPO-ны 2011 жылдан бері ресейлік компаниялар үшін ең табысты деп атады.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-11-25/online-retailer-ozon-has-best-russia-ipo-debut-since-2011|title=Online Retailer Ozon Has Best Russia IPO Debut Since 2011|date=2020-11-25|publisher=[[Bloomberg]]|author=Aine Quinn and Ilya Khrennikov|accessdate=2020-12-21|lang=en|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201235616/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-11-25/online-retailer-ozon-has-best-russia-ipo-debut-since-2011|deadlink=no}}</ref><ref name="ИтогIPO">{{Cite web|url=https://quote.rbc.ru/news/article/5fbe7b9d9a79473d6d9e8c02|title=Bloomberg назвал IPO Ozon лучшим для российских компаний c 2011 года|date=2020-11-25|publisher=[[РБК]]|first=Александра|last=Хрисанфова|accessdate=2020-12-21|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212070258/https://quote.rbc.ru/news/article/5fbe7b9d9a79473d6d9e8c02|deadlink=no}}</ref> [[Сурет:Dzerzhinsky Prospekt, Novosibirsk 9 (cropped).jpg|нобай|Ozon жүктерді түсіру, Жаңасібір]] 2021 жылдың көктемінде Ozon Совкомбанктен бұрын Ашан тобына тиесілі Оней банкін сатып алды. Мәміле 615 миллион рубльді құрады. Сатып алудың мақсаты – финтех секторын дамыту.<ref>{{Cite web|url=https://www.banki.ru/news/lenta/?id=10947045|title=Ozon завершил сделку по покупке Оней Банка|date=2021-05-27|website=Банки.ру|access-date=2021-06-22|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202420/https://www.banki.ru/news/lenta/?id=10947045|deadlink=no}}</ref> 2021 жылдың маусымында Ozon мен Ресей поштасы ұзақ мерзімді ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. Келісімге сәйкес, Ресей поштасы базардағы сатушылар үшін тарифтерді төмендетеді, оның курьерлері Ozon-нан тапсырыстарды тұтынушылардың үйлеріне жеткізе бастайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/newsroom/biznes/431287-kurery-pochty-rossii-nachnut-dostavlyat-zakazy-pokupatelyam-ozon|title=Курьеры «Почты России» начнут доставлять заказы покупателям Ozon|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2021-06-03|access-date=2024-05-08|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508020429/https://www.forbes.ru/newsroom/biznes/431287-kurery-pochty-rossii-nachnut-dostavlyat-zakazy-pokupatelyam-ozon|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.elcovka.net/publ/pochta_rossii_informiruet/ozon_i_pochta_rossii_uskorjat_dostavku_i_sozdadut_dopolnitelnye_servisy_dlja_predprinimatelej_strany/49-1-0-2636|title=Ozon и Почта России ускорят доставку и создадут дополнительные сервисы для предпринимателей страны - Почта России информирует - Каталог статей - Официальный сайт администрации Ельцовского района|website=www.elcovka.net|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063212/http://www.elcovka.net/publ/pochta_rossii_informiruet/ozon_i_pochta_rossii_uskorjat_dostavku_i_sozdadut_dopolnitelnye_servisy_dlja_predprinimatelej_strany/49-1-0-2636|url-status=live}}</ref> 2022 жылдың наурыз айында Ozon жаңа «Еком Банк» банкін құрды және әмбебап банк лицензиясын алды,<ref>{{Cite web|lang=|url=https://wbcmedia.ru/news/czb-rf-zaregistriroval-novyj-bank-na-territorii-rossii/|title=ЦБ РФ зарегистрировал новый банк на территории России|website=WBCMedia|date=2022-03-17|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/finansy/459311-vpervye-za-tri-goda-cb-vydal-universal-nuu-licenziu-podkontrol-nomu-ozon-ekom-banku|title=Впервые за три года: ЦБ выдал универсальную лицензию подконтрольному Ozon Еком-банку|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2022-03-17|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063150/https://www.forbes.ru/finansy/459311-vpervye-za-tri-goda-cb-vydal-universal-nuu-licenziu-podkontrol-nomu-ozon-ekom-banku|url-status=live}}</ref> өйткені бұрынғы Ozon Bank Sovcombank-пен ықтимал байланыстарға байланысты санкцияларға ұшырады. Кейін Ozon Bank санкция тізімінен шығарылды.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/14244439|title=Минфин США исключил Ozon Bank из санкционного списка|website=ТАСС|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331145955/https://tass.ru/ekonomika/14244439|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың 11 сәуірінде компанияның бас директоры Александр Шульгин жеке санкцияларға байланысты қызметінен кетіп, директорлар кеңесінен кетті.<ref>{{Cite web|url=https://corp.ozon.ru/tpost/5c1y867j11-ozon-soobschaet-ob-izmeneniyah-v-sovete|title=Ozon сообщает об изменениях в Совете директоров и топ-менеджменте компании|website=Ozon Holdings PLC|lang=|date=2022-04-12|access-date=2022-05-20|archive-date=2022-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220507054337/https://corp.ozon.ru/tpost/5c1y867j11-ozon-soobschaet-ob-izmeneniyah-v-sovete|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың 29 сәуірінде Сергей Панков «Интернет решения» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің жаңа бас директоры болды, 2022 жылдың 12 мамырында Сергей Беляков «Озон Холдинг» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бас директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/14617289|title=Ozon назначил новых гендиректоров двух юрлиц компании - ТАСС|website=TACC|access-date=2024-01-07|archive-date=2024-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107163941/https://tass.ru/ekonomika/14617289|url-status=live}}</ref> 2022 жылдың 21 қарашасында «Коммерсантъ» газеті базардың Қытайдың [[Шэньчжэнь]] қаласында өкілдік ашу жоспары туралы хабарлады. Осылайша, интернет-дүкен еуропалық компаниялардың кетуіне байланысты ұсыныстың азаюының орнын толтыру үшін қытайлық өндірушілерді тартқысы келеді.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.kommersant.ru/doc/5679508|title=Ozon обоснуется в Китае|website=Коммерсантъ|date=2022-11-21|access-date=2022-11-21|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120223211/https://www.kommersant.ru/doc/5679508|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың қорытындысы бойынша бірқатар шетелдік брендтердің Ресейден кетуі нәтижесінде Озон арқылы тауарлардың жекелеген санаттарын сату күрт өсті. Электронды бұйымдарды сату 200%-дан астамға,<ref>{{Cite web|lang=|url=https://moneyplace.io/news/pokupatelskij-spros-i-dinamika-vyruchki-na-wildberries-i-ozon-v-2022/|title=Как изменился покупательский спрос на маркетплейсах Wildberries и Ozon в 2022|website=Moneyplace|date=2022-12-28|access-date=2023-03-27|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327002014/https://moneyplace.io/news/pokupatelskij-spros-i-dinamika-vyruchki-na-wildberries-i-ozon-v-2022/|deadlink=no}}</ref> балалар киімі 80%-ға,<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.retail.ru/news/v-2022-godu-onlayn-prodazhi-detskoy-odezhdy-na-ozon-vyrosli-na-80-21-marta-2023-226922/|title=В 2022 году онлайн-продажи детской одежды на Ozon выросли на 80%|website=Retail.ru|date=2023-03-21|access-date=2023-03-27|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327002009/https://www.retail.ru/news/v-2022-godu-onlayn-prodazhi-detskoy-odezhdy-na-ozon-vyrosli-na-80-21-marta-2023-226922/|deadlink=no}}</ref> ересектерге арналған киімдер 40%-ға өсті.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://biz360.ru/materials/okno-vozmozhnostey-kak-sanktsii-menyayut-rossiyskuyu-fashion-industriyu/|title=Окно возможностей: как санкции меняют российскую fashion-индустрию|author=[[Бегменов, Бердымурад Овезмурадович|Берды Бегменов]]|website=Biz360|access-date=2023-03-27|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327002016/https://biz360.ru/materials/okno-vozmozhnostey-kak-sanktsii-menyayut-rossiyskuyu-fashion-industriyu/|deadlink=no}}</ref> 2023 жылы кадр тапшылығы мен жалақының қымбаттауы жағдайында Ozon сотталғандарды жалдауға шешім қабылдады; жаңа қызметкерлер тапсырыс берушілер үшін тапсырыстарды жинаумен және қоймаларда қайтарылған тапсырыстарды өңдеумен айналысады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/24/07/2023/64be25aa9a79470e3228bfe5|title=Ozon решил взять на работу 500 осужденных|lang=ru|website=РБК|date=2023-07-24|access-date=2023-11-24|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012175121/https://www.rbc.ru/business/24/07/2023/64be25aa9a79470e3228bfe5|url-status=live}}</ref> 2023 жылдың 25 сәуірінде Александр Гейл «Интернет решения» ЖШС компаниясының жаңа бас директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://allnw.ru/2024/03/19/kompaniya-ozon-tshhatelno-skryla-informacziyu-svoego-yurlicza/|title=Компания Ozon тщательно скрыла информацию своего юрлица - Портал Северо-Запада|lang=ru-RU|first=Карина|last=Оганян·НовостиОдежда·|date=2024-03-19|access-date=2024-05-12}}</ref> 2022 жылдың мамырынан 2023 жылдың мамырына дейін компания 11 601 тапсырыс қабылдау пунктін ашты.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/491269-ozon-snova-stal-samoj-popularnoj-fransizoj-v-rossii|title=Ozon снова стал самой популярной франшизой в России|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-06-21|access-date=2024-01-31|archive-date=2024-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131181121/https://www.forbes.ru/biznes/491269-ozon-snova-stal-samoj-popularnoj-fransizoj-v-rossii|url-status=live}}</ref> 2025 жылдың наурыз айында компания Мәскеу, Мәскеу облысы және Краснодардағы автодилерлерден қолданылған автокөліктерді сатуды бастады.<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/23381459|title=Ozon запускает продажу автомобилей с пробегом|description=новость|publisher=ТАСС|lang=ru|accessdate=2025-03-16}}</ref> == Қаржылық жағдайы == 2016 жылдың ақпан айында [[Forbes]] журналы компанияның құнын 680 миллион долларға бағалады.<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.ru/rating-photogallery/313529-20-samykh-dorogikh-kompanii-runeta-reiting-forbes|title=20 самых дорогих компаний Рунета: рейтинг Forbes. 6. Ozon Group {{!}} Рейтинги|author=|website=|date=2016-02-29|publisher=Forbes.ru|accessdate=2020-01-09|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102011514/https://www.forbes.ru/rating-photogallery/313529-20-samykh-dorogikh-kompanii-runeta-reiting-forbes|deadlink=no}}</ref> 2018 жылы компания өзінің 10 жыл ішінде ең үлкен сатылым өсімін көрсетті.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/6289878|title=Продажи Ozon.ru в 2018 году выросли на 73%|publisher=ТАСС|accessdate=2019-05-28|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528031748/https://tass.ru/ekonomika/6289878|deadlink=no}}</ref> Компанияның өзі хабарлағандай, интернет-дүкеннің айналымы 73% артып, 42,5 миллиард рубльге ҚҚС-пен бірге жеткен. 2019 жылы Ozon Forbes журналының «2019 жылдың ең қымбат 20 рунет компаниясы» рейтингінде бесінші орынды иеленді және компанияның құны 694 миллион долларға бағаланды.<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/04/03/798141-ozon|title=Ozon отчитался о рекордном росте продаж за десять лет|publisher=Ведомости|lang=|accessdate=2020-01-09|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624164018/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/04/03/798141-ozon|deadlink=no}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.ru/tehnologii-photogallery/372539-20-samyh-dorogih-kompaniy-runeta-2019-reyting-forbes|title=20 самых дорогих компаний Рунета — 2019. Рейтинг Forbes. Ozon Group|author=|website=|date=2019-02-21|publisher=Forbes.ru|access-date=2019-02-23|archive-date=2020-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101193659/https://www.forbes.ru/tehnologii-photogallery/372539-20-samyh-dorogih-kompaniy-runeta-2019-reyting-forbes|deadlink=no}}</ref> 2020 жылы Forbes нұсқасы бойынша ресейлік интернет сегментіндегі ең қымбат компаниялардың тізімінде алтыншы орынды иеленді. 20 жылдан астам уақыт бойы дүкен рентабельді емес, яғни пайда әкелмейді. Операциялық шығындар инвесторлардың ақшасымен жабылады.<ref name=bellio>{{Cite web|lang=|url=https://thebell.io/amazon-po-russki-ili-chemodan-bez-ruchki-chto-budet-s-ozon-posle-vyhoda-na-amerikanskuyu-birzhu|title=Amazon по-русски, или Чемодан без ручки: что будет с Ozon после IPO в США|author=|website=The Bell|date=|publisher=|accessdate=2020-11-03|archive-date=2021-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617204243/https://thebell.io/amazon-po-russki-ili-chemodan-bez-ruchki-chto-budet-s-ozon-posle-vyhoda-na-amerikanskuyu-birzhu|deadlink=no}}</ref> 2019 жылы компанияның айналымы 80,8 млрд рубльді, 2020 жылы — 197,4 млрд рубльді, 2021 жылы — 448,3 млрд рубльді, 2022 жылы — 832,2 млрд рубльді құрады.<ref>{{Cite web |url=https://ir.ozon.com/upload/iblock/22e/3gb09h008z8eugve65roqms7y2r1luj7/Ozon%20Announces%20Fourth%20Quarter%20and%20Full%20Year%202020%20Financial%20Results.pdf |title=Ozon Announces Fourth Quarter and Full Year 2020 Financial Results |access-date=2023-04-06 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130104027/https://ir.ozon.com/upload/iblock/22e/3gb09h008z8eugve65roqms7y2r1luj7/Ozon%20Announces%20Fourth%20Quarter%20and%20Full%20Year%202020%20Financial%20Results.pdf |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ir.ozon.com/upload/iblock/491/n1uya3257ty7t9htmbdcxxglandfaid5/Ozon%20Reports%20Unaudited%20Fourth%20Quarter%20and%20Full%20Year%202022%20Results.pdf |title=Ozon Reports Unaudited Fourth Quarter and Full Year 2022 Results |access-date=2023-04-06 |archive-date=2023-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507171613/https://ir.ozon.com/upload/iblock/491/n1uya3257ty7t9htmbdcxxglandfaid5/Ozon%20Reports%20Unaudited%20Fourth%20Quarter%20and%20Full%20Year%202022%20Results.pdf |deadlink=no }}</ref> 2022 жылғы шығын рекордтық 58 миллиард рубль.<ref>{{Cite web|url=https://vc.ru/finance/657549-vyruchka-ozon-v-2022-m-vyrosla-na-55-god-k-godu-do-277-mlrd-rubley-ubytok-uvelichilsya-do-58-mlrd|title=Выручка Ozon в 2022-м выросла на 55 % год к году, до 277 млрд рублей, убыток увеличился до 58 млрд|author=Маша Цепелева|website=vc.ru|date=2023-04-06|access-date=2023-04-23|archive-date=2023-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423074824/https://vc.ru/finance/657549-vyruchka-ozon-v-2022-m-vyrosla-na-55-god-k-godu-do-277-mlrd-rubley-ubytok-uvelichilsya-do-58-mlrd|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың тамызында Мәскеу маңындағы қоймада болған өрттен келген шығын — 10,2 миллиард рубль.<ref name="forbes">{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/profile/409305-ozon|title=Ozon|lang=ru|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119212224/https://www.forbes.ru/profile/409305-ozon|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-12-27|deadlink=no}}</ref> 2024 жылы Ozon Forbes (2023, ХҚЕС) бойынша таза шығын 42,7 млрд рубльмен ең рентабельді ресейлік компаниялар рейтингінде үшінші орынды иеленді (2022 жылы – 58,2 млрд. рубль).<ref>{{Cite web |author= |url=https://www.forbes.ru/biznes/522188-10-samyh-ubytocnyh-kompanij-rossii-2024-rejting-forbes |title=10 самых убыточных компаний России — 2024. Рейтинг Forbes |lang=ru |website=[[Forbes]] |publisher= |date=03.10.2024 |access-date=2024-09-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241002212250/https://www.forbes.ru/biznes/522188-10-samyh-ubytocnyh-kompanij-rossii-2024-rejting-forbes |archive-date=2024-10-02 }}</ref> 2020 жылы орналастырылған Ozon Holdings PLC акциялары бойынша депозитарлық қолхаттар [[NASDAQ]] және Мәскеу биржасында (Мәскеу биржасы индексінің бөлігі) листингтен өтті.<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/investments/articles/2023/10/20/1001689-raspiski-ozon-padayut-na-mosbirzhe-na-delistinge-s-nasdaq|title=Расписки Ozon отреагировали снижением на новости о делистинге с Nasdaq|lang=ru|website=Ведомости|date=2023-10-20|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020114457/https://www.vedomosti.ru/investments/articles/2023/10/20/1001689-raspiski-ozon-padayut-na-mosbirzhe-na-delistinge-s-nasdaq|url-status=live}}</ref> [[Bloomberg]] мәліметтері бойынша, 2020 жылдың 24 қарашасындағы жағдай бойынша Ozon [[нарық капитализациясы]] 7,2 миллиард долларға (шамамен 546 миллиард рубль) жетті.<ref>{{Cite web|url=https://www.moex.com/ru/issue.aspx?board=TQBR&code=OZON|title=OZON|lang=|website=Московская биржа|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133157/https://www.moex.com/ru/issue.aspx?board=TQBR&code=OZON|archive-date=2021-02-26|access-date=2022-08-08|deadlink=no}}</ref> 2022 жылы NASDAQ Ozon ADS саудасын тоқтатты, 2023 жылдың көктемінде мәжбүрлі делистинг туралы жариялады. Делистингке шағымданудың екі сәтсіз әрекетінен кейін 2023 жылдың қазан айында Ozon NASDAQ тізімінен ерікті делистинг туралы жариялады. 2024 жылы 2023 жылмен салыстырғанда Ozon-ның кірісі 45 пайызға өсіп, 616 миллиард рубльді құрады. Кіріс негізі 51%-ға (125 млрд рубльге) өсіп, 368,6 млрд рубльге жеткен қызметтерді көрсетуден түскен кірістер (сатушылардан комиссиялар, жарнамалық қызметтер) болып табылады. Нарықтың өзі тауарды сату 18%-ға өсіп, Ozon-ға 29 млрд рубль әкелді. Сонымен қатар, жалпы нәтиже теріс болып қалады және тіпті 39% -ға (59 млрд рубльге дейін) өсті. Шығындардың ұлғаюының негізгі себебі - сату және маркетинг шығындарының ұлғаюы (2023 жылы 38 миллиард рубльден 2024 жылы 49 миллиард рубльге дейін) және несиелер бойынша пайыздық шығындардың айтарлықтай өсуі (18-ден 56 миллиард рубльге дейін).<ref>{{Cite web|url=https://t-j.ru/news/ozon-itogi-2024/|title=За год у Ozon выросли выручка, убытки и EBITDA|lang=ru|website=Т⁠—⁠Ж|date=2025-02-28|access-date=2025-03-28}}</ref> == Оқиғалар == 2013 жылдың қаңтарында «сыйға 500 рубль» жаңа жылдық акциясы аясында жасалған тапсырыстардың жойылуына байланысты жанжал туындады. Компания кейінірек бас тартулардың әрқайсысын қарап шығуға және зардап шеккен тұтынушылармен байланысуға уәде берді және «қатаң, сараланбаған жауап» үшін кешірім сұрады.<ref>{{Cite news|title=Ozon.ru извинился за новогодний провал|author=Ирина Милош|url=https://www.sostav.ru/news/2013/01/10/ozon_noviy_god_proval/|website=Sostav|date=2013-01-10}}</ref> 2021 жылдың 1 қарашасына қараған түні бірқатар тауарлардың бағасы 90%-дан астамға арзандады. Біраз уақыттан кейін Ozon тауардың жоқтығын түсіндіріп, техникалық ақауды мойындап, мұндай тапсырыстардан бас тартты. Кейінірек Роспотребнадзор компанияның әрекетін заңсыз деп таныды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/485101|title=Роспотребнадзор: Ozon нарушил закон, аннулировав заказы по слишком низким ценам|author=|website=BFM.ru|access-date=2023-04-18|archive-date=2023-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418073343/https://www.bfm.ru/news/485101|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың тамыз айында Мәскеу облысының Истра ауданындағы компанияның қоймасында 55 мың шаршы метр аумақты шарпыған өрт болды.<ref>{{cite web |url = https://secretmag.ru/zhizn/sozhgli-zatopili-poteryali-v-kosmose-samye-bolshie-vyplaty-strakhovykh-kompanii-v-rossii.htm |author = Иван Кузьмин |title = Сожгли, затопили, потеряли в космосе. Самые большие выплаты страховых компаний в России |website = «[[Секрет фирмы]]» |date=2022-08-04 |accessdate=2022-08-06 |archive-date = 2022-08-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220805224917/https://secretmag.ru/zhizn/sozhgli-zatopili-poteryali-v-kosmose-samye-bolshie-vyplaty-strakhovykh-kompanii-v-rossii.htm |url-status = live }}</ref> 13 адам зардап шекті. Компания өрт салдарынан зардап шеккен кәсіпкерлер мен тұтынушылар өтемақы алатынына уәде берді. Ресейдің Тергеу комитеті өртке қатысты қылмыстық іс қозғады.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.kommersant.ru/doc/5493321|title=Ozon возместит убытки|website=[[Коммерсантъ]]|date=2022-08-04|access-date=2022-08-07|archive-date=2022-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807082741/https://www.kommersant.ru/doc/5493321|deadlink=no}}</ref> Компанияның бағалауы бойынша, өрттен келген шығын 10,8 миллиард рубльді құрады.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.kommersant.ru/doc/5668274|title=Ozon оценил убыток от пожара на складе в Подмосковье почти в 11 млрд рублей|website=Коммерсантъ|date=2022-11-15|access-date=2022-11-15|archive-date=2022-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20221115151239/https://www.kommersant.ru/doc/5668274|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың қарашасында қоймадағы Ozon қызметкерлері жаппай менингитпен ауырды: 11 адам ауруханаға жатқызылды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/news/70496-na-podmoskovnom-sklade-ozon-sotrudniki-zaboleli-meningitom-11-chelovek-gospitalizirovali/|title=На подмосковном складе Ozon сотрудники заболели менингитом. 11 человек госпитализировали|website=Афиша Daily|date=2022-11-28|access-date=2023-04-18|archive-date=2023-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418102235/https://daily.afisha.ru/news/70496-na-podmoskovnom-sklade-ozon-sotrudniki-zaboleli-meningitom-11-chelovek-gospitalizirovali/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/1432626/2022-11-28/ozon-oproverg-dannye-o-massovom-zabolevanii-sotrudnikov-sklada-meningitom|title=Ozon опровергла данные о массовом заболевании сотрудников склада менингитом|lang=ru|first=Амалия|last=Бабаян|website=Известия|date=2022-11-28|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063150/https://iz.ru/1432626/2022-11-28/ozon-oproverg-dannye-o-massovom-zabolevanii-sotrudnikov-sklada-meningitom|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://v1.ru/text/health/2022/11/30/71858489/|title=Вспышка менингита на складе Ozon: врачи объяснили, есть ли риск заразиться через посылку|lang=ru|website=v1.ru|date=2022-11-30|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063212/https://v1.ru/text/health/2022/11/30/71858489/|url-status=live}}</ref> Ozon сатушылар жаппай сатылымға мәжбүрлеп қатысуға шағымдануда: нарық оларды сатушының есебінен жеңілдіктермен дербес тізімдейді.<ref>{{Cite web|url=https://versia.ru/prodavcy-pozhalovalis-v-fas-na-marketplejsy-iz-za-prinuditelnyx-rasprodazh|title=Продавцы пожаловались в ФАС на маркетплейсы из-за принудительных распродаж|lang=ru|website=versia.ru|access-date=2024-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vc.ru/claim/672861-ozon-prinuditelno-dobavil-tovary-vseh-prodavcov-v-skidochnuyu-akciyu|title=Ozon принудительно добавил товары всех продавцов в скидочную акцию|author=Антон Харламов|website=vc.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-23|archive-date=2023-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423071530/https://vc.ru/claim/672861-ozon-prinuditelno-dobavil-tovary-vseh-prodavcov-v-skidochnuyu-akciyu|deadlink=no}}</ref> == Менеджмент және меншік иелері == Ең ірі акционерлер: АФК «Система» (31,7% акцияға иелік етеді) және «Восток инвестиции» (2024 жылға дейін — Baring Vostok (28%), компания капиталына IPO-ға дейін енген инвесторлар — 15,7%,<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/510329-vostok-investicii-priobrel-okolo-28-akcij-ozon-u-baring-vostok|title=«Восток инвестиции» приобрел около 28% акций Ozon у Baring Vostok|lang=ru|author=Анастасия Корочкина|website=Forbes Russia|date=2024-04-12|accessdate=2025-02-01|archivedate=2024-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240415175325/https://www.forbes.ru/biznes/510329-vostok-investicii-priobrel-okolo-28-akcij-ozon-u-baring-vostok|url-status=live}}</ref> жаңа инвесторлар — 18,2%. 2020 жылы компания NASDAQ бойынша бастапқы орналастыруды өткізді (2023 жылы делистингтен шығарылды).<ref>{{Cite web|url=https://quote.rbc.ru/news/article/5fb4b1c49a7947dfa8a03bb8|title=Ozon раскрыл цену первичного размещения депозитарных расписок на NASDAQ|lang=ru|website=РБК|date=2020-11-18|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120053435/https://quote.rbc.ru/news/article/5fb4b1c49a7947dfa8a03bb8|url-status=live}}</ref> Компанияның ADS Мәскеу биржасында<ref>{{Cite web|url=https://frankmedia.ru/141397|title=Ozon подал проспект своих ADS в ЦБ для получения первичного листинга на Мосбирже|lang=ru-RU|first=Татьяна|last=Вятохо|website=Frank Media|date=2023-09-28|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120053436/https://frankmedia.ru/141397|url-status=live}}</ref> және 2023 жылдың 31 шілдесінен бастап [[Астана халықаралық биржасы|Астана биржасында]] саудаланды.<ref>{{Cite web|url=https://frankmedia.ru/134315|title=Акции Ozon с 31 июля начнут торговаться на бирже Астаны|lang=ru-RU|first=|last=|website=Frank Media|date=2023-07-28|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120053437/https://frankmedia.ru/134315|url-status=live}}</ref> Ozon-ды бақылау кеңесі басқарады. Оның құрамына Ozon компаниясының топ-менеджмент командасының негізгі өкілдері кіреді. Алқалы орган жедел қызметті дамыту және басқару бойынша стратегиялық шешімдерді жай көпшілік дауыспен бекітеді. == Әдебиет == * {{кітап|авторы=[[Экслер, Алексей Борисович|Экслер А.]] |часть= |ссылка часть= |тақырыбы=Ozon.ru: История успешного интернет-бизнеса в России |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |орны=М. |баспасы=[[Манн, Иванов и Фербер]] |жыл=2010 |том= |страницы= |беттері=208 |серия= |isbn=978-5-91657-068-7 |тиражы=3000|ref=Экслер}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Мәскеу биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Астана халықаралық биржасында тіркелген компаниялар]] [[Санат:Ресейдегі бөлшек сауда компаниялары]] [[Санат:1998 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:АКИТ]] [[Санат:Ресей сайттары]] [[Санат:Интернеттегі кітап дүкендері]] [[Санат:Ресей интернет дүкендері]] [[Санат:1998 жылы Ресейде пайда болғандар]] 7yveui06nap1rhnqoix5aheuxcsjwc7 14 755611 3653744 3448816 2026-09-12T08:57:38Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Мәскеу биржасында тіркелген компаниялар]] бетін [[Санат:Мәскеу биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 3448816 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Companies listed on the Moscow Exchange}} [[Санат:Биржалар бойынша листинг акциясы бар компаниялар]] 28l5e9v85n49jmkd0v4slwniizjc4dt 0 761752 3653448 3652948 2026-09-11T11:59:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:Guka1996|Guka1996]] соңғы нұсқасына қайтарды 3651947 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әуе компаниясы | әуе компания = "Жетісу" әуе компаниясы | сурет = | ұраны = | сурет өлшемі = | ИАТА = — | ИКАО = JTU | шақыру белгісі = ЖЕТІСУ | құрылды = [[1994 жыл]] | қызметін бастады = | қызметін аяқтады = | хабтар = [[Талдықорған әуежайы]] | екінші дәрежелі хабтар = [[Үшарал әуежайы]] | негізгі бағыттар = [[Талдықорған]] — [[Үшарал]] | негізгі көлік = | lounge = | альянс = | тәуелді компаниялар = | әуе паркі = 5 | ұшу бағыттары = 2 | бас компаниясы = | компания ұраны = | штаб-пәтері = {{ту|Қазақстан|}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | басшылары = | сайты = http://www.zhetysuavia.kz/ }} '''Жетісу''' ({{lang-kk|Jetısu}} [ʒʲetɘˈsɘw]) — [[Талдықорған әуежайы]] базасында орналасқан қазақстандық аймақтық әуе компаниясы.<ref name="citation-needed">Цитата қажет</ref> == Жалпы мәлімет == * '''IATA коды''': — * '''ИКАО коды''': JTU * '''Қоңырау белгісі''': ЖЕТІСУ * '''Негізі қаланған''': 1994 * '''Хаб''': [[Талдықорған әуежайы]] * '''Фокус қаласы''': [[Үшарал әуежайы]] * '''Флот мөлшері''': 5 * '''Баратын жерлер''': 2 * '''Бас кеңсе''': [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] * '''Веб-сайт''': [http://www.zhetysuavia.kz/ zhetysuavia.kz] == Қызметі == [[2009 жыл]]дың қаңтар-шілде айлары аралығында авиакомпания 8671 жолаушыға қызмет көрсетіп, 181 рейс орындады. Жолаушыларға арналған орындарды пайдалану коэффициенті 68 пайызды құрады.<ref name="stat2009">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30131444 Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің есебі, 2009]</ref> [[2006 жыл]]ы әуе компаниясы 15 261 жолаушыға қызмет көрсетті.<ref name="stat2006">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30099202 Статистика агенттігі. 2006 жылғы көлік қызметі]</ref> '''Жетісу''' әуе компаниясы [[Талдықорған]]нан [[Үшарал (қала)|Үшаралға]] күн сайын ұшу бағытын орындайды. Сондай-ақ, [[Талдықорған]] – [[Алматы]] бағыты да болған, алайда рентабельділік төмен болғандықтан бағыт тоқтатылды. [[2013 жыл]]дың [[11 желтоқсан]]ынан бастап Талдықорған – Алматы бағыты тас жолды қайта жаңартуға байланысты қайта ашылды. == Флот == Ұшақ түрлері: {| class="wikitable" ! Ұшақ түрі !! Саны !! Тапсырыстар !! Жолаушы сыйымдылығы !! |- | [[Яковлев Як-40]] || 3 || 0 || 30 || |- | [[Л-410]] || 2 || 0 || 19 || |} == Дереккөздер == https://en.wikipedia.org/wiki/Zhetysu_(airline) Фото: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83_L-410_Turbojet.png https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83_%D0%AF%D0%BA-40.png. https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Zhetisu_a%C3%BCe_kampania.png{{Deadlink|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <references /> [[Санат:Қазақстан әуе компаниялары]] [[Санат:1994 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Талдықорған]] braa2zueszlbe8e5ld12vaw5zvni9kj 10 764845 3653638 3653207 2026-09-11T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3653638 json application/json { "articles": 245118, "pages": 671158, "edits": 3649917, "users": 181725, "activeusers": 357, "admins": 15, "files": 8775 } f3zrfk1s5g4cmpsnldzp8whoru4dp0b 0 767016 3653490 3652820 2026-09-11T14:54:48Z Casserium 68287 /* Президент Әкімшілігінің хатшылықтары */ 3653490 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 14 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Құрылтайдағы өкілдігі, Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2025–2026) # Ринат Мұхаметқали (2026 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2022—2026) # Бақыт Есімова (2026 бастап) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері == 2026 жылы барлығы дербес мемлекеттік орган болып құрылған [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппаратының]] құрамына енді.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> ; Қауіпсіздік Кеңесінің Ахуалдық орталығы 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды, 2006 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесінің құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы құрылды.<ref name="bolim1" /> # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды. 2026 жылға дейін Президент Әкімшілігі құрамында болды. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап) == Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі == 2001 жылы Президенттің Парламенттегі өкілдігі болып құрылып, 2026 жылы Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі болып өзгерді. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # Әмірбек Оспанбеков (2022—2026) # Мұрат Қайырбек (2026 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Вице-президент хатшылығы 1991 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. 2026 жылы қайта құрылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # Ренат Айтаев (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025—2026) # Данияр Құсайынов (2026 бастап) ; Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы 1996 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы болып қайта құрылды. # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023, 2026 бастап) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы 1995 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. 2022 жылға дейін Мемлекеттік хатшының хатшылығы деп аталды. # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024—2026) ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # Марат Әзілханов (2021—2026) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] g6ojccd1z7o8mx50k7jdwmze1ssohot 3653491 3653490 2026-09-11T14:57:24Z Casserium 68287 /* Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері */ 3653491 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 14 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Құрылтайдағы өкілдігі, Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2025–2026) # Ринат Мұхаметқали (2026 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2022—2026) # Бақыт Есімова (2026 бастап) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері == 2026 жылы барлығы дербес мемлекеттік орган болып құрылған [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппаратының]] құрамына енді.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> ; Қауіпсіздік Кеңесінің Ахуалдық орталығы 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды, 2006 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесінің құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы құрылды.<ref name="bolim1" /> # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды. 2026 жылға дейін Президент Әкімшілігі құрамында болды. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025 бастап) ; Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап) == Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі == 2001 жылы Президенттің Парламенттегі өкілдігі болып құрылып, 2026 жылы Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі болып өзгерді. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # Әмірбек Оспанбеков (2022—2026) # Мұрат Қайырбек (2026 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Вице-президент хатшылығы 1991 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. 2026 жылы қайта құрылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # Ренат Айтаев (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025—2026) # Данияр Құсайынов (2026 бастап) ; Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы 1996 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы болып қайта құрылды. # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023, 2026 бастап) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы 1995 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. 2022 жылға дейін Мемлекеттік хатшының хатшылығы деп аталды. # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024—2026) ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # Марат Әзілханов (2021—2026) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] 1qyd44uzjk5ycp53vbd0t9uf1awosfb 0 768722 3653694 3521494 2026-09-12T07:45:35Z Орел Карл 81620 /* Географиясы */ 3653694 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Сулақ |шынайы атауы = {{lang-kum|Сувлакъ, Къой сув}}, {{lang-av|Сулахъ}} |сурет = Долина реки Сулак.jpg |сурет ені = |сурет атауы = 2020 жылдың қыркүйегінде Ново-Зубутли ауылының маңындағы Сулақ өзенінің орта ағысындағы аңғар |карта = Sulak.png |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 169 |су алабының ауданы = 15 200 |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = 176 |өлшеу орны = |бастауы = [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]] мен [[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсу]] өзендерінің қосылуы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = 355 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 42|s_lat_min = 47|s_lat_sec = 27 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 46|s_lon_min = 47|s_lon_sec = 46 |сағасы = [[Каспий теңізі]] |сағасының орны = Сулақ к. (Дағыстан) |сағасының биіктігі = −28 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 43|m_lat_min = 15|m_lat_sec = 16 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 54 |еңістігі = |ел = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ = {{Байрақ|Дағыстан}} |ортаққордағы санаты = Sulak River }} '''Сулақ''' ({{lang-kum|Къой сув}} — «''Қой Су»''<ref>{{кітап|авторы= Бамматов Б. Г., Гаджиахмедов Н. Э.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= 2013|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>, {{lang-av|Сулахъ}}, {{lang-dar|Кьас}} — «ағысты жер»<ref>{{cite web |author = |url = http://www.tsumada.ru/slovar |title = Даргинско-Русский словарь (© Х. А. Юсупов) |lang = ru |website = www.tsumada.ru |date = |access-date = 2019-10-18 |url-status = live |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727041300/http://www.tsumada.ru/slovar }}</ref>, {{lang-ce|Гӏой-хи}}<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченцы: история и современность»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Составление и общая редакция Ю. А. Айдаева|басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Мир дому твоему|жыл= 1996|томы= |беттері= 352|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-87553-005-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Антология|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченская Республика и чеченцы. История и современность» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Наука|жыл= 2006|томы= |беттері= 576|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-034016-2 |тиражы= }}</ref>) — [[Ресей|Ресейдің]] [[Дағыстан]] Республикасындағы өзен. [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] құяды. == Топонимиясы == «Қойсу» деген атауы түркінің (құмықшадан) «къой сув» дегеннен шықты. Ежелгі дереккөздерде Соана/Шуана деп аталды. ХХ ғасырға дейін өзеннің тек сағасы ғана «Сулақ» деп аталды. Бұл гидроним де түркі ([[Құмық тілі|құмық]]) тілінен шықты: сөздің түбірі ''сув'' - «су» деген құмық сөзінен шыққан, ал ''лакъ'' (түркі тілдеріне тән) гидроформанты сөзге «өзеннің тасуы», «тасқын», «сулы», «суы бар» мағыналарын береді. Салыстыру үшін, [[Қатын өзені|Қатын өзенінің]] сол жақ саласы Сулақ-Кобу атауы сол жүйені қолдану арқылы жасалған, мұндағы сулақ «дымқыл, ылғал жер», ал кобу «сай, жыра» дегенді білдіреді. Ихран шай өзені ([[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсумен]] қосылуынан Сулақ пайда болатын қазіргі [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]]) туралы «Дербенднамада» шаһ Асфандияр оны «Akhar-ul-hol» деп атауды жоспарлағаны айтылады. М. Алиханов-Аварский бұл атауды «Маарул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «тау өзені») немесе «Аварул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «авар өзені») сөзінің бұрмалануы деп санады. == Географиясы == Ұзындығы — 169 км ([[Андий Қойсуы|Анди Қойсуымен]] бірге — 336 км), су жинау алабының ауданы — 15 200 км². [[Авар Қойсуы]] мен [[Андий Қойсуы]] өзендерінің теңіз деңгейінен 355 м биіктікте қосылуынан түзіледі. Алдымен Бас Сулақ каньонымен (тереңдігі 700—1500 м), одан кейін Ахетлин шатқалымен, Чиркей кеңеюі және Кіші Сулак каньонымен ағады. Әрі қарай кең аңғарға шығып, Сулак өзенінің негізгі арнасы мен Кіші Сулак тармағына бөлінеді. XIX ғасырдың басына дейін Койсу өзені Қазыжұрт ауылы маңында екі тармаққа бөлінген: Аграxань (Аграхан шығанағына құятын) және Сулақ (өзеннің қазіргі сағалық бөлігі). == Гидрологиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Батыс Каспий су алабы өңірі өзендері]] [[Санат:Каспий теңізіне құятын өзендер]] 91hk3516x9pf3kqkstpsl5zxkgpbbep 3653695 3653694 2026-09-12T07:46:23Z Орел Карл 81620 /* Гидрологиясы */ 3653695 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Сулақ |шынайы атауы = {{lang-kum|Сувлакъ, Къой сув}}, {{lang-av|Сулахъ}} |сурет = Долина реки Сулак.jpg |сурет ені = |сурет атауы = 2020 жылдың қыркүйегінде Ново-Зубутли ауылының маңындағы Сулақ өзенінің орта ағысындағы аңғар |карта = Sulak.png |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 169 |су алабының ауданы = 15 200 |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = 176 |өлшеу орны = |бастауы = [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]] мен [[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсу]] өзендерінің қосылуы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = 355 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 42|s_lat_min = 47|s_lat_sec = 27 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 46|s_lon_min = 47|s_lon_sec = 46 |сағасы = [[Каспий теңізі]] |сағасының орны = Сулақ к. (Дағыстан) |сағасының биіктігі = −28 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 43|m_lat_min = 15|m_lat_sec = 16 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 54 |еңістігі = |ел = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ = {{Байрақ|Дағыстан}} |ортаққордағы санаты = Sulak River }} '''Сулақ''' ({{lang-kum|Къой сув}} — «''Қой Су»''<ref>{{кітап|авторы= Бамматов Б. Г., Гаджиахмедов Н. Э.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= 2013|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>, {{lang-av|Сулахъ}}, {{lang-dar|Кьас}} — «ағысты жер»<ref>{{cite web |author = |url = http://www.tsumada.ru/slovar |title = Даргинско-Русский словарь (© Х. А. Юсупов) |lang = ru |website = www.tsumada.ru |date = |access-date = 2019-10-18 |url-status = live |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727041300/http://www.tsumada.ru/slovar }}</ref>, {{lang-ce|Гӏой-хи}}<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченцы: история и современность»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Составление и общая редакция Ю. А. Айдаева|басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Мир дому твоему|жыл= 1996|томы= |беттері= 352|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-87553-005-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Антология|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченская Республика и чеченцы. История и современность» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Наука|жыл= 2006|томы= |беттері= 576|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-034016-2 |тиражы= }}</ref>) — [[Ресей|Ресейдің]] [[Дағыстан]] Республикасындағы өзен. [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] құяды. == Топонимиясы == «Қойсу» деген атауы түркінің (құмықшадан) «къой сув» дегеннен шықты. Ежелгі дереккөздерде Соана/Шуана деп аталды. ХХ ғасырға дейін өзеннің тек сағасы ғана «Сулақ» деп аталды. Бұл гидроним де түркі ([[Құмық тілі|құмық]]) тілінен шықты: сөздің түбірі ''сув'' - «су» деген құмық сөзінен шыққан, ал ''лакъ'' (түркі тілдеріне тән) гидроформанты сөзге «өзеннің тасуы», «тасқын», «сулы», «суы бар» мағыналарын береді. Салыстыру үшін, [[Қатын өзені|Қатын өзенінің]] сол жақ саласы Сулақ-Кобу атауы сол жүйені қолдану арқылы жасалған, мұндағы сулақ «дымқыл, ылғал жер», ал кобу «сай, жыра» дегенді білдіреді. Ихран шай өзені ([[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсумен]] қосылуынан Сулақ пайда болатын қазіргі [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]]) туралы «Дербенднамада» шаһ Асфандияр оны «Akhar-ul-hol» деп атауды жоспарлағаны айтылады. М. Алиханов-Аварский бұл атауды «Маарул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «тау өзені») немесе «Аварул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «авар өзені») сөзінің бұрмалануы деп санады. == Географиясы == Ұзындығы — 169 км ([[Андий Қойсуы|Анди Қойсуымен]] бірге — 336 км), су жинау алабының ауданы — 15 200 км². [[Авар Қойсуы]] мен [[Андий Қойсуы]] өзендерінің теңіз деңгейінен 355 м биіктікте қосылуынан түзіледі. Алдымен Бас Сулақ каньонымен (тереңдігі 700—1500 м), одан кейін Ахетлин шатқалымен, Чиркей кеңеюі және Кіші Сулак каньонымен ағады. Әрі қарай кең аңғарға шығып, Сулак өзенінің негізгі арнасы мен Кіші Сулак тармағына бөлінеді. XIX ғасырдың басына дейін Койсу өзені Қазыжұрт ауылы маңында екі тармаққа бөлінген: Аграxань (Аграхан шығанағына құятын) және Сулақ (өзеннің қазіргі сағалық бөлігі). == Гидрологиясы == Өзеннің қоректенуі аралас, қар суы басым келеді. Су тасу кезеңі сәуірден қыркүйекке дейін созылады, су мөлшері маусым—шілде айларында ең жоғары деңгейге жетеді. Сағасынан 123 км қашықтықтағы орташа жылдық су шығыны — 176 м³/с. Судың орташа лайлылығы — 450 г/м³, ең жоғары лайлылығы — 45 000 г/м³. == Салалары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Батыс Каспий су алабы өңірі өзендері]] [[Санат:Каспий теңізіне құятын өзендер]] 3i4mj8nndovjdh3iau7ke3ccw6x2jf5 3653696 3653695 2026-09-12T07:48:26Z Орел Карл 81620 /* Салалары */ 3653696 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Сулақ |шынайы атауы = {{lang-kum|Сувлакъ, Къой сув}}, {{lang-av|Сулахъ}} |сурет = Долина реки Сулак.jpg |сурет ені = |сурет атауы = 2020 жылдың қыркүйегінде Ново-Зубутли ауылының маңындағы Сулақ өзенінің орта ағысындағы аңғар |карта = Sulak.png |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 169 |су алабының ауданы = 15 200 |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = 176 |өлшеу орны = |бастауы = [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]] мен [[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсу]] өзендерінің қосылуы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = 355 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 42|s_lat_min = 47|s_lat_sec = 27 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 46|s_lon_min = 47|s_lon_sec = 46 |сағасы = [[Каспий теңізі]] |сағасының орны = Сулақ к. (Дағыстан) |сағасының биіктігі = −28 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 43|m_lat_min = 15|m_lat_sec = 16 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 54 |еңістігі = |ел = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ = {{Байрақ|Дағыстан}} |ортаққордағы санаты = Sulak River }} '''Сулақ''' ({{lang-kum|Къой сув}} — «''Қой Су»''<ref>{{кітап|авторы= Бамматов Б. Г., Гаджиахмедов Н. Э.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= 2013|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>, {{lang-av|Сулахъ}}, {{lang-dar|Кьас}} — «ағысты жер»<ref>{{cite web |author = |url = http://www.tsumada.ru/slovar |title = Даргинско-Русский словарь (© Х. А. Юсупов) |lang = ru |website = www.tsumada.ru |date = |access-date = 2019-10-18 |url-status = live |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727041300/http://www.tsumada.ru/slovar }}</ref>, {{lang-ce|Гӏой-хи}}<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченцы: история и современность»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Составление и общая редакция Ю. А. Айдаева|басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Мир дому твоему|жыл= 1996|томы= |беттері= 352|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-87553-005-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Антология|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченская Республика и чеченцы. История и современность» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Наука|жыл= 2006|томы= |беттері= 576|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-034016-2 |тиражы= }}</ref>) — [[Ресей|Ресейдің]] [[Дағыстан]] Республикасындағы өзен. [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] құяды. == Топонимиясы == «Қойсу» деген атауы түркінің (құмықшадан) «къой сув» дегеннен шықты. Ежелгі дереккөздерде Соана/Шуана деп аталды. ХХ ғасырға дейін өзеннің тек сағасы ғана «Сулақ» деп аталды. Бұл гидроним де түркі ([[Құмық тілі|құмық]]) тілінен шықты: сөздің түбірі ''сув'' - «су» деген құмық сөзінен шыққан, ал ''лакъ'' (түркі тілдеріне тән) гидроформанты сөзге «өзеннің тасуы», «тасқын», «сулы», «суы бар» мағыналарын береді. Салыстыру үшін, [[Қатын өзені|Қатын өзенінің]] сол жақ саласы Сулақ-Кобу атауы сол жүйені қолдану арқылы жасалған, мұндағы сулақ «дымқыл, ылғал жер», ал кобу «сай, жыра» дегенді білдіреді. Ихран шай өзені ([[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсумен]] қосылуынан Сулақ пайда болатын қазіргі [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]]) туралы «Дербенднамада» шаһ Асфандияр оны «Akhar-ul-hol» деп атауды жоспарлағаны айтылады. М. Алиханов-Аварский бұл атауды «Маарул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «тау өзені») немесе «Аварул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «авар өзені») сөзінің бұрмалануы деп санады. == Географиясы == Ұзындығы — 169 км ([[Андий Қойсуы|Анди Қойсуымен]] бірге — 336 км), су жинау алабының ауданы — 15 200 км². [[Авар Қойсуы]] мен [[Андий Қойсуы]] өзендерінің теңіз деңгейінен 355 м биіктікте қосылуынан түзіледі. Алдымен Бас Сулақ каньонымен (тереңдігі 700—1500 м), одан кейін Ахетлин шатқалымен, Чиркей кеңеюі және Кіші Сулак каньонымен ағады. Әрі қарай кең аңғарға шығып, Сулак өзенінің негізгі арнасы мен Кіші Сулак тармағына бөлінеді. XIX ғасырдың басына дейін Койсу өзені Қазыжұрт ауылы маңында екі тармаққа бөлінген: Аграxань (Аграхан шығанағына құятын) және Сулақ (өзеннің қазіргі сағалық бөлігі). == Гидрологиясы == Өзеннің қоректенуі аралас, қар суы басым келеді. Су тасу кезеңі сәуірден қыркүйекке дейін созылады, су мөлшері маусым—шілде айларында ең жоғары деңгейге жетеді. Сағасынан 123 км қашықтықтағы орташа жылдық су шығыны — 176 м³/с. Судың орташа лайлылығы — 450 г/м³, ең жоғары лайлылығы — 45 000 г/м³. == Салалары == Ең ірі саласы — Ақсу, сондай-ақ [[Чвахун-бак|Чвахунбак]] пен [[Тлар]] өзендері құяды. 1963 жылдан бастап «Ақташ тракті» арнасы арқылы [[Ақтас (өзен)|Ақтас]] және [[Ақсай (Ақтас тармағы)|Ақсай]] өзендерінің сулары Сулақ өзеніне жіберіледі. == Елді мекендері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Батыс Каспий су алабы өңірі өзендері]] [[Санат:Каспий теңізіне құятын өзендер]] fjwma0fbwk04scqfy93izf6c6ijmwyi 3653697 3653696 2026-09-12T07:49:59Z Орел Карл 81620 /* Елді мекендері */ 3653697 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Сулақ |шынайы атауы = {{lang-kum|Сувлакъ, Къой сув}}, {{lang-av|Сулахъ}} |сурет = Долина реки Сулак.jpg |сурет ені = |сурет атауы = 2020 жылдың қыркүйегінде Ново-Зубутли ауылының маңындағы Сулақ өзенінің орта ағысындағы аңғар |карта = Sulak.png |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 169 |су алабының ауданы = 15 200 |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = 176 |өлшеу орны = |бастауы = [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]] мен [[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсу]] өзендерінің қосылуы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = 355 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 42|s_lat_min = 47|s_lat_sec = 27 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 46|s_lon_min = 47|s_lon_sec = 46 |сағасы = [[Каспий теңізі]] |сағасының орны = Сулақ к. (Дағыстан) |сағасының биіктігі = −28 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 43|m_lat_min = 15|m_lat_sec = 16 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 54 |еңістігі = |ел = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ = {{Байрақ|Дағыстан}} |ортаққордағы санаты = Sulak River }} '''Сулақ''' ({{lang-kum|Къой сув}} — «''Қой Су»''<ref>{{кітап|авторы= Бамматов Б. Г., Гаджиахмедов Н. Э.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= 2013|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>, {{lang-av|Сулахъ}}, {{lang-dar|Кьас}} — «ағысты жер»<ref>{{cite web |author = |url = http://www.tsumada.ru/slovar |title = Даргинско-Русский словарь (© Х. А. Юсупов) |lang = ru |website = www.tsumada.ru |date = |access-date = 2019-10-18 |url-status = live |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727041300/http://www.tsumada.ru/slovar }}</ref>, {{lang-ce|Гӏой-хи}}<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченцы: история и современность»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Составление и общая редакция Ю. А. Айдаева|басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Мир дому твоему|жыл= 1996|томы= |беттері= 352|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-87553-005-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Антология|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченская Республика и чеченцы. История и современность» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Наука|жыл= 2006|томы= |беттері= 576|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-034016-2 |тиражы= }}</ref>) — [[Ресей|Ресейдің]] [[Дағыстан]] Республикасындағы өзен. [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] құяды. == Топонимиясы == «Қойсу» деген атауы түркінің (құмықшадан) «къой сув» дегеннен шықты. Ежелгі дереккөздерде Соана/Шуана деп аталды. ХХ ғасырға дейін өзеннің тек сағасы ғана «Сулақ» деп аталды. Бұл гидроним де түркі ([[Құмық тілі|құмық]]) тілінен шықты: сөздің түбірі ''сув'' - «су» деген құмық сөзінен шыққан, ал ''лакъ'' (түркі тілдеріне тән) гидроформанты сөзге «өзеннің тасуы», «тасқын», «сулы», «суы бар» мағыналарын береді. Салыстыру үшін, [[Қатын өзені|Қатын өзенінің]] сол жақ саласы Сулақ-Кобу атауы сол жүйені қолдану арқылы жасалған, мұндағы сулақ «дымқыл, ылғал жер», ал кобу «сай, жыра» дегенді білдіреді. Ихран шай өзені ([[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсумен]] қосылуынан Сулақ пайда болатын қазіргі [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]]) туралы «Дербенднамада» шаһ Асфандияр оны «Akhar-ul-hol» деп атауды жоспарлағаны айтылады. М. Алиханов-Аварский бұл атауды «Маарул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «тау өзені») немесе «Аварул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «авар өзені») сөзінің бұрмалануы деп санады. == Географиясы == Ұзындығы — 169 км ([[Андий Қойсуы|Анди Қойсуымен]] бірге — 336 км), су жинау алабының ауданы — 15 200 км². [[Авар Қойсуы]] мен [[Андий Қойсуы]] өзендерінің теңіз деңгейінен 355 м биіктікте қосылуынан түзіледі. Алдымен Бас Сулақ каньонымен (тереңдігі 700—1500 м), одан кейін Ахетлин шатқалымен, Чиркей кеңеюі және Кіші Сулак каньонымен ағады. Әрі қарай кең аңғарға шығып, Сулак өзенінің негізгі арнасы мен Кіші Сулак тармағына бөлінеді. XIX ғасырдың басына дейін Койсу өзені Қазыжұрт ауылы маңында екі тармаққа бөлінген: Аграxань (Аграхан шығанағына құятын) және Сулақ (өзеннің қазіргі сағалық бөлігі). == Гидрологиясы == Өзеннің қоректенуі аралас, қар суы басым келеді. Су тасу кезеңі сәуірден қыркүйекке дейін созылады, су мөлшері маусым—шілде айларында ең жоғары деңгейге жетеді. Сағасынан 123 км қашықтықтағы орташа жылдық су шығыны — 176 м³/с. Судың орташа лайлылығы — 450 г/м³, ең жоғары лайлылығы — 45 000 г/м³. == Салалары == Ең ірі саласы — Ақсу, сондай-ақ [[Чвахун-бак|Чвахунбак]] пен [[Тлар]] өзендері құяды. 1963 жылдан бастап «Ақташ тракті» арнасы арқылы [[Ақтас (өзен)|Ақтас]] және [[Ақсай (Ақтас тармағы)|Ақсай]] өзендерінің сулары Сулақ өзеніне жіберіледі. == Елді мекендері == Сулақ өзенінің бойында [[Қызылжұрт]] қаласы, Дубки кенті орналасқан, ал сағасында Сулақ кенті орналасқан. == Шаруашылықта қолданылуы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Батыс Каспий су алабы өңірі өзендері]] [[Санат:Каспий теңізіне құятын өзендер]] p10b2lx31zxjld0h4rsip575669uw9f 3653701 3653697 2026-09-12T07:53:54Z Орел Карл 81620 /* Шаруашылықта қолданылуы */ 3653701 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Сулақ |шынайы атауы = {{lang-kum|Сувлакъ, Къой сув}}, {{lang-av|Сулахъ}} |сурет = Долина реки Сулак.jpg |сурет ені = |сурет атауы = 2020 жылдың қыркүйегінде Ново-Зубутли ауылының маңындағы Сулақ өзенінің орта ағысындағы аңғар |карта = Sulak.png |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 169 |су алабының ауданы = 15 200 |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = 176 |өлшеу орны = |бастауы = [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]] мен [[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсу]] өзендерінің қосылуы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = 355 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 42|s_lat_min = 47|s_lat_sec = 27 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 46|s_lon_min = 47|s_lon_sec = 46 |сағасы = [[Каспий теңізі]] |сағасының орны = Сулақ к. (Дағыстан) |сағасының биіктігі = −28 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 43|m_lat_min = 15|m_lat_sec = 16 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 54 |еңістігі = |ел = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ = {{Байрақ|Дағыстан}} |ортаққордағы санаты = Sulak River }} '''Сулақ''' ({{lang-kum|Къой сув}} — «''Қой Су»''<ref>{{кітап|авторы= Бамматов Б. Г., Гаджиахмедов Н. Э.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= 2013|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>, {{lang-av|Сулахъ}}, {{lang-dar|Кьас}} — «ағысты жер»<ref>{{cite web |author = |url = http://www.tsumada.ru/slovar |title = Даргинско-Русский словарь (© Х. А. Юсупов) |lang = ru |website = www.tsumada.ru |date = |access-date = 2019-10-18 |url-status = live |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727041300/http://www.tsumada.ru/slovar }}</ref>, {{lang-ce|Гӏой-хи}}<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченцы: история и современность»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Составление и общая редакция Ю. А. Айдаева|басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Мир дому твоему|жыл= 1996|томы= |беттері= 352|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-87553-005-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Антология|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченская Республика и чеченцы. История и современность» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Наука|жыл= 2006|томы= |беттері= 576|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-034016-2 |тиражы= }}</ref>) — [[Ресей|Ресейдің]] [[Дағыстан]] Республикасындағы өзен. [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] құяды. == Топонимиясы == «Қойсу» деген атауы түркінің (құмықшадан) «къой сув» дегеннен шықты. Ежелгі дереккөздерде Соана/Шуана деп аталды. ХХ ғасырға дейін өзеннің тек сағасы ғана «Сулақ» деп аталды. Бұл гидроним де түркі ([[Құмық тілі|құмық]]) тілінен шықты: сөздің түбірі ''сув'' - «су» деген құмық сөзінен шыққан, ал ''лакъ'' (түркі тілдеріне тән) гидроформанты сөзге «өзеннің тасуы», «тасқын», «сулы», «суы бар» мағыналарын береді. Салыстыру үшін, [[Қатын өзені|Қатын өзенінің]] сол жақ саласы Сулақ-Кобу атауы сол жүйені қолдану арқылы жасалған, мұндағы сулақ «дымқыл, ылғал жер», ал кобу «сай, жыра» дегенді білдіреді. Ихран шай өзені ([[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсумен]] қосылуынан Сулақ пайда болатын қазіргі [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]]) туралы «Дербенднамада» шаһ Асфандияр оны «Akhar-ul-hol» деп атауды жоспарлағаны айтылады. М. Алиханов-Аварский бұл атауды «Маарул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «тау өзені») немесе «Аварул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «авар өзені») сөзінің бұрмалануы деп санады. == Географиясы == Ұзындығы — 169 км ([[Андий Қойсуы|Анди Қойсуымен]] бірге — 336 км), су жинау алабының ауданы — 15 200 км². [[Авар Қойсуы]] мен [[Андий Қойсуы]] өзендерінің теңіз деңгейінен 355 м биіктікте қосылуынан түзіледі. Алдымен Бас Сулақ каньонымен (тереңдігі 700—1500 м), одан кейін Ахетлин шатқалымен, Чиркей кеңеюі және Кіші Сулак каньонымен ағады. Әрі қарай кең аңғарға шығып, Сулак өзенінің негізгі арнасы мен Кіші Сулак тармағына бөлінеді. XIX ғасырдың басына дейін Койсу өзені Қазыжұрт ауылы маңында екі тармаққа бөлінген: Аграxань (Аграхан шығанағына құятын) және Сулақ (өзеннің қазіргі сағалық бөлігі). == Гидрологиясы == Өзеннің қоректенуі аралас, қар суы басым келеді. Су тасу кезеңі сәуірден қыркүйекке дейін созылады, су мөлшері маусым—шілде айларында ең жоғары деңгейге жетеді. Сағасынан 123 км қашықтықтағы орташа жылдық су шығыны — 176 м³/с. Судың орташа лайлылығы — 450 г/м³, ең жоғары лайлылығы — 45 000 г/м³. == Салалары == Ең ірі саласы — Ақсу, сондай-ақ [[Чвахун-бак|Чвахунбак]] пен [[Тлар]] өзендері құяды. 1963 жылдан бастап «Ақташ тракті» арнасы арқылы [[Ақтас (өзен)|Ақтас]] және [[Ақсай (Ақтас тармағы)|Ақсай]] өзендерінің сулары Сулақ өзеніне жіберіледі. == Елді мекендері == Сулақ өзенінің бойында [[Қызылжұрт]] қаласы, Дубки кенті орналасқан, ал сағасында Сулақ кенті орналасқан. == Шаруашылықта қолданылуы == Өзен суы [[Махачқала]] және [[Каспийск]] қалаларын сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Өзен аңғарында [[Шайқағыш жанат|шайқағыш жанат]] та жерсіндірілген. Сулақ өзенінде гидроэлектр станцияларының каскады орналасқан: Миатлин ГЭС-і, Чирюрт ГЭС-тері, Чиркей ГЭС-і, сондай-ақ шағын Бавтуғай ГЭС-і. Олардың жиынтық белгіленген қуаты — 1345,6 МВт. Қосымша жалпы қуаты 46,2 МВт болатын шағын ГЭС-тер салу жоспарлануда. Бұл гидроэлектр станциялары Сулақ ГЭС каскадының құрамына кіреді. == Су реестрінің деректері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Батыс Каспий су алабы өңірі өзендері]] [[Санат:Каспий теңізіне құятын өзендер]] a2v86ufakdmxjx7imf3ihe46pe9dybb 3653702 3653701 2026-09-12T07:55:21Z Орел Карл 81620 /* Су реестрінің деректері */ 3653702 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Сулақ |шынайы атауы = {{lang-kum|Сувлакъ, Къой сув}}, {{lang-av|Сулахъ}} |сурет = Долина реки Сулак.jpg |сурет ені = |сурет атауы = 2020 жылдың қыркүйегінде Ново-Зубутли ауылының маңындағы Сулақ өзенінің орта ағысындағы аңғар |карта = Sulak.png |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 169 |су алабының ауданы = 15 200 |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = 176 |өлшеу орны = |бастауы = [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]] мен [[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсу]] өзендерінің қосылуы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = 355 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 42|s_lat_min = 47|s_lat_sec = 27 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 46|s_lon_min = 47|s_lon_sec = 46 |сағасы = [[Каспий теңізі]] |сағасының орны = Сулақ к. (Дағыстан) |сағасының биіктігі = −28 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 43|m_lat_min = 15|m_lat_sec = 16 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 54 |еңістігі = |ел = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ = {{Байрақ|Дағыстан}} |ортаққордағы санаты = Sulak River }} '''Сулақ''' ({{lang-kum|Къой сув}} — «''Қой Су»''<ref>{{кітап|авторы= Бамматов Б. Г., Гаджиахмедов Н. Э.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= 2013|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>, {{lang-av|Сулахъ}}, {{lang-dar|Кьас}} — «ағысты жер»<ref>{{cite web |author = |url = http://www.tsumada.ru/slovar |title = Даргинско-Русский словарь (© Х. А. Юсупов) |lang = ru |website = www.tsumada.ru |date = |access-date = 2019-10-18 |url-status = live |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727041300/http://www.tsumada.ru/slovar }}</ref>, {{lang-ce|Гӏой-хи}}<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченцы: история и современность»|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Составление и общая редакция Ю. А. Айдаева|басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Мир дому твоему|жыл= 1996|томы= |беттері= 352|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-87553-005-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Антология|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= «Чеченская Республика и чеченцы. История и современность» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Наука|жыл= 2006|томы= |беттері= 576|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-034016-2 |тиражы= }}</ref>) — [[Ресей|Ресейдің]] [[Дағыстан]] Республикасындағы өзен. [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] құяды. == Топонимиясы == «Қойсу» деген атауы түркінің (құмықшадан) «къой сув» дегеннен шықты. Ежелгі дереккөздерде Соана/Шуана деп аталды. ХХ ғасырға дейін өзеннің тек сағасы ғана «Сулақ» деп аталды. Бұл гидроним де түркі ([[Құмық тілі|құмық]]) тілінен шықты: сөздің түбірі ''сув'' - «су» деген құмық сөзінен шыққан, ал ''лакъ'' (түркі тілдеріне тән) гидроформанты сөзге «өзеннің тасуы», «тасқын», «сулы», «суы бар» мағыналарын береді. Салыстыру үшін, [[Қатын өзені|Қатын өзенінің]] сол жақ саласы Сулақ-Кобу атауы сол жүйені қолдану арқылы жасалған, мұндағы сулақ «дымқыл, ылғал жер», ал кобу «сай, жыра» дегенді білдіреді. Ихран шай өзені ([[Анди Қойсу өзені|Анди Қойсумен]] қосылуынан Сулақ пайда болатын қазіргі [[Авар Қойсу өзені|Авар Қойсу]]) туралы «Дербенднамада» шаһ Асфандияр оны «Akhar-ul-hol» деп атауды жоспарлағаны айтылады. М. Алиханов-Аварский бұл атауды «Маарул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «тау өзені») немесе «Аварул-ор» ([[Авар тілі|авар]]. — «авар өзені») сөзінің бұрмалануы деп санады. == Географиясы == Ұзындығы — 169 км ([[Андий Қойсуы|Анди Қойсуымен]] бірге — 336 км), су жинау алабының ауданы — 15 200 км². [[Авар Қойсуы]] мен [[Андий Қойсуы]] өзендерінің теңіз деңгейінен 355 м биіктікте қосылуынан түзіледі. Алдымен Бас Сулақ каньонымен (тереңдігі 700—1500 м), одан кейін Ахетлин шатқалымен, Чиркей кеңеюі және Кіші Сулак каньонымен ағады. Әрі қарай кең аңғарға шығып, Сулак өзенінің негізгі арнасы мен Кіші Сулак тармағына бөлінеді. XIX ғасырдың басына дейін Койсу өзені Қазыжұрт ауылы маңында екі тармаққа бөлінген: Аграxань (Аграхан шығанағына құятын) және Сулақ (өзеннің қазіргі сағалық бөлігі). == Гидрологиясы == Өзеннің қоректенуі аралас, қар суы басым келеді. Су тасу кезеңі сәуірден қыркүйекке дейін созылады, су мөлшері маусым—шілде айларында ең жоғары деңгейге жетеді. Сағасынан 123 км қашықтықтағы орташа жылдық су шығыны — 176 м³/с. Судың орташа лайлылығы — 450 г/м³, ең жоғары лайлылығы — 45 000 г/м³. == Салалары == Ең ірі саласы — Ақсу, сондай-ақ [[Чвахун-бак|Чвахунбак]] пен [[Тлар]] өзендері құяды. 1963 жылдан бастап «Ақташ тракті» арнасы арқылы [[Ақтас (өзен)|Ақтас]] және [[Ақсай (Ақтас тармағы)|Ақсай]] өзендерінің сулары Сулақ өзеніне жіберіледі. == Елді мекендері == Сулақ өзенінің бойында [[Қызылжұрт]] қаласы, Дубки кенті орналасқан, ал сағасында Сулақ кенті орналасқан. == Шаруашылықта қолданылуы == Өзен суы [[Махачқала]] және [[Каспийск]] қалаларын сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Өзен аңғарында [[Шайқағыш жанат|шайқағыш жанат]] та жерсіндірілген. Сулақ өзенінде гидроэлектр станцияларының каскады орналасқан: Миатлин ГЭС-і, Чирюрт ГЭС-тері, Чиркей ГЭС-і, сондай-ақ шағын Бавтуғай ГЭС-і. Олардың жиынтық белгіленген қуаты — 1345,6 МВт. Қосымша жалпы қуаты 46,2 МВт болатын шағын ГЭС-тер салу жоспарлануда. Бұл гидроэлектр станциялары Сулақ ГЭС каскадының құрамына кіреді. == Су тізілімінің мәліметтері == Ресейдің мемлекеттік су тізілімінің мәліметтері бойынша, Сулақ өзені Батыс Каспий су алабының округіне жатады. Өзеннің су жинау алабы — Терек өзені. Мемлекеттік су тізіліміндегі нысан коды — 07030000112109300000254. Тізілімде Сулақ өзенінің ескі арнасы да жеке нысан ретінде көрсетілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Батыс Каспий су алабы өңірі өзендері]] [[Санат:Каспий теңізіне құятын өзендер]] gswx3kapj30qya9ka3k4p9cdckiora4 4 775564 3653655 3653232 2026-09-12T03:04:39Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3653655 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 123205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 232485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 448545] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 53603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 123632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 414371] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 10186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 108713] |- |4 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9827] |- |5 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16981] |- |6 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 239899] |- |7 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15398] |- |8 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 4880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8188] |- |9 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13235] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 80203] |- |11 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28430] |- |12 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8783] |- |13 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44457] |- |14 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 80644] |- |15 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73269] |- |16 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23061] |- |17 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20767] |- |18 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22843] |- |19 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29975] |- |20 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35400] |- |21 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25642] |- |22 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22820] |- |23 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11193] |- |24 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116012] |- |25 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27711] |- |26 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 55821] |- |27 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28082] |- |28 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33515] |- |29 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22685] |- |30 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27154] |- |31 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45409] |- |32 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8557] |- |33 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3496] |- |34 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22610] |- |35 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28204] |- |36 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 114688] |- |37 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16058] |- |38 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15350] |- |39 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5137] |- |40 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 61579] |- |41 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26039] |- |42 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 106989] |- |43 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6648] |- |44 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 56908] |- |45 |[[Ақ жол (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2791] |- |46 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 119181] |- |47 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33711] |- |48 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11705] |- |49 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11574] |- |50 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6437] |- |51 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17673] |- |52 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36784] |- |53 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21573] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25339] |- |55 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3133] |- |56 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 63524] |- |57 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48959] |- |58 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3077] |- |59 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9342] |- |60 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4989] |- |61 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8666] |- |62 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27406] |- |63 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9645] |- |64 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2828] |- |65 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27273] |- |66 |[[Google]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google 4105] |- |67 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10917] |- |68 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3236] |- |69 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16029] |- |70 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57329] |- |71 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21353] |- |72 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15301] |- |73 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19649] |- |74 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12175] |- |75 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 81783] |- |76 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 28814] |- |77 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9658] |- |78 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12951] |- |79 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35077] |- |80 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 36862] |- |81 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23758] |- |82 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9109] |- |83 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18742] |- |84 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15205] |- |85 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29777] |- |86 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 2385] |- |87 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4664] |- |88 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17806] |- |89 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15580] |- |90 |[[Zhezkazgan Air]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zhezkazgan_Air 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zhezkazgan_Air 1017] |- |91 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18031] |- |92 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5082] |- |93 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76221] |- |94 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13956] |- |95 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11385] |- |96 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51871] |- |97 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4694] |- |98 |[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2329] |- |99 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16445] |- |100 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25811] |- |101 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 33275] |- |102 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21534] |- |103 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11032] |- |104 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7175] |- |105 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2372] |- |106 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49091] |- |107 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 95351] |- |108 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4890] |- |109 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11900] |- |110 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9773] |- |111 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7319] |- |112 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63009] |- |113 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9528] |- |114 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 44378] |- |115 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22996] |- |116 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 11010] |- |117 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12443] |- |118 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4878] |- |119 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4046] |- |120 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18488] |- |121 |[[Бекжан Әшірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1040] |- |122 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8343] |- |123 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15979] |- |124 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16383] |- |125 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 56700] |- |126 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15251] |- |127 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11734] |- |128 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6585] |- |129 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28606] |- |130 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13267] |- |131 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9294] |- |132 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 50697] |- |133 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19864] |- |134 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 27943] |- |135 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12800] |- |136 |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1476] |- |137 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31924] |- |138 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12394] |- |139 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22488] |- |140 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35014] |- |141 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15529] |- |142 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17933] |- |143 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39352] |- |144 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16541] |- |145 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11749] |- |146 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12691] |- |147 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21622] |- |148 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34148] |- |149 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40710] |- |150 |[[Ветеринария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1347] |- |151 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 59723] |- |152 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14541] |- |153 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22262] |- |154 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2293] |- |155 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7982] |- |156 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7556] |- |157 |[[Google Chrome]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google_Chrome 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google_Chrome 1790] |- |158 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7510] |- |159 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13375] |- |160 |[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1147] |- |161 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8642] |- |162 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12531] |- |163 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 61013] |- |164 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 19684] |- |165 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35220] |- |166 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8644] |- |167 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9974] |- |168 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14989] |- |169 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8001] |- |170 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12586] |- |171 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2199] |- |172 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8077] |- |173 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5023] |- |174 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12333] |- |175 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11864] |- |176 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4590] |- |177 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12747] |- |178 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9406] |- |179 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8784] |- |180 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13762] |- |181 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12333] |- |182 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7702] |- |183 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6458] |- |184 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5545] |- |185 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 3724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 25841] |- |186 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18451] |- |187 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25074] |- |188 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19434] |- |189 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6737] |- |190 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3733] |- |191 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5164] |- |192 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 104784] |- |193 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33388] |- |194 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4353] |- |195 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12654] |- |196 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5528] |- |197 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5076] |- |198 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10935] |- |199 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9760] |- |200 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52232] |- |201 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12913] |- |202 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24352] |- |203 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14515] |- |204 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18485] |- |205 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2511] |- |206 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71706] |- |207 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10454] |- |208 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2141] |- |209 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7460] |- |210 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 10446] |- |211 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7967] |- |212 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13438] |- |213 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4110] |- |214 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27458] |- |215 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7841] |- |216 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10127] |- |217 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15113] |- |218 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 15692] |- |219 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9805] |- |220 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10569] |- |221 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8337] |- |222 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9036] |- |223 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6814] |- |224 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14684] |- |225 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10127] |- |226 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26257] |- |227 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8010] |- |228 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7862] |- |229 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3204] |- |230 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24274] |- |231 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3382] |- |232 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11758] |- |233 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26897] |- |234 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9850] |- |235 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17409] |- |236 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10879] |- |237 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6597] |- |238 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8238] |- |239 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 13306] |- |240 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4593] |- |241 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16306] |- |242 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9780] |- |243 |[[Ұлғайсын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 699] |- |244 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12761] |- |245 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4695] |- |246 |[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1441] |- |247 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10869] |- |248 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3501] |- |249 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7520] |- |250 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9495] |- |251 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11214] |- |252 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5251] |- |253 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18771] |- |254 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16296] |- |255 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26452] |- |256 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 33754] |- |257 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7009] |- |258 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 784] |- |259 |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 948] |- |260 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8988] |- |261 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2972] |- |262 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7496] |- |263 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8410] |- |264 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9034] |- |265 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6694] |- |266 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7388] |- |267 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20019] |- |268 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15908] |- |269 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27737] |- |270 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28313] |- |271 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 26898] |- |272 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7596] |- |273 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26348] |- |274 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40123] |- |275 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 5846] |- |276 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15347] |- |277 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2852] |- |278 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18350] |- |279 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8109] |- |280 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5749] |- |281 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 23144] |- |282 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8472] |- |283 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28226] |- |284 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10615] |- |285 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7493] |- |286 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24186] |- |287 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6954] |- |288 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10600] |- |289 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5982] |- |290 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7759] |- |291 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10055] |- |292 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7475] |- |293 |[[Жеке батылдығы үшін ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 14] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |- |294 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4709] |- |295 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6714] |- |296 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24738] |- |297 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8482] |- |298 |[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 659] |- |299 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17785] |- |300 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5978] |- |301 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16454] |- |302 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15594] |- |303 |[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2481] |- |304 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6036] |- |305 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5602] |- |306 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 37265] |- |307 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4914] |- |308 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17703] |- |309 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5526] |- |310 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17568] |- |311 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6163] |- |312 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24717] |- |313 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19609] |- |314 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10040] |- |315 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5459] |- |316 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6595] |- |317 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11078] |- |318 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11791] |- |319 |[[Сая Оразғалиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1446] |- |320 |[[SuperStar KZ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SuperStar_KZ 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SuperStar_KZ 838] |- |321 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7844] |- |322 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 55788] |- |323 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31767] |- |324 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9086] |- |325 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4563] |- |326 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2598] |- |327 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5554] |- |328 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11338] |- |329 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11445] |- |330 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7907] |- |331 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4474] |- |332 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11412] |- |333 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2145] |- |334 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9484] |- |335 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17057] |- |336 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10523] |- |337 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5266] |- |338 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5264] |- |339 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8684] |- |340 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10644] |- |341 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1132] |- |342 |[[Hybrid Theory]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Hybrid_Theory 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Hybrid_Theory 495] |- |343 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7059] |- |344 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5079] |- |345 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20755] |- |346 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 605] |- |347 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6132] |- |348 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2437] |- |349 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14553] |- |350 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6304] |- |351 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8656] |- |352 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6599] |- |353 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15138] |- |354 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11490] |- |355 |[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2029] |- |356 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 21509] |- |357 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27086] |- |358 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 9850] |- |359 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5240] |- |360 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22782] |- |361 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4561] |- |362 |[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2548] |- |363 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2213] |- |364 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5859] |- |365 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21862] |- |366 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24359] |- |367 |[[Логистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2532] |- |368 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7842] |- |369 |[[Сағат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4587] |- |370 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5953] |- |371 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 562] |- |372 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5818] |- |373 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 30166] |- |374 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3735] |- |375 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4187] |- |376 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5708] |- |377 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3394] |- |378 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11535] |- |379 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8991] |- |380 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15613] |- |381 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2743] |- |382 |[[Инвестиция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2789] |- |383 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11572] |- |384 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5064] |- |385 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16398] |- |386 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21461] |- |387 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4193] |- |388 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3104] |- |389 |[[Түркістан Арена]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 891] |- |390 |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2454] |- |391 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9167] |- |392 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16130] |- |393 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5404] |- |394 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5259] |- |395 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12758] |- |396 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3815] |- |397 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7979] |- |398 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7298] |- |399 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28759] |- |400 |[[Балық шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1662] |- |401 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10264] |- |402 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 28396] |- |403 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14213] |- |404 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9401] |- |405 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22144] |- |406 |[[Ұлытау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2513] |- |407 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 57904] |- |408 |[[Қазақстан Ұлттық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3149] |- |409 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12729] |- |410 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3554] |- |411 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8047] |- |412 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7910] |- |413 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12437] |- |414 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46968] |- |415 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 373] |- |416 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7191] |- |417 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21253] |- |418 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4289] |- |419 |[[Дәстүр (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7156] |- |420 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 24477] |- |421 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8587] |- |422 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3138] |- |423 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14704] |- |424 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9014] |- |425 |[[A.Z. (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3876] |- |426 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3938] |- |427 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6854] |- |428 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6083] |- |429 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5619] |- |430 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3776] |- |431 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18173] |- |432 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4919] |- |433 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5156] |- |434 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19230] |- |435 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6646] |- |436 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11600] |- |437 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9045] |- |438 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42257] |- |439 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11129] |- |440 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22505] |- |441 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5204] |- |442 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11179] |- |443 |[[Торғай облысы (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3150] |- |444 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 9940] |- |445 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6508] |- |446 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7626] |- |447 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24285] |- |448 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6022] |- |449 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5460] |- |450 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4989] |- |451 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4933] |- |452 |[[МедиаУики:Gadgets-definition]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 430] |- |453 |[[Құлсары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3252] |- |454 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16343] |- |455 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 37254] |- |456 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2338] |- |457 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9584] |- |458 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31521] |- |459 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4077] |- |460 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8579] |- |461 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7523] |- |462 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3751] |- |463 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 27199] |- |464 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5874] |- |465 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4461] |- |466 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5448] |- |467 |[[Абай күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 28] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 503] |- |468 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29376] |- |469 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7605] |- |470 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1556] |- |471 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8587] |- |472 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13078] |- |473 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3232] |- |474 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3136] |- |475 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38372] |- |476 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15296] |- |477 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6379] |- |478 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5663] |- |479 |[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3509] |- |480 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9074] |- |481 |[[Ninety One]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Ninety_One 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Ninety_One 3699] |- |482 |[[Портал:Африка/Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2318] |- |483 |[[Асан Мәжит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1120] |- |484 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13158] |- |485 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5454] |- |486 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8536] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18999] |- |488 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 2991] |- |489 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1848] |- |490 |[[Электрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1589] |- |491 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4945] |- |492 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31046] |- |493 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13548] |- |494 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31602] |- |495 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 38903] |- |496 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16411] |- |497 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4156] |- |498 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11439] |- |499 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14663] |- |500 |[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 615] |- |501 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1933] |- |502 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4588] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9604] |- |504 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20545] |- |505 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17568] |- |506 |[[Емшек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2240] |- |507 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 483] |- |508 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5452] |- |509 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5530] |- |510 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23149] |- |511 |[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 581] |- |512 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5139] |- |513 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7943] |- |514 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2141] |- |515 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16097] |- |516 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6604] |- |517 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5407] |- |518 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20555] |- |519 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7800] |- |520 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16178] |- |521 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6055] |- |522 |[[Мәулид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1433] |- |523 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6186] |- |524 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5911] |- |525 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21671] |- |526 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4559] |- |527 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31506] |- |528 |[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1983] |- |529 |[[Ландшафт архитектурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 447] |- |530 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15770] |- |531 |[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2312] |- |532 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4691] |- |533 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11444] |- |534 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12809] |- |535 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 16844] |- |536 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23484] |- |537 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6235] |- |538 |[[Үкімет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1831] |- |539 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3860] |- |540 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2418] |- |541 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12668] |- |542 |[[Сүндет той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3323] |- |543 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3491] |- |544 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9367] |- |545 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4416] |- |546 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3463] |- |547 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5467] |- |548 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16802] |- |549 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3012] |- |550 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6219] |- |551 |[[Қаш (фильм, 2022)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1139] |- |552 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3763] |- |553 |[[Авиация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 802] |- |554 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3976] |- |555 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15871] |- |556 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 932] |- |557 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4547] |- |558 |[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3762] |- |559 |[[15 шілде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 531] |- |560 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5507] |- |561 |[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2147] |- |562 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20056] |- |563 |[[Уикимедиа қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2485] |- |564 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 26705] |- |565 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5850] |- |566 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9900] |- |567 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14758] |- |568 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5516] |- |569 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18620] |- |570 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13545] |- |571 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12225] |- |572 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5688] |- |573 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7175] |- |574 |[[Қайрат Сатыбалдыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2100] |- |575 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4280] |- |576 |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1593] |- |577 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10003] |- |578 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20384] |- |579 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 19979] |- |580 |[[Өрмекші-адам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1068] |- |581 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7579] |- |582 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10323] |- |583 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18924] |- |584 |[[Қайшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 390] |- |585 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4484] |- |586 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4746] |- |587 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4598] |- |588 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7337] |- |589 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4459] |- |590 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6382] |- |591 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4767] |- |592 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11361] |- |593 |[[Maxi Чай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 878] |- |594 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 5980] |- |595 |[[Дәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1946] |- |596 |[[Counter-Strike]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Counter-Strike 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Counter-Strike 531] |- |597 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4242] |- |598 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28441] |- |599 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 571] |- |600 |[[Тұран жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1465] |- |601 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4956] |- |602 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4874] |- |603 |[[Жолбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3843] |- |604 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4226] |- |605 |[[Дихан Қамзабекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2168] |- |606 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42167] |- |607 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5403] |- |608 |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 659] |- |609 |[[Microsoft]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Microsoft 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Microsoft 4415] |- |610 |[[Еріншектер Елі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3518] |- |611 |[[Қатысушы:EPIC]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 846] |- |612 |[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 272] |- |613 |[[Шекер (хикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 438] |- |614 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2876] |- |615 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4066] |- |616 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5354] |- |617 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22644] |- |618 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2804] |- |619 |[[Куннилингус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2969] |- |620 |[[Көне түрік дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2666] |- |621 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9426] |- |622 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10434] |- |623 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8051] |- |624 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5439] |- |625 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11034] |- |626 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4315] |- |627 |[[Ерке Есмахан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4253] |- |628 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3461] |- |629 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7426] |- |630 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4348] |- |631 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5093] |- |632 |[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3159] |- |633 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58438] |- |634 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22597] |- |635 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3641] |- |636 |[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 258] |- |637 |[[Сунақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4016] |- |638 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21255] |- |639 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8007] |- |640 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7174] |- |641 |[[2015 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 884] |- |642 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3089] |- |643 |[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1103] |- |644 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6268] |- |645 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 28999] |- |646 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1419] |- |647 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12145] |- |648 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3497] |- |649 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4154] |- |650 |[[Ысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3390] |- |651 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4097] |- |652 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8839] |- |653 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23182] |- |654 |[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2788] |- |655 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4579] |- |656 |[[Metafizika (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 341] |- |657 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9594] |- |658 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23498] |- |659 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6656] |- |660 |[[Динара Болатқызы Зәкиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 703] |- |661 |[[Одиссея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2168] |- |662 |[[SDU University]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SDU_University 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SDU_University 3588] |- |663 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6884] |- |664 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5581] |- |665 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10224] |- |666 |[[Ойық руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3374] |- |667 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11240] |- |668 |[[Боранбай Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1509] |- |669 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3396] |- |670 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2599] |- |671 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8954] |- |672 |[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1172] |- |673 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8500] |- |674 |[[АҚШ қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4061] |- |675 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15767] |- |676 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10070] |- |677 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3896] |- |678 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3207] |- |679 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3794] |- |680 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5242] |- |681 |[[Солтүстік Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1506] |- |682 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7679] |- |683 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3418] |- |684 |[[Төртуыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3583] |- |685 |[[Уикипедия:Зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1663] |- |686 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4742] |- |687 |[[ACE (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ACE_%28Ninety_One%29 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ACE_%28Ninety_One%29 3185] |- |688 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4777] |- |689 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15625] |- |690 |[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1009] |- |691 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2027] |- |692 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11169] |- |693 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9868] |- |694 |[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2974] |- |695 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16110] |- |696 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10440] |- |697 |[[Сайрам ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2867] |- |698 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24323] |- |699 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3451] |- |700 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1768] |- |701 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7644] |- |702 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16195] |- |703 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10753] |- |704 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21283] |- |705 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20486] |- |706 |[[Непал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1610] |- |707 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18678] |- |708 |[[Іле-Балқаш (резерват)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 757] |- |709 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 38555] |- |710 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1636] |- |711 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26416] |- |712 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5699] |- |713 |[[PHP]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=PHP 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=PHP 1133] |- |714 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1416] |- |715 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14837] |- |716 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5575] |- |717 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6589] |- |718 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12085] |- |719 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3564] |- |720 |[[Ырысбек Мәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2130] |- |721 |[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1623] |- |722 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21514] |- |723 |[[Екібастұз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 2954] |- |724 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3979] |- |725 |[[Аяқ киім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1756] |- |726 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11675] |- |727 |[[Борсық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2654] |- |728 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5022] |- |729 |[[Мүшелтой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 974] |- |730 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8229] |- |731 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6386] |- |732 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5096] |- |733 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5159] |- |734 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4509] |- |735 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9563] |- |736 |[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2031] |- |737 |[[Қазақ тау-кен металлургия институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 405] |- |738 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7049] |- |739 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2664] |- |740 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5194] |- |741 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3007] |- |742 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12115] |- |743 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5081] |- |744 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 13806] |- |745 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5920] |- |746 |[[Металлургия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1747] |- |747 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6963] |- |748 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2028] |- |749 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11141] |- |750 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2430] |- |751 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23463] |- |752 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3020] |- |753 |[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 357] |- |754 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 11728] |- |755 |[[Маңғытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3692] |- |756 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7676] |- |757 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4136] |- |758 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7416] |- |759 |[[Адай ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1989] |- |760 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3561] |- |761 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5591] |- |762 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5393] |- |763 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 10170] |- |764 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14705] |- |765 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3202] |- |766 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8378] |- |767 |[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4776] |- |768 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13368] |- |769 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14750] |- |770 |[[Павлодар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4146] |- |771 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 14031] |- |772 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3471] |- |773 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3653] |- |774 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19741] |- |775 |[[Қазақстан Республикасының Парламенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 6116] |- |776 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9551] |- |777 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19740] |- |778 |[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1239] |- |779 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 9666] |- |780 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21428] |- |781 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7758] |- |782 |[[Жусан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 6157] |- |783 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4680] |- |784 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6890] |- |785 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5003] |- |786 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3362] |- |787 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8871] |- |788 |[[Түлкібас ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3694] |- |789 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2135] |- |790 |[[Арсен Томский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 550] |- |791 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5927] |- |792 |[[Арыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2988] |- |793 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7696] |- |794 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14527] |- |795 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4501] |- |796 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2989] |- |797 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 11683] |- |798 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5116] |- |799 |[[Думан Марат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 261] |- |800 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31077] |- |801 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7119] |- |802 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4107] |- |803 |[[Linux]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linux 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linux 7023] |- |804 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6329] |- |805 |[[Автомобиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2561] |- |806 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19525] |- |807 |[[Ырғызбай ата кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1867] |- |808 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 7768] |- |809 |[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1426] |- |810 |[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1115] |- |811 |[[Сайт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2032] |- |812 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9696] |- |813 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3553] |- |814 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3382] |- |815 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11196] |- |816 |[[UNIX]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=UNIX 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=UNIX 664] |- |817 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2080] |- |818 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3833] |- |819 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12502] |- |820 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6265] |- |821 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15457] |- |822 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5781] |- |823 |[[Көкнәр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4502] |- |824 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4431] |- |825 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6412] |- |826 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3553] |- |827 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12241] |- |828 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7937] |- |829 |[[Маман Қалқабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500] |- |830 |[[15 сәуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 763] |- |831 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 6180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16108] |- |832 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1753] |- |833 |[[Саржомарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2837] |- |834 |[[Бейсенбілік (бағыштау)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3242] |- |835 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 5399] |- |836 |[[Facebook]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Facebook 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Facebook 4409] |- |837 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16468] |- |838 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8143] |- |839 |[[Тәтті шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2071] |- |840 |[[Оралды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3114] |- |841 |[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1140] |- |842 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 6035] |- |843 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3140] |- |844 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4442] |- |845 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8188] |- |846 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2628] |- |847 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9438] |- |848 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 848] |- |849 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7846] |- |850 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4160] |- |851 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 6012] |- |852 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9251] |- |853 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 5974] |- |854 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6943] |- |855 |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 924] |- |856 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8877] |- |857 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1464] |- |858 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5061] |- |859 |[[Орыс тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3333] |- |860 |[[4 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=4_ 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_ 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=4_ 338] |- |861 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15438] |- |862 |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2555] |- |863 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3618] |- |864 |[[Sulpak]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sulpak 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sulpak 2091] |- |865 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7008] |- |866 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14836] |- |867 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17104] |- |868 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6992] |- |869 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12509] |- |870 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6169] |- |871 |[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4374] |- |872 |[[Технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1915] |- |873 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11952] |- |874 |[[Титаник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2046] |- |875 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10036] |- |876 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3970] |- |877 |[[2 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2_ 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2_ 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2_ 344] |- |878 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5444] |- |879 |[[Адыраспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3109] |- |880 |[[Баку]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1220] |- |881 |[[Аша Матай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1096] |- |882 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10210] |- |883 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5671] |- |884 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3095] |- |885 |[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2257] |- |886 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11053] |- |887 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4035] |- |888 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3297] |- |889 |[[Linkin Park]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linkin_Park 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linkin_Park 450] |- |890 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8336] |- |891 |[[Сәбит Бексейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 301] |- |892 |[[Жаушы жіберу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1442] |- |893 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 5614] |- |894 |[[Одиссея (фильм, 2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 673] |- |895 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9673] |- |896 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5732] |- |897 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7414] |- |898 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3553] |- |899 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7363] |- |900 |[[Ядро]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 2912] |- |901 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12116] |- |902 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10502] |- |903 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14829] |- |904 |[[Керамика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1135] |- |905 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7501] |- |906 |[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1402] |- |907 |[[Алғи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2801] |- |908 |[[Әйел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1891] |- |909 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6748] |- |910 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2601] |- |911 |[[Адай шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1978] |- |912 |[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2003] |- |913 |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1974] |- |914 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7336] |- |915 |[[5 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=5_ 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_ 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=5_ 319] |- |916 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2461] |- |917 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1877] |- |918 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6388] |- |919 |[[Божбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 3003] |- |920 |[[Амур жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 563] |- |921 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11700] |- |922 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17305] |- |923 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3427] |- |924 |[[Құлшығаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3193] |- |925 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3966] |- |926 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5685] |- |927 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 3960] |- |928 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3122] |- |929 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16433] |- |930 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3584] |- |931 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14375] |- |932 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7798] |- |933 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5429] |- |934 |[[Жетісай ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3545] |- |935 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4758] |- |936 |[[Ұмай ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3407] |- |937 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7255] |- |938 |[[8 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=8_ 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8_ 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=8_ 357] |- |939 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2870] |- |940 |[[Жыныстық акт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2598] |- |941 |[[Есіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6556] |- |942 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5182] |- |943 |[[МедиаУики:Statistics-footer]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199] |- |944 |[[Шуда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 76] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 451] |- |945 |[[Османлы сұлтандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3548] |- |946 |[[Келес ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2721] |- |947 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3131] |- |948 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1891] |- |949 |[[Барақ батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2320] |- |950 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5837] |- |951 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1320] |- |952 |[[Керейіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5101] |- |953 |[[Полина Александровна Гурьева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 226] |- |954 |[[Бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3744] |- |955 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 3393] |- |956 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4374] |- |957 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7872] |- |958 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 8066] |- |959 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14040] |- |960 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3897] |- |961 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6398] |- |962 |[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 719] |- |963 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4022] |- |964 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2701] |- |965 |[[11 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=11_ 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_ 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=11_ 319] |- |966 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 8806] |- |967 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5302] |- |968 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6447] |- |969 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3973] |- |970 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3540] |- |971 |[[Ақтөбе өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2243] |- |972 |[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 938] |- |973 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4402] |- |974 |[[Өлі-тірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2746] |- |975 |[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1821] |- |976 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5208] |- |977 |[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 909] |- |978 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13510] |- |979 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16669] |- |980 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5754] |- |981 |[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1738] |- |982 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3937] |- |983 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 698] |- |984 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5063] |- |985 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3590] |- |986 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2647] |- |987 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10101] |- |988 |[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1438] |- |989 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9942] |- |990 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5418] |- |991 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4977] |- |992 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7262] |- |993 |[[Ақсүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4593] |- |994 |[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1784] |- |995 |[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 906] |- |996 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3889] |- |997 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3273] |- |998 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7542] |- |999 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5001] |- |1000 |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1858] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} g15bp6eqve9c6rjasg4iaohj1ch99pf 0 775666 3653541 3622895 2026-09-11T16:18:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653541 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = Мәлімделген мақсаттар: * [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық қаруға]] ие болуына жол бермеу * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы жаппай наразылық шерулерін]] қолдау |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпаннан бастап Америка Құрама Штаттары мен Израиль Иранға және оның аймақтық одақтастарына қарсы соғыс жүргізіп келеді. Қақтығыс АҚШ пен Израильдің Иранның әскери және мемлекеттік нысандарына жасаған әуе шабуылдарынан кейін басталды. Соның салдарынан Иранның бірқатар жоғары лауазымды шенеуніктері мен жоғарғы көшбасшысы [[Әли Хаменеи]] қаза тапты. Бұл шабуылдар Иран мен АҚШ арасында ядролық бейбіт келісімге қол жеткізу жөніндегі келіссөздер жүріп жатқан кезде жасалды. Бұған жауап ретінде Иран Израильге, АҚШ-пен одақтас араб мемлекеттеріне және АҚШ-тың әскери базаларына зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттарымен соққы жасады. [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Сауд Арабиясы]] және [[Кувейт]] жауап соққыларын жасады. Иран [[Ормуз бұғазы]]н жауып, соның салдарынан жанармай дағдарысы туындап, әлемдік экономикаға елеулі кері әсер етті. АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] oscj5pciszw8aw01lng53doo0c4azhi 3653555 3653541 2026-09-11T16:28:12Z KiranBOT 168555 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1-current 3653555 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = Мәлімделген мақсаттар: * [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық қаруға]] ие болуына жол бермеу * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы жаппай наразылық шерулерін]] қолдау |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпаннан бастап Америка Құрама Штаттары мен Израиль Иранға және оның аймақтық одақтастарына қарсы соғыс жүргізіп келеді. Қақтығыс АҚШ пен Израильдің Иранның әскери және мемлекеттік нысандарына жасаған әуе шабуылдарынан кейін басталды. Соның салдарынан Иранның бірқатар жоғары лауазымды шенеуніктері мен жоғарғы көшбасшысы [[Әли Хаменеи]] қаза тапты. Бұл шабуылдар Иран мен АҚШ арасында ядролық бейбіт келісімге қол жеткізу жөніндегі келіссөздер жүріп жатқан кезде жасалды. Бұған жауап ретінде Иран Израильге, АҚШ-пен одақтас араб мемлекеттеріне және АҚШ-тың әскери базаларына зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттарымен соққы жасады. [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Сауд Арабиясы]] және [[Кувейт]] жауап соққыларын жасады. Иран [[Ормуз бұғазы]]н жауып, соның салдарынан жанармай дағдарысы туындап, әлемдік экономикаға елеулі кері әсер етті. АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] 36v2o5q03x9ptaqx901y4vrbm6kdttv 0 777028 3653633 3609976 2026-09-11T18:50:59Z Ерден Карсыбеков 3744 3653633 wikitext text/x-wiki Мұнда Жер бетінде орналасқан негізгі [[астрономия]]лық [[обсерватория]]лар тізіліп көрсетілген. Ұшу аппараттарындағы немесе ғарышқа ұшырылған обсерваториялар қарастырылмаған. == Посткеңестік елдерінің обсерваториялары == Бірінші бағанда Minor Planets Center ұйымы қолданатын обсерваториялар кодтары келтірілген. {|class="standard sortable" style="text-align:center;" !Код !Аты !Қалануы !Орны !Т.д. биіктігі |- |'''061''' |align="left"|[[Ужгород университетінің Ғарыштық зерттеулер лабораториясы]] |1957 |[[Ужгород]], Украина |183 м |- |'''067''',<br>'''068''' |align="left"|[[Львов университетінің астрономиялық обсерваториясы]]; <br>[[Львов политехникалық институтының обсерваториясы]] | |[[Львов]], Украина |350 м |- |'''069''' |align="left"|[[Балдоне обсерваториясы]] |1959 |Латвия |80 м |- |'''070''' |align="left"|[[Вильнюс астрономиялық обсерваториясы]] |1753 |Литва |101 м |- |'''075''' |align="left"|[[Тарту обсерваториясы]] |1810 |[[Тарту]], Эстония | |- |'''083''' |align="left"|[[Украина ҰҒА Басты астрономиялық обсерваториясы]] |1944 |Голоссеево-Киев, Украина |213 м |- |'''084''' |align="left"|[[Пулково обсерваториясы|РҒА Басты астрономиялық обсерваториясы]] |1839 |[[Санкт-Петербург]], Ресей |75 м |- |'''085''' |align="left"|[[Киев обсерваториясы]] |1845 |[[Киев]], Украина | |- |'''086''' |align="left"|[[Одесса обсерваториясы]] |1871 |[[Одесса]], Украина | |- |'''089''' |align="left"|[[Николаев обсерваториясы]] |1821 |[[Николаев]], Украина | |- | |align="left"|[[Байқал астрофизикалық обсерваториясы]] |1980 |[[Иркутск облысы]], Ресей |645 м |- | |align="left"|[[Пущино радиоастрономиялық обсерваториясы]] |1956 |[[Пущино]], Ресей | |- | |align="left"|[[П. К. Штернберг атындағы мемлекеттік астрономиялық институт]] (МАИШ) | |[[Мәскеу]], [[Мәскеу мемлекеттік университеті|ММУ]] |194 м |- |'''094''',<br>'''095''' |align="left"|[[Симеиз обсерваториясы]]; <br>[[Қырым астрофизикалық обсерваториясы]] |1906<br>1945 |[[Қырым]], [[Симеиз]]; [[Научный (Қырым)|Научный]] елді мекені |550 м |- | | align="left" |МАИШ ММУ Қырым лабораториясы |1945 |[[Қырым]], Научный |600 м |- |'''102''' |align="left"|[[Звенигород обсерваториясы]] |1958 |[[Звенигород]] маңы, Ресей |180 м |- |'''105''' |align="left"|[[ММУ Краснопресненск обсерваториясы]] |1831 |[[Мәскеу]] |181 м |- |'''110''' |align="left"|[[А. Л. Кекин атындағы гимназияның астрономиялық обсерваториясы]] |1912 |[[Ярославль облысы]], Ресей |100 м |- |'''114''',<br>'''115''' |align="left"|[[Қазан университетінің Солтүстік Кавказдағы астрономиялық станциясы]]; [[РҒА Арнайы астрофизикалық обсерваториясы]] |1966 |[[Қарашай-Шеркесия]], Ресей |2100 м |- |'''119''' |align="left"| [[Абастумани астрофизикалық обсерваториясы]] |1932 |[[Абастумани]], Грузия | |- |'''121''' |align="left"| [[Граково обсерваториясы]] |~1960 |[[Харьков облысы]], Украина | |- |'''123''' |align="left"| [[Бюракан астрофизикалық обсерваториясы]] |1946 |[[Арагацотн облысы]], Армения |1490 м |- |'''125''' |align="left"| [[Тифлис физикалық обсерваториясы]] |1837 |[[Тбилиси]], Грузия | |- |'''128''' |align="left"| [[Саратов мемлекеттік университетінің астрономиялық обсерваториясы]] |1918 |[[Саратов]], Ресей | |- |'''129''' |align="left"| [[Батабат астрофизикалық обсерваториясы]] |1967 |[[Ордубад]], Әзербайжан |~2100 м |- |'''135''' |align="left"| [[Қазан университетінің астрономиялық обсерваториясы]] |1810 |[[Қазан (қала)|Қазан]], Татарстан |75 м |- |'''136''' |align="left"|[[В. П. Энгельгардт атындағы астрономиялық обсерватория]] |1901 |Қазан маңы |98 м |- |'''152''' |align="left"| [[Молетай астрономиялық обсерваториясы]] |1969 |[[Молетай]] маңы, Литва |200 м |- |'''168''' |align="left"|[[К.А. Бархатова атындағы астрономиялық обсерватория]] |1965 |[[Свердловск облысы]], Ресей |280 м |- |'''183''' |align="left"|[[Старлаб обсерваториясы]] |2000 |[[Қарашай-Шеркесия]] |2062 м |- |'''186''' |align="left"|[[Халықаралық Китаб ендік станциясы]] |1928 |[[Китаб (қала)|Китаб]], Өзбекстан |650 м |- |'''188''' |align="left"|[[Майданак биіктаулы обсерваториясы]] |1970 |[[Шаһрисабз]] маңы, Өзбекстан | |- |'''190''' |align="left"|[[Ғиссар астрономиялық обсерваториясы]] |1956 |[[Ғиссар]], Тәжікстан |743 м |- |'''191''' |align="left"|[[Тәжікстан ҰҒА астрофизика институты|Тәжік астрономиялық обсерваториясы]] |1932 |[[Душанбе]], Тәжікстан |790 м |- |'''192''' |align="left"|[[Ұлықбек атындағы астрономиялық институт|Ташкент астрономиялық обсерваториясы]] |1873 |[[Ташкент]], Өзбекстан | |- |'''193''' |align="left"|[[Саңлоқ обсерваториясы]] |1980 |[[Хатлон облысы]], Тәжікстан |2300 м |- |'''210''' |align="left"|[[Каменское плато обсерваториясы]] |1947 |[[Алматы]], Қазақстан |1450 м |- |'''217''' |align="left"|[[Асы-түрген обсерваториясы]] |1981 |[[Іле Алатауы]], Қазақстан |2750 м |- |'''236''' |align="left"|[[Томск мемлекеттік университетінің обсерваториясы]] | |[[Томск]] |137 м |- |'''255''' |align="left"|40-шы жеке кешені, [[РТ-70|радиотелескоп РТ-70]] | |[[Евпатория]] маңы | |- |'''B17''' |align="left"|40-шы жеке кешені, [[АЗТ-8|радиотелескоп AZT-8 Evpatoria]] | |[[Евпатория]] маңы | |- |'''583''' |align="left"| [[Маяки бақылау станциясы]] |1957 |[[Одесса облысы]], Украина |27 м |- |'''584''' |align="left"|[[Санкт-Петербург университетінің астрономиялық обсерваториясы]] |1881 |[[Санкт-Петербург]], Ресей |20 м |- |'''585''' |align="left"| [[Киев кометалық станциясы]] |1957 |[[Киев облысы]], Украина | |- |'''A50''' |align="left"| [[Андрушёвка астрономиялық обсерваториясы]] |2001 |[[Житомир облысы]], Украина |240 м |- |'''A85''' |align="left"| [[Крыжановка бақылау станциясы]] |1957 |[[Одесса облысы]], Украина | |- |'''B05''' |align="left"|[[Ка-Дар обсерваториясы]] |2004 |Кузьминское, [[Мәскеу облысы]] |176 м |- |'''B16''' |align="left"|[[Бірінші мәскеулік гимназия (обсерватория)]] |2004 |Липки, [[Мәскеу облысы]] |218 м |- |'''B18''' |align="left"| [[Терскөл шыңы обсерваториясы]] |1980 |[[Қабарда-Балқария]] |3127 м |- |'''B94''' |align="left"| [[Астерион обсерваториясы]] ПМУ |2008 |[[Петрозаводск]], [[Карелия Республикасы]] |143 м |- |'''C00''' |align="left"| [[Великие Луки обсерваториясы]] | |[[Великие Луки]], Ресей | |- |'''C06''' |align="left"| [[Сібір мемлекеттік аэроғарыштық университетінің обсерваториясы]] | |[[Красноярск]], Ресей |160 м |- |'''C15''' |align="left"| [[Уссурийск астрофизикалық обсерваториясы]] | |Горнотаёжное, [[Примор өлкесі]], Ресей |274 м |- |'''C20''' |align="left"|РҒА БАО [[Кисловодск таулы астрономиялық станциясы]] | |[[Қарашай-Шеркесия]], [[Шатджатмаз платосы]] |2070 м |- |'''C30''' |align="left"| [[Шёлтозеро бақылау станциясы]] ПМУ | |[[Шёлтозеро]], [[Карелия Республикасы]] |42 м |- |'''C32''' |align="left"| [[ТАУ астрономиялық станциясы]], Ка-Дар |2010 |[[Төменгі Архыз]], [[Қарашай-Шеркесия]] |2060 м |- |'''C40''' |align="left"|[[КубМУ астрофизикалық обсерваториясы]] | |[[Краснодар]], Ресей |71 м |- |'''C41''' |align="left"| {{comment|МАСТЕР|Мобильная астрономическая система телескопов-роботов}}-II, МАИШ ММУ | |[[Кисловодск]], Ресей |2100 м |- |'''C46''' |align="left"|[[Горизонт обсерваториясы]] | |[[Петропавл]], Қазақстан | |- |'''C48''' |align="left"|ИСЗФ СО РАН Саянск обсерваториясы |1966 |Монды елді мекені, Ресей |2 км |- |'''C80''' |align="left"|[[Дондағы астрономиялық обсерватория]] | |[[Ростов-на-Дону]], Ресей |100 м |- |'''D00''' |align="left"|ISON-Кисловодск обсерваториясы | |[[Кисловодск]], Ресей |110 м |- | |align="left"|[[Иркутск мемлекеттік университетінің астрономиялық обсерваториясы]] | |[[Иркутск]], Ресей |456 м |- | |align="left"|[[Бадары радиоастрофизикалық обсерваториясы]] |1984 |[[Бурятия]], Ресей |813 м |} == Әлемнің маңызды обсерваториялары == * [[Алжир обсерваториясы]] * [[Аресибо обсерваториясы]] * [[Балдоне обсерваториясы]] * [[Берлин обсерваториясы]] * [[Брера обсерваториясы]] * [[Вена обсерваториясы]] * [[Гамбург обсерваториясы]] * [[Гейдельберг обсерваториясы]] * [[CERGA|Геодинамика және астрометрия саласындағы зерттеу орталығы (CERGA)]] * [[Еуропалық оңтүстік обсерваториясы]] * [[Жапонияның ұлттық астрономиялық обсерваториясы]] * [[Гёте Линк атындағы обсерватория]] * [[Гиватаим обсерваториясы]] * [[Гринвич обсерваториясы]] * [[Йеркс обсерваториясы]] * [[Йоханнесбург обсерваториясы]] * [[Камиль Фламмарион обсерваториясы]] * [[Карл Шварцшильд обсерваториясы]] * [[Кисо обсерваториясы]] * [[Китт-Пик ұлттық обсерваториясы]] * [[Клеть обсерваториясы]] * [[Конкой обсерваториясы]] * [[Ла-Силья обсерваториясы]] * [[Ла-Плата обсерваториясы]] * [[Лас-Кампанас обсерваториясы]] * [[Лейден обсерваториясы]] * [[Лии обсерваториясы]] * [[Лик обсерваториясы]] * [[LINEAR]] * [[Лоуэлл обсерваториясы]] * [[Марсель обсерваториясы]] * [[Маунт-Уилсон обсерваториясы]] * [[Ницца обсерваториясы]] * [[Ок-Ридж обсерваториясы]] * [[Паломар обсерваториясы]] * [[Париж обсерваториясы]] * [[Радклифф обсерваториясы]] * [[Серро-Тололо америкааралық обсерваториясы]] * [[Турин обсерваториясы]] * [[Турку обсерваториясы]] * [[Фабра обсерваториясы]] * [[Цзыцзиньшань обсерваториясы]] * [[Циммервальд обсерваториясы]] == Тағы қараңыз == * [[Ғарыш обсерваториясы]] * [[Телескоп]] [[Санат:Астрономиялық обсерваториялар]] 8qlud4jhshc9hwuqtnvbn41d4qr66we 4 780876 3653494 3653128 2026-09-11T15:00:38Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3653494 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-10'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1748" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 748] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="1620" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 620] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Құр]] | data-sort-value="1083" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 1 083] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="1040" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1 040] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="918" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 918] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Бүркіт]] | data-sort-value="429" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 429] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="415" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 415] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="366" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 366] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Майқы би]] | data-sort-value="358" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 358] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="356" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 356] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="326" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 326] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="323" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 323] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="321" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 321] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="300" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 300] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Күнбағыс]] | data-sort-value="283" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 283] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="280" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 280] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="275" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 275] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="261" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 261] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="241" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 241] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="237" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 237] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="236" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 236] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="228" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 228] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="224" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 224] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Сақтар]] | data-sort-value="213" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 213] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Жасуша]] | data-sort-value="203" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 203] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="195" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 195] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="184" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 184] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="178" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 178] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="175" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 175] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="173" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 173] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="171" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 171] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="167" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 167] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 161] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="159" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 159] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Руслан Бөлебай]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 158] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="154" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 154] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Балғабек Қыдырбекұлы]] | data-sort-value="154" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 154] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="144" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 144] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Жасыбай (көл)]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 140] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 130] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Философия]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 126] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 125] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="124" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 124] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 123] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 122] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 121] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 119] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 117] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 115] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 114] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Аяз би (ертегі)]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 113] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 111] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 110] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 110] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 107] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 105] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 104] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 103] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Фонетика]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 103] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Құмырсқалар]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 103] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 102] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Алматы]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 102] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 101] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 100] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 99] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 99] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 98] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 96] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 95] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 94] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 89] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Өркениет]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 89] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 89] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Балқаш]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 88] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 87] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 86] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 84] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 83] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 83] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 83] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қой]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 82] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 82] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 82] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Шешендік сөздер]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 82] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Компьютер]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 81] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Меңіреу құр]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 81] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 81] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Орфографиялық сөздік]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 81] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Палеолит]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 80] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 80] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 79] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 79] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 78] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 78] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 77] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 77] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 77] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 76] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Педагогика]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 76] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 75] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 75] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 75] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 74] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 74] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 73] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 73] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 73] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 72] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 72] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 72] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 72] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 72] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 71] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Құлан]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 71] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 71] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Астана]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 70] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Психология]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 69] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 68] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Шымкент]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 67] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 67] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Тасбақалар]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 66] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 66] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 66] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 65] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 64] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 64] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 63] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 63] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 62] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 62] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 62] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 62] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Созақ]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 61] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Елім-ай]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 61] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 61] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Энеолит]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 61] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 60] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 60] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 59] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 59] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 58] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 58] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 58] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Аяз би Жаманұлы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 58] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Мезолит]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 57] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Микроскоп]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 57] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Экономика]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 56] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 56] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 56] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Аристотель]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 55] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Әнет би]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 55] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 55] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 54] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 54] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 54] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 54] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Төле би]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 53] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 52] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Үлгі:12221кесте]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A12221%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5 52] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 51] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Әнет Баба]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 51] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 51] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 51] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 50] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 50] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Қытай]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 50] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 49] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Құқық]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 49] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 49] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 48] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 48] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Елена Андреевна Рыбакина]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 48] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 48] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Латын әліпбиі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 48] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 48] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Талапбек Сұлтанбекұлы Сұлтанбеков]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 48] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 47] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 47] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 47] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Географиялық зерттеу әдістері]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 46] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 46] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Тоныкөк]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 46] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Конституция]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 46] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 46] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Сырдария]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 46] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Еуропа]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 46] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Әдебиет теориясы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 46] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 45] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Құстар]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 45] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 45] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қаһар]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 45] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 44] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 44] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Байұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Қарагөз (трагедия)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 44] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 44] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Әдебиеттану]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 44] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 43] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 43] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 43] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қазақ тілі тарихы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 43] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Қырым таулары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 42] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 42] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 42] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Зат есім]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 42] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қазақстан халқы тілдері күні]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 42] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Абай облысындағы өрт]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 42] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 42] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Ертіс]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 42] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Мәтін]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 42] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Мәңгілік ел қақпасы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Эргономика]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 41] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 41] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 41] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 41] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Процессор]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 41] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 41] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Спорт психологиясы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Өсімдік ұлпасы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 41] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 40] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 40] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Батыс Рим империясының құлауы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 40] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Мұртты обалар]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 40] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Қырғауыл]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 40] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Экономикалық Игілік]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 39] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қазақстан тарихы (ғылым)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 39] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 39] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 39] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 39] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Фернан Магеллан]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Қоректік тізбек]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 39] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Еуразия]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 39] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Геродот]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 38] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Әбу Райхан әл-Бируни]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 38] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 38] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Популяция]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 38] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Экология]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 38] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Неолит]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 38] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 37] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 37] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 37] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Павлиндер]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 37] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 37] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 37] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Липидтер]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 37] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 37] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 37] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 36] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Бас сүйек]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 36] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 36] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 36] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 36] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D0%B5%D2%A3_-_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B%2C_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 36] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Ағылшын революциясы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 35] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 35] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 35] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 35] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 35] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Сәбира Майқанова]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Илиада]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0 35] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 35] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Серік Қарабекұлы Төлбасы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 34] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 34] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Ғылым]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 34] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Наймандар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 34] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 34] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Үкі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96 34] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Балдыр]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 34] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 34] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Микология]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 34] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Ботаника]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 34] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Керей хан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Бинарлық номенклатура]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 34] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 33] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Руналық жазу]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 33] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Грейг қызғалдағы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 33] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Салауат]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 33] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[География]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 33] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 33] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Графика]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0 33] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 33] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 33] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 33] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Қосөзен (өркениет)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 32] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Отбасы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Қыркүйек]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 32] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 32] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 32] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Карл Линней]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 32] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Майлар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 32] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Мұрат Есжан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Хасан Алпысбаев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Әнші құм төбесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%88%D1%96_%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 31] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 31] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Онтогенез]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 31] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Метафора]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 31] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 31] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[IP мекенжайы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 31] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Module:Demo]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Module%3ADemo 31] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 31] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Қалалық аңшы (телесериал)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%88%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 31] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Мұхит]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 31] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Халықаралық бірліктер жүйесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Кәсіпкерлік]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA 31] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Қазақстан жеріндегі палеолит]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 31] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 30] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 30] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Ысты]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 30] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Нуклеин қышқылдары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Вирустар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Алып Ер Тоңа]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 30] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Ұлы географиялық ашылулар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Шешендік сөз]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 30] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 30] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Эволюция]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 29] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Адай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 29] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 29] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 29] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Арғын]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 29] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 29] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 29] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Жер]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 29] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Африка]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 29] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 29] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Бүркіттің өң-түсі, жүн жамылғысының сыны]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D3%A9%D2%A3-%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%2C_%D0%B6%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B 29] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 29] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Лексика]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 29] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Ырғай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Табын]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 28] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 28] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Үндістан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Нақыл сөздер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Үлгі:Менделеевтің периодтық кестесі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Лингвистика]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 28] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Антропогенез]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 27] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Стоматит]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 27] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 27] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Су]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 27] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 27] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Пернетақта]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 27] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Жетісу]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 27] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Ертегі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 27] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Алғашқы адамдар тобыры]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Бейсенбай Кенжебаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Үстеу]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 27] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 27] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Ерте темір дәуірі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Үлгі:12221кесте/doc]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A12221%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%2Fdoc 27] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 27] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 27] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Мөңке би Төлеұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Анатомия]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Марко Поло]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 27] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 27] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Фотосинтез]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 27] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 27] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Химия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Тагар мәдениеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Альбинизм]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 26] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 26] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Түркілер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 26] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 26] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 26] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Телескоп]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 26] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Жылқы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 26] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Тұқым қуалайтын аурулар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 26] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Салық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 26] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 26] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Үлгі:Demo]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ADemo 26] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Әдебиет сыны]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B 26] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Қазақстанның жеті кереметі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Буын үндестігі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 26] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 26] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Синтаксис]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 26] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 25] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Генетика тарихы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 25] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Йоганн Себастиан Бах]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%85 25] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 25] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 25] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 25] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Экономикалық қажеттілік]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 25] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 25] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 25] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Экономикалық қызмет]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 25] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Өткізгіштерді тізбектей және параллель жалғау]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 25] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Бағалау (педагогика)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83_%28%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 25] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Қояндар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Ландшафт]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82 25] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Әдеби жанрлар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Тынық мұхит]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 25] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Нарықтық экономика]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 25] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Етістік]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 25] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Жоғары сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 24] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 24] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Биотехнология]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қызғалдақ]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 24] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 24] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Петроглиф]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84 24] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Домбыра]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 24] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Тальхиз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%85%D0%B8%D0%B7 24] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Ұйқас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Жүйелік блок]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 24] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Томаға]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0 24] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Азия]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 24] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Орта Азия]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Жаныс]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 24] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Жай сан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Раушангүлділер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Жусан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Антарктида]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B0 24] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Орхон жазба ескерткіштері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Ұлы Қытай қорғаны]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 24] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Әкім]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC 24] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Үлгі:Demo/doc]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ADemo%2Fdoc 24] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Шежіре]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 23] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Қазақстан жерінде мал шаруашылығының қалыптасуы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 23] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 23] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 23] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Жапония]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 23] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[КешYOU]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 23] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Қарақұм құрылтайы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 23] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Ресей]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 23] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Лиро-эпостық жырлар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Мұрат Әбенұлы Айтхожин]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%BD 23] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 23] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Футбол]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 23] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Географиялық карта]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 23] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Тастағы тарихи таңбалар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Химиялық байланыстар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Есімдік]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 23] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 23] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Қаржы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B 23] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Кристалдар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Орган]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 23] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Қырғыздар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 23] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Жедел жады]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 23] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 22] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 22] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 22] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Таз руы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Педагогикалық психология]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Кемел Ақышұлы Ақышев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Отырар кітапханасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Прокариоттар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Мендель заңдылықтары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Ғаламторға тәуелділік]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 22] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Диуани лұғат ат-түрк]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 22] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Сын есім]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 22] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 22] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Сақиналар әміршісі (роман)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Оғыздар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Қайталау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Орта ғасырлар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD._%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Ақпараттың өлшем бірліктері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Табиғат]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 22] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Виктор Федорович Зайберт]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 22] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Ақпарат]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 22] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Шылау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Интернет]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 22] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Франция]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Мысыр пирамидалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Мұғалжар тауы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Алғашқы қауым]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC 21] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 21] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Улы жыландар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[:Санат:Қостанай облысы аудандары|Санат:Қостанай облысы аудандары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Марқакөл қорығы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 21] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Кәсіпкерлік құқық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Қазақ ұлттық ырымдары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Манас жыры]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Теңеу]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 21] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Конституциялық құқық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 21] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Үнді мұхиты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Беріш]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 21] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Тауық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Монитор]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 21] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Аспект]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82 21] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 21] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Мир Қасымұлы Қадырбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Байырғы қазақ өлшемдері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Тәңір]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80 21] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Медеу]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 21] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Мысық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Мотивация]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Омыртқа]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0 21] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Биология]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Мемлекет және құқық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 21] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Дамыған елдер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 21] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Павлодар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Питекантроп]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF 21] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Даун синдромы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 21] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Археология]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 21] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Қытай тарихы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 21] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 21] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Бала құқықтары туралы конвенция]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Әлем тілдері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Қазтабан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Ян Амос Коменский]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 21] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Қарқаралы петициясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Қ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 20] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Түркия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 20] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Еңбек (іс-әрекет)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%96%D1%81-%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 20] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қайып хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Қола дәуіріндегі Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Америка]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 20] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Қоға]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0 20] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 20] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Компьютер жадысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Зайырлы мемлекет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Алакөл мәдениеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Психологияның зерттеу әдістері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Кітап]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 20] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Германия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Экономикалық ресурстар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Қазақстан экономикасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Климат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Клечковский ережесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 20] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Қайрат Өмірбайұлы Сақ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%9B 20] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Карл Маркс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 20] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Елдос Тоқтарбай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Ежелгі Грекия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Молекулалық биология]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Альберт Эйнштейн]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 20] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Атлант мұхиты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Ордабасы құрылтайы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 20] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Психология тарихы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 20] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 20] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Сократ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[ДНҚ репликациясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Сатыбалды Мұқатайұлы Жақыпов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Тас дәуірінің хронологиясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Менің Қазақстаным (ән)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Албан руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Информатика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Тараз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 19] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Тауешкі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B5%D1%88%D0%BA%D1%96 19] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Бақсы сарыны]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Ньютон заңдары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Мейоз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D0%BE%D0%B7 19] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Транскрипция (биология)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 19] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Есептеуіш техника тарихы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 19] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Фольклор]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 19] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Геодезия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Төрт түлік]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 19] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Қоғам]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 19] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 19] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 19] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Өрмекші]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96 19] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Эпителий]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B9 19] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Кемел Тоқаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Платон]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 19] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Көз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 19] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Саналы адам]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 19] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Жер қыртысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Отты шеңбер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Этнология]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Бұланты шайқасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Әскери ант]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%82 19] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 19] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Көне ұйғыр жазуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Мемлекет пен құқық теориясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Александр Гумбольд]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 19] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Сүтқоректілер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Көптік жалғау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Жақайым]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 19] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Митоз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 19] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Буын (фонетика)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Огюст Конт]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 18] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Арыстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Қатқыл диск]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BA 18] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Асық ойыны]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Тянь-Шань таулы өлкесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8F%D0%BD%D1%8C-%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8C_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 18] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Физиология]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 18] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Есіл]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 18] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 18] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Көнерген сөздер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Литосфера]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 18] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Әл-Фатх сүресі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 18] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Құндылық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Аксиома]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да...]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%2C_%D0%B4%D2%B1%D1%88%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0... 18] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Жердің ең биік шыңдарының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Үлгі:Апта күндері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Микробиология]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Тінтуір]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 18] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Дүниежүзілік көрме (2017)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 18] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Уфа Меңдібайұлы Ахмедсафин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%84%D0%B0_%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Бүркіт Ибрагимұлы Ысқақов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Қарасай ауданы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Бөріқазған]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Қауіпсіздік]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 18] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Галилео Галилей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BE_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Алдар Петрович Горбунов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Түркітану]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 18] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Мөде қаған]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Рибонуклеин қышқылы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Астрономия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Хаммурапи заңдары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Жанартау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Дін]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 18] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 18] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 18] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Адамның шығу тегі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 18] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Сыпыра жырау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 17] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Ninety One]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 17] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Ресей империясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Білім]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 17] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Бұлшық ет жүйесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Кириллица]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0 17] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 17] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Ешкіөлмес петроглифтері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%88%D0%BA%D1%96%D3%A9%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Экологиялық сукцессия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Түрік руна жазбалары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Бәкі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96 17] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Киіз үй жабдықтары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Құқық ұғымы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BC%D1%8B 17] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Қаржаубай Сартқожаұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Тәжікстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Үркер (роман)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Дулат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 17] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Мұқан қаған]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Абайдың өмірі мен шығармашылығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Испания]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Отырар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Сауысқан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Васко да Гама]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B0 17] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 17] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 17] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Дешті-қыпшақ мемлекеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Жауырын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[:Сурет:Sura56.pdf|Сурет:Sura56.pdf]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASura56.pdf 17] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 17] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Иық белдеуі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D1%96 17] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Дүние жүзі тілдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Көне түрік дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Орловка (Шу облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0_%28%D0%A8%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Экологиялық жүйе]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 17] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Антикалық философия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Сәулет]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 17] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Ұлытау ауданы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Сиқым]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 17] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Манас дастаны]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Бата]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 17] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Текстология]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Тасымал (лингвистика)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Есім хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Қазақ әдебиеттану ғылымы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 17] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Топоним]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 17] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 17] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 17] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Жаңа заман]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Лев Николаевич Гумилев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Білім беру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Робототехника]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 1613tutkbs29v079phw5i5hrr5qe6ba 0 781086 3653606 3602898 2026-09-11T17:52:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653606 wikitext text/x-wiki '''КСРО сыртқы сауда министрлігі''' ({{lang-ru|Министерство внешней торговли СССР}}) — КСРО-дағы мемлекеттік сыртқы сауда монополиясының негізгі органы. == Тарихы == === Сыртқы сауданы ұлттандыру туралы декрет === Кеңестік сыртқы сауда ХКК 1918 жылғы 22 сәуірдегі «Сыртқы сауданы ұлттандыру туралы» декретімен белгіленген мемлекеттік монополия негізінде жүзеге асырылды. 1-бапта «Барлық сыртқы сауда ұлттандырылады<ref>{{Cite web |url=https://istmat.org/node/29219 |title=Декрет Совета Народных Комиссаров. О национализации внешней торговли |access-date=2013-04-03 |archive-date=2013-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601122625/http://istmat.info/node/29219 |url-status=live }}</ref>. Шетел мемлекеттерімен және шетелдегі жеке сауда кәсіпорындарымен барлық өнім түрлерін (шығарушы, өндіруші өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және т.б.) сатып алу және сату бойынша сауда мәмілелерін [[Ресей Республикасы|Ресей Республикасының]] атынан арнайы уәкілетті органдар жүргізеді. Осы органдардан басқа, шетелдерден әкелу және шетелдерге шығару бойынша барлық сауда келісімдерге тыйым салынады» деп көрсетілген. Декретке сәйкес, сыртқы сауданы тікелей мемлекеттік басқару Сауда және өнеркәсіп халық комиссариатына жүктелді, ол 1920 жылы Сыртқы сауда халық комиссариаты болып өзгертілді («Заңдар жинағы» ({{lang-ru|«Собрание узаконений»}}), 1920, № 53, 235-бап). Бұдан былай сыртқы сауда келісімдерін тек мемлекет арнайы уәкілеттік берген органдар ғана жүргізе алатын. 1920 жылы РКФСР сыртқы сауда халық комиссариаты құрылды. 1922 жылы КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты, содан кейін 1924 жылы КСРО ішкі сауда халық комиссариаты құрылды, ал 1925 жылы бұл екі орган бірыңғай Сыртқы және ішкі сауда халық комиссариатына біріктірілді. 1930 жылы Халық комиссариаттар қайтадан Сыртқы сауда халық комиссариаты және Жабдықтау халық комиссариаты болып бөлінді. 1953 жылы Сыртқы және ішкі сауда министрліктері Сыртқы және ішкі сауда министрлігіне біріктіріліп, 1958 жылы қайтадан бөлінді. Кейінірек Сыртқы сауда министрлігіне Сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитет қосылды. === Сауда және өнеркәсіп халық комиссариаты === 1917 жылы [[Сауда және өнеркәсіп халық комиссариаты]] (РКФСР СжӨХК) құрылды. * Комиссарлар: ** [[Виктор Павлович Ногин|Ногин Виктор Павлович]] — 3.11.1917 дейін ** [[Владимир Михайлович Смирнов|Смирнов Владимир Михайлович]] 3.11.1917—1918<ref>А. Л. Сидоров «Исторические записки» Издательство Академии наук СССР, 1990 г. Стр. 20</ref> ** уақытша қызмет атқарушы [[Мечислав Генрихович Бронский|Бронский Мечислав Генрихович]] 18.03. — 13.11.1918 ** [[Леонид Борисович Красин|Красин Леонид Борисович]] 1919—1920 * Комиссарлардың орынбасарлары: ** Бронский Мечислав Генрихович 1917—1918 ** [[Марк Тимофеевич Елизаров|Елизаров Марк Тимофеевич]] 1918—1919 ** [[Георгий Александрович Соломон|Соломон Георгий Александрович]] 1919—1920 * Істерді басқарушы (Халық комиссариаты алқасының мүшесі): ** [[Сергей Григорьевич Горчаков|Горчаков Сергей Григорьевич]] 1918—1920 === РКФСР сыртқы сауда халық комиссариаты (РКФСР ССХК) === 1920 жылы РКФСР сауда және өнеркәсіп халық комиссариатын қайта құру арқылы құрылды. * Комиссар: ** [[Леонид Борисович Красин|Красин Леонид Борисович]] * Комиссардың орынбасарлары: ** [[Георгий Александрович Соломон|Соломон Георгий Александрович]] 1920 ** [[Арон Львович Шейнман|Шейнман Арон Львович]] 1920 ** [[Андрей Матвеевич Лежава|Лежава Андрей Матвеевич]] 1920—1922 * Істерді басқарушы: ** [[Сергей Григорьевич Горчаков|Горчаков Сергей Григорьевич]] 1920—1921 === КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты (КСРО ССХК) === 1922 жылы РКФСР сыртқы сауда халық комиссариатын қайта құру арқылы құрылды. Комиссар: * [[Леонид Борисович Красин|Красин Леонид Борисович]] 1922—1925. Комиссардың орынбасарлары: * [[Моисей Ильич Фрумкин|Фрумкин Моисей Ильич]] 1922—1924. * [[Варлаам Александрович Аванесов|Аванесов Варлаам Александрович]] 1924—1925. === КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариаты === {{main|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты}} 1925 жылдың қарашасында КСРО сауда халық комиссариаты мен КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты екеуі КСРО сыртқы және ішкі сауда халық комиссариатына біріктірілді. * Комиссарлар: ** [[Александр Дмитриевич Цюрупа|Цюрупа Александр Дмитриевич]] 1925 — 16 қаңтар 1926 ** [[Лев Борисович Каменев|Каменев Лев Борисович]] 16 қаңтар 1926 — 14 тамыз 1926 ** [[Анастас Иванович Микоян|Микоян Анастас Иванович]] 14 тамыз 1926 — 22 қараша 1930 * Комиссарлардың орынбасарлары: ** [[Леонид Борисович Красин|Красин Леонид Борисович]] 1925—1926 ** [[Арон Львович Шейнман|Шейнман Арон Львович]] 1925—1926 === КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты === * Комиссарлар: ** 1930—1937 [[Аркадий Павлович Розенгольц|Розенгольц Аркадий Павлович]] ** 1937?—1938 [[Евгений Денисович Чвялев|Чвялев Евгений Денисович]] ** 1938—1946 [[Анастас Иванович Микоян|Микоян Анастас Иванович]] * Комиссарлардың орынбасарлары: ** 1930—1934 [[Израиль Яковлевич Вейцер|Вейцер Израиль Яковлевич]] ** 1932—1937 [[Мечислав Антонович Логановский|Логановский Мечислав Антонович]] ** 1935—1937 [[Сергей Корнилович Судьин|Судьин Сергей Корнилович]] ** 1937—1938? [[Евгений Денисович Чвялев|Чвялев Евгений Денисович]] ** ?—1940 [[Давид Аронович Розов|Розов Давид Аронович]] === Сыртқы сауда министрлігі === 1946 жылы КСРО cыртқы сауда халық комиссариатын қайта құру арқылы алғаш рет КСРО cыртқы сауда министрлігі құрылды. 1953 жылдың 5 наурызынан 24 тамызына дейін ішкі сауда министрлігімен біріктіріліп, ''Ішкі және сыртқы сауда министрлігі'' деп аталды. 1953 жылы 24 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сыртқы сауда министрлігі қайта құрылды. === КСРО сыртқы экономикалық байланыстар министрлігі === 1988 жылы, [[Қайта құру кезеңі|Қайта құру кезінде]], Сыртқы сауда министрлігі ақыры таратылып, дербес өмір сүруін тоқтатты. Сыртқы сауда министрлігі мен КСРО сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитеті (КСРО ЭБМК) екеуі КСРО сыртқы экономикалық байланыстар министрлігіне біріктірілді. ЭБМК төрағасы жаңа министрліктің басшысы болып тағайындалды. Министрлік осы түрде 1991 жылдың желтоқсанында [[КСРО ыдырауы|КСРО тарағанға]] дейін жұмыс істеді ([[Ельцин-Гайдар үкіметі|РКФСР Үкіметінің]] 1991 жылғы 18 желтоқсандағы №50 қаулысымен Ресей аумағында және шетелде КСРО сыртқы экономикалық байланыстар министрлігінің материалдық базасы [[Ресей Федерациясы Сыртқы істер министрлігіне қарасты Сыртқы экономикалық байланыстар комитеті|РКФСР сыртқы экономикалық байланыстар комитетінің]] құзыретіне берілді<ref>{{cite web| url = http://docs.cntd.ru/document/9010506| title = О Комитете внешнеэкономических связей при Министерстве иностранных дел РСФСР| author = | date = 1991-12-18| work = Постановление правительства РСФСР № 50| publisher = Электронный фонд правовой и научно-технической информации| access-date = 2014-08-26| lang = | description = | archive-url = https://web.archive.org/web/20140827102531/http://docs.cntd.ru/document/9010506| archive-date = 2014-08-27| url-status = live}}</ref>). Министр: * [[Константин Федорович Катушев|Катушев Константин Федорович]] 1988 — 1991 == Заңды негіз және уәкілетті органдар == === Жоспарлаушы, үйлестіруші және басқарушы органдары === [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы КСРО Конституциясындағы]] 14-бабының 3-тармағында сыртқы сауда монополиясына негізделген сыртқы сауда КСРО-ның қарауында, оның мемлекеттік биліктің жоғары органдары мен мемлекеттік әкімшілік органдары арқылы жүзеге асырылатыны белгіленген. Сыртқы сауданы басқаруды жүзеге асыратын мемлекеттік әкімшілік органдар жүйесін КСРО Министрлер Кеңесі басқарды. КСРО Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік жоспарлау комитеті ([[КСРО мемжоспар]]) сыртқы сауданы басқаруға қатысады, оның қарауында экспорт пен импортты жоспарлау кіреді. Сыртқы сауданың өнертабыстарды пайдалануға лицензияларды сату және алу тәртібін КСРО Министрлер Кеңесінің Ғылым және техника жөніндегі мемлекеттік комитеті ([[КСРО Министрлер Кеңесінің Ғылым және техника жөніндегі мемлекеттік комитеті|КСРО ҒТМК]]) анықтайды. === Сыртқы сауда министрлігі негізгі атқарушы орган ретінде === Сыртқы саудадағы тікелей мемлекеттік басқаруды одақтық сыртқы сауда министрлігі жүзеге асырады. Бұл министрлік (бұрынғы Халық комиссариаты) туралы 1923 жылғы 12 қарашадағы Ережеге сәйкес (СУ 1923, № 108, 1035-бап), ол «КСРО-ның барлық сыртқы сауда қызметін мемлекеттік монополия негізінде басқару үшін» құрылған. Шетелде КСРО-ның сауда өкілдіктері оған бағынады. ==== Сыртқы сауда министрлігінің орталық аппараты ==== [[Сурет:Ministry of Foreign Affairs building in Moscow, Russian Federation.jpg|thumb|left|200px|Смоленская-Сенная алаңындағы көпқабатты ғимарат, 32/34]] Сыртқы сауда министрлігінің орталық аппараты Мәскеуде, Смоленская-Сенная алаңында орналасқан көпқабатты ғимаратта № 32-34 үйде, онда [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] де орналасты. * Сыртқы сауда министрінің хатшылығы және аппараты * Сыртқы сауда министрлері орынбасарларының хатшылықтары * Сыртқы сауда министрлігінің алқасы * Бас басқармалар ** Бас инженерлі-техникалық басқарма (БИТБ) * Басқарма ** Кадрлар басқармасы * Есептеу орталығы * Партком (аудандық комитеттің құқықтарымен) * Комитет комсомола (аудандық комитеттің құқықтарымен) * Кәсіподақ комитеті * Емхана ==== Білім беру және ғылыми мекемелер ==== * Сыртқы сауда министрлігіне тікелей бағынатын мекемелер: ** 2006 жылы 75 жылдық мерейтойын атап өткен [[Бүкілресейлік сыртқы сауда академиясы|Бүкілодақтық сыртқы сауда академиясы (БССА)]]. Осы жылдар ішінде 15 мыңнан астам халықаралық-экономист мамандарын даярлады. ** [[Бүкілресейлік жағдаяттық ғылыми-зерттеу институты|Бүкілодақтық жағдаяттық ғылыми-зерттеу институты]] (КСРО ССМ БЖҒЗИ). Жағдаяттық ғылыми-зерттеу институты (ЖҒЗИ) 1947 жылы КСРО Сыртқы сауда министрлігінің қарамағында министрлікке және басқа да мемлекеттік ұйымдар мен мекемелерге сыртқы экономикалық саясатты әзірлеуде және сыртқы саудаға қатысты практикалық мәселелерді шешуде ғылыми-ақпараттық қолдау көрсету үшін құрылды. 1978 жылы институт Бүкілодақтық мәртебеге (БЖҒЗИ), ал 1992 жылы — Бүкілресейлік мәртебеге ие болды. * Сыртқы сауда министрлігі үшін кадрларды дайындаған оқу орындары мен факультеттер: ** [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|КСРО СІМ ММХҚИ]] ХЭҚ факультеті ** [[Ресей Федерациясы Үкіметі қарамағындағы Қаржы университеті|Мәскеу қаржы институтының]] ХЭҚ факультеті ==== Сыртқы сауда министрлігінің аумақтық уәкілеттіктері ==== Кеңес дәуірінің кейінгі кезеңінде республика деңгейінде (КСРО одақтас республикаларында) сыртқы сауда министрліктері болған жоқ. Сыртқы сауда министрлігінің уәкілеттіктері өз аумақтарында сыртқы сауда қызметін өкілдік ету және үйлестіру атқарымдарын істеді. ==== Бүкілодақтық сыртқы сауда бірлестіктері ==== Бүкілодақтық сыртқы сауда бірлестіктері (БССБ) өз жарғыларындағы, сыртқы сауда жоспарларының, экспорттық және импорттық рұқсаттар мен лицензиялардың негізінде және олардың шегінде әрбір бірлестікке бекітілген тауарлар мен қызметтердің белгілі бір тізімдемесі бойынша экспорттық және импорттық операцияларды жүзеге асырды. Сыртқы сауда бірлестіктері — заңды тұлғалардың құқықтарын пайдаланатын дербес шаруашылық ұйымдар. Олар өз міндеттемелері бойынша оқшауланған мүліктік жауапкершілік көтереді. ==== Шетелдік өкілдіктер ==== Шетелде сыртқы сауда атқарымдарын Сыртқы сауда министрлігіне бағынатын КСРО сауда өкілдіктері жүзеге асырды. === Басқа сыртқы сауда органдары === * Продинторг (1952 жылы құрылған) * Союзплодоимпорт (1960) * Кеңес Одағының көмегімен шетелде өнеркәсіптік және басқа да нысандарды салуға байланысты сыртқы сауда алмасуын басқару жөніндегі белгілі бір өкілеттіктер 1957 жылы құрылған (бастапқыда КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы) КСРО-ның Сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитетіне (КСРО СЭБМК) де берілді. * Сыртқы сауда қызметін жүзеге асыру жөніндегі жекелеген құқықтарға Центросоюз және оның құрылымдық органдары да иеленді. 1966 жылы ауыл шаруашылығы тауарларының сыртқы саудасындағы тауар ағындары бөлінді: «Продинторг» негізінен жануар тектес ауыл шаруашылығы тауарларымен, ал «Союзплодоимпорт» өсімдік тектес тауарлармен — шай, кофе, какао-бұршақтары, шампан шарабы, арақпен айналысты. Әртүрлі кезеңдерде сондай-ақ келесі Бүкілодақтық бірлестіктер мен кеңселер жұмыс істеді (тізім толық емес): «Союзнефтеэкспорт» (1931), «Союзпромэкспорт», «Экспортлес», «Экспортхлеб» (1923), «Экспортлён», «Союзпушнина» (1931), «Техноэкспорт», «Технопромэкспорт», «Разноэкспорт», «Союззаготэкспорт» (1932), «Промсырьеимпорт», «Технопромимпорт», «Станкоимпорт», «Машиноимпорт», «Разноимпорт» (1936), «Международная книга» (1923), «Востокинторг», «Совмонголторг», «Дальинторг», «Совфрахт» (1929), «Ирансовтранс» (1935), «Ленвнештранс», «Совэкспортфильм» (1924/45), «Скотоимпорт» (1932), «Техвнештранс» (1969). == Тағы қараңыз == * [[КСРО Сыртқы сауда банкі]] * [[Мемлекеттік сауда]] * [[Шетелдегі кеңестік мүлік жөніндегі бас басқарма]] * [[Экономикалық өзара көмек кеңесі]] == Сілтеме == * {{мақала | авторы = Миронов Н. В.| тақырыбы = Развитие отраслевой интеграции СССР со странами — членами СЭВ: Правовые аспекты| шынайы атауы = | сілтеме = http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=186625| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Правоведение| түрі = журнал| орны = | баспасы = | жыл = 1982| томы = | нөмірі = 2| беттері = 31—40| isbn = | issn = }} * {{мақала | авторы = | тақырыбы = О внешней торговле| шынайы атауы = | сілтеме = http://naukaprava.ru/Home/ReadNews/1652| тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 1921| томы = | нөмірі = 25| беттері = 31—40| isbn = | issn = }} * [http://www.mintorgmuseum.ru/ Музей торговли СССР — MintorgMuseum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831110846/http://www.mintorgmuseum.ru/ |date=2012-08-31 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО министрліктері]] t3mv69t39l943epoi7o66dxrpouh905 0 781264 3653608 3604577 2026-09-11T17:56:51Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653608 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = ↘499 853<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, посёлков городского типа] — Минск: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2026. — 30 с.</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 3444,41 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[Беларустар|беларустар]] — 83,42 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 10,85 %,<br /> [[Украиндар|украиндар]] — 3,11 %, другие — 2,62 %[3] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == [[Сурет:BLR Gomel Pavel Sukhoi State Tech Univ 1.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік техникалық университеті]] Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == [[Сурет:Gomel State Medical University.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік медициналық университеті, бас ғимарат]] Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == [[Сурет:Гомельский областной драматический театр.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель облыстық драма театрының ғимараты]] Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. [[Сурет:Палацава-паркавы комплекс ў Гомелі. Фасад палаца.jpg|нобай|оңға|200px|Румянцев-Паскевич резиденциясы]] '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. '''Гомель хайуанаттар бағы''' — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. '''Жеңіс алаңы''' — іс-шаралар, фестивальдар мен концерттер өткізілетін танымал орын болып табылатын үлкен қоғамдық алаң.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gomel.htm|title=Карта Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] [[Санат:Беларусь облыс орталықтары]] nju09sm63chsadkv06lpwk1cifvb2rr 3653609 3653608 2026-09-11T17:57:23Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653609 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гомель |шынайы атауы = {{lang-be|Го́мель}} |сурет = DJI 0123 Edit (51153515926).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg |ту = Flag of Gomel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =26 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Гомель ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1142 |алғашқы дерек = 1142 |бұрынғы атаулары = Гомий, Гомь, Гомей |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145,1 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = ↘499 853<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, посёлков городского типа] — Минск: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2026. — 30 с.</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 3444,41 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[Беларустар|беларустар]] — 83,42 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 10,85 %,<br /> [[Украиндар|украиндар]] — 3,11 %,<br /> басқалары — 2,62 % |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 232 |пошта индексі = 246000, 247000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Gomel |сайты = gomel.gov.by |сайт тілі = }} '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі. Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан. Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі. '''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады. '''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м). '''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.<ref>{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.<br /> Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді. Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == [[Сурет:Гомель. Жирокомбинат..JPG|нобай|оңға|200px|«Гомель май зауыты» ААҚ.]] Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.<br /> Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Транспорты == [[Сурет:Троллейбус 321Д.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель көшесіндегі BKM-321D троллейбусі]] Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді. Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді. Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Сәулет және қала құрылысы == Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды. [[Сурет:Gomel - National Bank.JPG|нобай|оңға|200px|Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің ғимараты. Неоклассикалық стильде жобаланған. Совет көшесі,]] [[Сурет:Гомель. Сталинка..JPG|нобай|оңға|200px|Кеңестік кезең үйлері]] '''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды. '''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады. '''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).''' *''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат. *''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді. *''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды. '''Қазіргі заманғы сәулет өнері (1990 жылдардан бастап).''' Гомельдің сәулет өнерін дамытудың қазіргі кезеңі жаңа ғимараттарды тарихи қалыптасқан қалалық ортаға үйлесімді түрде біріктіруге ұмтылумен сипатталады. Жаңа тұрғын үй кешендерінің, қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың құрылысы жүргізілуде, сонымен қатар қалаға ерекше сипат беретін сәулет ескерткіштерін қайта құруға және сақтауға айтарлықтай көңіл бөлінуде.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/belarus/gomel/istoriia|title=История города Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Білім беру == [[Сурет:BLR Gomel Pavel Sukhoi State Tech Univ 1.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік техникалық университеті]] Қала ғылымның, мәдениеттің және өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы мамандарды даярлауға үлкен көңіл бөледі. Жеті жоғары оқу орнында шамамен 35 000 студент оқиды, олардың 2500-і жыл сайын диплом алады. Қаланың жас тұрғындары 15 техникалық училищеде, 12 кәсіптік училищеде және 78 орта білім беру мекемесінде мамандандырылған, кәсіптік және орта білім алады. Гомельде сонымен қатар 15 жобалау институты, соның ішінде Гомельгражданпроект, Гомельпроект, Гипроживмаш, Гомельжилпроект және Гомельгипрозем орналасқан. Гомельде жеті университет бар: алтауы Гомельдің өзінде (Франциск Скорина атындағы Гомель мемлекеттік университеті, Гомель мемлекеттік медициналық университеті, П.О.Сухой атындағы Гомель мемлекеттік техникалық университеті, Беларусь мемлекеттік көлік университеті, Беларусь сауда-экономикалық тұтыну кооперациясы университеті, И.П.Шамякин атындағы педагогикалық университет). Гомель студенттерді қабылдау бойынша Минскіден кейін екінші орында.<ref>{{citeweb|url=https://adukar.com/by/news/abiturientu/universitety-gomelya-kak-vybrat-i-kuda-postupat?ysclid=mp47nn1328257774049|title=Список университетов Гомеля: популярные специальности и проходные баллы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау == [[Сурет:Gomel State Medical University.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель мемлекеттік медициналық университеті, бас ғимарат]] Гомельде бірқатар мамандандырылған ауруханалар орналасқан. Медициналық қалашыққа кардиологиялық клиника, онкологиялық клиника, дерматовенерологиялық клиника, Гомель станциясындағы филиалдық аурухана, Гомель көз микрохирургия орталығы, №2 қалалық клиникалық аурухана және басқалары кіреді. Қалада сонымен қатар Гомель аймақтық клиникалық ауруханасы (ГКК) орналасқан. Бұл көп салалы ауруханада ішкі аурулар, кардиология және хирургиялық бөлімшелер, перзентхана және басқа да қызметтер бар. Психиатриялық аурухана, №4 қалалық аурухана, туберкулез ауруханасы, жұқпалы аурулар ауруханасы, аймақтық балалар ауруханасы, жедел жәрдем ауруханасы, Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ауруханасы, бірнеше қалалық клиникалық ауруханалар және Радиациялық медицина және адам экологиясы бойынша республикалық ғылыми-практикалық орталығы бар. Емханалар желісіне 16 қалалық емхана, 7 балалар емханасы, 7 стоматологиялық емхана және офтальмологиялық емхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://medvestnik.by/news/zdravookhranenie-gomelskoj-oblasti?ysclid=mp49awnsj3656918820|title=Здравоохранение Гомельской области|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Мәдениеті == [[Сурет:Гомельский областной драматический театр.jpg|нобай|оңға|200px|Гомель облыстық драма театрының ғимараты]] Төрт шығармашылық орталық, үш театр (облыстық драма театры, қуыршақ театры және жастар театры), үш кинотеатр, филармония, цирк, үш көрме залы, бірнеше мұражайлар, Румянцев-Паскевич сарайы мен саябақ ансамблі, мұражай және өнер орталығы, Гомель аймақтық әскери даңқ мұражайы, көркемсурет колледжі, көркемсурет галереясы, көркемсурет мектебі, қалалық симфониялық және жез аспаптар оркестрлері, жеті балалар музыка және көркемсурет мектебі, бір хореография мектебі және бір көркемсурет мектебі, бірнеше мәдени орталықтар мен сарайлар, сондай-ақ кітапханалар (соның ішінде Гомель аймағындағы ең ірісі — Ленин атындағы әмбебап кітапхана) бар.<br /> Жыл сайын шамамен 20 фестиваль өткізіледі, оның ішінде халықаралық фестивальдер өткізіледі. == Көрікті жерлері == '''Гомель сарайы мен саябақ ансамблі''' — сарай 18 ғасырда салынған және оның ішінде әдемі бақтар мен көлдер, сондай-ақ өнер мұражайы бар. [[Сурет:Палацава-паркавы комплекс ў Гомелі. Фасад палаца.jpg|нобай|оңға|200px|Румянцев-Паскевич резиденциясы]] '''Совет көшесі''' — кафелер, дүкендер мен тарихи ғимараттар орналасқан сәнді және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше. '''Румянцев-Паскевич резиденциясы''' — бір кездері үлкен сарай болған кешенде қазір мұражайлар, галереялар және саябақ орналасқан. '''Полоцкий Әулие Евфросин шіркеуі''' — қалаға маңындағы төбеде орналасқан XII ғасырдағы шіркеу. Ол әдемі фрескалармен безендірілген және қызықты тарихы бар. '''Гомель облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихына, мәдениетіне және дәстүрлеріне арналған экспонаттар, соның ішінде тарихқа дейінгі кезең және қаланың өткені туралы экспонаттар қойылған. '''Свято-Воскресенский кафедралды соборы''' — қаладағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылатын таңғажайып және әсем безендірілген собор. '''Гомель хайуанаттар бағы''' — жолбарыстар, маймылдар және экзотикалық құстар сияқты әртүрлі жануарлары бар шағын, бірақ алуан түрлі хайуанаттар бағы. '''Жеңіс алаңы''' — іс-шаралар, фестивальдар мен концерттер өткізілетін танымал орын болып табылатын үлкен қоғамдық алаң.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gomel.htm|title=Карта Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] [[Санат:Беларусь облыс орталықтары]] 6oavseq38f6zln2q0ss5vmnk6mtasau 0 781586 3653642 3643412 2026-09-11T21:11:22Z Mikhail Ryazanov 12294 /* Мысалдар */ PNG → SVG 3653642 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Dynsys.png|thumb|right|Динамикалық жүйелер жиынтығы. Жоғарғы сол жақта: [[ұялы автомат]]. Жоғарғы ортада: [[Сыртқы бильярд]]. Жоғарғы оң жақта: шектелген [[үш дене есебі]]. Төменгі сол жақта: [[Стандартты бейнелеу]]дің [[Пуанкаре қимасы]] (нүктелі аймақтарда [[хаос теориясы|хаос]] туындайды). Төменгі ортада: хаотикалық [[Динамикалық бильярд]] (мұндағы хаос белгісі — конфигурациялық кеңістікті толтыратын траекториялар). Төменгі оң жақта: беттегі жарық сияқты [[геодезиялық ағын]], траекториялар [[геодезиялық сызықтар]], яғни [[Мопертюи принципі|минималды жолдар]] болып табылады; бұл жағдайда фазалық кеңістік [[торыс (математика)|торыс]] болып табылады (периодтар рационал болғанда тұрақты орбиталар пайда болады, ал [[иррационал сан|иррационал]] болса, бұл хаосқа апаратын жол).]] [[Математика]], [[физика]], [[инженерия]] және [[жүйелер теориясы|жүйелер теориясында]] '''динамикалық жүйе''' — жүйенің уақыт өте келе қалай дамитынын сипаттау. Мысалы, [[астроном]] [[планеталар]]дың аспанда қалай қозғалатынын тәжірибе жүзінде тіркей алады және бұл динамикалық жүйенің жеткілікті толық сипаттамасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Планеталар жағдайында бұл ақпаратты [[бастапқы шарттар]]ы бар [[дифференциалдық теңдеулер]] жиынтығы ретінде немесе уақыт параметрі t бар алдын ала анықталған [[Күйлер кеңістігі (жүйелер теориясы)|күйлер кеңістігіндегі]] қазіргі күйден болашақ күйге [[Бейнелеу (математика)|бейнелеу]] ретінде, не болмаса [[фазалық кеңістік]]тегі [[орбита (динамика)|орбита]] ретінде жүйелеу үшін жеткілікті білім бар.<ref name="ChaosBook">{{cite book|title=Chaos: Classical and Quantum |url=https://chaosbook.org/version17/chapters/ChaosBook.pdf |last1=Cvitanović |first1=Predrag |last2=Artuso |first2=Roberto |last3=Mainieri |first3=Ronnie |last4=Tanner |first4=Gregor |last5=Vattay |first5=Gábor |edition=17 |access-date=7 April 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260407114501/https://chaosbook.org/version17/chapters/ChaosBook.pdf |archive-date=7 April 2026}}</ref>{{rp|at=remark ch. 2.1}} Динамикалық жүйелерді зерттеу [[динамикалық жүйелер теориясы|динамикалық жүйелер теориясының]] басты назарында болып табылады, ол математика, физика,<ref>{{cite journal |last1=Melby |first1=Paul |last2=Weber |first2=Nicholas |last3=Hübler |first3=Alfred |title=Dynamics of self-adjusting systems with noise |journal=Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science |date=September 2005 |volume=15 |issue=3 |article-number=033902 |doi=10.1063/1.1953147 |pmid=16252993 |bibcode=2005Chaos..15c3902M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gintautas |first1=Vadas |last2=Foster |first2=Glenn |last3=Hübler |first3=Alfred W. |title=Resonant Forcing of Chaotic Dynamics |journal=Journal of Statistical Physics |date=February 2008 |volume=130 |issue=3 |pages=617–629 |doi=10.1007/s10955-007-9444-4 |arxiv=0705.0311 |bibcode=2008JSP...130..617G }}</ref> [[биология]],<ref>{{cite book |title=Applications of Dynamical Systems in Biology and Medicine |series=The IMA Volumes in Mathematics and its Applications |date=2015 |volume=158 |doi=10.1007/978-1-4939-2782-1 |isbn=978-1-4939-2781-4 }}{{page needed|date=February 2026}}</ref> [[химия]], [[инженерия]],<ref>{{cite book |first=Erwin |last=Kreyszig |title=Advanced Engineering Mathematics |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2011 |isbn=978-0-470-64613-7 }}</ref> [[экономика]],<ref>{{cite book |last=Gandolfo |first=Giancarlo |author-link=Giancarlo Gandolfo |title=Economic Dynamics: Methods and Models |location=Berlin |publisher=Springer |edition=4th |year=2009 |orig-year=1971 |isbn=978-3-642-13503-3 }}{{page needed|date=February 2026}}</ref> [[клиодинамика|тарих]] және [[медицина]] сияқты алуан түрлі салаларда қолданылады. Динамикалық жүйелер [[хаос теориясы]]ның, [[логистикалық бейнелеу]] динамикасының, [[бифуркация теориясы]]ның, [[өздігінен жиналу]] және [[өздігінен ұйымдасу]] процестерінің, сондай-ақ [[хаос жиегі]] тұжырымдамасының іргелі бөлігі болып табылады. == Шолу == [[Сурет:Rudolphine_tables.jpg|thumb|Күн мен Айдың тұтылуын көрсететін [[Рудольф кестелері]]нің екі беті, мәліметтерді [[Тихо Браге]] жинаған және оны [[Иоганн Кеплер|Кеплер]] басып шығарған<ref name="ChaosBook"/>{{rp|at=Appendix 1.1}}]] Динамикалық жүйе ұғымының негізі [[Ньютон механикасы]]нан, дәлірек айтқанда, [[аспан механикасы]]нан бастау алады. Онда, басқа жаратылыстану ғылымдары мен инженерлік пәндердегідей, жүйетолық дамуын (эволюциясын) болжау қажеттілігі туындайды, сонымен қатар тұрақтылық, сапалық немесе ұзақ мерзімді мінез-құлық, параметрлерге тәуелділік, периодты, стохастикалық немесе хаотикалық мінез-құлықтың болуы сияқты басқа да сұрақтар қойылуы мүмкін.<ref name="ChaosBook"/>{{rp|at=Part 1}} Бір күй мен екінші күй арасындағы байланыс бөлшектің орны мен жылдамдығын болжайтын t параметріндегі функция сияқты айқын немесе [[дифференциалдық теңдеу]], [[рекурренттік қатынас|айырымдық теңдеу]] немесе басқа [[уақыт шкалаларындағы есептеулер|уақыт шкаласы]] сияқты жанама болуы мүмкін. Кейде мұндай сипаттаманы анықтау мүмкін болмауы мүмкін, тіпті [[акция бағасы]]н болжайтын дифференциалдық теңдеу де болмауы мүмкін немесе оны құру мүмкін емес шығар, бірақ уақыт өте келе өзгеретін тәжірибелік мәліметтерге сүйене отырып, акциялардың бағасын әлі де динамикалық жүйе ретінде қарастыруға болады.<ref>Мұнда динамикалық жүйелермен және олардың желілер мен эмердженттілік сияқты типтік зерттеу бағыттарымен айналысатын зерттеу тобының мысалы берілген: https://vu.nl/en/about-vu/more-about/dynamical-systems</ref> Маңызды қасиеттерге шешімдердің бар болуы және жалғыздығы, [[интегралданатын жүйе|интегралдануы]] (яғни сақталатын шамалардың болуы), жүйені шешу мүмкіндігі және уақыттың кез келген сәтіндегі күйді есептей алу жатады. Басқа қасиеттерге жүйенің [[дискретті математика|дискретті]], [[үздіксіз функция|үздіксіз]], [[дифференциалданатын]], [[тегіс функция|тегіс]], [[детерминистік жүйе|детерминистік]], [[эргодикалық гипотеза|эргодикалық]], [[стохастикалық]] немесе [[хаос теориясы|хаотикалық]] болу-болмауы жатады.<ref>Динамикалық жүйелердің кіріспе курсының бағдарламасының мысалы: https://pub.math.leidenuniv.nl/~rottschaeferv/IDS2013/IntroductionDynamicalSystems.html#:~:text=There%20are%20various%20kinds%20of,astronomy%20to%20ecology%20and%20neurophysiology.</ref><ref>Тағы бір оқу бағдарламасы: https://chaosbook.org/course1/Syllabus.html</ref> Егер жүйе шешілсе, бастапқы нүкте берілгенде, оның барлық болашақ позицияларын анықтауға болады, бұл нүктелер жиынтығы ''[[траектория]]'' немесе ''[[орбита (динамика)|orbit]]'' деп аталады. [[Компьютер]]дер пайда болғанға дейін орбитаны табу күрделі математикалық әдістерді талап етеді және тек динамикалық жүйелердің шағын класы үшін ғана жүзеге асырылады.<ref>Ауа райын болжау үшін сандық есептеулердің интуициясын бірінші болып түсінгендердің бірі — Ричардсон, ол [[Есепші (мамандық)|есептеулер жүргізетін адамдар]] жиынтығын елестетті{{xref|(сонымен қатар {{slink|Льюис Фрай Ричардсон#Ауа райын болжау}} қараңыз)}}</ref> Электронды есептеуіш машиналарда іске асырылған сандық әдістер динамикалық жүйенің орбиталарын анықтау міндетін айтарлықтай жеңілдетті.<ref>{{cite journal |last1=Schultz |first1=David M. |last2=Lynch |first2=Peter |title=100 Years of L. F. Richardson's Weather Prediction by Numerical Process |journal=Monthly Weather Review |date=April 2022 |volume=150 |issue=4 |pages=693–695 |doi=10.1175/MWR-D-22-0068.1 }}</ref> [[Сурет:Stability_Diagram.png|thumb|500px|Сызықтық [[Автономды жүйе (математика)|автономды жүйе]]лердің [[Пуанкаре бейнелеуі|Пуанкаре бейнелеулерін]] жіктейтін '''тұрақтылық диаграммасы''']] Қарапайым динамикалық жүйелер үшін траекторияны білу жиі жеткілікті, бірақ динамикалық жүйелердің көпшілігі жекелеген траекториялар тұрғысынан түсіну үшін тым күрделі. Қиындықтар келесі себептерге байланысты туындайды: * Зерттелетін жүйелер тек шамамен ғана белгілі болуы мүмкін — жүйенің параметрлері дәл белгілі болмауы немесе теңдеулерде кейбір мүшелер жетіспеуі мүмкін. Қолданылатын жуықтаулар сандық шешімдердің дұрыстығына немесе өзектіліге күмән тудырады. Бұл мәселелерді шешу үшін динамикалық жүйелерді зерттеуде [[Ляпунов тұрақтылығы]] немесе [[құрылымдық тұрақтылық]] сияқты тұрақтылықтың бірнеше ұғымдары енгізілді. [[Динамикалық тұрақтылық|Динамикалық жүйенің тұрақтылығы]] траекториялары баламалы болатын модельдердің немесе бастапқы шарттардың белгілі бір класы бар екенін білдіреді. Тұрақтылықтың әртүрлі ұғымдарына байланысты олардың [[Баламалылық қатынасы|баламалылығын]] анықтау үшін орбиталарды салыстыру операциясы да өзгереді.<ref name="ChaosBook"/>{{rp|at=Appendix 1.1}} * Траекторияның түрі нақты бір траекторияға қарағанда маңыздырақ болуы мүмкін. Кейбір траекториялар периодты болуы мүмкін, ал басқалары жүйенің көптеген әртүрлі күйлері арқылы кезбе жүруі мүмкін. Қолданбалы есептер жиі осы кластарды санауды немесе жүйені бір класс шегінде ұстап тұруды талап етеді. Барлық мүмкін болатын траекторияларды жіктеу динамикалық жүйелерді сапалық зерттеуге, яғни координаттар өзгерген кезде өзгермейтін қасиеттерді зерттеуге алып келді. [[Сызықтық динамикалық жүйе]]лер мен [[Пуанкаре–Бендиксон теоремасы|күйді сипаттайтын екі саны бар жүйелер]] орбиталардың мүмкін болатын кластары түсінікті болатын динамикалық жүйелердің мысалдары болып табылады.<ref>{{cite book |title=Qualitative Theory of Dynamical Systems, Tools and Applications for Economic Modelling |series=Springer Proceedings in Complexity |date=2016 |doi=10.1007/978-3-319-33276-5 |isbn=978-3-319-33274-1 }}{{page needed|date=February 2026}}</ref> * Траекториялардың параметрге тәуелді мінез-құлқы практикалық қолдану үшін қажет нәрсе болуы мүмкін. Параметр өзгерген сайын динамикалық жүйелерде динамикалық жүйенің сапалық мінез-құлқы өзгеретін [[бифуркация теориясы|бифуркация нүктелері]] пайда болуы мүмкін. Мысалы, ол тек периодты қозғалыстардан [[Турбуленттілік|сұйықтықтың турбуленттілікке өтуі]] сияқты айқын тұрақсыз (бейберекет) мінез-құлыққа ауысуы мүмкін.<ref>{{Cite web |title=Control Theory and Dynamical Systems |url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/faculty-of-natural-sciences/department-of-mathematics/public/events/fritz/1_Introduction_2018_06_04.pdf}}</ref> * Жүйенің траекториялары кездейсоқ сияқты ретсіз көрінуі мүмкін. Мұндай жағдайларда бір өте ұзақ траекторияны немесе көптеген әртүрлі траекторияларды пайдаланып орташа мәндерді есептеу қажет болуы мүмкін. Орташа мәндер [[эргодикалық теория|эргодикалық жүйелер]] үшін жақсы анықталған және [[Аносов диффеоморфизмі|гиперболалық жүйелер]] үшін егжей-тегжейлі түсінік жасалған. Динамикалық жүйелердің ықтималдық аспектілерін түсіну [[статистикалық механика]] мен [[хаос теориясы|хаос]] негіздерін қалауға көмектесті.<ref>https://researchoutreach.org/articles/exploring-transitions-chaos-complex-systems/#:~:text=More%20specifically%2C%20he%20explores%20the,and%20'quasi%2Dperiodicity'.</ref> === Мысалдар === Қарапайым мысалдарға сағат [[маятник]]інің тербелісін, [[сұйықтық динамикасы|құбырдағы судың ағысын]], ауадағы бөлшектердің [[Браундық қозғалыс|кездейсоқ қозғалысын]] және көлдегі әр көктем сайынғы балықтардың санын [[популяция динамикасы|сипаттайтын]] [[математикалық модель]]дер жатады. <gallery mode="packed" heights="140"> Сурет:Three-body Problem Animation with COM.gif|[[Үш дене есебі]]: Қабырғалары әртүрлі үшбұрыштың төбелерінде орналасқан және бастапқы жылдамдықтары нөлге тең үш бірдей дененің жуықталған траекториялары. Сурет:Arnoldcatmap.svg|[[Арнольдтың мысық бейнелеуі]]: сызықтық бейнелеудің бірлік квадратты қалай созатынын және [[Қалдықпен бөлу|модуль бойынша амал]] орындалған кезде оның бөліктерінің қалай қайта орналасатынын көрсететін сурет. Көрсеткілері бар сызықтар сығылатын және кеңейетін [[меншікті кеңістік]]тердің бағытын көрсетеді. Сурет:Ising-tartan.png|[[Наубайшы бейнелеуі]]: (бұрылмаған) наубайшы бейнелеуінің әсерінен инвариантты болатын [[өлшем (математика)|өлшем]]нің мысалы: [[инвариантты өлшем]]. Бұл суретке наубайшы бейнелеуін қолдану әрқашан дәл осындай суретке әкеледі. Сурет:Stadium billiard.gif|alt=|[[Динамикалық бильярд|Бильярд]]: Бунимович стадионының ішінде қозғалатын бөлшек, белгілі хаотикалық бильярд. Сурет:OuterBilliardsDefinition.svg|[[Динамикалық сыртқы бильярд|Сыртқы бильярд]]: бесбұрышқа қатысты анықталған Сурет:Bouncing_ball_strobe_edit.jpg|[[Секірмелі доп динамикасы]]: [[ауа кедергісі]]не байланысты қозғалыс толығымен [[парабола]]лық емес. Сурет:Circle map bifurcation.jpeg|[[Шеңберлік бейнелеу]] үшін [[Бифуркация диаграммасы|бифуркация диаграммасы]]. Қара аймақтар [[Арнольд тілдері]]не сәйкес келеді. Сурет:Miimcr.png|[[Комплексті квадраттық көпмүше]]ні комплекстік жазықтық бейнелеуі ретінде рекурсивті қолдану динамикалық жүйені береді. Мұнда Жюлиа жиыны мен критикалық орбитасы бар динамикалық жазықтық көрсетілген. Сурет:Double pendulum simulation.gif|right|[[Қос маятник|Қос күрделі маятник]]тің қозғалысы (қозғалыс теңдеулерінің [[сандық интегралдау]]ынан алынған) Сурет:Dyadic trans.gif|right|[[Диадикалық түрлендіру]] ''xy'' графигі, мұнда барлық ''n'' үшін ''x''&nbsp;=&nbsp;''x''₀&nbsp;∈&nbsp;[0,&thinsp;1] — [[Рационал сан|рационал]] және ''y''&nbsp;=&nbsp;''x''_''n'' Сурет:Lorenz attractor yb.svg|[[Лоренц аттракторы]] динамикалық жүйе болып табылатын [[Лоренц жүйесі|Лоренц осцилляторы]]н зерттеуде пайда болады. Сурет:Heard Island Karman vortex street.jpg|[[Сұйықтық динамикасы]]нан туындайтын эмерджентті құбылыс — [[Карман құйындарының соқпағы]]ның мысалы. Сурет:Kicked Rotor Phase Portrait.png| [[Импульстік ротор]], танымал хаотикалық жүйе Сурет:PIA17173 Titan resonances in Saturn's C ring.jpg|[[Сатурн сақиналары]]ндағы [[Орбиталық резонанс]]. Сурет:Hyperion true.jpg|[[Гиперион (серік)|Гиперион]]ның хаотикалық айналуы. Жалпы [[Күн жүйесі]] [[аспан механикасы]]нан алынған динамикалық жүйелердің мысалдарына толы </gallery> Басқа классикалық мысалдарға мыналар жатады: {{Div col|colwidth=25em}} * [[Энон бейнелеуі]] * [[Иррационал айналу]] * [[Каплан–Йорке бейнелеуі]] * [[Лоренц аттракторы|Лоренц жүйесі]] * [[Комплексті квадраттық көпмүше#Бейнелеу|Квадраттық бейнелеуді модельдеу жүйесі]] * [[Рёсслер бейнелеуі]] * [[Тербелмелі Атвуд машинасы]] * [[Шатыр тәрізді бейнелеу]] {{Div col end}} Кез келген математикалық [[бейнелеу (математика)|бейнелеу]]ді динамикалық жүйенің анықтамасы ретінде қарастыруға болады, мысалы: {{Div col|colwidth=25em}} * [[Хаотикалық бейнелеулер тізімі]] {{Div col end}} === Тарихы === [[Сурет:Forced Duffing equation Poincaré section.png|300px|thumb|Мәжбүрлі [[Даффинг теңдеуі]]нің екі өлшемді Пуанкаре қимасы]] Көптеген зерттеушілер француз математигі [[Анри Пуанкаре]]ні динамикалық жүйелердің негізін қалаушы деп есептейді.<ref>{{cite journal |last1=Holmes |first1=Philip |title=Poincaré, celestial mechanics, dynamical-systems theory and 'chaos' |url=https://archive.org/details/sim_physics-reports_1990-09_193_3/page/n2 |journal=Physics Reports |date=September 1990 |volume=193 |issue=3 |pages=137–163 |doi=10.1016/0370-1573(90)90012-Q }}</ref> Пуанкаре қазіргі уақытта классикалық деп саналатын екі монографиясын басып шығарды: "Аспан механикасының жаңа әдістері" (1892–1899) және "Аспан механикасы бойынша дәрістер" (1905–1910). Онда ол өзінің зерттеу нәтижелерін үш дене қозғалысының есебіне сәтті қолданып, шешімдердің мінез-құлық сипаттарын (жиілік, тұрақтылық, асимптотика және т.б.) егжей-тегжейлі зерттеді. Бұл еңбектерге [[Пуанкаренің қайтару теоремасы]] енгізілген, оған сәйкес белгілі бір жүйелер жеткілікті ұзақ, бірақ шекті уақыттан кейін бастапқы күйге өте жақын күйге қайта оралады.<ref name="ChaosBook"/> [[Александр Ляпунов]] көптеген маңызды жуықтау әдістерін жасап шығарды. Оның 1899 жылы жасаған әдістері кәдімгі дифференциалдық теңдеулер жүйелерінің тұрақтылығын анықтауға мүмкіндік береді. Ол динамикалық жүйенің тұрақтылығы туралы заманауи теорияның негізін қалады.<ref name="ChaosBook"/> 1913 жылы [[Джордж Дэвид Биркгоф]] Пуанкаренің "[[Пуанкаре–Биркгоф теоремасы|Соңғы геометриялық теоремасын]]" (үш дене есебінің жеке жағдайы) дәлелдеп, бұл нәтиже оны әлемге әйгілі етті. 1927 жылы ол өзінің ''Dynamical Systems'' («Динамикалық жүйелер») еңбегін жариялады.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/dynamicalsystems00birk/ |title=Dynamical Systems |last=Birkhoff |first=G.D. |date=1927 |location=New York |publisher=American Mathematical Society Collection |language=en}}</ref> Биркгофтың ең маңызды әрі ұзақ мерзімді нәтижесі оның 1931 жылы қазіргі уақытта [[эргодикалық теорема]] деп аталатын тұжырымды ашуы болды. [[Физика]]дағы [[эргодикалық гипотеза]] мен [[өлшемдер теориясы]]ның идеяларын біріктіре отырып, бұл теорема, кем дегенде принципті түрде, [[статистикалық механика]]ның іргелі мәселесін шешті. Эргодикалық теорема динамика үшін де үлкен маңызға ие болды.<ref name="ChaosBook"/> [[Сурет:Smale Horseshoe Map.svg|left|thumb|Смейлдің [[таға тәрізді бейнелеуі]] {{math|&nbsp;''f''&nbsp;}} үш геометриялық түрлендірудің композициясы болып табылады.]] [[Стивен Смейл]] де бұл салаға айтарлықтай үлес қосты. Оның алғашқы жаңалығы — динамикалық жүйелерді зерттеуге үлкен серпін берген [[Таға тәрізді бейнелеу|Смейл тағасы]] болды. Ол сонымен қатар кейіннен көптеген басқа ғалымдар тарапынан жүзеге асырылған зерттеу бағдарламасының негізін қалады. [[Александр Николаевич Шарковский]] 1964 жылы [[#Дискретті динамикалық жүйелер|дискретті динамикалық жүйелер]]дің периодтары туралы [[Шарковский теоремасы|Шарковский теоремасын]] тұжырымдады. Бұл теореманың салдарларының бірі — егер [[нақты түзу]]дегі дискретті динамикалық жүйенің периоды 3-ке тең [[периодты нүкте]]сі болса, онда оның кез келген басқа периодты нүктелері де болуы тиіс.<ref name="ChaosBook"/> [[Сурет:RS-68 rocket engine test.jpg|thumb|right|NASA-ның [[Стеннис ғарыш орталығы]]нда сынақтан өтіп жатқан [[RS-68]]]] 20-ғасырдың соңында дербес туындылы дифференциалдық теңдеулерге динамикалық жүйелер тұрғысынан қарау танымалдылыққа ие бола бастады. Палестиналық механик-инженер [[Али Найфе|Али Х. Найфе]] [[бейсызық динамика]]ны [[механика]]лық және [[инженерия|инженерлік]] жүйелерде қолданды.<ref name="Rega">{{cite book |last1=Rega |first1=Giuseppe |title=IUTAM Symposium on Exploiting Nonlinear Dynamics for Engineering Systems |chapter=Tribute to Ali H. Nayfeh (1933–2017) |series=IUTAM Bookseries |date=2020 |volume=37 |pages=1–13 |doi=10.1007/978-3-030-23692-2_1 |isbn=978-3-030-23691-5 }}</ref> Оның қолданбалы бейсызық динамика саласындағы іргелі еңбектері күнделікті өмірде жиі кездесетін [[кеме]]лер, [[жүк көтергіш кран|крандар]], [[көпір]]лер, ғимараттар, [[зәулім үй]]лер, [[реактивті қозғалтқыш]]тар, [[зымыран қозғалтқышы|зымыран қозғалтқыштары]], [[ұшақ]]тар мен [[ғарыш kemesі|ғарыш кемелерін]] құрастыру мен күтіп ұстауда үлкен рөл атқарды.<ref name="fi">{{cite web |title=Ali Hasan Nayfeh |url=https://www.fi.edu/laureates/ali-hasan-nayfeh |website=[[Franklin Institute Awards]] |publisher=[[The Franklin Institute]] |access-date=25 August 2019 |date=4 February 2014}}</ref> === Жалпыламалар === Ең жалпы анықтама [[математика]]дағы [[кәдімгі дифференциалдық теңдеулер]] және [[эргодикалық теория]], [[физика]]дағы [[фазалық кеңістік]], [[кванттық күй]] және [[термодинамикалық күй]], [[инженерия]]дағы [[жүйелер теориясы]], [[басқару теориясы]] және тіпті [[ақпарат теориясы]] сияқты бірнеше ұғымдарды біріктіреді. ==== Математикалық интуиция ==== [[Математика]] тұрғысынан ең жалпы жағдайда X күйлер кеңістігі [[абстрактілі алгебра]]ның кәдімгі [[жиын (математика)|жиыны]] ретінде қарастырылады. Бұл X кеңістігінде [[жартылай топ]] құрылымы болады (яғни тек [[ассоциативтілік]] талап етіледі) және көбінесе таңдалған [[санақ жүйесі]]нің басына бекітілетін [[тепе-теңдік (математика)|бірлік (бейтарап) элемент]] табиғи түрде таңдалады. Бұл жартылай топты интуитивті түрде уақыт координаты t ретінде түсіндіруге болады.<ref>Dynamical systems, Oliver Knill, Harvard University, Spring semester, 2005 https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math118/118_dynamicalsystems.pdf Classes of Dynamical systems pp 6</ref> Уақыттың, топ сияқты, қосу амалы және бірлік элементі (бастауы) болады. Жартылай топтың X жиынына әсері — бұл t уақытына тәуелді X-тің өзіне [[Бейнелеу (математика)|бейнелеу]]лерінің жиынтығы және бұл интуитивті түрде уақыт бойынша дамуды (эволюцияны) білдіреді.<ref>Dynamical systems, Oliver Knill, Harvard University, Spring semester, 2005 https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math118/118_dynamicalsystems.pdf A FANCY DEFINITION pp 6</ref> ==== Күйлер кеңістігін жалпылау ==== Күйлер кеңістігін әртүрлі тәсілдермен таңдауға болады, мысалы, функциялар кеңістігі (мыс. зымырандағы газдың қысымы, температурасы мен жылдамдығы сұйықтық динамикасының кейбір [[дербес туындылы дифференциалдық теңдеу|ДТД]] шешімдері кеңістігіндегі функция болып табылады және уақыт өте келе өзгеруі мүмкін),<ref>{{xref|(see also [[Koopman–von Neumann classical mechanics]])}}</ref><ref name="Quantum Dynamical Systems">{{cite book |editor1-first=Stéphane |editor1-last=Attal |editor2-first=Alain |editor2-last=Joye |editor3-first=Claude-Alain |editor3-last=Pillet |title=Open Quantum Systems I |series=Lecture Notes in Mathematics |date=2006 |volume=1880 |doi=10.1007/b128449 |isbn=978-3-540-30991-8 |url=https://hal.science/hal-00128867v1 }}{{page needed|date=February 2026}}</ref> [[кванттық күйлер кеңістігі]] (мыс. атомның күйін [[Гильберт кеңістігі]]ндегі [[функционалдық талдау|функциялар]] жиынтығымен және олардың [[ықтималдықтар]] жиынтығымен сипаттауға болады),<ref name="Quantum Dynamical Systems"/><ref>{{cite book |last1=Alicki |first1=Robert |last2=Fannes |first2=Mark |title=Quantum Dynamical Systems |date=2001 |doi=10.1093/acprof:oso/9780198504009.001.0001 |isbn=978-0-19-850400-9 }}{{page needed|date=February 2026}}</ref> немесе [[көпбейнелік]] (мыс. қара құрдымның күйін [[Риман көпбейнелігі]]ндегі [[метрикалық тензор]]мен сипаттауға болады, ал оның орны осы көпбейнеліктегі вектор болады).<ref>{{cite book |last1=Giulini |first1=Domenico |title=Springer Handbook of Spacetime |chapter=Dynamical and Hamiltonian Formulation of General Relativity |series=Springer Handbooks |date=2014 |pages=323–362 |doi=10.1007/978-3-642-41992-8_17 |isbn=978-3-642-41991-1 }}</ref> Басқа таңдауларға [[фазалық кеңістік]], [[конфигурациялық кеңістік]] немесе тіпті [[дискретті кеңістік]] (мыс. [[жай сандар]] жиыны немесе [[шектеулі өріс]]) жатады.<ref>Dynamical Systems in Number Theory https://www.math.uzh.ch/gorodnik/dyn_num/index.html</ref> ==== Уақыт көп өлшемді көпбейнелік ретінде ==== [[Сурет:STS-3 Canadarm captures PDP.jpg|left|thumb|Әдетте бұрыштар болып табылатын [[басқару теориясы|басқару]]дың екі айнымалысын (мысалы, [[роботтандырылған манипулятор|роботтық қол]]) ескерсек және 360 градусқа толық айналуды есепке алсақ, конфигурациялар кеңістігі [[торыс (математика)|торыс]] болады]] Уақытты да үздіксіз параметрлердің жалпы жиынтығы ретінде жалпылауға болады, мысалы, [[голономды жүйе|робот]]тың [[басқару теориясы|басқару]] параметрлері [[көпбейнелік]] болуы мүмкін. Уақыттың бағыты болуы, оның [[дифференциалдану|тегіс]] болуы немесе оның біздің күнделікті [[уақыт]] туралы интуициямызға ұқсас мағынасы болуы міндетті емес, тіпті оны бұдан да жалпы алгебралық объектілерге жалпылауға болады.<ref>Here a few examples where time is generalized into [[real numbers|real]], [[complex numbers|complex]] or discrete [[n-dimensional]] [[vector spaces]] https://mathoverflow.net/questions/105071/dynamical-systems-with-multidimensional-complex-and-other-exotic-kinds-of-time</ref> Жүйелердің жалпы класы бірнеше тәуелсіз айнымалылар арқылы анықталады, сондықтан олар [[көп өлшемді жүйелер]] деп аталады. Мұндай жүйелер модельдеуде және, мысалы, [[бейнелерді өңдеу]]де пайдалы.{{citation needed|date=February 2026}} Уақыт әдетте [[классикалық механика|классикалық]] және [[кванттық механика]]дағыдай сыртқы параметр ретінде қарастырылады, бұл уақыттық аймақтағы көрініс (сипаттама) деп аталады және [[Гамильтон механикасы]] тұжырымдамасымен тығыз байланысты. Бірақ бұл әрқашан міндетті емес: мысалы, [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] [[санақ жүйесі]]не тәуелсіз,<ref>{{cite book |title=Springer Handbook of Spacetime |series=Springer Handbooks |date=2014 |doi=10.1007/978-3-642-41992-8 |isbn=978-3-642-41991-1 }}</ref> ал гравитация уақытқа да әсер етеді; сондай-ақ [[кванттық электродинамика]]да уақыт пен кеңістік тең дәрежеде қарастырылатын [[Лагранж механикасы]] тұжырымдамасы жиірек қолданылады.<ref>{{cite journal |last1=Doikou |first1=Anastasia |last2=Evangelisti |first2=Stefano |last3=Feverati |first3=Giovanni |last4=Karaiskos |first4=Nikos |title=Introduction to Quantum Integrability |journal=International Journal of Modern Physics A |date=10 July 2010 |volume=25 |issue=17 |pages=3307–3351 |doi=10.1142/S0217751X10049803 |arxiv=0912.3350 }}</ref> Екі жағдайда да әдебиеттерде бұлар әлі де динамикалық жүйелер деп аталады. ==== Дискретті динамикалық жүйе ==== {{main|Динамикалық жүйе#Дискретті динамикалық жүйелер}} Уақыт дискретті параметр де болуы мүмкін. Уақыт көп өлшемді жағдайға жалпыланғанда, яғни басқару немесе сыртқы параметрлердің жалпы жиынтығы ретінде алынғанда, бұл кеңістікті [[Торлы модель|Тор]] ретінде, яғни [[көпбейнелік]]тің дискретті нүктелері немесе [[акция бағасы]]ның өзгеріс сатылары (тиктері) ретінде түсіндіруге болады.<ref>{{cite journal |last1=Fabretti |first1=Annalisa |title=A Dynamical Model for Financial Market: Among Common Market Strategies Who and How Moves the Price to Fluctuate, Inflate, and Burst? |journal=Mathematics |date=22 February 2022 |volume=10 |issue=5 |pages=679 |doi=10.3390/math10050679 |doi-access=free |hdl=2108/311561 |hdl-access=free }}</ref> Осылайша, дискретті уақыт оқиғаларын бүтін сандармен санауға болады, мысалы, аспандағы планеталардың орнын өлшеу сияқты, бірақ бұл бірдей уақыт аралығы бар сағат ретіндегі уақыт интуициясынан мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Негізгі міндеттердин бірі — әдетте осы мәліметтерден қандай да бір математикалық модельді шығарып алу.<ref>{{cite journal |last1=Haller |first1=George |last2=Kaszás |first2=Bálint |title=Data-driven linearization of dynamical systems |journal=Nonlinear Dynamics |date=November 2024 |volume=112 |issue=21 |pages=18639–18663 |doi=10.1007/s11071-024-10026-x |pmid=39219721 |pmc=11362512 }}</ref> ==== Детерминистік емес ==== [[Сурет:Difference between deterministic and Nondeterministic.svg|left|thumb|[[Детерминистік емес Тьюринг машинасы]] — есептеуді тізбекті түрде емес, тек ағаш құрылымында көрсетуге болатын дискретті динамикалық жүйенің мысалы, өйткені әрбір кіріс күйі бірнеше шығыс күйіне ие болуы мүмкін]] Динамикалық жүйенің ''даму ережесі (эволюция заңы)'' — ағымдағы күйден қандай болашақ күйлер туындайтынын сипаттайтын функция. Жиі бұл функция [[Детерминистік жүйе|детерминистік]] болып табылады, яғни берілген уақыт аралығында ағымдағы күйден тек бір ғана болашақ күй туындайды.<ref>{{cite book |last=Strogatz |first=S. H. |year=2001 |title=Nonlinear Dynamics and Chaos: with Applications to Physics, Biology and Chemistry |publisher=Perseus }}</ref><ref>{{cite book |first1=A. |last1=Katok |first2=B. |last2=Hasselblatt |title=Introduction to the Modern Theory of Dynamical Systems |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=978-0-521-34187-5 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/introductiontomo0000kato }}</ref> Дегенмен, кейбір жүйелер детерминистік емес — олар бірнеше болашақ күйлерге мүмкіндік беруі мүмкін (яғни бейнелеулер [[көпмәнді функция]]ларға жалпыланады және барлық жерде бірмәнді анықталмайды) және жүйе [[бифуркация теориясы|бифуркация]]ға ұшырауы мүмкін. ==== Стохастикалық ==== {{main|Кездейсоқ динамикалық жүйелер}} {{see also|Стохастикалық жүйе}} Кейбір жүйелер кіріс параметрлерінде (мыс. [[Ланжевен теңдеуі|кездейсоқ күші бар осциллятор]]), бастапқы шарттарда немесе болжанатын айнымалыларда ([[Стохастикалық дифференциалдық теңдеу]]дегідей) [[стохастикалық жүйе|стохастикалық]] (кездейсоқ) болып табылады. Кездейсоқ оқиғалар күй айнымалыларының дамуына да әсер етеді, бұған үздіксіз емес стохастикалық [[секіріс процесі|секіріс процестері]] де кіреді; стохастикалық динамикалық жүйенің типтік мысалы — [[акция бағасы|акция бағалары]].<ref>{{cite arXiv |last1=Sip |first1=Viktor |last2=Breyton |first2=Martin |last3=Petkoski |first3=Spase |last4=Jirsa |first4=Viktor |date=2025 |title=Dynamical system reconstruction from partial observations using stochastic dynamics |class=cs.LG |eprint=2510.01089 }}</ref> ==== Хаотикалық және кванттық жүйелер ==== [[Сурет:False color image of the far field of a submerged turbulent jet.jpg|right|thumb|Суға батырылған турбулентті ағыстың алыс өрісінің жалған түсті суреті]] Сонымен қатар, мынадай [[хаос теориясы|хаотикалық жүйелер]] (яғни әдетте детерминистік, бірақ болжауға келмейтін) бар: * [[комплекстік динамика]] * [[гиперболалық динамика]] * мультипликативті хаос<ref>Gaussian multiplicative chaos revisited https://hal.science/hal-00293830v1/document</ref><ref>Complex Gaussian multiplicative chaos https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013arXiv1307.6117L/abstract</ref><ref>Random bounded analytic functions by Random measure (Gaussian multiplicative chaos) https://ymsc.tsinghua.edu.cn/__local/4/8D/F5/4AC71574298685B0A526A63A96F_DE8276B0_2DB582.pdf</ref><ref>Gaussian multiplicative chaos a review https://arxiv.org/abs/1305.6221</ref> * детерминистік емес хаос<ref>{{xref|(see also [[jump process]] and [[Duffing oscillator]])}}</ref><ref>"Non-deterministic chaos is a new dynamical paradigm where a non-deterministic system is influenced by random perturbations" https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1994chao.dyn..8001D/abstract</ref> Және [[кванттық жүйелер]] (яғни өлшенгенге доін детерминистік) немесе [[кванттық хаос|кванттық хаотикалық]] жүйелер бар.<ref name="ChaosBook"/> == Қатаң анықтамасы == $X$ элементтері күйлер деп аталатын бос емес жиын болсын. Жалпы түрлендіруді қарастырайық: <math display="block">T : X \to X </math> $X$ жиынын күйлер кеңістігі, ал $T$-ны күйлер арасындағы даму (эволюция) ретінде түсіндіруге болады.<ref>{{Cite web |date=2008-01-09 |title=254A, Lecture 1: Overview |url=https://terrytao.wordpress.com/2008/01/08/254a-lecture-1-overview/ |access-date=2026-04-07 |website=What's new |language=en}}</ref> $T$ және $X$ үстіне әртүрлі құрылымдар қосу динамикалық жүйенің әртүрлі қасиеттерін модельдеуге мүмкіндік береді. Уақыт бойынша дамуды модельдеуге болады: <math>\hat{T}</math> мұндағы [[уақыт]] деп аталатын бір <math>t</math> параметрі бар жартылай топ бола алады, ол да дискретті уақыт жағдайында <math>N (t>0)</math>, ал үздіксіз уақыт жағдайында <math>R^{+} (t>0)</math> сияқты жартылай топқа тиесілі болады. Жартылай топ құрылымы ассоциативтілікті енгізеді: <math display="block">\hat{T_1}(\hat{T_2}\hat{T_3})=(\hat{T_1}\hat{T_2})\hat{T_3}</math> бұл әртүрлі уақыттық дамулар арасындағы композиция заңын білдіреді:<ref>A fancy definition https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math118/118_dynamicalsystems.pdf</ref> <math display="block">\hat{T}(t_1+t_2)=\hat{T}(t_1)\hat{T}(t_2)</math> бұл, сайып келгенде, [[гомоморфизм]] болып табылады. Жартылай топқа бірлік элемент қосу арқылы уақыттың бастауын <math>t=0</math> анықтауға болады: <math display="block">\hat{T}(0)=\mathbf{1}</math> сонымен қатар, қайтымды уақыт эволюциясын да модельдеуге болады: T мұнда <math>\mathbf{Z}</math> немесе <math>R</math> сияқты топ бола алады, ал топ бола отырып, оның кері түрлендірулерінің анықтамасы болады:<ref>Classes of dynamical systems https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math118/118_dynamicalsystems.pdf</ref> <math display="block">\exists! \hat{T}^{-1}: \hat{T}^{-1} = \hat{T}(-t), \hat{T}(-t)\hat{T}(t) = \mathbf{1}</math> Әдетте динамикалық жүйенің анықтамадарының бірнеше класы болады: біріншісі [[кәдімгі дифференциалдық теңдеулер]]ге негізделген және геометриялық сипатқа ие, мұнда қосымша [[дифференциалдану|дифференциалданатын]] құрылым бар; екіншісі [[эргодикалық теория]]ға негізделген және [[Өлшем теориясы|өлшемдік-теориялық]] сипатта болады, мұнда қосымша [[топология|топологиялық]] құрылым бар; ал соңғысы [[Категориялар теориясы]]на негізделген және [[абстрактілі алгебра|абстрактілі]] сипатқа ие. === Геометриялық анықтамасы === {{More footnotes needed|section|date=February 2026|partial=y|reason=need at least one per section to tell which reference to look at, mandatory changes are applicable from here downwards, the rest was cleaned, still it can be eventually further improved}} Геометриялық анықтамада динамикалық жүйе — бұл <math> \langle \mathcal{T}, \mathcal{M}, f\rangle </math> кортежі. <math>\mathcal{T}</math> — уақыттың анықталу облысы (көбінесе нақты немесе бүтін сандар, мүмкін теріс емес сандармен шектелген). <math>\mathcal{M}</math> — [[көпбейнелік]] (яғни локальді түрде Банах кеңістігі немесе Евклид кеңістігі, немесе дискретті жағдайда [[Граф (математика)|граф]]). ''f'' — уақыт бойынша даму (эволюция) ережесі ''t''&nbsp;→&nbsp;''f''^&nbsp;''t'' (<math>t\in\mathcal{T}</math>), мұндағы ''f^&nbsp;t'' — көпбейнеліктің өзіне [[диффеоморфизм]]і болып табылады. Олай болса, f — <math> \mathcal{T}</math> уақыт облысын көпбейнеліктің өзіне бағытталған диффеоморфизмдер кеңістігіне "тегіс" бейнелеуі. Басқаша айтқанда, <math> \mathcal{T}</math> уақыт облысындағы әрбір ''t'' уақыты үшін ''f''(''t'') диффеоморфизм болып табылады.{{citation needed|reason=it would be better to have another source that uses something close to this definition|date=March 2026}} ==== Алгебралық динамикалық жүйелер ==== {{main|Динамикалық жүйе#Алгебралық динамикалық жүйе}} Математикалық тұрғыдан маңызды жүйелер класы — бұл <math>f</math> бейнелеуі алгебралық болғанда немесе жалпы алғанда, бейнелеу алгебралық теңдеулер жүйесімен жанама (айқын емес) түрде анықталғанда және <math>\mathcal{M}</math> көпбейнелігі кез келген еркін өрісте анықталған жағдай жатады.<ref>Dynamical systems of algebraic origin: https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-0348-9236-0 </ref> ==== Нақты динамикалық жүйе ==== ''Нақты динамикалық жүйе'', ''нақты уақыттық динамикалық жүйе'', ''[[үздіксіз уақыт]]ты динамикалық жүйе'' немесе ''[[Ағын (математика)|ағын]]'' — бұл (''T'', ''M'', Φ) кортежі, мұндағы ''T'' — [[нақты сандар]] '''R''' жиынындағы [[ашық аралық]], ''M'' — әдетте (бірақ міндетті түрде емес) локальді түрде [[Банах кеңістігі]]не [[гомеоморфизм|гомеоморфты]] болатын [[көпбейнелік]], ал Φ — [[үздіксіз функция]].<ref>Smooth Dynamical Systems M. C. IRWIN, 1.1</ref> ===== Дифференциалдануы ===== Егер Φ [[үздіксіз дифференциалданатын функция|үздіксіз дифференциалданатын]] болса, жүйе ''дифференциалданатын динамикалық жүйе'' деп аталады. Бұл жағдайда ''M'' [[көпбейнелік|көпбейнелігі]] әдетте локальді түрде Банах кеңістігіне [[диффеоморфизм|диффеоморфты]] болады.<ref>dynamics of flows defined by differential equations: https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math118/118_dynamicalsystems.pdf</ref> ===== Өлшемділігі ===== Егер ''M'' көпбейнелігі локальді түрде '''R'''^''n'' кеңістігіне диффеоморфты болса, динамикалық жүйе ''шектеулі өлшемді'' (ақырғы өлшемді) деп аталады; керісінше жағдайда динамикалық жүйе ''шексіз өлшемді'' болады.<ref>[[Кортевег–де Фриз теңдеуі]] — шексіз еркіндік дәрежесі мен шексіз қозғалыс интегралдары бар жүйенің мысалы болып табылады</ref> ===== Ағындар ===== Егер ''T'' нақты сандар жиыны ретістігінде алынса, динамикалық жүйе ''жаһандық (глобальді)'' немесе ''[[Ағын (математика)|ағын]]'' деп аталады; ал егер ''T'' теріс емес нақты сандармен шектелсе, онда динамикалық жүйе ''жартылай ағын'' деп аталады. ===== Классикалық анықтамасы ===== Заманауи геометриялық анықтама динамикалық жүйенің айқын сипаттамасын беретін [[Бейнелеу (математика)|бейнелеу]]ге негізделген, бұл [[эргодикалық теория]], [[дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер]] және дифференциалдық теңдеулер шеңберінен шығатын математикалық әдістермен негiзделедi. Көбінесе айқын сипаттама қолжетімді бола бермейді, сондықтан классикалық геометриялық анықтама жанама (айқын емес) түрде беріледі. Оның негізі классикалық механикада жатыр және ол [[кәдімгі дифференциалдық теңдеулер]]дің стандартты жүйесіне және шектеулі [[еркіндік дәрежесі (физика)|еркіндік дәрежелеріне]] сүйенеді: <div style="background: #F0F0F0; width: 50%;"> <div style="text-indent: 2em; border-top: thin solid #999999; border-bottom: thin solid #999999; border-left: thin solid #999999; border-right: thin solid #999999; padding-left: 1em; padding-right: 1em; margin-top: 0.5em; margin-bottom: 1em;">&nbsp;Қозғалыс күйлерінің жиынтығы тұйық n-өлшемді M көпбейнелігінің P нүктелерімен бірмәнді сәйкестікке қойылуы мүмкін, бұл ретте сәйкес <math>x_1,...,x_n</math> координаттары үшін қозғалыстың дифференциалдық теңдеулері келесідей жазылады: <math display="block">\frac{dx_i}{dt} = u_i(x_1,...,x_n,t);(i=1,...,n)</math> <math>u_i</math> функциялары үшін олардың [[дифференциалдану|дифференциалданатын]] немесе [[аналитикалық функция|аналитикалық]] болуы сияқты әртүрлі тұрақтылық шарттары қойылуы мүмкін.<ref>Birkhoff, Dynamical systems (1927), page 193: https://archive.org/details/dynamicalsystems00birk/page/188/mode/2up</ref> </div></div> Бұл анықтама осындай теңдеулер шешімдерінің [[Бастапқы мән есебі|бар болуы мен жалғыздығын]] білдіреді. ===== Лагранж динамикалық жүйесі ===== {{main |Лагранж жүйесі}} Геометриялық анықтаманы [[вариациялық принцип]] тұрғысынан да тұжырымдауға болады: <div style="background: #F0F0F0; width: 50%;"> <div style="text-indent: 2em; border-top: thin solid #999999; border-bottom: thin solid #999999;border-left: thin solid #999999; border-right: thin solid #999999; padding-left: 1em; padding-right: 1em; margin-top: 0.5em; margin-bottom: 1em;">&nbsp;M — [[дифференциалданатын көпбейнелік]], TM — оның [[жанама десте|жанама дестесі]], ал <math>L: TM\to \mathbb{R}</math> — [[дифференциалданатын функция]] болсын. Егер <math>\gamma</math> функционалдың экстремалі болса, онда <math>\gamma: \mathbb{R}\to M</math> [[Бейнелеу (математика)|бейнелеу]]і M конфигурациялық [[көпбейнелік|көпбейнелігі]] және L [[Лагранж механикасы|Лагранжианы]] бар Лагранж жүйесіндегі қозғалыс деп аталады: <math display="block">\Phi(\gamma)=\int_{t_0}^{t_1} L(\gamma,\dot{\gamma}) dt </math> мұндағы <math>\dot{\gamma}\in TM_{\gamma(t)}</math> жылдамдық векторы деп аталады.<ref>Arnold Mathematical methods of Classical Mechanics(1989), sec 19, pp 83</ref> </div></div> ===== Гамильтон динамикалық жүйесі ===== {{main |Гамильтон жүйесі}} Лагранж тұжырымдамасына дуальді түрде, [[фазалық кеңістік]]те [[Симплекстік көпбейнелік|симплекстік]] немесе [[Пуассон көпбейнелігі]] құрылымын қамтитын [[Гамильтон механикасы|Гамильтондық]] тұжырымдаманы қолдануға болады.<ref>Arnold Mathematical methods of Classical Mechanics(1989), sec 19, pp 83, example end of page</ref> ===== Интегралданбайтын жүйелер ===== Толықтылық үшін, әдетте [[интегралданатын жүйелер]]ге жатпайтын жүйелер де бар, мысалы, [[диссипативті жүйелер]], [[голономды емес жүйе|голономды емес жүйелер]] және [[жанасу көпбейнелігі]] құрылымы бар жүйелер (мысалы, шекарада сырғанаусыз шарт қойылған жүйелер, яғни шекарадағы жылдамдыққа белгілі бір шектеу қойылған жағдайлар). ==== Дискретті динамикалық жүйе ==== {{main|Динамикалық жүйе#Дискретті динамикалық жүйелер}} ''Дискретті уақытты динамикалық жүйе'' — бұл (''T'', ''M'', Φ) кортежі, мұндағы ''M'' — локальді түрде Банах кеңістігіне диффеоморфты [[көпбейнелік]], ал Φ — функция. ''T'' ретінде бүтін сандарды немесе теріс емес бүтін сандарды алуға болады. Көпбейнеліктің өзі [[Граф (математика)|граф]] болуы немесе, мысалы, [[дискретті топология]] арқылы дискретті түрге келтірілуі мүмкін.<ref>A graph and a general discrete space can be a Hausdorff space, can have a measure, and at least if it is finite is compact. It is not strictly a good example of a Banach space because Cauchy sequences may not make sense. This boundary between finite and infinite is interesting in the field of arithmetic geometry.</ref> === Өлшемдік-теориялық анықтамасы === {{main|Өлшемді сақтайтын динамикалық жүйе}} Динамикалық жүйені ресми түрде [[өлшем кеңістігі]]нің өлшемді сақтайтын түрлендіруі, яғни (''T'', (''X'', Σ, ''μ''), Φ) үштігі ретінде анықтауға болады. Мұнда ''T'' — моноид (әдетте теріс емес бүтін сандар), ''X'' — [[жиын (математика)|жиын]], ал (''X'', Σ, ''μ'') — [[Ықтималдық кеңістік|ықтималдық кеңістігі]], яғни Σ — ''X'' жиынындағы [[сигма-алгебра]], ал μ — (''X'', Σ) кеңістігіндегі шекті [[өлшем (математика)|өлшем]]. Егер Σ ішіндегі әрбір σ үшін <math>\Phi^{-1}\sigma \in \Sigma</math> шарты орындалса ғана Φ: ''X'' → ''X'' бейнелеуі [[өлшемді функция|Σ-өлшемді]] деп аталады. Егер Σ ішіндегі әрбір ''σ'' үшін <math>\mu(\Phi^{-1}\sigma ) = \mu(\sigma)</math> теңдігі орындалса, Φ бейнелеуі '''өлшемді сақтайды''' деп айтылады. Жоғарыда айтылғандарды біріктіре келе, егер Φ бейнелеуі ''X'' жиынынан өзіне бағытталған, Σ-өлшемді және өлшемді сақтайтын болса, ол '''''X'' жиынының өлшемді сақтайтын түрлендіруі''' деп аталады. Осындай Φ үшін (''T'', (''X'', Σ, ''μ''), Φ) үштігі '''динамикалық жүйе''' деп анықталады.<ref>Ergodic theory, introduction, Glossary: https://link.springer.com/referencework/10.1007/978-1-0716-2388-6</ref> Φ бейнелеуі динамикалық жүйенің уақыт бойынша дамуын көрсетеді. Осылайша, дискретті динамикалық жүйелер үшін әрбір бүтін ''n'' саны үшін <math>\Phi^n = \Phi \circ \Phi \circ \dots \circ \Phi</math> [[Итерацияланған функция|итерациялары]] зерттеледі.{{citation needed|reason=iteration and recursive relations are just special cases, each map from <math>t_n</math> to <math>t_{n+1}</math>, can be fully different, iteration is just a special case actually of <math>\Phi = \Phi{t_n} \circ \Phi{t_{n-1}} \circ \dots \circ \Phi_{t_0}</math> |date=February 2026}} Үздіксіз динамикалық жүйелер үшін Φ бейнелеуі шекті уақыт ішіндегі даму бейнелеуі ретінде түсініледі және оның құрылымы күрделірек болады.{{citation needed|reason=more complicated??? |date=February 2026}} ==== Геометриялық анықтамамен байланысы ==== Өлшемдік-теориялық анықтама өлшемді сақтайтын түрлендірудің бар болуын болжайды. Кез келген бір даму ережесесіне көптеген әртүрлі инвариантты өлшемдер сәйкес келуі мүмкін. Егер динамикалық жүйе дифференциалдық теңдеулер жүйесімен берілсе, сәйкес келетін өлшемді анықтау керек. Бұл дифференциалдық теңдеулерден бастап эргодикалық теорияны дамытуды қиындатады, сондықтан эргодикалық теория аясында өлшемді таңдауды айналып өтіп, таңдау жасалып қойған деп есептейтін динамикалық жүйелерге негізделген анықтаманың болғаны ыңғайлы. Қарапайым құрылым (кейде [[Крылов–Боголюбов теоремасы]] деп аталады) жүйелердің үлкен класы үшін динамикалық жүйенің даму ережесін өлшемді сақтайтын түрлендіруге айналдыратын өлшемді әрқашан құруға болатынын көрсетеді. Бұл құрылымда күйлер кеңістігінің берілген өлшемі траекторияның барлық болашақ нүктелері үшін қосындыланады, бұл инварианттылықты қамтамасыз етеді. Кейбір жүйелердің табиғи өлшемі болады, мысалы, [[Гамильтон жүйесі|Гамильтон жүйелері]]ндегі [[Лиувилль теоремасы (Гамильтондық механика)|Лиувилль өлшемі]], ол Гамильтон жүйесінің периодты орбиталарында жинақталған өлшемдер сияқты басқа инвариантты өлшемдерге қарағанда көбірек таңдалады. Хаотикалық [[диссипативті жүйелер]] үшін инвариантты өлшемді таңдау техникалық тұрғыдан күрделірек. Өлшем [[аттрактор]]да шоғырлануы керек, бірақ аттракторлардың [[Лебег өлшемі]] нөлге тең және инвариантты өлшемдер Лебег өлшеміне қатысты сингулярлы болуы тиіс. Уақыт бойынша даму барысында фазалық кеңістіктің кішігірім аймағы кішірейеді. Гиперболалық динамикалық жүйелер үшін [[Синай–Рюэль–Боуэн өлшемі|Синай–Рюэль–Боуэн өлшемдері]] табиғи таңдау болып көрінеді. Олар динамикалық жүйенің [[тұрақты көпбейнелік|тұрақты және тұрақсыз көпбейнеліктері]]нің геометриялық құрылымында құрылады; олар кішігірім пертурбациялар кезінде физикалық тұрғыдан орнықты әрекет етеді және гиперболалық жүйелердің бақыланатын көптеген статистикалық қасиеттерін түсіндіреді.{{please clarify|reason=probably a strong example with microcanonical ensemble statistics or liouville measure would help here|date=March 2026}} ==== Топологиялық динамикалық жүйе ==== [[Топологиялық динамикалық жүйе]] — бұл [[локальді ықшам]] және [[Хаусдорф кеңістігі|Хаусдорф топологиялық кеңістігі]] ''X''-тегі жаһандық динамикалық жүйе ('''T''', ''X'', Φ).{{clarification needed|reason=unclear what is the requirement to be global and if it is needed, also unclear if being locally compact vs being Hausdorff is needed, isn't being Hausdorff general enough ?|date=February 2026}} Бұл жерде T — [[топологиялық]] [[изоморфизм]], демек [[гомеоморфизм]] болып табылады.<ref>Terry tao lecture 1</ref> ===== Компактификациялау (Ықшамдау) ===== Жиі Φ-дың ''X''-тің [[бір нүктелі компактификациялау|бір нүктелі компактификациясы]] ''X*'' кеңістігіне үздіксіз созылуы Φ* зерттеу пайдалы болады. Бастапқы жүйенің дифференциалдық құрылымы жоғалғаннан кейін де, жаңа ('''R''', ''X*'', Φ*) жүйесін талдау үшін компактификация аргументтері қалады. Бұл шексіздіктегі барлық шекті нүктелер бірдей нүкте болып табылатын [[Проективті геометрия]] идеясына ұқсас. Басқа жалпылау әдісі — [[Стоун–Чех компактификациялау|Стоун–Чех компактификациясын]] қолдану,<ref>Terry tao lecture 3</ref> бұл шексіздіктегі барлық шекті нүктелер әртүрлі деп есептелетін [[аффиндік геометрия]] идеясына жақын. ===== Маңыздылығы ===== Ықшам динамикалық жүйелерде кез келген орбитаның [[шекті жиын|шекті жиыны]] [[бос емес жиын|бос емес]], [[ықшам кеңістік|ықшам]] және [[бір байланысты кеңістік|бір байланысты]] болады. Мысалы, топологиялық динамикалық жүйеде [[Лоренц аттракторы|аттрактор]]дың шекті орбитасы көпбейнеліктің өз ішінде болады. Бұл бірнеше себептерге байланысты тривиалды емес тұжырым: шекті орбиталарға ешқашан қол жеткізілмеуі мүмкін; шекті орбиталардың [[Лебег өлшемі]] нөлге тең болуы мүмкін; шекті орбитаға ықтималдықты таңу тривиалды емес мәселе; сонымен қатар аттрактордың бірнеше шекті орбиталары болуы мүмкін және әртүрлі [[компактификациялау|компактификациялар]] арасындағы айырмашылық маңызды рөл атқаруы мүмкін. === Категориялар теориясы арқылы анықтамасы === ==== Категориялар және жартылай топтар ==== {{bq|text=Математикалық объектілердің X категориясында оған әсер ететін гомоморфизмдердің G жартылай тобы болады (топологиялық кеңістіктерде үздіксіз бейнелеулер бар, жиындарда еркін бейнелеулер бар, топтарда, сақиналарда, өрістерде немесе алгебраларда гомоморфизмдер бар, өлшем кеңістіктерінде өлшемді бейнелеулер бар). Біз осы категориялардың әрқайсысын динамикалық жүйе ретінде қарастыра аламыз. Тіпті сәйкес гомоморфизмдері бар динамикалық жүйелер категориясын да қосуға болады. Брақ бұл көзқарас өздігінен өте пайдалы емес.<ref>A final link: https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math118/118_dynamicalsystems.pdf</ref>}} ==== Моноидтар арқылы анықтамасы ==== Категориялар теориясы тұрғысынан категориялар әрқашан бірлік (тепе-теңдік) бейнелеуімен бірге анықталады, сондықтан бұл анықтамалар жартылай топтардың орнына [[моноидтар]]ға негізделеді.<ref>Note that it is always possible to add an Identity on the semi-group, define a monoid and pull back the monoid structure onto the original semi-group</ref> A '''динамикалық жүйе'''<ref>Giunti M. and Mazzola C. (2012), "[https://www.researchgate.net/publication/272943599_Dynamical_Systems_on_Monoids_Toward_a_General_Theory_of_Deterministic_Systems_and_Motion Dynamical systems on monoids: Toward a general theory of deterministic systems and motion]". In Minati G., Abram M., Pessa E. (eds.), ''Methods, models, simulations and approaches towards a general theory of change'', pp. 173–185, Singapore: World Scientific. {{ISBN|978-981-4383-32-5}} </ref><ref>Mazzola C. and Giunti M. (2012), "[https://www.researchgate.net/publication/281244041_Reversible_dynamics_and_the_directionality_of_time Reversible dynamics and the directionality of time]". In Minati G., Abram M., Pessa E. (eds.), ''Methods, models, simulations and approaches towards a general theory of change'', pp. 161–171, Singapore: World Scientific. {{ISBN|978-981-4383-32-5}}.</ref>{{Citation needed|reason=seems to be some shape of primary sources: "However, according to Giunti and Mazzola [2] (this volume), a dynamical system on a monoid is", would be best to have a more intelligible definition from a non primary source. This is even more funny: https://math.stackexchange.com/questions/475462/dynamical-systems "If I would have explained this way I would have emptied my class" |date=February 2026}} — бұл (''T'', ''X'', Φ) кортежі, мұндағы ''T'' — аддитивті түрде жазылатын [[моноид]],{{citation needed|reason=questionable if semi group is a more genric definition, other literatures seems to refer to semi-groups always. Only this guy from cagliari seems to be fixated with monoids. There is typically a natural choice of identity or time=0 too, there is an ambiguity in the identity too because ultimately the origin of the reference frame is arbitrary|date=February 2026}} ''X'' — бос емес [[жиын (математика)|жиын]], ал Φ — келесідей [[функция]]: <math display="block">\Phi: U \subseteq (T \times X) \to X</math> мұнда: <math display="block">\mathrm{proj}_{2}(U) = X</math> (мұндағы <math>\mathrm{proj}_{2}</math> — 2-ші [[Проекция (жиындар теориясы)|проекциялау бейнелеуі]]{{Citation needed|reason=what is the 2nd projection map ? it seems a trivial statement to project back on X, i.e. X is the second space that was put in the cartersian product. Actually It recalls fiber bundles, but in that case the base space can be time, control parameters or even space, I would see it instead natuaral to define the base space as the state space and the fiber as the semi-group structure on it, but I am not sure if this is a standard definition either|date=February 2026}}) және ''X'' ішіндегі кез келген ''x'' үшін: <math display="block">\Phi(0,x) = x</math> <math display="block">\Phi(t_2,\Phi(t_1,x)) = \Phi(t_2 + t_1, x),</math> <math>\, t_1,\, t_2 + t_1 \in I(x)</math> және <math>\ t_2 \in I(\Phi(t_1, x)) </math> үшін, мұнда біз ''X'' ішіндегі кез келген ''x'' үшін <math> I(x) := \{ t \in T : (t,x) \in U \}</math> жиынын анықтадық. Жекелей алғанда, <math> U = T \times X </math> болған жағдайда, ''X'' ішіндегі әрбір ''x'' үшін <math> I(x) = T </math> болады, олай болса Φ бейнелеуі ''T''-ның ''X'' жиынына [[Жартылай топтың әсері|моноидтық әсерін]] анықтайды. Φ(''t'',''x'') функциясы динамикалық жүйенің '''даму (эволюция) функциясы''' деп аталады: ол ''X'' жиынындағы әрбір ''x'' нүктесіне ''t'' айнымалысына байланысты жалғыз бейнені сәйкес қояды, ал ''t'' айнымалысы '''даму (эволюция) параметрі''' деп аталады. ''X'' жиыны '''[[фазалық кеңістік]]''' немесе күйлер кеңістігі деп аталады, ал ''x'' айнымалысы жүйенің '''бастапқы күйін''' көрсетеді. Егер айнымалылардың бірін тұрақты деп алсақ, жиі былай жазамыз: <math display="block">\Phi_x(t) \equiv \Phi(t,x)</math> <math display="block">\Phi^t(x) \equiv \Phi(t,x)</math> <math display="block">\Phi_x:I(x) \to X</math> функциясы ''x'' арқылы өтетін '''ағын''' деп аталады, ал оның [[функция графигі|графигі]] ''x'' арқылы өтетін '''[[траектория]]''' деп аталады. <math display="block">\gamma_x \equiv\{\Phi(t,x) : t \in I(x)\}</math> жиыны ''x'' арқылы өтетін '''[[орбита (динамика)|орбита]]''' деп аталады. ''x'' арқылы өтетін орбита — ''x'' арқылы өтетін ағынның [[бейне (математика)|бейнесі]] болып табылады. Егер ''S'' ішіндегі барлық ''x'' және ''T'' ішіндегі барлық ''t'' үшін <math display="block">\Phi(t,x) \in S.</math> болса, ''X'' күйлер кеңістігінің ''S'' ішкі жиыны Φ-'''инвариантты''' деп аталады. Осылайша, жекелей алғанда, егер ''S'' жиыны Φ-'''инвариантты''' болса, ''S'' ішіндегі барлық ''x'' үшін <math>I(x) = T</math> болады. Яғни, ''x'' арқылы өтетін ағын ''S''-тің әрбір элементі үшін барлық уақыт бойы анықталуы керек. == Динамикалық жүйелерді құру == Алдыңғы бөлімдерде көрсетілгендей, ''уақыт бойынша даму'' ұғымы динамикалық жүйелер теориясының өзегі болып табылады: бұның негізгі себебі — теорияның бастапқы түрткісі [[классикалық механика|классикалық механикалық жүйелер]]дің уақыт бойынша мінез-құлқын зерттеу болғандығында. Бірақ [[кәдімгі дифференциалдық теңдеулер]] жүйесі динамикалық жүйеге айналмас бұрын алдымен шешілуі керек. Мысалы, келесідей [[бастапқы мән есебі|бастапқы мән есебін (Коши есебін)]] қарастырайық: <math display="block">\dot{\boldsymbol{x}}=\boldsymbol{v}(t,\boldsymbol{x})</math> <math display="block">\boldsymbol{x}|_{{t=0}}=\boldsymbol{x}_0</math> мұнда: * <math>\dot{\boldsymbol{x}}</math> материалдық '''x''' нүктесінің [[жылдамдық|жылдамдығын]] көрсетеді * ''M'' — шектеулі (ақырғы) өлшемді көпбейнелік * '''v''': ''T'' × ''M'' → ''TM'' — '''R'''^''n'' немесе '''C'''^''n'' кеңістігіндегі [[векторлық өріс]] және ''M'' фазалық кеңістігінде берілген материалдық нүктеге әсер ететін белгілі [[күш]]тер тудыратын [[жылдамдық|жылдамдықтың]] өзгерісін білдіреді. Бұл өзгеріс ''M'' фазалық кеңістігіндегі вектор емес, оның орнына ''TM'' [[жанама кеңістік|жанама кеңістігінде]] жатады. Теңдеуде жоғары ретті туындыларды немесе ''v''(''t'',''x'') ішіндегі ''t'' параметрін қолданудың қажеті жоқ, өйткені оларды үлкенірек өлшемді жүйелерді қарастыру арқылы алып тастауға болады. Осы векторлық өрістің қасиеттеріне байланысты механикалық жүйе келесідей аталады: * '''автономды''', егер '''v'''(''t'', '''x''') = '''v'''('''x''') болса * '''біртекті''', егер барлық ''t'' үшін '''v'''(''t'', '''0''') = 0 болса Шешімді кәдімгі дифференциалдық теңдеулердің (КДТ) стандартты әдістерімен табуға болады және ол жоғарыда енгізілген даму функциясы ретінде белгіленеді: <math display="block">\boldsymbol{{x}}(t)=\Phi(t,\boldsymbol{{x}}_0)</math> Олай болса, динамикалық жүйе (''T'', ''M'', Φ) болады. Жоғарыда көрсетілген [[дифференциалдық теңдеулер]] жүйесін кейбір ресми түрлендірулер арқылы динамикалық жүйе қанағаттандыруы тиіс теңдеулердің жалпырақ түрін алуға болады: <math display="block">\dot{\boldsymbol{x}}-\boldsymbol{v}(t,\boldsymbol{x})=0 \qquad\Leftrightarrow\qquad \mathfrak{{G}}\left(t,\Phi(t,\boldsymbol{{x}}_0)\right)=0</math> мұндағы <math>\mathfrak{G}:{{(T\times M)}^M}\to\mathbf{C}</math> — даму функцияларының жиынынан комплекс сандар өрісіне бағытталған [[функционал]]. Бұл теңдеу күрделі шектеулері бар механикалық жүйелерді модельдеу кезінде пайдалы. Динамикалық жүйелердегі көптеген ұғымдарды шексіз өлшемді көпбейнеліктерге — локальді түрде [[Банах кеңістігі|Банах кеңістіктері]] болып табылатын кеңістіктерге де таратуға болады, бұл жағдайда дифференциалдық теңдеулер [[дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер]] болып табылады. == Дискретті динамикалық жүйелер == [[File:YF-17_aircraft_Plot.jpg|thumb|right|[[Есептеуіш гидродинамика]] торы есептеу мақсаттары үшін әдетте кеңістікте де, уақытта да динамикалық жүйені дискреттеудің мысалы болып табылады]] Дискретті динамикалық жүйе — уақыт немесе кеңістік, немесе екеуі де дискретті болатын жүйе. Әдетте, кеңістік пен уақыт үшін нүктелердің [[шектелген жиын|шектеулі]] немесе [[саналымды жиын|саналымды]] жиындары және [[шекаралық шарт|шекаралар]] туралы жалпы болжамдар берілген жағдайда компьютерде өңдеуге болатын шектелген бейнелеулер мен операторлар болады. === Математикалық анықтама === [[Математика|Математиканың]] жалпы контекстінде динамикалық жүйені [[#Формальды анықтама|Формальды анықтамадағыдай]] жалпы дискретті бейнелеу ретінде анықтауға болады.<ref>Джон Геммер, 14-тарау, Дискретті динамикалық жүйелер https://www.dam.brown.edu/people/jgemmer/GreenwellCh14.pdf</ref> Кәдімгі [[тізбек]] өз алдына дискретті динамикалық жүйе болып табылады.<ref name="JohnGemmer">Джон Геммер, 14-тарау</ref> Бейнелеулердің рекурсиясы мен итерациясы — осындай жағдайлардың тағы бірі.<ref name="JohnGemmer"/> Мұның прототипі — [[Логистикалық бейнелеу]].<ref name="JohnGemmer"/> === Эмпирикалық анықтама === Эмпирикалық көзқарас бойынша, уақытша деректерден алынған барлық динамикалық жүйелер дискретті болып табылады, мәселен, Гаусс аспандағы [[Церера (ергежейлі ғаламшар)|Церераның]] 3 позициясы мен уақытын өлшеу арқылы орбитаны толығымен анықтауға болатындығын, демек, астероидтың өткен немесе болашақтағы кез келген мүмкін позициясы мен жылдамдығын есептеп, динамикалық жүйені толығымен сипаттауға болатындығын дәлелдеді.<ref>https://sites.math.rutgers.edu/~cherlin/History/Papers1999/weiss.html</ref> Эксперименттік деректермен жұмыс істеудің типтік міндеттері — математикалық модельді жасау.<ref>{{cite journal |last1=Moore |first1=Samuel A. |last2=Mann |first2=Brian P. |last3=Chen |first3=Boyuan |title=Automated global analysis of experimental dynamics through low-dimensional linear embeddings |journal=npj Complexity |date=17 желтоқсан 2025 |volume=2 |issue=1 |article-number=36 |doi=10.1038/s44260-025-00062-y |doi-access=free }}</ref> === Мысалдар === <gallery mode="packed" heights="140"> File:Fibonacci Rabbits.svg|[[Фибоначчи қояндары]]: [[Фибоначчи сандары|Фибоначчи сандарын]] жасайтын шексіз ресурстары бар популяция моделі.<ref>{{Cite web |title=Fibonacci's Rabbits |url=https://mathcenter.oxford.emory.edu/site/math125/fibonacciRabbits/ |access-date=2026-04-09 |website=mathcenter.oxford.emory.edu}}</ref> File:LogisticCobwebChaos.gif|[[Логистикалық бейнелеу]] Өзіне рекурсивті түрде қолданылатын жалпы бейнелеу динамикалық жүйені құрайды File:Predator-prey toy model.gif|[[Лотка–Вольтерра теңдеулері|Жыртқыш-жемтік моделінің]] дискретті мысалы<ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Xiaoli |last2=Xiao |first2=Dongmei |title=Complex dynamic behaviors of a discrete-time predator–prey system |journal=Chaos, Solitons & Fractals |date=Сәуір 2007 |volume=32 |issue=1 |pages=80–94 |doi=10.1016/j.chaos.2005.10.081 }}</ref> File:Page_rank_animation.gif|[[PageRank]] — пайдаланушының параққа кіруінің болашақ ықтималдығын болжайтын дискретті динамикалық жүйенің мысалы <ref>9.1.2 мысалы: https://interactivetextbooks.tudelft.nl/linear-algebra/Chapter9/DynSystDiscrete.html</ref> </gallery> === Қолданбалы математика және физика === [[File:10 PM March 12 surface analysis of Great Blizzard of 1888.png|thumb|left|[[Ауа райы болжамы|Ауа райын болжау]] — [[Есептеуіш гидродинамика]] контекстінде динамикалық жүйелерді қолданудың бір мысалы]] [[Физика]], [[биология]] немесе [[инженерия]] сияқты [[қолданбалы математика]] контекстінде бастапқы нүкте әдетте мынадай ең қарапайым [[соңғы айырымдық]] [[функционалдық теңдеу]] болып табылады:<ref>{{cite book |last1=Galor |first1=Oded |title=Discrete Dynamical Systems |chapter=One-Dimensional, First-Order Systems |date=2007 |pages=1–26 |doi=10.1007/3-540-36776-4_1 |isbn=978-3-540-36775-8 }}</ref> <math display="block">y_{t+1} = a x_t + b</math> Жалпы алғанда, мұны [[n-өлшемді]] [[көпбейне|көпбейнеден]] өзіне бағытталған жалпы дискретті бейнелеуге жалпылауға болады: <math display="block">y^i_{t+1} = f^i_t(x_1,..,x_n),i=1,...,n</math> [[Гамильтондық механика|Гамильтондық]] [[Ағын (математика)|ағындар]] контекстінде,<ref>{{xref|(сондай-ақ қараңыз: [[Сұйықтық ағыны]])}}</ref> қозғалыстың өзін [[Канондық түрлендіру#Қозғалыс канондық түрлендіру ретінде|канондық түрлендіру]] (яғни, сайып келгенде, [[бейнелеу (математика)|бейнелеу]]) деп қарастыруға болады, сондықтан дискретті <math>\Delta t</math> уақыт аралығындағы олардың дискретті жиынтығы толық дискретті динамикалық жүйені сипаттаудың тағы бір түрі болып табылады. Сондай-ақ фазалық кеңістік [[ықшам кеңістік|ықшам (компакт)]] болмайтын тығыз орбиталар жағдайлары да бар,<ref>{{xref|(сондай-ақ қараңыз: [[хаос теориясы]])}}</ref> ал [[кванттық механикадағы]] сияқты [[шексіз оператор|шексіз операторларда]] эволюциялық [[бейнелеу (математика)|бейнелеулер]] [[ықшам оператор|ықшам (компакт)]] болмайды. Мұның мысалы ретінде деректер нүктелері кеңістікте бір-бірінен бөлінген Жердің ауа райы болжамын келтіруге болады. Жүйені [[Торлық модель (физика)|торға]] орналастыруға болады және [[Навье–Стокс теңдеулерін дискреттеу|Навье-Стокс теңдеулерін дискреттеу]] кезіндегідей белгілі бір айнымалыларды есептеу және болжау үшін формулаларды қолдануға болады. === Каскадтар === [[File: backtang2.png|thumb|right|[[Өзін-өзі ұйымдастыратын критикалық]] — бұл [[ұяшықты автоматтарда]] табылған эмерджентті құбылыстар жиынтығы, мұндағы [[аттрактор]] [[фазалық ауысудағы]] [[критикалық құбылыстар|критикалық нүкте]] болып табылады]] Ақпаратты бір қадамнан келесі қадамға беру тұжырымдамасы басым болған кезде, дискретті динамикалық жүйелер жиі каскадтар деп аталады. Кәдімгі мысалдар ретінде көшкіндерді<ref>Күрделі желілер және каскадтық динамика, Кіріспе https://pdodds.w3.uvm.edu/teaching/courses/2009-08UVM-300/docs/others/2011/hackett2011b.pdf</ref><ref>{{xref|(сондай-ақ қараңыз: [[Абельдік құм үйіндісі моделі]])}}</ref> және периодтың еселену каскадтарын атауға болады.<ref>{{xref|(сондай-ақ қараңыз: [[логистикалық бейнелеу]])}}</ref> Егер ''T'' бүтін сандар ретінде алынса, бұл — ''каскад'' немесе ''бейнелеу''. Егер ''T'' теріс емес бүтін сандармен шектелсе, жүйе ''жартылай каскад'' деп аталады.<ref>{{Cite book|title=Discrete Dynamical Systems|last=Galor|first=Oded|publisher=Springer|year=2010}}</ref>{{clarify|reason=бұл жартылай каскадтың жалпы пайымдау аясында қаншалықты пайдалы екені түсініксіз, мүмкін оны алып тастауға болатын шығар|date=Ақпан 2026}} === Ұяшықты автоматтар === {{Main|Ұяшықты автоматтар}} ''[[Ұяшықты автомат]]'' — бұл (''T'', ''M'', Φ) кортежі, мұндағы ''T'' — [[бүтін сандар]] немесе жоғары өлшемді [[бүтін сандар торы]] сияқты [[тор (топ)|тор]], ''M'' — бүтін сандар торынан (бір немесе бірнеше өлшемді) шектеулі жиынға дейінгі функциялар жиыны, ал Φ — (жергілікті анықталған) эволюция функциясы. Осылайша [[ұяшықты автоматтар]] динамикалық жүйелер болып табылады. ''M'' ішіндегі тор «кеңістік» торын білдіреді, ал ''T'' ішіндегі тор «уақыт» торын білдіреді.{{clarify|reason=бұл анықтаманы екі рет тексеру керек, неге M функциялар көпбейнесі болып табылады?|date=Ақпан 2026}} === Басқа да назар аударарлық мысалдар === * [[Символикалық динамика]] * [[Шекті күй автоматтары]] * [[Тьюринг машиналары]] * [[Арифметикалық динамика]] * [[Графтардың динамикалық жүйесі]] * Дискретті табиғатына байланысты [[графтар теориясы|графтар теориясын]] және жалпы алғанда [[дискретті математика|дискретті математиканың]] кез келген түрін дискретті динамикалық жүйелер призмасы арқылы қарастыруға болады * Бұл [[шекті математиканың]] кез келген түріне, [[шекті геометрия|шекті геометрияға]], [[шекті топтар|шекті топтарға]] немесе [[Кокстер топтары]] сияқты [[саналымды жиын|саналымды]] математикалық құрылымдарға да қатысты Олардың кейбіреулері [[сандар теориясы]] немесе [[желілер теориясы]] сияқты өз алдына жеке ішкі салалар болып табылады. == Сызықтық динамикалық жүйелер == {{Main|Сызықтық динамикалық жүйе}} Сызықтық динамикалық жүйелер кез келген [[жүйелік инженерия]] мен [[жүйелер теориясы]] оқу бағдарламасының негізінде жатыр. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1970 жылдарға дейінгі сызықтық жүйелер жалпы [[жүйелер теориясы|жүйелер теориясының]] көп бөлігін (яғни компьютерлер кеңінен таралғанға дейін) көрсетті. Олар [[өшу|әлсіреу]], [[көрсеткіштік функция|қанығу]] және [[тербеліс]] сияқты кез келген динамикалық жүйенің негізгі белгілерін қамтиды және кем дегенде локальды түрде кез келген бейсызық жүйелерді жуықтай алады. Сызықтық динамикалық жүйелерді көрсеткіштік және қарапайым тригонометриялық функциялар (яғни кешенді экспоненталар) сияқты қарапайым функциялар арқылы шешуге болады және барлық орбиталардың мінез-құлқын жіктеуге болады. Сызықтық жүйеде фазалық кеңістік ''N''-өлшемді эвклидтік кеңістік болып табылады, сондықтан фазалық кеңістіктегі кез келген нүктені ''N'' саны бар вектор ретінде көрсетуге болады. N өлшемді сызықтық динамикалық жүйелер де [[хаос теориясы|хаостық]] емес. Сызықтық жүйелерді талдау да жеңілдетілген және мүмкін, өйткені олар [[суперпозиция принципі|суперпозиция принципін]] қанағаттандырады: егер ''u''(''t'') және ''w''(''t'') жүйені сипаттайтын сызықтық дифференциалдық теңдеуді қанағаттандырса, онда <math>\alpha u(t) + \beta w(t)</math> сызықтық комбинациясы да оны қанағаттандырады. [[Суперпозиция принципі|Суперпозиция]] арқылы белгілі шешімдерден жаңа шешімдер жасауға болады, сондықтан олардың барлығын білу үшін іргелі шешімдерді жіктеу жеткілікті. === Ағындар === [[Ағын (математика)|Ағын]] үшін v(''x'') векторлық өрісі — фазалық кеңістіктегі орналасудың [[аффиндік түрлендіру|аффиндік]] функциясы, яғни, <math display="block"> \dot{x} = v(x) = A x + b,</math> мұндағы ''A'' — матрица, ''b'' — сандар векторы және ''x'' — позиция векторы. Бұл жүйенің шешімін суперпозиция принципін (сызықтықты) қолдану арқылы табуға болады. ''A'' = 0 болғандағы ''b'' ≠ 0 жағдайы жай ғана ''b'' бағытындағы түзу сызық болып табылады: <math display="block">\Phi^t(x_1) = x_1 + b t. </math> ''b'' нөлге тең және ''A'' ≠ 0 болғанда координаталар басы ағынның тепе-теңдік (немесе сингулярлық) нүктесі болып табылады, яғни егер ''x''₀ = 0 болса, онда орбита сол жерде қалады. Басқа бастапқы шарттар үшін қозғалыс теңдеуі [[матрица экспонентасы|матрица экспонентасымен]] беріледі: ''x''₀ бастапқы нүктесі үшін, <math display="block">\Phi^t(x_0) = e^{t A} x_0. </math> ''b'' = 0 болғанда, ''A'' матрицасының [[меншікті мән|меншікті мәндері]] фазалық кеңістіктің құрылымын анықтайды. ''A'' матрицасының меншікті мәндері мен [[меншікті вектор|меншікті векторларынан]] бастапқы нүктенің координаталар басындағы тепе-теңдік нүктесіне жиналатынын немесе одан ажырайтынын анықтауға болады. ''A'' ≠ 0 жағдайындағы екі түрлі бастапқы шарттар арасындағы қашықтық көп жағдайда экспоненциалды түрде өзгереді, яғни нүктеге қарай экспоненциалды түрде тез жиналады немесе экспоненциалды түрде тез ажырайды. Сызықтық жүйелер ажырау жағдайында бастапқы шарттарға сезімтал тәуелділікті көрсетеді. Бейсызық жүйелер үшін бұл [[хаос теориясы|хаостық мінез-құлықтың]] (қажетті, бірақ жеткіліксіз) шарттарының бірі болып табылады. [[File:LinearFields.png|thumb|500px|center|Сызықтық векторлық өрістер және бірнеше траекториялар.]] {{Clear}} === Бейнелеулер === [[Дискретті уақытты динамикалық жүйе|Дискретті уақытты]], [[Аффиндік түрлендіру|аффиндік]] динамикалық жүйе келесі [[матрицалық айырымдық теңдеу]] түрінде болады: <math display="block"> x_{n+1} = A x_n + b, </math> мұндағы ''A'' — матрица және ''b'' — вектор. Үздіксіз жағдайдағыдай, ''x'' → ''x'' + (1 − ''A'')^–1''b'' координаталарының өзгеруі теңдеуден ''b'' мүшесін алып тастайды. Жаңа [[координаталар жүйесі|координаталар жүйесінде]] координаталар басы бейнелеудің жылжымайтын нүктесі болып табылады және шешімдер ''A''^''n''''x''₀ сызықтық жүйесінікі болып табылады. Бейнелеудің шешімдері енді қисықтар емес, фазалық кеңістікте секіретін нүктелер болып табылады. Орбиталар қисықтарға немесе талшықтарға ұйымдастырылған, олар бейнелеу әрекеті кезінде өздерін бейнелейтін нүктелер жиынтығы. Үздіксіз жағдайдағыдай, ''A'' матрицасының меншікті мәндері мен меншікті векторлары фазалық кеңістіктің құрылымын анықтайды. Мысалы, егер ''u''₁ бірден кіші нақты меншікті мәні бар ''A'' матрицасының меншікті векторы болса, онда α ''u''₁ бойындағы нүктелер арқылы берілген түзу сызықтар (мұндағы α ∈ '''R''') бейнелеудің инвариантты қисығы болады. Осы түзу сызықтағы нүктелер жылжымайтын нүктеге ұмтылады. Сонымен қатар [[Хаостық бейнелеулер тізімі|Хаостық бейнелеулер]] сияқты көптеген басқа да [[#Дискретті динамикалық жүйелер|дискретті динамикалық жүйелер]] бар. === Локальды динамика === Динамикалық жүйелердің сапалық қасиеттері координаталардың тегіс өзгеруі кезінде өзгермейді (бұл кейде сапалық ұғымның анықтамасы ретінде қабылданады): векторлық өрістің ''ерекше нүктесі'' (''v''(''x'') = 0 болатын нүкте) тегіс түрлендірулер кезінде ерекше нүкте болып қала береді; ''периодты орбита'' — бұл фазалық кеңістіктегі тұйық контур, және фазалық кеңістіктің тегіс деформациялары оның контур болуын өзгерте алмайды. Дәл осы ерекше нүктелер мен периодты орбиталардың маңында динамикалық жүйенің фазалық кеңістігінің құрылымын жақсы түсінуге болады. Динамикалық жүйелерді сапалық зерттеудегі тәсіл — динамикалық жүйені барынша қарапайым ететін координаталардың өзгеруі (әдетте нақты көрсетілмеген, бірақ есептеуге болатын) бар екенін көрсету. === Ректификация (түзету) === Фазалық кеңістіктің көптеген кішігірім бөліктеріндегі ағынды өте қарапайым етуге болады. Егер ''y'' — ''v''(''y'') ≠ 0 болатын нүкте болса, онда ''y'' айналасындағы аймақ үшін векторлық өріс шамасы бірдей параллель векторлар тізбегіне айналатын координаталардың өзгеруі бар. Бұл ректификация теоремасы ретінде белгілі. ''Ректификация теоремасы'' [[Математикалық сингулярлық|ерекше нүктелерден]] қашықтықта шағын бөліктегі нүктенің динамикасы түзу сызық екенін айтады. Бөлікті кейде бірнеше бөліктерді біріктіру арқылы үлкейтуге болады, және бұл бүкіл фазалық кеңістікте ''M'' іске асқанда, динамикалық жүйе ''интегралданатын'' болып табылады. Көп жағдайда бөлікті бүкіл фазалық кеңістікке дейін кеңейту мүмкін емес. Векторлық өрісте ерекше нүктелер болуы мүмкін (мұнда ''v''(''x'') = 0); немесе кейбір нүктеге жақындаған сайын бөліктер кішірейе түсуі мүмкін. Одан да күрделі себеп — траектория бір бөліктен басталып, бірқатар басқа бөліктерді аралағаннан кейін бастапқы бөлікке оралатын жаһандық шектеу. Егер келесі жолы орбита фазалық кеңістікті басқаша айналып өтсе, онда бүкіл бөліктер тізбегіндегі векторлық өрісті түзету мүмкін емес. === Периодты орбиталар маңында === Жалпы алғанда, периодты орбитаның маңында ректификация теоремасын қолдануға болмайды. Пуанкаре периодты орбита маңындағы талдауды бейнелеуді талдауға түрлендіретін тәсілді әзірледі. γ орбитасынан ''x''₀ нүктесін таңдап, сол маңайдағы фазалық кеңістікте ''v''(''x''₀) векторына перпендикуляр нүктелерді қарастырыңыз. Бұл нүктелер орбитаның [[Пуанкаре қимасы]] ''S''(γ, ''x''₀) болып табылады. Енді ағын ''S'' ішінен басталып, ''S''-ке оралатын нүктелер үшін [[Пуанкаре бейнелеуі|Пуанкаре бейнелеуін]] ''F'' : ''S'' → ''S'' анықтайды. Бұл нүктелердің барлығы бірдей уақытта оралмайды, бірақ уақыт ''x''₀ кететін уақытқа жақын болады. Периодты орбитаның Пуанкаре қимасымен қиылысуы ''F'' Пуанкаре бейнелеуінің жылжымайтын нүктесі болып табылады. Жылжыту арқылы нүктені ''x'' = 0 деп санауға болады. Бейнелеудің Тейлор қатары ''F''(''x'') = ''J'' · ''x'' + O(''x''²) болып табылады, сондықтан ''h'' координаталарының өзгеруі тек ''F''-ті оның сызықтық бөлігіне дейін жеңілдетеді деп күтуге болады: <math display="block"> h^{-1} \circ F \circ h(x) = J \cdot x.</math> Бұл түйіндесу теңдеуі ретінде белгілі. Осы теңдеудің орындалу шарттарын табу динамикалық жүйелерді зерттеудегі басты міндеттердің бірі болды. Пуанкаре барлық функцияларды аналитикалық деп есептеп, алғаш рет оған кірісті және осы барыста резонанссыздық шартын ашты. Егер λ₁, ..., λ_ν ''J'' матрицасының меншікті мәндері болса, олардың біреуі басқа екі немесе одан да көп мәндердің бүтін сызықтық комбинациясы болса, олар резонансты болады. ''h'' функциясы мүшелерінің бөлімінде λ_''i'' – Σ (басқа меншікті мәндердің еселіктері) түріндегі мүшелер кездесетіндіктен, резонанссыздық шарты кіші бөлгіштер мәселесі ретінде де белгілі. === Түйіндесу нәтижелері === Түйіндесу теңдеуінің шешімінің бар болуы туралы нәтижелер ''J'' меншікті мәндеріне және ''h''-тан талап етілетін тегістік дәрежесіне байланысты. ''J''-дің қандай да бір ерекше симметриялары болуы міндетті болмағандықтан, оның меншікті мәндері әдетте кешенді сандар болады. ''J'' меншікті мәндері бірлік шеңберде болмаған кезде, ''F''-тің ''x''₀ жылжымайтын нүктесі маңындағы динамика ''[[Гиперболалық жылжымайтын нүкте|гиперболалық]]'' деп аталады, ал меншікті мәндері бірлік шеңберде және кешенді болғанда, динамика ''эллиптикалық'' деп аталады. Гиперболалық жағдайда, [[Хартман–Гробман теоремасы]] бейнелеудің жылжымайтын нүктесінің маңайын ''J'' · ''x'' сызықтық бейнелеуіне бейнелейтін үздіксіз функцияның бар болу шарттарын береді. Гиперболалық жағдай да ''құрылымдық тұрақты''. Векторлық өрістегі кішігірім өзгерістер Пуанкаре бейнелеуінде тек кішігірім өзгерістер тудырады және бұл кішігірім өзгерістер кешенді жазықтықтағы ''J'' меншікті мәндерінің орналасуындағы кішігірім өзгерістерді көрсетеді, бұл бейнелеудің әлі де гиперболалық екенін білдіреді. [[Колмогоров–Арнольд–Мозер теоремасы|Колмогоров–Арнольд–Мозер (КАМ)]] теоремасы эллиптикалық нүкте маңындағы мінез-құлықты береді. == Бифуркация теориясы == {{Main|Бифуркация теориясы}} [[File:Saddlenode.gif|right|thumb|ер-тоқым нүктесі және тепе-теңдік нүктесі бар бифуркация]] Эволюциялық бейнелеу Φ^''t'' (немесе ол алынған [[векторлық өріс]]) μ параметріне тәуелді болғанда, [[фазалық кеңістік|фазалық кеңістіктің]] құрылымы да осы параметрге тәуелді болады. Кішігірім өзгерістер арнайы μ₀ мәніне жеткенше фазалық кеңістікте ешқандай сапалық өзгерістер тудырмауы мүмкін. Осы нүктеде фазалық кеңістік сапалық түрде өзгереді және динамикалық жүйе бифуркацияға ұшырады деп айтылады. Бифуркация теориясы фазалық кеңістіктегі құрылымды (әдетте [[Жылжымайтын нүкте (математика)|жылжымайтын нүкте]], периодты орбита немесе инвариантты [[тор]]) қарастырады және оның мінез-құлқын μ параметрінің функциясы ретінде зерттейді. Бифуркация нүктесінде құрылым өзінің тұрақтылығын өзгертуі, жаңа құрылымдарға бөлінуі немесе басқа құрылымдармен бірігуі мүмкін. Бейнелеулердің Тейлор қатарының жуықтауларын және координаталардың өзгеруі арқылы жойылуы мүмкін айырмашылықтарды түсіну арқылы динамикалық жүйелердің бифуркацияларын каталогтауға болады. [[File:Chaosorderchaos.png|left|thumb|Периодты жартылай бөлу бифуркациялары, содан кейін тепе-теңдік, одан кейін [[периодты еселеу бифуркациясы|периодты еселеу бифуркациялары]]]] ''F_μ'' жүйелер тобының гиперболалық ''x''₀ жылжымайтын нүктесінің бифуркацияларын бифуркация нүктесінде есептелген ''DF''_''μ''(''x''₀) жүйесінің бірінші туындысының [[меншікті мән|меншікті мәндерімен]] сипаттауға болады. Бейнелеу үшін бифуркация бірлік шеңберде ''DF_μ'' меншікті мәндері болған кезде пайда болады. Ағын үшін бұл жорамал осьте меншікті мәндер болған кезде орын алады. Қосымша ақпаратты [[Бифуркация теориясы]] туралы негізгі мақаладан қараңыз. Кейбір бифуркациялар фазалық кеңістікте өте күрделі құрылымдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, [[Рюэль–Такенс сценарийі]] периодты орбитаның торға, ал тордың [[оғаш аттрактор|оғаш аттракторға]] қалай бифуркацияланатынын сипаттайды. Басқа мысалда, [[Бифуркация диаграммасы|Фейгенбаумның периодтың еселенуі]] тұрақты периодты орбитаның [[периодты еселеу бифуркациясы|периодты еселеу бифуркацияларының]] тізбегінен қалай өтетінін сипаттайды. == Эргодикалық жүйелер == {{Негізгі мақала|Эргодикалық теория}} Көптеген динамикалық жүйелерде жүйенің координаттарын фазалық кеңістіктегі көлем (шын мәнінде, ν-өлшемді көлем) инвариантты болатындай етіп таңдауға болады. Бұл координаттар орын мен импульс болып табылатын және көлем (орын) × (импульс) бірліктерімен өлшенетін Ньютон заңдарынан туындайтын механикалық жүйелер үшін орын алады. Ағын ''A'' ішкі жиынының нүктелерін Φ ''t''(''A'') нүктелеріне ауыстырады және фазалық кеңістіктің инварианттылығы мынаны білдіреді: \mathrm{vol} (A) = \mathrm{vol} ( \Phi^t(A) ). [[Гамильтон механикасы|Гамильтондық формализмде]] берілген координат бойынша тиісті (жалпыланған) импульсті анықтауға болады, осылайша байланысты көлем ағынмен сақталады. Бұл көлем [[Лиувилль теоремасы (Гамильтон механикасы)|Лиувилль өлшемі]] арқылы есептеледі деп айтылады. Гамильтондық жүйеде орын мен импульстің барлық мүмкін конфигурацияларына бастапқы күйден қол жеткізу мүмкін емес. Энергияның сақталу заңына байланысты тек бастапқы күймен бірдей энергиясы бар күйлерге ғана қол жеткізуге болады. Бірдей энергиясы бар күйлер фазалық кеңістіктің ішкі көпбейнелігі болып табылатын Ω энергия қабықшасын құрайды. Лиувилль өлшемі арқылы есептелген энергия қабықшасының көлемі эволюция барысында сақталады. Көлемі ағынмен сақталатын жүйелер үшін Пуанкаре [[Пуанкаренің қайтару теоремасы|қайтару теоремасын]] ашты: фазалық кеңістіктің Лиувилль көлемі шекті деп есептейік, ''F'' фазалық кеңістіктің көлемін сақтайтын бейнелеу, ал ''A'' фазалық кеңістіктің ішкі жиыны болсын. Сонда ''A'' жиынының дерлік әрбір нүктесі ''A'' жиынына шексіз көп рет қайта оралады. Пуанкаренің қайтару теоремасын [[Эрнст Цермело|Цермело]] [[Людвиг Больцман|Больцманның]] соқтығысатын атомдардың динамикалық жүйесіндегі энтропияның өсуін қорытып шығаруына қарсылық білдіру үшін пайдаланды. Больцманның жұмысы тудырған сұрақтардың бірі уақыт бойынша орташа мәндер мен кеңістік бойынша орташа мәндердің тең болу мүмкіндігі болды, оны ол [[эргодикалық гипотеза]] деп атады. Гипотеза бойынша, типтік траекторияның ''A'' аймағында өткізетін уақытының ұзақтығы vol(''A销)/vol(Ω) қатынасына тең болады. Эргодикалық гипотеза [[статистикалық механиканы]] дамыту үшін қажетті негізгі қасиет емес болып шықты, сондықтан физикалық жүйелердің тиісті аспектілерін сипаттау үшін басқа да эргодикалық типтегі қасиеттер қатары енгізілді. [[Бернард Купман|Купман]] эргодикалық жүйелерді зерттеуге [[функционалдық талдау]] тұрғысынан келді. Бақыланатын ''a'' шамасы — бұл фазалық кеңістіктің әрбір нүктесіне белгілі бір санды (мысалы, лездік қысымды немесе орташа биіктікті) сәйкес қоятын функция. Бақыланатын шаманың мәнін φ t эволюция функциясын пайдалану арқылы басқа уақыт сәтінде есептеуге болады. Бұл ''U'' ''t'' операторын, яғни [[тасымалдау операторын]] енгізеді: (U^t a)(x) = a(\Phi^{-t}(x)). ''U'' сызықтық операторының спектрлік қасиеттерін зерттей отырып, Φ ''t'' ағынының эргодикалық қасиеттерін жіктеуге мүмкіндік туады. Ағынның бақыланатын функцияға әсерін қарастыратын Купман тәсілін қолданғанда, Φ ''t'' қатысатын шекті өлшемді бейсызық есеп ''U'' қатысатын шексіз өлшемді сызықтық есепке бейнеленеді. Ω энергия бетімен шектелген Лиувилль өлшемі [[Статистикалық механика|тепе-теңдік статистикалық механикасында]] есептелетін орташа мәндердің негізі болып табылады. Траектория бойымен уақыт бойынша орташалау [[Статистикалық механика#Канондық ансамбль|Больцман факторы exp(−β''H'')]] арқылы есептелген кеңістік бойынша орташалауға баламалы болып табылады. Бұл идеяны Синай, Боуэн және Рюэль (СБР) диссипативті жүйелерді қамтитын динамикалық жүйелердің кеңірек класына жалпылады. [[СБР өлшемдері]] Больцман факторының орнын басады және олар хаостық жүйелердің аттракторларында анықталады. == Бейсызық динамикалық жүйелер және хаос == === Хаостық жүйелер === {{Негізгі мақала|Хаос теориясы}} Қарапайым бейсызық динамикалық жүйелер, соның ішінде [[Бөліктелген сызықтық функция|бөліктелген сызықтық]] жүйелер, өздерінің іргелі детерминистік сипатына қарамастан, кездейсоқ болып көрінуі мүмкін күшті болжап білгісіз мінез-құлық таныта алады. Бұл болжап білгісіз мінез-құлық ''[[хаос теориясы|хаос]]'' деп аталды. [[Аносов диффеоморфизмі|Гиперболалық жүйелер]] — хаостық жүйелерге тән қасиеттерді көрсететін дәл анықталған динамикалық жүйелер. Гиперболалық жүйелерде орбитаға перпендикуляр [[жанама кеңістіктерді]] екі бөліктің комбинациясына жіктеуге болады: бірі орбитаға қарай жинақталатын нүктелерден тұрады (''орнықты көпбейнелік''), ал екіншісі орбитадан алшақтайтын нүктелерден тұрады (''орнықсыз көпбейнелік''). [[Математиканың]] бұл бөлімі динамикалық жүйелердің ұзақ мерзімді сапалық мінез-құлқын зерттейді. Бұл жерде басты назар динамикалық жүйені анықтайтын теңдеулердің дәл шешімдерін табуға емес (бұл көбіне мүмкін емес), «Жүйе ұзақ мерзімді перспективада [[тұрақты күйге]] келе ме, егер келсе, мүмкін болатын [[аттракторлар]] қандай?» немесе «Жүйенің ұзақ мерзімді мінез-құлқы оның бастапқы күйіне тәуелді ме?» деген сияқты сұрақтарға жауап беруге бағытталған. Күрделі жүйелердің хаостық мінез-құлқы таңсық емес. [[Метеорологияда]] күрделі, тіпті хаостық мінез-құлықтың бар екені көптеген жылдар бойы белгілі. Хаос теориясының таңғалдырғаны соншалық, хаос дерлік қарапайым жүйелердің ішінен де табылуы мүмкін. [[Логистикалық бейнелеудің]] [[Помо–Манневиль сценарийі]] және [[Ферми–Паста–Улам–Цингу есебі]] тек екінші дәрежелі көпмүшеліктерден туындады; ал [[таға тәріздес бейнелеу]] бөліктелген сызықтық болып табылады. === Шекті ұзақтықтағы шешімдер === Бейсызық автономды қарапайым дифференциалдық теңдеулер (ҚДТ) үшін белгілі бір шарттарда шекті ұзақтықтағы шешімдерді әзірлеуге болады,{{cite book |author = Vardia T. Haimo |title = 1985 24th IEEE Conference on Decision and Control |chapter = Finite Time Differential Equations |year = 1985 |pages = 1729–1733 |doi = 10.1109/CDC.1985.268832 }} бұл жерде жүйенің белгілі бір уақытта (аяқталу уақыты деп аталады) нөлдік мәнге жететінін және содан кейін мәңгі сонда қалатынын білдіреді. Бұл тек жүйе траекториялары динамика тарапынан уақыт бойынша алға және артқа қарай бірмәнді анықталмаған кезде ғана орын алуы мүмкін, осылайша шекті ұзақтықтағы шешімдер хаостың уақыт бойынша алға қарай болжап білгісіздігімен тығыз байланысты «уақыт бойынша артқа қарай болжап білгісіздік» формасын білдіреді. [[Пикар–Линделёф теоремасының]] дәлелдемесіне сәйкес, бұл мінез-құлық [[Липшиц үздіксіздігі|Липшиц бойынша үздіксіз]] дифференциалдық теңдеулер үшін орын ала алмайды. Бұл шешімдер өздерінің аяқталу уақытында Липшицтік емес функциялар болып табылады және бүкіл нақты түзуде аналитикалық функциялар бола алмайды. Мысалы, мына теңдеу: y'= -\text{sgn}(y)\sqrt{|y|},,,y(0)=1 мынадай шекті ұзақтықтағы шешімді қабылдайды: y(t)=\frac{1}{4}\left(1-\frac{t}{2}+\left|1-\frac{t}{2}\right|\right)^2 бұл t \geq 2 үшін нөлге тең және өзінің аяқталу уақыты t = 2 сәтінде Липшиц бойынша үздіксіз емес. == Алгебралық динамикалық жүйе == Алгебралық динамикалық жүйелерді [[Қарапайым дифференциалдық теңдеулер|ҚДТ]] жүйесіне негізделген классикалық геометриялық анықтаманың арнайы алгебралық жағдайы ретінде қарастыруға болады. Бұл жүйелер көбінесе алгебралық теңдеулер жиынтығы ретінде және алгебралық көптүрлілік ретінде анықталады, олар жиі [[алгебралық геометрия]] және [[Галуа теориясы]] әдістерімен зерттеледі. Осындай мысалдардың бірі — [[Понселе бейнелеуі]], мұнда нүкте берілген екі коникалық қима арасында дәйекті қадамдармен қозғалады және теңдеулер алгебралық (яғни жанамалар мен қиылысулар) болып табылады. Тағы бір мысал — шекарасы эллипстік бильярд сияқты алгебралық қисық болып табылатын [[динамикалық бильярд]] болуы мүмкін, бұл жағдайда динамика шағылысулармен анықталады.The Poncelet grid and the billiard in an ellipse: https://webdoc.sub.gwdg.de/ebook/serien/e/mpi_mathematik/2006/15.pdf Алгебралық қисықтардың дерлік барлық жерде (шектеулі нүктелер санынан басқа) дифференциалданатынын ескеріңіз, сондықтан оларды аналитикалық әдістермен зерттеуге болады. Осы екі мысалда үздіксіз динамика бөліктелген сызықтық болып табылады, маңызды оқиғалар әдетте дискретті, бірақ бәрібір шексіз немесе тіпті өлшемді жиын болуы мүмкін (мысалы, бильярдтағы эргодикалық траектория), маңызды оқиғалар алгебралық теңдеу қолданылатын кез (мысалы, шекарадан шағылысу) болып табылады. Сондықтан бұл жүйелерді дискретті динамикалық жүйелер ретінде де зерттеуге болады. == Динамикалық жүйелерге арналған санаттар теориясы == 2000-2020 жылдар аралығында санаттар теориясы жүйелер теориясына (мысалы, ашық жүйелер мен ішкі жүйелерге){{Cite web |last=Jaz Myers |first=David |date=3 September 2023 |title=Categorical Systems Theory |url=https://www.davidjaz.com/Papers/DynamicalBook.pdf |access-date=10 April 2026}} және динамикалық жүйелерге қолданыла бастады;{{Cite web |last=Kelly |first=James |title=A Category Theoretic Approach to Dynamical Systems |url=https://srs.amsi.org.au/wp-content/uploads/sites/92/2023/11/kelly_james_srs-report.pdf |access-date=10 April 2026}}{{Cite web |title=category theory for dynamical systems in nLab |url=https://ncatlab.org/nlab/show/category+theory+for+dynamical+systems |access-date=2026-04-09 |website=ncatlab.org |language=en}}{{Cite web |last=jadeedenstarmaster |date=2019-03-31 |title=Dynamical Systems with Category Theory? Yes! |url=https://jadeedenstarmaster.wordpress.com/2019/03/31/dynamical-systems-with-category-theory-yes/ |access-date=2026-04-09 |website=Cat Blog |language=en}} бұған себеп — Динамикалық жүйелер, Топологиялық динамикалық жүйелер (яғни компактілі күй кеңістігі бар) және өлшемді сақтайтын динамикалық жүйелер (мысалы, гамильтондық жүйелер) арасындағы ортақ қасиеттерді зерттеу.{{Cite web |date=2008-01-11 |title=254A, Lecture 2: Three categories of dynamical systems |url=https://terrytao.wordpress.com/2008/01/10/254a-lecture-2-three-categories-of-dynamical-systems/ |access-date=2026-04-09 |website=What's new |language=en}} Сондай-ақ топтардың бейнелеу теориясы (мысалы, [[келтірілмейтін бейнелеулер]]) мен [[эргодикалық]] жіктелу арасында ұқсастық жүргізуге болады,{{Cite web |title=ergodic decomposition theorem in nLab |url=https://ncatlab.org/nlab/show/ergodic+decomposition+theorem |access-date=2026-04-09 |website=ncatlab.org}} яғни әрбір инвариантты (мысалы, [[Сақталу заңы|сақталатын]]) өлшем [[орталық шектік теоремаға]] ұқсас түрде эргодикалық өлшемдердің қоспасы болып табылады. Ақыр соңында, бұны [[арифметиканың негізгі теоремасымен]] және жай сандарға жіктеумен салыстыруға болады.{{Cite web |last=Moreira |first=Joel |date=2013-09-20 |title=Ergodic Decomposition |url=https://joelmoreira.wordpress.com/2013/09/20/ergodic-decomposition/ |access-date=2026-04-09 |website=I Can't Believe It's Not Random! |language=en}} == Тағы қараңыз == {{Портал|Жүйелер туралы ғылым}} {{Div col|colwidth=25em}} [[Мінез-құлықтық модельдеу]] [[Когнитивті модель#Динамикалық жүйелер|Когнитивті модельдеу]] [[Күрделі динамика]] [[Екінші тілдің дамуына динамикалық тәсіл]] [[Динамика (механика)]] [[Кері байланысты пассивациялау]] [[Аналитикалық функциялардың шексіз композициялары]] [[Динамикалық жүйелер тақырыптарының тізімі]] [[Тербеліс]] [[Жүйелер мен басқару саласындағы тұлғалар]] [[Шарковский теоремасы]] [[Конлидің динамикалық жүйелердің негізгі теоремасы]] [[Жүйелік динамика]] [[Жүйелер теориясы]] [[Максималды калибр принципі]] {{Div col end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қосымша оқулықтар == {{further reading cleanup|date=February 2025}} {{refbegin|2}} *{{cite book |first=Vladimir I. |last=Arnold |author-link=Владимир Арнольд |chapter=Fundamental concepts |title=Ordinary Differential Equations |location=Berlin |publisher=Springer Verlag |year=2006 |isbn=3-540-34563-9 }} *{{cite book |first=I. D. |last=Chueshov |title=Introduction to the Theory of Infinite-Dimensional Dissipative Systems }} online version of first edition on the EMIS site [http://www.emis.de/monographs/Chueshov/]. {{cite book |title=Infinite-Dimensional Dynamical Systems in Mechanics and Physics |series=Applied Mathematical Sciences |date=1997 |volume=68 |doi=10.1007/978-1-4612-0645-3 |isbn=978-1-4612-6853-6 }} Works providing a broad coverage: {{cite book | author=[[Ральф Абрахам (математик)|Ральф Абрахам]] and [[Джеррольд Марсден]] | title= Foundations of mechanics | publisher= Benjamin–Cummings | year= 1978 | isbn=978-0-8053-0102-1}} ''Encyclopaedia of Mathematical Sciences'' ({{ISSN|0938-0396}}) has a sub-series on dynamical systems with reviews of current research. {{cite book |author1=Christian Bonatti |author2=Lorenzo J. Díaz |author3=Marcelo Viana | title= Dynamics Beyond Uniform Hyperbolicity: A Global Geometric and Probabilistic Perspective| publisher= Springer | year= 2005 | isbn=978-3-540-22066-4}} {{cite journal | doi=10.1090/S0002-9904-1967-11798-1 | author=Stephen Smale | title= Differentiable dynamical systems | journal= Bulletin of the American Mathematical Society | year= 1967 |volume= 73 |pages= 747–817 | issue=6| author-link=Стивен Смейл | doi-access= free | bibcode=1967BAMaS..73..747S }} Introductory texts with a unique perspective: {{cite book | author=V. I. Arnold | title=Mathematical methods of classical mechanics | publisher=Springer-Verlag | year=1982 | isbn=978-0-387-96890-2 | author-link=Владимир Арнольд | url-access=registration | url=https://archive.org/details/mathematicalmeth0000arno }} {{cite book | author=[[Жакоб Палис]] and [[Велингтон де Мело]] | title=Geometric theory of dynamical systems: an introduction | publisher=Springer-Verlag | year=1982 | isbn=978-0-387-90668-3 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/geometrictheoryo0000pali }} {{cite book | author=David Ruelle | title=Elements of Differentiable Dynamics and Bifurcation Theory | publisher=Academic Press | year=1989 | isbn=978-0-12-601710-6| author-link=Давид Рюэль }} {{cite book | author=Tim Bedford, Michael Keane and Caroline Series, ''eds.'' | title= Ergodic theory, symbolic dynamics and hyperbolic spaces | publisher= Oxford University Press | year= 1991 | isbn= 978-0-19-853390-0 }} {{cite book | author= [[Ральф Абрахам (математик)|Ральф Г. Абрахам]] and [[Роберт Шоу (физик)#Иллюстрации|Кристофер Д. Шоу]] | title= Dynamics – the geometry of behavior| edition=2nd | publisher= Addison-Wesley | year= 1992 | isbn= 978-0-201-56716-8 }} Textbooks {{cite book | author= Kathleen T. Alligood, Tim D. Sauer and [[Джеймс Йорк]] | title= Chaos. An introduction to dynamical systems | publisher= Springer Verlag | year= 2000 | isbn=978-0-387-94677-1}} {{cite book | author= Oded Galor | title= ''Discrete Dynamical Systems'' | publisher= Springer | year= 2011 | isbn=978-3-642-07185-0}} {{cite book | author= [[Моррис Хирш|Моррис В. Хирш]], [[Стивен Смейл]] and [[Роберт Л. Девани]] | title= Differential Equations, dynamical systems, and an introduction to chaos | publisher= Academic Press | year= 2003 | isbn=978-0-12-349703-1}} {{cite book |author1=Anatole Katok |author2=Boris Hasselblatt | title= Introduction to the modern theory of dynamical systems | publisher= Cambridge | year= 1996 | isbn=978-0-521-57557-7}} {{cite book | author= Stephen Lynch | title= Dynamical Systems with Applications using Maple |edition=2nd | publisher= Springer | year= 2010|isbn = 978-0-8176-4389-8 }} {{cite book | title= Dynamical Systems with Applications using MATLAB |edition=2nd | publisher= Springer International Publishing | year= 2014|isbn = 978-3319068190 | author= Stephen Lynch }} {{cite book | author= Stephen Lynch | title= Dynamical Systems with Applications using Mathematica|edition= 2nd | publisher= Springer | year= 2017|isbn = 978-3-319-61485-4 }} {{cite book | title= Dynamical Systems with Applications using Python | publisher= Springer International Publishing | year= 2018|isbn = 978-3-319-78145-7 | author= Stephen Lynch }} {{cite book | author= James Meiss | title= Differential Dynamical Systems | publisher= SIAM | year= 2007|isbn = 978-0-89871-635-1 }} {{cite book | author= David D. Nolte | title= Introduction to Modern Dynamics: Chaos, Networks, Space and Time | publisher= Oxford University Press | year= 2015 | isbn=978-0199657032 }} {{cite book | author= Julien Clinton Sprott | title= ''Chaos and time-series analysis'' | publisher= Oxford University Press | year= 2003 | isbn=978-0-19-850839-7}} {{cite book | author=Steven H. Strogatz | title= Nonlinear dynamics and chaos: with applications to physics, biology chemistry and engineering | publisher= Addison Wesley | year= 1994|isbn = 978-0-201-54344-5 | author-link= Стивен Строгац }} {{cite book| last = Teschl| given = Gerald|author-link=Геральд Тешль| title = Ordinary Differential Equations and Dynamical Systems| publisher=[[Американдық математикалық қоғам]]| place = [[Провиденс, Род-Айленд|Провиденс]]| year = 2012| isbn= 978-0-8218-8328-0| url = https://www.mat.univie.ac.at/~gerald/ftp/book-ode/}} {{cite book | author= Stephen Wiggins | title= Introduction to Applied Dynamical Systems and Chaos | publisher= Springer | year= 2003 | isbn= 978-0-387-00177-7 }} Popularizations: {{cite book | author=[[Флорин Диаку]] and [[Филип Холмс]] | title= Celestial Encounters | publisher= Princeton | year= 1996 | isbn= 978-0-691-02743-2}} {{cite book | author=James Gleick | title= Chaos: Making a New Science | publisher= Penguin | year= 1988 | isbn= 978-0-14-009250-9| author-link= Джеймс Глейк | title-link= Хаос: Новая наука }} {{cite book | author-link=Ивар Экеланд | author=Ivar Ekeland | title= Mathematics and the Unexpected (Paperback) | publisher= University Of Chicago Press | year= 1990 | isbn= 978-0-226-19990-0}} {{cite book | author=Ian Stewart | year = 1997 | title = Does God Play Dice? The New Mathematics of Chaos | publisher = Penguin | isbn = 978-0-14-025602-4}} {{refend}} == Сыртқы сілтемелер == Динамикалық жүйелер бойынша қоғамдық домендегі курс [https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math118/118_dynamicalsystems.pdf Гарвард] *[http://www.arxiv.org/list/math.DS/recent Arxiv препринт сервері] динамикалық жүйелер бойынша қолжазбаларды (рецензияланбаған) күн сайын жариялап тұрады. *[http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_Dynamical_Systems Динамикалық жүйелер энциклопедиясы] [[Scholarpedia]] бөлігі – шақырылған сарапшылармен рецензияланған және жазылған. *[http://www.egwald.ca/nonlineardynamics/index.php Бейсызық динамика]. Элмер Г. Винстің бифуркация және хаос модельдері *[http://amath.colorado.edu/faculty/jdm/faq-Contents.html Sci.Nonlinear FAQ 2.0 (Қыркүйек 2003)] бейсызық ғылымға қатысты анықтамалар, түсіндірмелер мен ресурстарды ұсынады '''Онлайн кітаптар немесе дәріс конспектілері''' *[https://arxiv.org/abs/math.HO/0111177 Геометриялық динамикалық жүйелер теориясы]. Нильс Берглундтың [[Цюрих жоғары техникалық мектебі|ETH]] жоғары курс студенттеріне арналған дәріс конспектілері. *[https://archive.org/details/dynamicalsystems00birk Динамикалық жүйелер]. Джордж Д. Биркгофтың 1927 жылғы кітабы динамикалық жүйелерге заманауи көзқараспен қарайды. *[http://chaosbook.org/ Хаос: классикалық және кванттық]. Периодтық орбита тұрғысынан динамикалық жүйелерге кіріспе. *[https://www.cs.brown.edu/research/ai/dynamics/tutorial/home.html Динамикалық жүйелерді үйрену] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819052304/https://cs.brown.edu/research/ai/dynamics/tutorial/home.html |date=2025-08-19 }}. Динамикалық жүйелерді үйрену бойынша нұсқаулық. *[https://www.mat.univie.ac.at/~gerald/ftp/book-ode/ Қарапайым дифференциалдық теңдеулер және динамикалық жүйелер]. [[Геральд Тешль]] жазған дәріс конспектілері '''Зерттеу топтары''' *[http://www.math.rug.nl/~broer/ Динамикалық жүйелер тобы Гронинген], IWI, Гронинген университеті. *[http://www-chaos.umd.edu/ Chaos @ UMD]. Динамикалық жүйелердің қолданылуына бағытталған. *[http://www.math.stonybrook.edu/dynamical-systems], SUNY Stony Brook. Конференциялар тізімі, зерттеушілер және кейбір ашық мәселелер. *[http://www.math.psu.edu/dynsys/ Динамика және геометрия орталығы], Пенсильвания штаты. *[http://www.cds.caltech.edu/ Басқару және динамикалық жүйелер], Калтех. *[https://web.archive.org/web/20061018031023/http://lanoswww.epfl.ch/ Бейсызық жүйелер зертханасы], Лозанна федералды политехникалық мектебі (EPFL). *[https://web.archive.org/web/20070208153906/http://www.math.uni-bremen.de/ids.html Динамикалық жүйелер орталығы], Бремен университеті *[https://web.archive.org/web/20070406053155/http://www.eng.ox.ac.uk/samp/ Жүйелерді талдау, модельдеу және болжау тобы], Оксфорд университеті *[http://sd.ist.utl.pt/ Бейсызық динамика тобы], Жоғары техникалық институт, Лиссабон техникалық университеті *[http://www.impa.br/ Динамикалық жүйелер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602221933/http://www.impa.br/ |date=2017-06-02 }}, IMPA, Таза және қолданбалы математика ұлттық институты. *[http://ndw.cs.cas.cz/ Бейсызық динамика жұмыс тобы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121174532/http://ndw.cs.cas.cz/ |date=2015-01-21 }}, Информатика институты, Чехия Ғылым академиясы. *[https://dynamicalsystems.upc.edu/ UPC Динамикалық жүйелер тобы Барселона], Каталония политехникалық университеті. *[https://www.ccdc.ucsb.edu/ Басқару, динамикалық жүйелер және есептеулер орталығы], Калифорния университеті, Санта-Барбара. [[Санат:Динамикалық жүйелер| ]] [[Санат:Жүйелер теориясы]] [[Санат:Математикалық және сандық әдістер (экономика)]] 6g9a9mff4ir5zqf8lvw6g04xv8eq7zr 0 782777 3653478 3648286 2026-09-11T13:49:18Z Ерден Карсыбеков 3744 3653478 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Телемах |Шынайы есімі = {{lang-el|Τηλέμαχος}} |Сурет = Telemachus departing from Nestor - Henry Howard - Project Gutenberg eText 13725.jpg |ені = 210px |Сурет атауы = Генри Говард. Телемах пен Нестор |Туған күні = |Туған жері = [[Итака]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Гректер|грек]] |Не үшін белгілі = |Әкесі = [[Одиссей]] |Анасы = [[Пенелопа]] |Жұбайы = [[Поликаста]] / [[Наусикая]] / Цирцея |Балалары = [[Персепол]] |Commons = }}[[Сурет:The Sorrow of Telemachus MET DP169392.jpg|нобай|[[Ангелика Кауфман]]. Телемахтың қайғысы, 1783]] '''Телемах''' — [[Итака]] патшасы [[Одиссей]]дің ұлы, [[Гомер]]дің ''[[Одиссея]]сындағы'' басты кейіпкерлердің бірі. 24 кітаптан тұратын ''[[Одиссея]]ның'' алғашқы 4 кітабында Телемахтың [[Троя соғысы]]нан қайтып келмеген әкесін іздеуі туралы баяндалады. Бұл бөлікті зерттеушілер ''Телемахия'' деп атап кеткен.<ref>''The Odyssey'' (проза). [[Джордж Герберт Палмер]], 1921.</ref> == Одиссеяда == Әйел тәңірі [[Афина Паллада|Афина]] тафийлер патшасы Менттің кейпіне еніп, Итакаға келеді. [[Пенелопа]]ға құда түсіп жүрген күйеулер көп ай күтіп, той жасар алдында өздерін ойындармен және ішімдіктермен алдарқатып жүрген. Афинаны алдымен Телемах көреді. Оны жекеше отырғызып, кейін оған үміткер күйеулерден көрген қорлығын айта бастайды. Әкесі Одиссейдің көптен бері хабарсыз кеткені, егер есен-сау оралатын болса мына топалаң бірден басылып, өзінің және анасының өмірлері бірқалыпқа түсетініне кәміл сенетінін айтты. Әбден тыңдап болғаннан кейін Афина Телемахқа [[Пилос]]тағы [[Нестор]] қарт пен [[Спарта]]дағы [[Менелай]] патшаға барып, Одиссейдің тағдырын сұра деп ақыл айтты. Сосын құс бейнесіне айналып, көзден ғайып болды. Телемах көп күтпей сапарға аттанады. Афина оның жолын оңғарып, сәтті сапар сыйлайды. Пилосқа келгенде, Нестор оған әкесі жөнінде ешнәрсе айта алмайды. Бірақ келесі күні Афинаның құрметіне құрбандыққа мүйізі алтындаған тана сойды және өз кіші ұлы [[Писистрат (мифология)|Писистратты]] Телемахқа сапарындағы дос бол деп бата береді. Екеуі Спартаға жеткенде, мұнда ұлан-асыр той болып жатыр еді. Менелай Троя түбінде берген уәдесіне тұрып өзінің қызын [[Ахилл]]дің [[Неоптолем]]ге ұзатып жатқан. Мұнымен бірге ұлы Мегапенттің үйлену тойын да орайластырған. Тойдың нағыз қызған кезінде келген шет жерліктерді Менелай өзінің қасына отырғызды. Бір кезде ол Одиссейдің басына түскен михнат-азаптары туралы сөз сөйлесе, Телемахтың көзінен жас аға бастайды. Осы кезде той залына Менелайдың әйелі сүмбіл шашты [[Ғажайып Елена|Елена]] кіріп келді. Жат жерліктерге көзі түскенде, Елена олардың бірі Одиссейге өте ұқсайтынына таң қалды. Мұны ол Менелайға айтқан. Писистрат бұл шынында да Одиссейдің ұлы Телемах екенін айтты. Менелай бұған қатты қуанады және Одиссейдің ерліктері туралы тағы айта бастайды. Одиссейді Елена да есіне алады. Әкесі туралы айтылған осынау сөздер Телемахтың көзінен тағы да жас ағызды. Келесі күні Менелай Телемахқа өз басынан өткен барлық оқиғаны айтып береді және теңіз тәңірі [[Протей (Нестордың ұлы)|Протеймен]] кездескендегі естіген хабарын жеткізеді. Соған сәйкес Одиссей үр қызы Калипсоның аралында тұтқында жүр, бұдан басқа хабар жоғын айтады. [[Сурет:Telemachus Map.jpg|нобай|Телемахтың сапары]] Телемах үйіне қайтады. Бірақ одан бұрын Одиссейдің өзі үйіне жетеді. Көп ұзамай әкесі баласымен кездеседі.<ref>Кун Н. А. ''Ежелгі Греция мифтері мен аңыздары'' — Алматы: «Мектеп», 1980.</ref> == Телегонияда == Бізге жетпеген бұл ежелгі грек поэмасы туралы біраз мәлімет белгілі. Оларға сәйкес Телемах Одиссейдің өлімінен кейін Ээя аралына келеді. Сонда ол Цирцея әйел құдайымен жар болады. == Кейінгі шығармаларда == [[Аристотель]] мен [[Гелланик]]ке сәйкес, Телемах [[Алкиной]] патшаның қызы [[Наусикая]]ға үйленеді, оларда [[Персепол]] деген ұл туады. 1699 жылы франциялық шіркеуші және жазушы [[Франсуа Фенелон]] ''[[Телемахтың басынан кешкендері]]'' романын жазады. 1766 жылы орыс ақыны әрі аудармашы [[Василий Кириллович Тредиаковский|Тредиаковский]] бұл романның негізінде ''[[Телемахида]]'' атты эпикалық поэма жазады. Бұдан басқа ирланд жазушысы [[Джеймс Джойс]]тың ''[[Улисс]]'' романында, АҚШ ақындары [[Луиза Глюк]] пен [[Иосиф Александрович Бродский|Иосиф Бродскийдің]] өлеңдерінде Телемахқа арнауларды көре аламыз. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[(15913) Телемах]] астероиды [[Санат:Ежелгі грек мифтерінің кейіпкерлері]] [[Санат:Одиссей]] s6ol5en5ge9wv4wxi750mx1ms4biwu1 10 783355 3653700 3653433 2026-09-12T07:52:52Z Мағыпар 100137 үлгі 3653700 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} [[Салацгрива]]{{•}} [[Салдус]]{{•}} [[Саулкрасты]]{{•}} [[Седа (Латвия)|Седа]]{{•}} [[Сигулда]]{{•}} [[Скрунда]]{{•}} [[Смилтене]]{{•}} [[Стайцеле]]{{•}} [[Стенде]]{{•}} [[Стренчи]]{{•}} [[Субате]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> b06g6nqbxza0c53k0wh6gzr1dx7ohta 0 784759 3653742 3641196 2026-09-12T08:56:41Z 1nter pares 146705 3653742 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясы]]нда алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Меншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> Ресейдің Орталық банкі Ресей заңнамасына өзгерістер енгізілмейінше, өз үлесін сата алмайды.<ref>{{Cite news |title=Федеральный закон от 10.07.2002 N 86-ФЗ (ред. от 05.10.2015) "О Центральном банке Российской Федерации (Банке России)" |work=КонсультантПлюс |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_37570/89620eeb7768b5614444779ce78d491664bef58e/ |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news |title=Сбербанк могут продать без закона |work=Газета Коммерсантъ |url=http://www.kommersant.ru/doc/2019143 |access-date=11 November 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[GigaChat]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сбербанк Ресей]] [[Санат:Ресей империясындағы 1841 жылы құрылғандар]] [[Санат:1841 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Кеңес Одағы банктері]] [[Санат:Мәскеуде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Мәскеу биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:MOEX құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Ресейдің мемлекеттік меншігіндегі банктері]] [[Санат:Ресей брендтері]] [[Санат:АҚШ Қаржы министрлігінің санкцияларына ұшыраған Ресей субъектілері]] [[Санат:Кеңес брендтері]] a527e5ohdso6d5ua9c6s615j6rq1y7n 0 785542 3653777 3647335 2026-09-12T11:47:59Z Nurkhan 13652 3653777 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ханс фон Эйлер-Хельпин |Шынайы есімі = швед. Hans von Euler-Chelpin |Суреті = Euler-chelpin.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.2.1873 |Туған жері = {{Туғанжері|Аугсбург|Аугсбургта}}, [[Германия империясы]] |Қайтыс болған күні = 6.11.1964 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Стокгольм|Стокгольмде}}, [[Швеция]] |Азаматтығы = {{байрақ|Швеция}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[биохимик]], [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[әскери қызметші]] |Жұмыс орны = [[Стокгольм университеті]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Берлин университеті]]<br>[[JMU]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] |Ғылыми жетекшісі = [[Герман Эмиль Фишер]] |Атақты шәкірттері = [[Арне Тиселиус]] |Несімен белгілі = [[өт қышқылдары]]н зерттеуімен танымал |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1929 жыл ғылымда|1929]])<br> {{ГФР Құрмет орденінің Ұлы офицерлік крестінің иегері}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ханс Карл Август Симон фон Эйлер-Хельпин''' ({{Lang-sv|Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin}}; [[15 ақпан]] [[1873 жыл|1873]], [[Аугсбург]], [[Герман империясы|Германия империясы]] — [[6 қараша]] [[1964 жыл|1964]], [[Стокгольм]], [[Швеция]]) — швед биохимигі. Академик [[Леонард Эйлер|Леонард Эйлердің]] шөбере ағасының ұрпағы, [[Ульф фон Эйлер|Ульф Эйлердің]] әкесі. [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1929). == Өмірбаян == 1893 жылы Мюнхен өнер академиясын бітірді, содан кейін [[Берлин]], [[Страсбург]] және [[Гёттинген|Геттинген]] университеттерінде химия және медицина мамандықтары бойынша оқыды. Швед химиялық қоғамының ұйымдастырушысы және төрағасы (1908—1963). Стокгольм университетінің профессоры (1906—1929), Органикалық химия институтының және витаминдер институтының директоры (1929 жылдан бастап). == Негізгі жұмыстар == [[Сурет:Bad_Schachen_Porträt;_Hans_v._Euler-Chelpin_-_W134Nr.020183a_-_Willy_Pragher.jpg|нобай|солға|Эйлер-Хельпин 1951 жылы]] Негізгі еңбектер әртүрлі биохимиялық процестердің механизмін зерттеуге арналған. Кинетикасын зерттеп, [[Көмірсулар|қанттың]] ашыту механизмін ашты. [[Ферменттер|Ферменттердің]] әсерінен тірі организмдердегі химиялық реакциялар жылдамдығының артуын атап өтті және бұл құбылысты биокатализ деп атауды ұсынды. А дәруменінің құрылымы мен әсер ету механизмін зерттеді (П. Каррермен бірге) және [[Каротин|β-каротиннің]] А провитамині екенін және көз пигментінде болатынын дәлелдеді. [[Ісік]] биохимиясын зерттеуге айтарлықтай үлес қосты. == Марапаттар мен атақтары == * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] (1929, [[Артур Гарден|А.&nbsp;Гарденмен]] бірге) химия саласындағы «қантты ашыту және ашыту ферменттері бойынша зерттеулері үшін» * [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі * 1927 жылдан бастап — КСРО Ғылым академиясының шетелдік корреспондент мүшесі<ref>[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-52886.ln-ru Профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031003405/http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-52886.ln-ru |date=2015-10-31 }} на сайте РАН</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * Эйлер-Хельпин Ханс Карл Август Симон фон // Ұлы Кеңес Энциклопедиясы : [30 тоннада] / бас ред. А. М. Прохоров . — 3-ші басылым. - М. : Кеңес энциклопедиясы, 1969-1978. [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Леополдина мүшелері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швеция биохимиктері]] [[Санат:Берлин университеті оқытушылары]] tovo8rl9lzn4d6jq4pez9v3skn2bcvl 0 785965 3653630 3648690 2026-09-11T18:43:34Z Marksscheider 183882 3653630 wikitext text/x-wiki '''ARIA Charts''' (ARIA чарттары) — апта сайын [[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]мен (Australian Recording Industry Association) шығарылатын негізгі аустралиялық музыкалық чарттар. Бұл чарттар Аустралиядағы әртүрлі жанрлардағы ең көп сатылған және стримингтен өткен [[ән]]дер мен [[Музыкалық альбом|альбом]]дардың көрсеткіші болып табылады. ARIA 1974 жылдан бері Аустралияның ұлттық музыкалық сатылым чарты болған [[Kent Music Report]]-тың орнын басып,<ref name="AustralianChartHistory">{{cite web | url = http://www.scu.edu.au/schools/edu/student_pages/sem1_2003/dlowe/hist1.html | title = Australian Chart History | archive-url = https://web.archive.org/web/20080404224826/http://www.scu.edu.au/schools/edu/ICT/student_pages/sem1_2003/dlowe/hist1.html | archive-date = 2008-04-04 | author = Daniel Lowe }}</ref> 1988 жылдың маусымында ресми аустралиялық музыкалық чартқа айналды.<ref name="sunshinecoastdaily">{{cite web | url = http://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/aria-charts-celebrates-30th-anniversary-music/1937948/ | title = ARIA Charts celebrates 30th anniversary | author = Seanna Cronin | date = 2013-07-10 | work = | publisher = SunshineCoastDaily.com.au | access-date = 2013-09-03 | lang = en | archive-date = 2020-09-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200919051109/https://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/aria-charts-celebrates-30th-anniversary-music/1937948/ | url-status = live }}</ref><ref name="australianchartscom">{{cite web |url = http://www.australian-charts.com/forum.asp?todo=subforum&subforum=34&pages= |title = ARIA Charts celebrates 30th anniversary |publisher = Australian-charts.com |access-date = 2013-09-03 |lang = en |archive-date = 2013-08-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130813043638/http://australian-charts.com/forum.asp?todo=subforum&subforum=34&pages= |url-status = live }}</ref><ref name="noise">{{cite web | url = http://www.noise11.com/news/aria-singles-katy-perry-tops-chart-for-second-week-20130831 | title = ARIA Singles: Katy Perry Tops Chart For Second Week | author = Gavin Ryan | date = 2013-08-31 | work = | publisher = Noise11.com | access-date = 2013-09-03 | lang = en | archive-date = 2018-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181028033917/http://www.noise11.com/news/aria-singles-katy-perry-tops-chart-for-second-week-20130831 | url-status = live }}</ref> == ARIA сертификаттауы == {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" style="border-collapse: collapse;" ! colspan=2 style="background:#efefef;" align=center width=140 | Альбомдар мен синглдер ! colspan=2 style="background:#efefef;" align=center width=140 | Музыкалық DVD |- | style="background:#efefef;" align=center width=70 | Алтын диск | style="background:#efefef;" align=center width=70 | Платина диск | style="background:#efefef;" align=center width=70 | Алтын диск | style="background:#efefef;" align=center width=70 | Платина диск |- | align=center | 35 000 | align=center | 70 000 | align=center | 7 500 | align=center | 15 000 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Музыкалық чарттар]] [[Санат:Аустралия музыкалық чарттары]] 90pif41x5nqykyplwk1hxs2yczwc3i0 0 786030 3653625 3649136 2026-09-11T18:19:03Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары|Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653625 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Recorded Music NZ |альтернативті = |background_color = |атау түсі = |логотип = |логотип ені = |анықтама = Музыкалық индустрия ұйымы |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = |орталық = |орналасқан жері = {{байрақ|Жаңа Зеландия}} [[Окленд]] |шыққан елі = |тип = [[Бейкоммерциялық ұйым]] |тілдер = |тіл = [[Ағылшын тілі]] |басшы мансабы1 = Бас атқарушы директор (CEO) |басшы есімі1 = Джо Оливер |басшы мансабы2 = Директорлар кеңесінің төрағасы |басшы есімі2 = Луиза Бонд |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = |құрылу мерзімі1 = |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|http://recordedmusic.co.nz}} |ортаққор = }} '''Recorded Music NZ (RMNZ)''' (бұрын — '''Жаңа Зеландияның жазу индустриясы қауымдастығы''', {{lang-en|'''Recording Industry Association of New Zealand (RIANZ)'''}}<ref>{{Cite web|url=http://www.stuff.co.nz/entertainment/music/81340292/chance-meeting-sees-nations-top-40-chart-come-out-of-isolated-hawkes-bay-cottage|title=Chance meeting sees nation's Top 40 chart come out of isolated Hawke's Bay cottage|publisher=Stuff|access-date=2017-07-24|archive-date=2019-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220133800/https://www.stuff.co.nz/entertainment/music/81340292/chance-meeting-sees-nations-top-40-chart-come-out-of-isolated-hawkes-bay-cottage|url-status=live}}</ref>) — [[Жаңа Зеландия]]да жазылған музыканы сататын дыбыс жазу продюсерлері, дистрибьюторлар және әртістердің [[Бейкоммерциялық ұйым|бейкоммерциялық]] сауда қауымдастығы. Recorded Music NZ мүшелігі Жаңа Зеландияда жұмыс істейтін, соның ішінде ірі лейблдер ([[Sony Music Entertainment|Sony]], [[Universal Music Group|Universal]] және [[Warner Music Group]] сияқты), тәуелсіз лейблдер және өз бетінше шығатын әртістер сияқты кез келген жазылған музыка құқықтарының иесі үшін ашық. Recorded Music NZ құқық иелерінің саны 2000-нан асады. 2013 жылдың маусымына дейін бұл қауымдастық «Жаңа Зеландияның жазу индустриясы қауымдастығы» (RIANZ) деп аталды. RIANZ пен PPNZ Music Licensing бірігіп, өз атауын «Recorded Music NZ» деп өзгертті. == Қызмет бағыттары == Recorded Music NZ үш бағытта жұмыс істейді:<ref>{{cite web|title= About Us|url= http://recordedmusic.co.nz/about.php|publisher= Recorded Music NZ|access-date= 11 June 2013|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20130616054451/http://recordedmusic.co.nz/about.php|archive-date= 16 June 2013|df= dmy-all}}</ref> * '''Мүшелерге көрсетілетін қызметтер''' (Aotearoa Music Awards сыйлығы, ресми Aotearoa музыкалық хит-парадтары, музыкалық гранттар және әртістер мен лейблдерге тікелей қызмет көрсету) * '''Музыкалық лицензиялау''' (жеке түрде немесе көбінесе Recorded Music NZ пен APRA арасындағы бірлескен лицензиялау кәсіпорны — OneMusic арқылы жүзеге асырылады) * '''Pro Music қызметтері''' (авторлық құқықты қорғау және корпоративтік істер бойынша) Сондай-ақ Recorded Music NZ Жаңа Зеландияның музыкалық Даңқ залының (APRA-мен бірге) бірлескен сенімгері ретінде әрекет етеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жаңа Зеландия музыкалық чарттары]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] 586g2ogodx0yujx6a9xr634nlayjlh3 0 786039 3653599 3649207 2026-09-11T17:41:18Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары|Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653599 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Syndicat National de l’Édition Phonographique |альтернативті = SNEP |background_color = |атау түсі = |логотип = |логотип ені = |анықтама = Францияның музыкалық индустриясын қорғайтын ұйым |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = |орталық = |орналасқан жері = {{Ту|Франция}} [[Нейи-сюр-Сен]] |шыққан елі = |тип = [[Бейкоммерциялық ұйым]] |тілдер = |тіл = [[Француз тілі]] |басшы мансабы1 = Бас директор (CEO) |басшы есімі1 = Александр Бижо |басшы мансабы2 = Президент |басшы есімі2 = Оливье Нусс |негізін салушы1 = Альбер Бернар |құрылу оқиғалары1 = |құрылу мерзімі1 = 1922 |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://www.snepmusique.com}} |ортаққор = }} '''Syndicat national de l’édition phonographique''' (қысқ. '''SNEP'''; фр. — «Ұлттық дыбыс жазу синдикаты») — [[Франция]]ның дыбыс жазу индустриясындағы сабақтас және [[авторлық құқық]]тарды қорғаумен айналысатын ұйым. Бұрын SNICOP<ref name="MuzHit">{{cite web|url=https://muzhit.com/?p=384|title=The French charts are celebrating their 33rd anniversary. Or is it their 56th?|publisher=muzhit.com|date=4 August 2017|access-date=23 March 2019|archive-date=26 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126115124/https://muzhit.com/?p=384|url-status=dead}}</ref> аббревиатурасымен белгілі болған ұйым 1922 жылы құрылған және оның 48 мүше компаниясы бар. Ұйым қызметіне музыкалық туындыларды трансляциялағаны және орындағаны үшін алымдар жинау, авторлық құқық бұзушылықтарды (соның ішінде аудиоқарақшылықты) анықтау, музыкалық туындыларды сертификаттау — музыкалық релиздерге гауһар, платина, алтын және күміс диск мәртебесін беру, сондай-ақ Францияның музыкалық хит-парадтарын құрастыру кіреді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Франция музыкалық чарттары]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] t20r89onrloz6fxe6xihawlqhjfdc82 0 786066 3653484 3652817 2026-09-11T14:41:20Z Casserium 68287 /* Құрылымы */ 3653484 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}} |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Басшылығы == * [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының Басшысы<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> * [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] – Аппарат Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> == Құрылымы == Қауіпсіздік кеңесінің аппараты хатшылықтан, 1 орталық пен 4 бөлімнен тұрады:<ref>[https://www.akorda.kz/kz/security_council/security_council_structure?category=structural_subdivisions# Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымы. Құрылымдық бөлімшелер]</ref> * Аппарат Хатшылығы ** меңгерушісі: Ерлан Байтұқбаев<ref name="bol26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--1185854 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * Ахуалдық орталық ** меңгерушісі: Арман Әбдірәсілов * Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі ** меңгерушісі: Марат Аймашев<ref name="bol26" /> * Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі ** меңгерушісі: Расул Оразғұлов<ref name="bol26" /> * Құқық қорғау жүйесі бөлімі ** меңгерушісі: Дәурен Ерғарин * Талдау бөлімі ** меңгерушісі: Александр Суханов<ref name="bol26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] duvq78umzvi729kvaakpp2mboo009hy 3653489 3653484 2026-09-11T14:52:14Z Casserium 68287 /* Құрылымы */ Әзірше тағайындалғандар 3653489 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}} |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Басшылығы == * [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының Басшысы<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> * [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] – Аппарат Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> == Құрылымы == Қауіпсіздік кеңесінің аппараты хатшылық пен 3 бөлімнен тұрады:<ref>[https://www.akorda.kz/kz/security_council/security_council_structure?category=structural_subdivisions# Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымы. Құрылымдық бөлімшелер]</ref> * Аппарат Хатшылығы ** меңгерушісі: Ерлан Байтұқбаев<ref name="bol26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--1185854 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі ** меңгерушісі: Марат Аймашев<ref name="bol26" /> * Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі ** меңгерушісі: Расул Оразғұлов<ref name="bol26" /> * Талдау бөлімі ** меңгерушісі: Александр Суханов<ref name="bol26" /> <!-- * Ахуалдық орталық ** меңгерушісі: Арман Әбдірәсілов * Құқық қорғау жүйесі бөлімі ** меңгерушісі: Дәурен Ерғарин --> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] 028vg8bgnrtemdj6izg6dwdwdsoq7zh 0 786077 3653622 3649439 2026-09-11T18:07:38Z Marksscheider 183882 3653622 wikitext text/x-wiki {{Ұйым | атауы = GfK Entertainment | альтернативті = | background_color = | атау түсі = | логотип = | логотип ені = | анықтама = Нарықты зерттеу және медиа мониторинг қызметі | карта1 = | карта1 ені = | аңыз1 = | карта2 = | карта2 ені = | аңыз2 = | мүшелік = | орталық типі = | орталық = | орналасқан жері = {{байрақ|Германия}} [[Баден-Баден]] | шыққан елі = Германия | тип = [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] (GmbH) | тілдер = | тіл = [[Неміс тілі]] | басшы мансабы1 = Басшылар | басшы есімі1 = Матиaс Гилөт, Вольфганг Вандерс<ref name="GfK Entertainment">{{cite web |url=http://www.gfk-entertainment.com/impressum-mainmenu-39.html |title=Impressum |publisher=GfK Entertainment GmbH |language=de |access-date=3 July 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707143651/http://www.gfk-entertainment.com/impressum-mainmenu-39.html |archive-date=7 July 2014 |df=dmy-all }}</ref> | басшы мансабы2 = | басшы есімі2 = | негізін салушы1 = | құрылу оқиғалары1 = Компанияның құрылуы | құрылу мерзімі1 = 1991 жыл 24 қаңтар | негізін салушы2 = | құрылу оқиғалары2 = | құрылу мерзімі2 = | ыдырау оқиғалары = | ыдырау уақыты = | түсініктемелер1 = Германия ресми музыкалық чарттарын (Offizielle Deutsche Charts) құрастырушы | түсініктемелер2 = | мекен-жай = | сайт = {{URL|https://www.gfk.com}} | ортаққор = }} '''GfK Entertainment чарттары''' — [[Германия]] аумағындағы музыкалық өнімдер, үй видеолары және бейнеойындар индустриясының ресми көрсеткіштері болып табылады. Аталмыш рейтингтерді [[Bundesverband Musikindustrie]] (Германия музыкалық индустриясының федералды ассоциациясы) тапсырысы бойынша GfK компаниясының еншілес құрылымы — GfK Entertainment (бұрынғы атаулары Media Control және Media Control GfK International) жинақтайды және жария етеді. Бұл ұйым апта сайынғы Top 100 синглдер мен альбомдар тізімін, сондай-ақ жинақтар, джаз, академиялық музыка, хип-хоп, би музыкасы, комедиялық жанрлар және бейнеклиптер сынды сан алуан бағыттар бойынша арнайы чарт форматтарын тұрақты түрде ұсынып отырады.<ref name="Musikindustrie_Systembeschreibung">{{cite web|url=http://www.musikindustrie.de/fileadmin/bvmi/upload/02_Markt-Bestseller/Offizielle_Charts/Dokumente-zum-Download/bvmi-offizielle-deutsche-charts-systembeschreibung-4.4..pdf |title=Systembeschreibung der offiziellen Charts |trans-title=System Description of the Official Charts |publisher={{Lang|de|[[Bundesverband Musikindustrie]]|italic=no}} |language=de |date=11 January 2017 |df=dmy }}</ref> 2014 жылдың наурызында Media Control AG ұйымының сотқа шағымдануынан кейін Media Control GfK International атауын өзгертуге мәжбүр болды.<ref>{{cite web|url=http://www.media-control.de/media-control-gfk-darf-namen-nicht-mehr-benutzen.html |title=GfK Entertainment: GfK darf Namen nicht mehr benutzen |trans-title=GfK Entertainment: GfK must no longer use name |language=de |publisher=Media Control GmbH |access-date= 3 July 2014}}</ref> Чарт мәліметтерін көпшілікке тарату ісімен әртүрлі медиаресурстар, атап айтқанда [[MTV]] музыкалық телеарнасы және ресми Швейцария чарттарының веб-платформасы белсенді түрде айналысады.<ref>{{cite web|url=http://www.viva.tv/charts|title=VIVA: Charts|publisher=[[Viva (TV station)|VIVA]]|language=de|access-date=11 January 2017|archive-date=1 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501133126/http://www.viva.tv/charts|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.germancharts.de/|title=germancharts.com|publisher=hitparade.ch|language=de|access-date=11 January 2017}}</ref> Сондай-ақ бұл көрсеткіштерді жұртшылыққа ұсынатын субъектілердің қатарына MusicLoad пен Mix 1 кіреді — бұлар GfK Entertainment тарапынан шығарылатын чарттардың басым бөлігін апта сайын жариялап тұратын интернет-қауымдастықтар болып табылады. Бұдан бөлек, GfK Entertainment чарттарға қатысты өзекті жаңалықтарды жариялайтын және негізгі рейтингтерге тікелей қолжетімділікті қамтамасыз ететін арнайы веб-сайтының жұмысын қамтамасыз етеді.<ref>{{cite web|url=https://www.musicload.de/web/charts|title=Musicload|publisher=musicload.de|language=de|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110231251/https://www.musicload.de/web/charts|archive-date=10 November 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mix1.de/charts/singlecharts.htm|title=Mix 1|publisher=mix1.de|language=de|access-date=11 January 2017}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германия музыкалық чарттары]] naq8bxiu74w3yp2oghg0x1jhxxz1zke 0 786087 3653601 3649487 2026-09-11T17:42:12Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары|Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653601 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Federazione Industria Musicale Italiana |альтернативті = Federation of the Italian Music Industry (FIMI) |background_color = |атау түсі = |логотип = Logo FIMI.svg |логотип ені = 200px |анықтама = Италия музыка индустриясының федерациясы |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = |орталық = |орналасқан жері = {{байрақ|Италия}} [[Милан]] |шыққан елі = Италия |тип = [[Коммерциялық емес ұйым|Салалық қауымдастық]] |тілдер = |тіл = [[Итальян тілі]] |басшы мансабы1 = Төраға |басшы есімі1 = Энцо Мацца |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1992 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://www.fimi.it/}} |ортаққор = }} '''Federazione Industria Musicale Italiana (FIMI)''' немесе '''Италия музыка индустриясының федерациясы''' — [[Италия]]дағы дыбыс жазу индустриясының барлық дерлік аспектілерін қадағалайтын шатырлы ұйым. Бұл ұйым 1992 жылы, ірі корпоративті лейблдер бұрыннан бар '''Associazione dei Fonografici Italiani''' (AFI) қатарынан шыққан кезде құрылған.<ref>{{Cite web | url = http://archiviostorico.corriere.it/1992/ottobre/25/Sanremo_gia_una_stonatura_co_0_9210257836.shtml | work= [[Corriere della Sera]] | language = it | author = Mario Luzzatto Fegiz | date = 25 October 1992 | title = Sanremo '93, già una stonatura}}</ref><ref name="Rockol2002">{{Cite web | url = http://www.rockol.it/news-49125/Inchiesta-classifiche-Rockol--la-parola-a-Enzo-Mazza-%28FIMI%29 | publisher = rockol.it | access-date =17 August 2011 | title = Inchiesta classifiche Rockol: la parola a Enzo Mazza (FIMI) | language = it | date = 26 November 2002}}</ref> Кейінгі жылдары қалған итальяндық дыбыс жазу студияларының көбісі де AFI-ді тастап, жаңа ұйымға қосылды.<ref name="Rockol2002"/> 2011 жылғы деректер бойынша, FIMI музыкалық бизнес саласында жұмыс істейтін 2500 компанияның мүддесін қорғайды.<ref name="FIMI"/> FIMI [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]]ның (IFPI) және итальяндық жұмыс берушілер федерациясы — Confindustria-ның мүшесі болып табылады.<ref name="FIMI">{{Cite web | url = http://www.fimi.it/profilo.php | publisher = Federation of the Italian Music Industry | access-date = 17 August 2011 | title = FIMI – Profilo | language = it | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110810170223/http://www.fimi.it/profilo.php | archive-date = 10 August 2011}}</ref> Оның басты мақсаты — итальяндық дыбыс жазу индустриясының мүдделерін қорғау.<ref name="FIMI"/> 1995 жылдың наурыз айынан бастап Италия музыка индустриясының федерациясы Италияның ресми альбомдар чартын ұсына бастады. 1997 жылдың қаңтарында FIMI сонымен қатар итальяндық ресми синглдер чартының да таратушысына айналды. Италиядағы [[CD-ROM|CD]]-синглдер сатылымының төмендеуіне байланысты, 2008 жылдың 1 қаңтарында FIMI физикалық синглдер чартын заңды интернет және мобильді жүктеулерге негізделген цифрлық жүктеулер чартымен алмастырды.<ref name=Billboard>{{cite magazine |url=http://www.billboard.biz/bbbiz/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1003696014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521192500/http://www.billboard.biz/bbbiz/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1003696014 |url-status=dead |archive-date=21 May 2011 |title=Italy's Singles Chart Goes Digital |access-date=11 February 2008 |last=Worden |first=Mark |date=14 January 2008 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> 2011 жылдың шілдесінде Энцо Мацца ресми түрде FIMI төрағасы болып бекітілді.<ref>{{Cite web | url = http://www.rockol.it/news-273865/FIMI-nella-continuit%C3%A0,-Enzo-Mazza-riconfermato-presidente- | publisher = Rockol.it | access-date =17 August 2011 | title = FIMI nella continuità, Enzo Mazza riconfermato presidente | date = 29 July 2011 | language = it}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Италия музыкалық чарттары]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] sxnfrgvv1sykpoefiop47kzvsprbace 0 786094 3653604 3649500 2026-09-11T17:43:48Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары|Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653604 wikitext text/x-wiki [[File:Promusicae.svg|thumb|178x178px|Promusicae логотипі]] '''Productores de Música de España''' (қаз. Испан музыка продюсерлері, қысқартылған атауы — '''PROMUSICAE'''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/quienes-somos/|title=Quiénes somos|publisher=[[Productores de Música de España]]|accessdate=4 May 2026|language=es}}</ref>) — [[Испания]]ның музыкалық чарттарына жауапты ұлттық ұйым. Бұл — испан дыбыс жазу индустриясының 90 пайыздан астамын қамтитын салалық қауымдастық. Сондай-ақ бұл ұйым [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]]ның (IFPI) Испаниядағы тобы болып табылады. PROMUSICAE бас кеңсесі Испанияның [[Мадрид]] қаласында (María de Molina көшесі, 39 үй) орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.promusicae.es/en/contact/|title = Contact us – Promusicae}}</ref> == Чарттар == Чарттар аптасына бір рет жексенбі күндері есептеледі. Олар есептеуге дейінгі жұмадан бастап өткен сенбіні қоса алғандағы апта ішінде Испания аумағындағы музыкалық өнімдердің бөлшек саудадағы сатылымына негізделеді. Жаңа чарттар әдетте Испанияның материктік уақыты бойынша жексенбі күні кешке PROMUSICAE веб-сайтына жүктеледі. 2015 жылдың қаңтар айынан бастап үздік 100 әннің рейтингі стримингке, сондай-ақ жүктеулер мен физикалық сатылымдарға негізделеді. PROMUSICAE келесі чарттарды ұсынады: * Top 100 Canciones (Үздік 100 ән) * Top 100 Álbumes (Үздік 100 альбом) * Top 100 Vinilos (Үздік 100 винил) * Top 50 Radio (Үздік 50 радиотуынды) * Top 20 compilations chart (Үздік 20 жинақ чарты) * Top 20 DVD Chart (Үздік 20 DVD чарты) * Airplay Chart (Эфирлік чарт) * Top 20 TV and Radio Chart (Annual) (Үздік 20 теледидар және радио чарты — жылдық) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Испания музыкалық чарттары]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] 6zdiv3bw9o08aj5k3lgzn7qgfk8nq3u 0 786105 3653602 3649548 2026-09-11T17:42:49Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары|Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653602 wikitext text/x-wiki {{Ұйым | атауы = Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы | альтернативті = International Federation of the Phonographic Industry | background_color = | атау түсі = | логотип = International Federation of the Phonographic Industry logo 2025.svg | логотип ені = | анықтама = Музыка индустриясының мүдделерін қорғайтын халықаралық ұйым | карта1 = | карта1 ені = | аңыз1 = | карта2 = | карта2 ені = | аңыз2 = | мүшелік = | орталық типі = | орталық = | орналасқан жері = {{байрақ|Ұлыбритания}} [[Лондон]] (The Shard, 32 London Bridge Street) | шыққан елі = | тип = | тілдер = | тіл = | басшы мансабы1 = Бас атқарушы директор | басшы есімі1 = Виктория Окли | басшы мансабы2 = | басшы есімі2 = | негізін салушы1 = | құрылу оқиғалары1 = Құрылуы | құрылу мерзімі1 = 1933 жыл | негізін салушы2 = | құрылу оқиғалары2 = | құрылу мерзімі2 = | ыдырау оқиғалары = | ыдырау уақыты = | түсініктемелер1 = Әлемдік музыка нарығын бақылап, ресми чарттар мен статистика ұсынады | түсініктемелер2 = | мекен-жай = | сайт = {{URL|https://www.ifpi.org/}} | ортаққор = }} '''Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы''' ({{lang-en|International Federation of the Phonographic Industry}}, '''IFPI''') — бүкіл әлемдегі дыбыс жазу индустриясының мүдделерін қорғайтын ұйым. Бұл — [[Швейцария]]да тіркелген [[Бейкоммерциялық ұйым|бейкоммерциялық]] мүшелер ұйымы. Оның штаб-көтерме хатшылығы [[Лондон]]да орналасқан, сондай-ақ [[Брюссель]], [[Гонконг]], [[Майами]], [[Абу-Даби]], [[Сингапур]] және [[Найроби]] қалаларында өңірлік кеңселер жұмыс істейді. == Қызметі == IFPI-дің миссиясы — жазылған музыканың құндылығын насихаттау, дыбыс продюсерлерінің құқықтарын қорғау және жазылған музыканы коммерциялық мақсатта пайдалану аясын кеңейту. Оның мүшелеріне көрсететін қызметтеріне құқықтық саясат бағдарламасы, сот процесстері, контентті қорғау, жазылған музыка нарығындағы сатылымдар туралы есеп беру, сараптама мен талдау, сондай-ақ орындаушылық құқықтар, технология және сауда салаларындағы жұмыстар кіреді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ifpi.org/what-we-do.php|title=What We Do — IFPI — Representing the recording industry worldwide|website=ifpi.org|access-date=25 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711083715/https://ifpi.org/what-we-do.php|archive-date=11 July 2019|url-status=live}}</ref> == Құрылымы == IFPI ұйымын басқарма кеңесі басқарады. Бұл алқалы органға ұйым мүшелерінің (ірі және тәуелсіз дыбыс жазу лейблдерін қоса алғанда) өкілдері, IFPI-дің кейбір ұлттық топтарының өкілдері және ұйымның бас атқарушы директоры кіреді.<ref name="IFPI-Board">{{Cite web|url=https://www.ifpi.org/board.php|title=Our Boards — IFPI — Representing the recording industry worldwide|website=www.ifpi.org|access-date=25 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708192050/https://ifpi.org/board.php|archive-date=8 July 2019|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ өңірлік мәселелерді қадағалайтын екі аймақтық кеңес (IFPI Азия/Тынық мұхиты өңірлік кеңесі және IFPI Латын Америкасы өңірлік кеңесі) жұмыс істейді. 2024 жылдың сәуір айында IFPI Виктория Оклидің бас атқарушы директор болып тағайындалғанын және ұйымға 2024 жылдың маусымында қосылатынын жариялады.<ref>{{Cite web |last=IFPI |first=IFPI |date=15 April 2024 |title=IFPI appoints Victoria Oakley as new CEO |url=https://www.ifpi.org/ifpi-appoints-victoria-oakley-as-new-ceo/ |website=www.ifpi.org}}</ref> Бұрынғы бас директор Фрэнсис Мур 2023 жылдың желтоқсанында қызметінен кетті.<ref>{{Cite web |last=IFPI |first=IFPI |date=20 July 2023 |title=Frances Moore to step down as CEO of IFPI |url=https://www.ifpi.org/frances-moore-to-step-down-as-ceo-of-ifpi/ |website=www.ifpi.org}}</ref> She had been appointed the chief executive with a term effective from 1 July 2010.<ref>{{cite press release |title=Frances Moore to be new CEO of IFPI |url=http://www.ifpi.org/content/section_news/20100624a.html |publisher=IFPI |date=24 June 2010 |access-date=24 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708055631/http://www.ifpi.org/content/section_news/20100624a.html |archive-date=8 July 2010 |url-status=live}}</ref> Ол 2010 жылдың 1 шілдесінен бастап бас атқарушы директор қызметіне тағайындалған болатын. Ол 2005 жылдан бері ұйымды басқарған және «[[Live Aid]]» пен «[[Live8]]» концерттерінің ко-продюсерлерінің бірі болған Джон Кеннедидің орнына келген еді.<ref>{{cite press release|title=John Kennedy to succeed Jay Berman as Chairman and CEO of IFPI|url=http://www.ifpi.org/content/section_news/20040913.html|publisher=IFPI|date=13 September 2004|access-date=2 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516073332/http://www.ifpi.org/content/section_news/20040913.html|archive-date=16 May 2008|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1933 жылы құрылған ұйымдар]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] iyciyndc4ylcpu7eobtwd02qdvrxwvh 0 786236 3653465 3651002 2026-09-11T12:45:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3653465 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жызақты басып алу |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Развалины Джизака.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Жызақ бекінісінің қирандылары |дата = 1866 жылы 18 (30) қазан |орын = [[Жызақ]], [[Өзбекстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановский]]<br /> [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2000 |күштер2 = 11 000 |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 6 қаза тапты, 98 жарақаттанды және жарымжанданды<ref>Marvin, Charles (1881). [https://archive.org/details/mervqueenworlda00marvgoog/page/n437/mode/2up Merv: The Queen of the World. W.H. Allen. p. 401]</ref> |шығындар2 = 6 мың қаза тапты, 3 мың тұтқындалды,<ref>Pierce, Richard A (1960). [https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false Russian Central Asia, 1867-1917: A Study in Colonial Rule. University of California Press. p. 25] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=N3d07qFjyVwC&pg=PA46&hl=ru&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |date=20211105054412 }}</ref> 53 зеңбірек |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Жызақты басып алу''' — 1866 жылы Орталық Азияны жаулап алу жорықтары барысында генерал [[Николай Андреевич Крыжановский|Крыжановский]] басқарған орыс әскерінің Бұхараға қарасты Жызақ бекінісін басып алуы. Бекіністің алынуы Ресей әскерінің 1866 жылы жүргізген әскери жорығындағы шешуші жеңістерінің біріне айналды. == Алғышарты == 1866 жылғы көктемгі әскери науқан барысында Ресей әскері алдымен 8 мамырда Ыржар түбінде Бұхара әмірінің негізгі әскерін талқандады. Осы жеңістен кейін орыс әскері Бұхараға қарай бірден жылжудың орнына Сырдария бойындағы әскери қимылдарды жалғастырып, мамыр айында [[Қоқан хандығы|Қоқан хандығына]] қарасты [[Хожантты басып алу|Хожант бекінісін басып алды]]. Бұхара әмірі Ресеймен қарулы күресті одан әрі жалғастырудың қиын екенін түсініп, сырттай мойынсұнатындығын білдіргенімен, іс жүзінде әскерін қайта қаруландырып, 1866 жылы жаз бойы Ресейге қатысты жаулық ұстанымынан танбады. Әмірдің бұл әрекеттері Ресей билігінің бірнеше рет ескерту жасауына себеп болды. Алайда ескертулер нәтижесіз қалған соң, [[Дмитрий Ильич Романовский|генерал Романовскийдің]] бастамасымен және оның жоспары бойынша Ресей әскері күзде Орталық Азияның ішкі аймақтарына қарай жорықты жалғастыру туралы шешім қабылдады. Бұл жолғы мақсат Ресейдің сол кездегі иеліктері мен Бұхара-Қоқан иеліктерінің арасындағы аумақты Ресей құрамына қосу еді. Аталған өңір Бұхара әмірінің Ресей иеліктеріне қарай орналасқан соңғы қорғаныс шебі саналды. Оның негізгі тіректері Сырдария аңғарындағы екі бекініс — Үрейтөбе мен Жызақ болды. 2 қазанда орыс әскері қанды шабуыл нәтижесінде [[Үрейтөбені басып алу|Үрейтөбе]] бекінісін басып алды. Осыдан кейін 1866 жылдың күзіне қарай Бұхара әмірінің Сырдария аңғарындағы қолында қалған жалғыз маңызды тірек пункті Жызақ болды. Ендігі әскери қимылдардың негізгі мақсаты осы бекіністі басып алу еді<ref>[http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php АНДРЕЕВСКИЙ Е. К. ИЗ ЗАПИСОК ЗА СОРОК СЕМЬ ЛЕТ «Исторический Вестник», т. СХХХ, стр. 37.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605165400/http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Andreevskij/text2.php |date=2020-06-05 }})</ref>. == Шабуыл == Жызақ бекінісі берік нығайтылып, қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етілген еді. Сондықтан ол өңірдегі ең мықты бекіністердің бірі саналды. Жаздың соңында Бұхара әмірі Жызақ бегіне таңдаулы 10 мың әскерден және ірі калибрлі 53 зеңбіректен тұратын қосымша күш жіберді. Осылайша бекініс гарнизоны алдағы шайқасқа тыңғылықты дайындалып, жауға қатаң қарсылық көрсетуге қамданды. 6 қазанда Үрейтөбеден Жызаққа баратын жолдың жарты шамасында орналасқан шағын Заамин бекінісіне қарай орыс әскерінің бір әскери сапы жіберілді. Бұхара әскері қарсылық көрсетпестен қашып, бекініс ұрыссыз басып алынды. 10 қазанда орыс әскерінің қалған бөлімдері Жызаққа жақындады. 12 қазанда 16,5 рота жаяу әскерден, бес жүздік казак жасағынан және 20 зеңбіректен тұратын орыс әскері бекініске келіп жетті. 13 қазанда генерал Романовский бекініс маңында барлау жүргізді. Осыдан кейін қоршау жұмыстары басталды. 14 қазанда Джалан-Уты шатқалында орналасқан күзет жасағына қарсы 2,5–3 мыңдық Бұхара атты әскері қозғалды. Шатқалға жіберілген екі атқыштар ротасы мен казак жасағы шабуылға шыққан атты әскерді талқандап, кейін шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Бұхаралықтар бекіністен де ірі жасақ шығарып, бекініс қабырғаларының алдындағы саклилерді басып тұрған үш ротаға қарсы шабуыл жасады. Алайда бұл шабуыл да тойтарылды. Осы кезде Бұхара әмірінің Самарқаннан Жызаққа қарай қомақты қосымша күш жібергені анықталды. Соған байланысты орыс әскері әскери қимылды жеделдетіп, бекіністі тікелей шабуыл арқылы басып алуға шешім қабылдады. 15 қазанда Үрейтөбе және Самарқан қақпаларына қарсы орналастырылған екі артиллериялық батареяны қаруландыру басталды. Оларға барлығы 10 зеңбірек пен 4 мортира қойылды. Сол күні бекініс гарнизоны екі рет сыртқа шығып, шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, екі әрекеті де нәтижесіз аяқталды. 16 қазан күні таңертең артиллериялық батареялар бекіністі атқылай бастады. 17–18 қазанда орыс әскері Жызақ бекінісін зеңбірек оғымен үздіксіз атқылап, оны шабуылмен басып алуға дайындықты жалғастырды<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. — СПб., 1882. — 283 с.</ref>. 18 қазанда сағат 12-де Жызақ бекінісіне жасалатын шешуші шабуыл басталды. Шабуыл таңсәріде болады деп күткен бұхаралықтар оның кейінге қалдырылғанына сеніп, келесі күнге дайындала бастаған еді. Сондықтан орыс әскерінің шабуылы олар үшін күтпеген жерден басталды. Капитан Михайловский мен подполковник Григорьев басқарған әскери саптар — барлығы 8 рота жаяу әскер, 10 зеңбірек және 4 мортира — шабуылға шықты. Күтпеген шабуылға тап болған бұхаралықтар дер кезінде оқ жаудырып үлгермей, қорғаныс бөгеттерін қорғауға ұмтылды. Алайда мұндай қарсылық ұзаққа созылмады. Орыс әскерінің жігерлі «ура» ұраны көп ұзамай бекініс қорғаушыларын кейін шегінуге мәжбүр етті. Артынша олардың шегінуі ретсіз әрі жанталасқан қашуға ұласып, жарты сағатқа жетпей бүкіл гарнизон толық талқандалды. Шабуылдаушы әскерлер бекініс қабырғасындағы ойықты басып алғаннан кейін бірнеше әскери сапқа бөлінді. Олардың бір бөлігі бекініс қабырғаларын бойлай қозғалып, екінші бөлігі цитадельге қарай бет алды. Алдыңғы саптардың соңынан қосалқы күштердің бөлімдері де бекініс ішіне кірді. Бұхара әскерінің қалған бөлігі жаппай қашуға көшті. Ұрыста шамамен 6 мың адамынан айырылды. Бекіністен 16 ту, 12 мыс және 41 шойын зеңбірек қолға түсті. Жызақтағы 18 бектің 16-сы қаза тапты, олардың 12-сі қоян-қолтық ұрыста мерт болды. Күндізгі сағат төртке қарай негізгі қосалқы күшпен генерал Крыжановский де бекініске кірді. Осылайша жеңіс толық аяқталды. Жызақтан шамамен бес шақырым жерде Бұхара әмірі жаңадан жіберген 2500 адамнан және 18 зеңбіректен тұратын жаңа әскери сап пайда болды. Алайда өздеріне қарай бағытталған артиллериялық атысты көріп, Жызақтың тағдырын білген олар кейін шегініп, соңдарынан қуған қосалқы күштердің қысымынан бытырай қашып кетті. Орыс әскері 3 мыңнан астам тұтқын алып, көптеген ту, мылтық, найза және тапаншаны қолға түсірді. == Салдары == [[Сурет:Георгиевские кавалеры за взятие Джизака.jpg|thumb|left|250px|Жызақты алғаны үшін берілген Георгий орденінің иегерлері]] Генерал Романовскийдің 1866 жылғы әскери жорығы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери қимылдарының маңызды кезеңдерінің бірі болды. 8 мамырда ол [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерін талқандады, 24 мамырда [[Хожантты басып алу|Хожантты басып алды]], 20 шілдеде Үрейтөбені шабуылмен алды, ал 18 қазанда Жызақты күтпеген шабуыл нәтижесінде басып алды. Осы үш ірі шабуыл барысында орыс әскері 500 адамынан айырылып, Бұхара және басқа да жергілікті күштер қатарынан шамамен 12 мың адам қаза тапты деген дерек бар. Ыржар түбіндегі шайқаста 1000 Бұхаралық қаза тауып, 6 зеңбірек қолға түсті. Хожантқа жасалған шабуылда 3500 адам қаза тапты. Ресей әскерінің шығыны 137 адам болды. Үрейтөбе үшін болған шайқаста 2000 адам қаза тауып, 4 ту мен 32 зеңбірек қолға түсті. Бұл ұрыста Ресей әскері 227 адамынан айырылды. Ал Жызақтағы шайқаста 11 мың Бұхаралықтың 6000-ы қаза тапты, ал 2000 орыс әскерінің ішінен 98 адам шығынға ұшырады. Орыс әскері 11 ту мен 43 зеңбіректі қолға түсірді<ref>Керсновский А. А. История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз.</ref>. Жызақтан айырылған Бұхара әскері [[Самарқан|Самарқанға]] қарай шегініп, бейбітшілік туралы келіссөздер бастауға ұмтылды. Алайда келіссөздер нәтиже бермей, 1867 жылдың бүкіл кезеңі дипломатиялық талқылаулармен өтті. Бұхара тарапы келіссөздерді соза отырып, осы уақыт ішінде жаңа әскер жинап, әскери күшін толықтыруға тырысты. Жызақты алғаны үшін генерал Крыжановский 1866 жылғы 26 қарашада III дәрежелі Әулие Георгий орденімен марапатталды. Орденнің нөмірі — 511. <blockquote> ''1866 жылы Бұхаралықтарға қарсы әскери қимылдар барысында танытқан ерекше іскерлігі мен батылдығы үшін'' </blockquote> == Әдебиет == * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011135234/https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ |date=2022-10-11 }}. 1882. 283 с. * ''Зиновьев М. А.'' Осада Ура-Тюбе и Джизага. Воспоминания об осенней экспедиции 1866 года в Туркестанской области // Русский вестник. Т. 74-75, 1868, № 3, 4, 5, 6 * Трактат Ахмада Дониша «История мангытской династии». Перевод, предисловие и примечания И. А. Наджафовой. Душанбе,1967. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населённых пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] ta4y4shjezojheu4lwc08rslh5xvfsg 0 786372 3653719 3652642 2026-09-12T08:31:43Z 1nter pares 146705 3653719 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} t7kypv6wqbv602npnh6wax5ayz5cjvw 3653721 3653719 2026-09-12T08:36:22Z 1nter pares 146705 /* Екінші онжылдығы */ 3653721 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8ipm7fgxgtl0nss8yyh86tjslye5psa 3653723 3653721 2026-09-12T08:39:15Z 1nter pares 146705 /* Екінші онжылдығы */ 3653723 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні [[6 маусым]] [[2025 жыл|2025]] болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6cyf2cmi06dg9bjuejt5vk3bu4ah9kf 3653725 3653723 2026-09-12T08:39:55Z 1nter pares 146705 /* Екінші онжылдығы */ 3653725 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n2z7ezn4m0tb8psp2p24xm7cmqhpj3a 3653730 3653725 2026-09-12T08:46:26Z 1nter pares 146705 /* Екінші онжылдығы */ 3653730 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> 2014 жылғы 7 мамырда ВТБ DST Investment 3-тегі үлесінің басым бөлігін Kanton компаниясына берді.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=ICIJ2017-11-5>{{cite news | last = Woodman | first = Spencer | title = Russian Connections: Kremlin-owned Firms Linked to Major Investments in Twitter and Facebook, The Russian government quietly held a financial interest in U.S. social media | url = https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/kremlin-owned-firms-linked-major-twitter-facebook-investments-icij/ | work = International Consortium of Investigative Journalists | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> 2014 жылы, [[Ресей-Украина соғысы]] басталғанға дейін, ВТБ Банкі [[Украина банктерінің тізімі|Украинадағы банктердің]] ең ірілерінің бірі болды. VTB Ukraine 2018 жылы банкротқа ұшырады.<ref name="ep1">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/11/27/643049/ Ukrainian "daughter" of Russian "VTB Bank" - bankrupt], [[Ukrayinska Pravda|Economical Pravda]] (27 November 2018)</ref> 2014 жылдан бері банк саяси [[#Санкциялар|санкцияларға]] ұшырап келеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n336rh5192a79f6waijqw8yg4fxyvf1 3653733 3653730 2026-09-12T08:49:24Z 1nter pares 146705 /* Екінші онжылдығы */ 3653733 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> 2014 жылғы 7 мамырда ВТБ DST Investment 3-тегі үлесінің басым бөлігін Kanton компаниясына берді.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=ICIJ2017-11-5>{{cite news | last = Woodman | first = Spencer | title = Russian Connections: Kremlin-owned Firms Linked to Major Investments in Twitter and Facebook, The Russian government quietly held a financial interest in U.S. social media | url = https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/kremlin-owned-firms-linked-major-twitter-facebook-investments-icij/ | work = International Consortium of Investigative Journalists | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> 2014 жылы, [[Ресей-Украина соғысы]] басталғанға дейін, ВТБ Банкі [[Украина банктерінің тізімі|Украинадағы банктердің]] ең ірілерінің бірі болды. VTB Ukraine 2018 жылы банкротқа ұшырады.<ref name="ep1">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/11/27/643049/ Ukrainian "daughter" of Russian "VTB Bank" - bankrupt], [[Ukrayinska Pravda|Economical Pravda]] (27 November 2018)</ref> 2014 жылдан бері банк саяси [[санкциялар]]ға ұшырап келеді. 2017 жылы VTB «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды енгізу банкке жыл сайын $233 млн шығын әкелетінін мәлімдеді. Сол кезде Ресейдің орталық банкі елдің банк жүйесіне «Базель III» талаптарын «біртіндеп енгізіп» жатқан еді.<ref>{{Cite news |title=Russia's VTB says Basel III to cost it 14 bln roubles a year |url=https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415215842/https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-date=2025-04-15 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы тамызда VTB Bank бұрынғы иелері «банк жүйесіндегі ірі күйреуге» жол берген [[Возрождение банкі]]нің 75%-дық үлесін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/0af7f5e8-9fcc-11e8-85da-eeb7a9ce36e4 |title=VTB to buy rival Russian bank Vozrozhdenie |date=14 August 2018 |first=Max |last=Seddon |work=[[Financial Times]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2018 жылғы қыркүйекте Костин Ресейдің орталық банкінен «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды «қайта қарауды» сұрады; 2019 жылға қарай бұл талаптарға байланысты банктің реттеушілік шығындары $6 млрд-тан асуы тиіс еді.<ref name="rtrs2">{{cite news |title=Russia's VTB asked c.bank, govt to revise Basel III requirements for banks-CEO |work=Reuters |date=6 September 2018 |url=https://www.reuters.com/article/markets/europe/russias-vtb-asked-cbank-govt-to-revise-basel-iii-requirements-for-banks-ceo-idUSR4N1VM02A/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2018 жылғы қарашада [[Украина Ұлттық банкі]] өтімділігінің төмендеуі және қаржылық жағдайының нашарлауына байланысты VTB Bank-тің Украинадағы еншілес банкін төлем қабілетсіз деп таныды.<ref>{{Cite news |last=Brockway |first=Ella |date=2026-07-12 |title=Jalalive |url=https://jalalive.onl/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ukraine central bank declares Russian VTB subsidiary insolvent |url=https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208235907/https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-date=2023-12-08 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда VTB Bank Саровбизнесбанктің 81,1%-дық және Запсибкомбанктің 71,8%-дық бақылаушы үлестерін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://finance.rambler.ru/markets/41487286-vtb-pokupaet-sarovbiznesbank-i-zapsibkombank/ |title=ВТБ покупает "Саровбизнесбанк" и "Запсибкомбанк" |language=ru |date=26 December 2018 |website=Rambler|access-date=16 April 2019}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} isyg61levu41yolieihjv11biq1rb18 3653734 3653733 2026-09-12T08:49:40Z 1nter pares 146705 /* Екінші онжылдығы */ 3653734 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> 2014 жылғы 7 мамырда ВТБ DST Investment 3-тегі үлесінің басым бөлігін Kanton компаниясына берді.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=ICIJ2017-11-5>{{cite news | last = Woodman | first = Spencer | title = Russian Connections: Kremlin-owned Firms Linked to Major Investments in Twitter and Facebook, The Russian government quietly held a financial interest in U.S. social media | url = https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/kremlin-owned-firms-linked-major-twitter-facebook-investments-icij/ | work = International Consortium of Investigative Journalists | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> 2014 жылы, [[Ресей-Украина соғысы]] басталғанға дейін, ВТБ Банкі [[Украина банктерінің тізімі|Украинадағы банктердің]] ең ірілерінің бірі болды. VTB Ukraine 2018 жылы банкротқа ұшырады.<ref name="ep1">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/11/27/643049/ Ukrainian "daughter" of Russian "VTB Bank" - bankrupt], [[Ukrayinska Pravda|Economical Pravda]] (27 November 2018)</ref> 2014 жылдан бері банк саяси [[санкция]]ларға ұшырап келеді. 2017 жылы VTB «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды енгізу банкке жыл сайын $233 млн шығын әкелетінін мәлімдеді. Сол кезде Ресейдің орталық банкі елдің банк жүйесіне «Базель III» талаптарын «біртіндеп енгізіп» жатқан еді.<ref>{{Cite news |title=Russia's VTB says Basel III to cost it 14 bln roubles a year |url=https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415215842/https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-date=2025-04-15 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы тамызда VTB Bank бұрынғы иелері «банк жүйесіндегі ірі күйреуге» жол берген [[Возрождение банкі]]нің 75%-дық үлесін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/0af7f5e8-9fcc-11e8-85da-eeb7a9ce36e4 |title=VTB to buy rival Russian bank Vozrozhdenie |date=14 August 2018 |first=Max |last=Seddon |work=[[Financial Times]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2018 жылғы қыркүйекте Костин Ресейдің орталық банкінен «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды «қайта қарауды» сұрады; 2019 жылға қарай бұл талаптарға байланысты банктің реттеушілік шығындары $6 млрд-тан асуы тиіс еді.<ref name="rtrs2">{{cite news |title=Russia's VTB asked c.bank, govt to revise Basel III requirements for banks-CEO |work=Reuters |date=6 September 2018 |url=https://www.reuters.com/article/markets/europe/russias-vtb-asked-cbank-govt-to-revise-basel-iii-requirements-for-banks-ceo-idUSR4N1VM02A/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2018 жылғы қарашада [[Украина Ұлттық банкі]] өтімділігінің төмендеуі және қаржылық жағдайының нашарлауына байланысты VTB Bank-тің Украинадағы еншілес банкін төлем қабілетсіз деп таныды.<ref>{{Cite news |last=Brockway |first=Ella |date=2026-07-12 |title=Jalalive |url=https://jalalive.onl/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ukraine central bank declares Russian VTB subsidiary insolvent |url=https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208235907/https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-date=2023-12-08 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда VTB Bank Саровбизнесбанктің 81,1%-дық және Запсибкомбанктің 71,8%-дық бақылаушы үлестерін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://finance.rambler.ru/markets/41487286-vtb-pokupaet-sarovbiznesbank-i-zapsibkombank/ |title=ВТБ покупает "Саровбизнесбанк" и "Запсибкомбанк" |language=ru |date=26 December 2018 |website=Rambler|access-date=16 April 2019}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bshwaoaotdpz9sdjkv4ewkc8h4j7bw3 3653736 3653734 2026-09-12T08:51:50Z 1nter pares 146705 /* Екінші онжылдығы */ 3653736 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> 2014 жылғы 7 мамырда ВТБ DST Investment 3-тегі үлесінің басым бөлігін Kanton компаниясына берді.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=ICIJ2017-11-5>{{cite news | last = Woodman | first = Spencer | title = Russian Connections: Kremlin-owned Firms Linked to Major Investments in Twitter and Facebook, The Russian government quietly held a financial interest in U.S. social media | url = https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/kremlin-owned-firms-linked-major-twitter-facebook-investments-icij/ | work = International Consortium of Investigative Journalists | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> 2014 жылы, [[Ресей-Украина соғысы]] басталғанға дейін, ВТБ Банкі [[Украина банктерінің тізімі|Украинадағы банктердің]] ең ірілерінің бірі болды. VTB Ukraine 2018 жылы банкротқа ұшырады.<ref name="ep1">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/11/27/643049/ Ukrainian "daughter" of Russian "VTB Bank" - bankrupt], [[Ukrayinska Pravda|Economical Pravda]] (27 November 2018)</ref> 2014 жылдан бері банк саяси [[санкция]]ларға ұшырап келеді. 2017 жылы VTB «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды енгізу банкке жыл сайын $233 млн шығын әкелетінін мәлімдеді. Сол кезде Ресейдің орталық банкі елдің банк жүйесіне «Базель III» талаптарын «біртіндеп енгізіп» жатқан еді.<ref>{{Cite news |title=Russia's VTB says Basel III to cost it 14 bln roubles a year |url=https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415215842/https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-date=2025-04-15 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы тамызда VTB Bank бұрынғы иелері «банк жүйесіндегі ірі күйреуге» жол берген [[Возрождение банкі]]нің 75%-дық үлесін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/0af7f5e8-9fcc-11e8-85da-eeb7a9ce36e4 |title=VTB to buy rival Russian bank Vozrozhdenie |date=14 August 2018 |first=Max |last=Seddon |work=[[Financial Times]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2018 жылғы қыркүйекте Костин Ресейдің орталық банкінен «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды «қайта қарауды» сұрады; 2019 жылға қарай бұл талаптарға байланысты банктің реттеушілік шығындары $6 млрд-тан асуы тиіс еді.<ref name="rtrs2">{{cite news |title=Russia's VTB asked c.bank, govt to revise Basel III requirements for banks-CEO |work=Reuters |date=6 September 2018 |url=https://www.reuters.com/article/markets/europe/russias-vtb-asked-cbank-govt-to-revise-basel-iii-requirements-for-banks-ceo-idUSR4N1VM02A/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2018 жылғы қарашада [[Украина Ұлттық банкі]] өтімділігінің төмендеуі және қаржылық жағдайының нашарлауына байланысты VTB Bank-тің Украинадағы еншілес банкін төлем қабілетсіз деп таныды.<ref>{{Cite news |last=Brockway |first=Ella |date=2026-07-12 |title=Jalalive |url=https://jalalive.onl/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ukraine central bank declares Russian VTB subsidiary insolvent |url=https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208235907/https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-date=2023-12-08 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда VTB Bank Саровбизнесбанктің 81,1%-дық және Запсибкомбанктің 71,8%-дық бақылаушы үлестерін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://finance.rambler.ru/markets/41487286-vtb-pokupaet-sarovbiznesbank-i-zapsibkombank/ |title=ВТБ покупает "Саровбизнесбанк" и "Запсибкомбанк" |language=ru |date=26 December 2018 |website=Rambler|access-date=16 April 2019}}</ref> ==== Үшінші онжылдығы ==== == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8c3i3qy9525ytcn6kwiqvf85d7s8pvm 3653738 3653736 2026-09-12T08:52:51Z 1nter pares 146705 /* Үшінші онжылдығы */ 3653738 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> 2014 жылғы 7 мамырда ВТБ DST Investment 3-тегі үлесінің басым бөлігін Kanton компаниясына берді.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=ICIJ2017-11-5>{{cite news | last = Woodman | first = Spencer | title = Russian Connections: Kremlin-owned Firms Linked to Major Investments in Twitter and Facebook, The Russian government quietly held a financial interest in U.S. social media | url = https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/kremlin-owned-firms-linked-major-twitter-facebook-investments-icij/ | work = International Consortium of Investigative Journalists | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> 2014 жылы, [[Ресей-Украина соғысы]] басталғанға дейін, ВТБ Банкі [[Украина банктерінің тізімі|Украинадағы банктердің]] ең ірілерінің бірі болды. VTB Ukraine 2018 жылы банкротқа ұшырады.<ref name="ep1">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/11/27/643049/ Ukrainian "daughter" of Russian "VTB Bank" - bankrupt], [[Ukrayinska Pravda|Economical Pravda]] (27 November 2018)</ref> 2014 жылдан бері банк саяси [[санкция]]ларға ұшырап келеді. 2017 жылы VTB «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды енгізу банкке жыл сайын $233 млн шығын әкелетінін мәлімдеді. Сол кезде Ресейдің орталық банкі елдің банк жүйесіне «Базель III» талаптарын «біртіндеп енгізіп» жатқан еді.<ref>{{Cite news |title=Russia's VTB says Basel III to cost it 14 bln roubles a year |url=https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415215842/https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-date=2025-04-15 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы тамызда VTB Bank бұрынғы иелері «банк жүйесіндегі ірі күйреуге» жол берген [[Возрождение банкі]]нің 75%-дық үлесін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/0af7f5e8-9fcc-11e8-85da-eeb7a9ce36e4 |title=VTB to buy rival Russian bank Vozrozhdenie |date=14 August 2018 |first=Max |last=Seddon |work=[[Financial Times]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2018 жылғы қыркүйекте Костин Ресейдің орталық банкінен «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды «қайта қарауды» сұрады; 2019 жылға қарай бұл талаптарға байланысты банктің реттеушілік шығындары $6 млрд-тан асуы тиіс еді.<ref name="rtrs2">{{cite news |title=Russia's VTB asked c.bank, govt to revise Basel III requirements for banks-CEO |work=Reuters |date=6 September 2018 |url=https://www.reuters.com/article/markets/europe/russias-vtb-asked-cbank-govt-to-revise-basel-iii-requirements-for-banks-ceo-idUSR4N1VM02A/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2018 жылғы қарашада [[Украина Ұлттық банкі]] өтімділігінің төмендеуі және қаржылық жағдайының нашарлауына байланысты VTB Bank-тің Украинадағы еншілес банкін төлем қабілетсіз деп таныды.<ref>{{Cite news |last=Brockway |first=Ella |date=2026-07-12 |title=Jalalive |url=https://jalalive.onl/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ukraine central bank declares Russian VTB subsidiary insolvent |url=https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208235907/https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-date=2023-12-08 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда VTB Bank Саровбизнесбанктің 81,1%-дық және Запсибкомбанктің 71,8%-дық бақылаушы үлестерін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://finance.rambler.ru/markets/41487286-vtb-pokupaet-sarovbiznesbank-i-zapsibkombank/ |title=ВТБ покупает "Саровбизнесбанк" и "Запсибкомбанк" |language=ru |date=26 December 2018 |website=Rambler|access-date=16 April 2019}}</ref> ==== Үшінші онжылдығы ==== 2022 жылғы наурызда VTB басқа ресейлік несие ұйымдарымен бірге [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]не байланысты жаза ретінде [[SWIFT]] транзакциялық жүйесінен шығарылды.<ref name=fw1/> 2022 жылғы мамырда, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен және оның салдарынан көп ұзамай, Костин Ресей билігі «Базель III» талаптарына қатысты ережелерді жеңілдеткен жағдайда шығындарды $52 млрд-қа қысқартуға болады деп есептеді. Алайда [[Эльвира Набиуллина|Набиуллина]] бұған келіспеді, дегенмен соның салдарынан кейбір банктерге қосымша капитал құю қажет болуы мүмкін екенін мойындады.<ref name="br1">{{cite news |url=https://www.brecorder.com/news/40175814/vtb-says-russian-banks-could-get-52bn-boost-if-country-ditches-basel-rules |title=VTB says Russian banks could get $52bn boost if country ditches Basel rules |date=26 May 2022 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2023 жылғы наурызда VTB [[Открытие банкі]]н $4,7 млрд-қа сатып алу мәмілесінің егжей-тегжейін жариялады. Сол кезде VTB Ресейдегі екінші ірі банк болды. [[Ресей Орталық банкі]] 2017 жылы бұл жекеменшік банкті күйреуден сақтау үшін сатып алған және осы мәміледе сатушы ретінде әрекет етті. «Открытие» банкінің бүкіл Ресей бойынша шамамен 500 бөлшек банк бөлімшесі болған деп есептелді.<ref name="fw1">{{cite news |url=https://www.financierworldwide.com/vtbs-47bn-deal-for-otkritie-bank |title=VTB's $4.7bn deal for Otkritie Bank |access-date=2026-07-12|work=www.financierworldwide.com}}</ref> 2024 жылғы қазанда Пьянов «достық емес» елдердің бейрезиденттерінен акцияларды кері сатып алу жоспары бар екенін жоққа шығаруға мәжбүр болды, өйткені мұндай қадам VTB-дің «Базель III» ережелеріне сәйкес сақталуға тиіс бірінші деңгейлі капитал жеткіліктілігі коэффициентіне әсер етер еді.<ref name="icom1">{{cite news |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/106473/ |title=VTB not planning share buyback from 'unfriendly' non-residents, as any buyback reduces capital - Pyanov |access-date=2026-07-12}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанның басында VTB жеке тұлға болып табылатын клиенттерінің қолма-қол жинақтары тарихи ең төменгі деңгейге жеткенін мәлімдеді.<ref name="tmt1">{{cite news |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/12/04/russians-cash-savings-reach-all-time-low-vtb-a87227 |title=Russians' Cash Savings Reach All-Time Low – VTB |date=4 December 2024 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда VTB жыл қорытындысы бойынша рекордтық $5,5 млрд пайда табатынын мәлімдеді. Корпоративтік несиелеуге 21%-дық негізгі мөлшерлеме әсер етпеді, өйткені «әскери-өнеркәсіп кешені сияқты маңызды салаларға берілетін несиелерді мемлекет әлі де субсидиялайды, соның нәтижесінде кейбір қарыз алушылар үшін нақты мөлшерлемелер төмен болады». Ал жеке клиенттер «пайыздық мөлшерлемесі 26%-ға дейін жеткен қысқа мерзімді депозиттерді пайдаланып» отырды.<ref name="bs1">{{cite news |url=https://www.business-standard.com/world-news/russia-s-vtb-says-on-track-for-record-profit-of-5-5-billion-in-2024-124122600540_1.html|title=Russian bank VTB says on track for record profit of $5.5 billion in 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтарда VTB [[Иран]]да өз филиалын ашатынын жариялады.<ref name="casp1">{{cite news |url=https://caspiannews.com/news-detail/russian-state-owned-vtb-bank-to-open-branch-in-iran-2025-1-24-0/ |title=Russian State-Owned VTB Bank to Open Branch in Iran |access-date=2026-07-12}}</ref> [[2025 жыл|2025 жылғы]] [[16 сәуір]]де VTB Bank қызметі негізінен [[Ресей басып алған Қырым]]да шоғырланған [[РНКБ]]-ны өзіне қосып алғанын жариялады. Сол кезде РНКБ-ның 2 млн клиенті болды.<ref name="akm1">{{cite news |url=https://www.akm.ru/eng/news/vtb-shareholders-have-decided-to-reorganize-vtb-bank-by-joining-rnkb/ |title=VTB shareholders have decided to reorganize VTB Bank by joining RNKB |access-date=2026-07-12}}</ref> [[2025 жыл|2025 жылғы]] [[18 сәуір]]де стратегиясының өзгеруіне байланысты VTB Bank [[Звезда кеме жасау кешені]]н сатып алудан бас тартты және [[Біріккен кеме жасау корпорациясы]]ндағы үлесінен де шығатынын мәлімдеді. Бұдан былай VTB шығынға ұшыраған өнеркәсіп кәсіпорындарын қалпына келтіруге инвестиция салмайтын болды. Костин бұл шешімді Ресей Орталық банкінің ұсынымдарымен байланыстырды.<ref>{{Cite web |date=2025-04-17 |title=Russian state VTB Bank to divest non-core assets |url=https://www.intellinews.com/russian-state-vtb-bank-to-divest-non-core-assets-377267/ |access-date=2026-07-12 |website=www.intellinews.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте VTB Bank $1,02 млрд тарту үшін 1,264 млрд жай акцияны, яғни осы санаттағы акциялардың 24%-ын қайталама жария орналастыруға (SPO) шығарды. Соның нәтижесінде Ресей үкіметінің үлесі 50% + 1 акцияға дейін азайып, қалған акциялар еркін айналымға шығарылуы тиіс болды.<ref>{{Cite news |last=Fabrichnaya |first=Elena |date=2025-09-19 |title=Russia's VTB bank to raise up to $1 billion in SPO |url=https://www.reuters.com/business/finance/russias-vtb-bank-raise-up-1-billion-spo-2025-09-19/ |access-date=2025-09-26 |work=Reuters |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3iai31f8eyv90r6q1x9a75vfm2asxdk 3653739 3653738 2026-09-12T08:53:31Z 1nter pares 146705 3653739 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> 2014 жылғы 7 мамырда ВТБ DST Investment 3-тегі үлесінің басым бөлігін Kanton компаниясына берді.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=ICIJ2017-11-5>{{cite news | last = Woodman | first = Spencer | title = Russian Connections: Kremlin-owned Firms Linked to Major Investments in Twitter and Facebook, The Russian government quietly held a financial interest in U.S. social media | url = https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/kremlin-owned-firms-linked-major-twitter-facebook-investments-icij/ | work = International Consortium of Investigative Journalists | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> 2014 жылы, [[Ресей-Украина соғысы]] басталғанға дейін, ВТБ Банкі [[Украина банктерінің тізімі|Украинадағы банктердің]] ең ірілерінің бірі болды. VTB Ukraine 2018 жылы банкротқа ұшырады.<ref name="ep1">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/11/27/643049/ Ukrainian "daughter" of Russian "VTB Bank" - bankrupt], [[Ukrayinska Pravda|Economical Pravda]] (27 November 2018)</ref> 2014 жылдан бері банк саяси [[санкция]]ларға ұшырап келеді. 2017 жылы VTB «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды енгізу банкке жыл сайын $233 млн шығын әкелетінін мәлімдеді. Сол кезде Ресейдің орталық банкі елдің банк жүйесіне «Базель III» талаптарын «біртіндеп енгізіп» жатқан еді.<ref>{{Cite news |title=Russia's VTB says Basel III to cost it 14 bln roubles a year |url=https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415215842/https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-date=2025-04-15 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы тамызда VTB Bank бұрынғы иелері «банк жүйесіндегі ірі күйреуге» жол берген [[Возрождение банкі]]нің 75%-дық үлесін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/0af7f5e8-9fcc-11e8-85da-eeb7a9ce36e4 |title=VTB to buy rival Russian bank Vozrozhdenie |date=14 August 2018 |first=Max |last=Seddon |work=[[Financial Times]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2018 жылғы қыркүйекте Костин Ресейдің орталық банкінен «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды «қайта қарауды» сұрады; 2019 жылға қарай бұл талаптарға байланысты банктің реттеушілік шығындары $6 млрд-тан асуы тиіс еді.<ref name="rtrs2">{{cite news |title=Russia's VTB asked c.bank, govt to revise Basel III requirements for banks-CEO |work=Reuters |date=6 September 2018 |url=https://www.reuters.com/article/markets/europe/russias-vtb-asked-cbank-govt-to-revise-basel-iii-requirements-for-banks-ceo-idUSR4N1VM02A/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2018 жылғы қарашада [[Украина Ұлттық банкі]] өтімділігінің төмендеуі және қаржылық жағдайының нашарлауына байланысты VTB Bank-тің Украинадағы еншілес банкін төлем қабілетсіз деп таныды.<ref>{{Cite news |last=Brockway |first=Ella |date=2026-07-12 |title=Jalalive |url=https://jalalive.onl/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ukraine central bank declares Russian VTB subsidiary insolvent |url=https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208235907/https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-date=2023-12-08 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда VTB Bank Саровбизнесбанктің 81,1%-дық және Запсибкомбанктің 71,8%-дық бақылаушы үлестерін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://finance.rambler.ru/markets/41487286-vtb-pokupaet-sarovbiznesbank-i-zapsibkombank/ |title=ВТБ покупает "Саровбизнесбанк" и "Запсибкомбанк" |language=ru |date=26 December 2018 |website=Rambler|access-date=16 April 2019}}</ref> ==== Үшінші онжылдығы ==== 2022 жылғы наурызда VTB басқа ресейлік несие ұйымдарымен бірге [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]не байланысты жаза ретінде [[SWIFT]] транзакциялық жүйесінен шығарылды.<ref name=fw1/> 2022 жылғы мамырда, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен және оның салдарынан көп ұзамай, Костин Ресей билігі «Базель III» талаптарына қатысты ережелерді жеңілдеткен жағдайда шығындарды $52 млрд-қа қысқартуға болады деп есептеді. Алайда [[Эльвира Набиуллина|Набиуллина]] бұған келіспеді, дегенмен соның салдарынан кейбір банктерге қосымша капитал құю қажет болуы мүмкін екенін мойындады.<ref name="br1">{{cite news |url=https://www.brecorder.com/news/40175814/vtb-says-russian-banks-could-get-52bn-boost-if-country-ditches-basel-rules |title=VTB says Russian banks could get $52bn boost if country ditches Basel rules |date=26 May 2022 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2023 жылғы наурызда VTB [[Открытие банкі]]н $4,7 млрд-қа сатып алу мәмілесінің егжей-тегжейін жариялады. Сол кезде VTB Ресейдегі екінші ірі банк болды. [[Ресей Орталық банкі]] 2017 жылы бұл жекеменшік банкті күйреуден сақтау үшін сатып алған және осы мәміледе сатушы ретінде әрекет етті. «Открытие» банкінің бүкіл Ресей бойынша шамамен 500 бөлшек банк бөлімшесі болған деп есептелді.<ref name="fw1">{{cite news |url=https://www.financierworldwide.com/vtbs-47bn-deal-for-otkritie-bank |title=VTB's $4.7bn deal for Otkritie Bank |access-date=2026-07-12|work=www.financierworldwide.com}}</ref> 2024 жылғы қазанда Пьянов «достық емес» елдердің бейрезиденттерінен акцияларды кері сатып алу жоспары бар екенін жоққа шығаруға мәжбүр болды, өйткені мұндай қадам VTB-дің «Базель III» ережелеріне сәйкес сақталуға тиіс бірінші деңгейлі капитал жеткіліктілігі коэффициентіне әсер етер еді.<ref name="icom1">{{cite news |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/106473/ |title=VTB not planning share buyback from 'unfriendly' non-residents, as any buyback reduces capital - Pyanov |access-date=2026-07-12}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанның басында VTB жеке тұлға болып табылатын клиенттерінің қолма-қол жинақтары тарихи ең төменгі деңгейге жеткенін мәлімдеді.<ref name="tmt1">{{cite news |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/12/04/russians-cash-savings-reach-all-time-low-vtb-a87227 |title=Russians' Cash Savings Reach All-Time Low – VTB |date=4 December 2024 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда VTB жыл қорытындысы бойынша рекордтық $5,5 млрд пайда табатынын мәлімдеді. Корпоративтік несиелеуге 21%-дық негізгі мөлшерлеме әсер етпеді, өйткені «әскери-өнеркәсіп кешені сияқты маңызды салаларға берілетін несиелерді мемлекет әлі де субсидиялайды, соның нәтижесінде кейбір қарыз алушылар үшін нақты мөлшерлемелер төмен болады». Ал жеке клиенттер «пайыздық мөлшерлемесі 26%-ға дейін жеткен қысқа мерзімді депозиттерді пайдаланып» отырды.<ref name="bs1">{{cite news |url=https://www.business-standard.com/world-news/russia-s-vtb-says-on-track-for-record-profit-of-5-5-billion-in-2024-124122600540_1.html|title=Russian bank VTB says on track for record profit of $5.5 billion in 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтарда VTB [[Иран]]да өз филиалын ашатынын жариялады.<ref name="casp1">{{cite news |url=https://caspiannews.com/news-detail/russian-state-owned-vtb-bank-to-open-branch-in-iran-2025-1-24-0/ |title=Russian State-Owned VTB Bank to Open Branch in Iran |access-date=2026-07-12}}</ref> [[2025 жыл|2025 жылғы]] [[16 сәуір]]де VTB Bank қызметі негізінен [[Ресей басып алған Қырым]]да шоғырланған [[РНКБ]]-ны өзіне қосып алғанын жариялады. Сол кезде РНКБ-ның 2 млн клиенті болды.<ref name="akm1">{{cite news |url=https://www.akm.ru/eng/news/vtb-shareholders-have-decided-to-reorganize-vtb-bank-by-joining-rnkb/ |title=VTB shareholders have decided to reorganize VTB Bank by joining RNKB |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 18 сәуірде стратегиясының өзгеруіне байланысты VTB Bank [[Звезда кеме жасау кешені]]н сатып алудан бас тартты және [[Біріккен кеме жасау корпорациясы]]ндағы үлесінен де шығатынын мәлімдеді. Бұдан былай VTB шығынға ұшыраған өнеркәсіп кәсіпорындарын қалпына келтіруге инвестиция салмайтын болды. Костин бұл шешімді Ресей Орталық банкінің ұсынымдарымен байланыстырды.<ref>{{Cite web |date=2025-04-17 |title=Russian state VTB Bank to divest non-core assets |url=https://www.intellinews.com/russian-state-vtb-bank-to-divest-non-core-assets-377267/ |access-date=2026-07-12 |website=www.intellinews.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте VTB Bank $1,02 млрд тарту үшін 1,264 млрд жай акцияны, яғни осы санаттағы акциялардың 24%-ын қайталама жария орналастыруға (SPO) шығарды. Соның нәтижесінде Ресей үкіметінің үлесі 50% + 1 акцияға дейін азайып, қалған акциялар еркін айналымға шығарылуы тиіс болды.<ref>{{Cite news |last=Fabrichnaya |first=Elena |date=2025-09-19 |title=Russia's VTB bank to raise up to $1 billion in SPO |url=https://www.reuters.com/business/finance/russias-vtb-bank-raise-up-1-billion-spo-2025-09-19/ |access-date=2025-09-26 |work=Reuters |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i3icefzl5o7kdxdf9d7inj4jb75bi7y 3653741 3653739 2026-09-12T08:55:35Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3653741 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC VTB Bank<br>ПАО Банк ВТБ |логотипі = VTB Logo 2018.svg |суреті = Башня Евразия (ВТБ) ночью (08.11.2024).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = MOEX: VTBR<br />LSE: VTBR |қызметі = Ресей, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], Еуропа, Азия, Африка, АҚШ |құрылды = [[қазан]] [[1990 жыл|1990]] |құрушы = |орналасуы = [[Мәскеу]], Ресей |басты адамдары = [[Андрей Костин]] <small>(президент және басқарма төрағасы)</small><br />[[Антон Силуанов]] <small>(қадағалау кеңесінің төрағасы)</small> |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = vtb.com |Ортаққор = }} '''ВТБ Банк''' ({{Lang-ru|Банк ВТБ}}; бұрынғы атауы — {{Lang-ru|Внешторгбанк}}, сөзбе-сөз — «Халықаралық сауда банкі») — бас кеңселері [[Ресейдің федералдық округтері|Ресейдің түрлі федералдық округтерінде]] орналасқан, акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі ресейлік банк;<ref name=":2">{{Cite web|title=General Information - VTB Bank (PJSC)|language=ru|url=https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507000000/https://www.vtb.com/o-banke/bank-vtb/rekvizity/|url-status=dead|archive-date=7 May 2019|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Реквизиты|url=https://www.vtb.ru/o-banke/bank-vtb/rekvizity/#tab_0#|access-date=2022-02-18|language=ru|website=VTB}}</ref> оның заңды мекенжайы [[Санкт-Петербург]]те тіркелген.<ref name=":2" /> 2022 жылғы жағдай бойынша компанияның акционерлік капиталының 90%-дан астамы Ресейдің үш мемлекеттік органына тиесілі болды.<ref name=":3">{{Cite web|title=Shareholder capital structure|language=ru|url=https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207234922/https://www.vtb.com/akcionery-i-investory/raskrytie-informacii/struktura-akcionernogo-kapitala/|url-status=dead|archive-date=7 December 2018|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref> ВТБ Банк пен оның еншілес компаниялары VTB Group тобын құрайды — бұл әртүрлі елдерде орналасқан ВТБ банктерін біріктіретін және Ресейде, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-да, Еуропада, Азияда, Африкада және АҚШ-та корпоративтік банк қызметтері мен өнімдерінің кең ауқымын ұсынатын жетекші ресейлік қаржы тобы.<ref name=vtb1>{{Cite web|title=Структура группы ВТБ|url=https://www.vtb.ru/about/group/|access-date=2022-02-18|website=VTB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019|title=VTB Annual Report: VTB GROUP'S STRUCTURE|url=https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515052221/https://ar2019.vtb.com/pdf/ar/en/today_structure.pdf|url-status=dead|archive-date=15 May 2021}}</ref><ref name=vtb2>{{Cite web|date=2019|title=VTB Group's structure – VTB Group Today – VTB Annual Report 2019|url=https://ar2019.vtb.com/today/structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930093750/https://ar2019.vtb.com/today/structure|url-status=dead|archive-date=30 September 2020|access-date=2022-02-18|website=ar2019.vtb.com|language=en}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша ВТБ-ның [[Шанхай]]да филиалы жұмыс істейтін Қытайдағы еншілес банкі болды.<ref name="cn1">{{cite news|url=https://www.vtbbank.cn/|title=Archived copy|archive-date=6 May 2025|access-date=15 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225819/https://www.vtbbank.cn/|url-status=dead}}</ref> 2011 жылы ВТБ [[Financial Times Global 500|FT Global 500]] рейтингінде 446-орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.ft.com/cms/33558890-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Global 500 2011|access-date=2026-07-12|website=media.ft.com}}</ref> Бұл — ''[[Financial Times]]'' басылымының әлемдегі ең ірі компанияларға арналған жыл сайынғы шолуы. 2014 жылғы FT Europe 500 рейтингінде, яғни Еуропаның 500 ең ірі компаниясы тізімінде, ВТБ 210-орынға көтерілді,<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/32aafd58-98d4-11e0-bd66-00144feab49a.pdf|title=FT Europe 500 2011|access-date=2026-07-12|website=www.ft.com}}</ref> ал әлемнің дамушы нарықтарындағы 500 ең ірі компанияны қамтитын FT Emerging 500 2014 рейтингінде 127-орынға ие болды. ВТБ Банк (жария акционерлік қоғам) Ресейдің 13 өңірі мен 4 шет мемлекетте 22 филиал және 3 өкілдікке ие.<ref>{{Cite web |title=Банк ВТБ (ПАО) |url=https://www.rusprofile.ru/id/76374 |access-date=2023-09-10 |website=Rusprofile |language=ru}}</ref> == Тарихы == === XX ғасыр === ВТБ Банк 1990 жылы [[Ресей Орталық банкі]] мен [[Ресей Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігінің]] қолдауымен Внешторгбанк ретінде құрылды. Ол Ресейдің сыртқы сауда операцияларына қызмет көрсету және елдің [[әлемдік экономика]]ға интеграциялануына жәрдемдесу мақсатында жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде құрылды.<ref>{{Cite web |title=Former head of Svyazinvest Yurchenko increased his stake in VTB from 7.6% to 10.7% |url=https://tadviser.com/index.php/Company:VTB_Bank |access-date=2026-07-12 |website=TAdviser.ru}}</ref> === XIX ғасыр === ==== Алғашқы онжылдығы ==== 2004 жылы банк Гута Банктің 85,8% мөлшеріндегі бақылау пакетін сатып алды, кейін ол Внешторгбанк 24 (ВТБ24) бөлшек банкі болып қайта ұйымдастырылды.<ref>{{cite web |url=https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |title=VTB pays symbolic USD 34,000 for Guta Bank |date=25 July 2004 |work=New Europe |access-date=15 April 2019 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422064908/https://www.neweurope.eu/article/vtb-pays-symbolic-usd-34000-guta-bank/ |url-status=usurped }}</ref> Сондай-ақ банк армениялық Армсбербанкті сатып алды, кейін оның атауы VTB Armenia болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422063409/https://uk.reuters.com/article/armenia-election-investments/factbox-armenias-economy-idUKANT25492920080214 |url-status=dead |archive-date=22 April 2019 |title=FACTBOX-Armenia's economy |date=15 February 2008 |publisher=[[Reuters]]|access-date=15 April 2019}}</ref> 2005 жылы банк [[Промстройбанк (Ресей)|Промстройбанктің]] (ПСБ) 75%-ы мен оған қоса үш акциясын сатып алды; кейін ол Банк ВТБ Северо-Запад болып қайта ұйымдастырылып, одан әрі ВТБ-ның Солтүстік-Батыс өңірлік орталығына айналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/spb_sz/freenews/5592c2c19a79473b7f4bd441|title=В Промышленно-строительном банке назначены два новых заместителя председателя правления.|website=РБК|date=17 March 2006 |access-date=2026-07-12}}</ref> Сондай-ақ банк украиналық Мрия банкін сатып алды, кейін ол ВТБ Банк (Украина) банкімен біріктірілді.{{citation needed|date=November 2020}} 2007 жылы банк [[Ангола]]да VTB África деп аталатын еншілес компания құрды.<ref>{{cite web |url=https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |title=VTB África Bank starts operating in Angola in March |date=26 February 2007 |publisher=Macau Hub |access-date=16 April 2019 |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027180909/https://macauhub.com.mo/2007/02/26/2594/ |url-status=dead }}</ref> Банк [[Беларусь]]тегі Славнефтебанкті де өз бақылауына алып, кейін оның атауын VTB Belarus деп өзгертті.<ref>{{citation|url=|title=VTB buys control of Slavneftebank for $25.4 mln }}</ref> Маусымда ВТБ [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] (IPO) жүзеге асырған алғашқы ресейлік банк болды; оның барысында 8 млрд АҚШ доллары тартылып, бұл сол кездегі халықаралық банк секторындағы ең ірі IPO болды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b13222cnkc8y08/russia-vtb-puts-on-a-good-show-with-$8-billion-ipo |title=Russia: VTB puts on a good show with $8 billion IPO |date=4 June 2007 |first=Guy |last=Norton |work=[[Euromoney]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2008 жылы банк [[AF Holding International]] компаниясынан [[Әзербайжан]]дағы AF Bank-тің 51% үлесін сатып алып, кейін оның атауын VTB Azerbaijan деп өзгертті.<ref>{{cite web|url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=750213 |title=VTB buys controlling interest in Azerbaijani AF-Bank |date=9 December 2008 |website=Banki.ru |access-date=16 April 2019}}</ref> 2010 жылы банк басқармасы [[Ресей темір жолдары]] компаниясынан TransCreditBank-ті кезең-кезеңімен сатып алуды мақұлдады.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways CEO Yakunin: Russian Railways prepared to sell VTB Bank controlling stake in Transcreditbank |url=https://www.banki.ru/news/engnews/?id=2287571 |access-date=2023-02-15 |website=Banki.ru |language=en}}</ref> 2013 жылы ВТБ [[қайталама жария орналастыру]]ды (SPO) жүзеге асырып, 102,5 млрд рубль (3,3 млрд АҚШ доллары) тартты; соның нәтижесінде Ресей үкіметінің ВТБ-дағы үлесі 75,5%-дан 60,9%-ға дейін төмендеді.<ref name="SPO_MT_2013">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/vtb-completes-new-offering-that-reduces-state-stake-by-15/480424.html |title=VTB Completes New Offering That Reduces State Stake By 15% |date=24 May 2013 |work=[[The Moscow Times]] |access-date=2026-07-12}}</ref> 2022 жылы ВТБ Банк елдің теміржол инфрақұрылымын сатып алуға, жөндеуге және жаңғыртуға пайдаланылатын 630 млрд рубль (11,06 млрд АҚШ доллары) көлеміндегі кредиттік желі ұсынды.<ref>{{Cite web |title=Russian Railways secures 630 bln rouble credit line from VTB - bank CEO |url=https://finance.yahoo.com/news/russian-railways-secures-630-bln-065347560.html |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo|date=16 June 2022 |language=en-US}}</ref> ==== Екінші онжылдығы ==== 2011 жылы ВТБ Мэн аралында тіркелген DST Investment 3 компаниясының акцияларына 191 млн АҚШ долларынан астам инвестиция салды.<ref name=Guardian2017-11-5>{{cite news | last1 = Swaine | first1 = Jon | last2 = Harding | first2 = Luke | title = Guardian Paradise Papers: Russia funded Facebook and Twitter investments through Kushner investor, Institutions with close links to Kremlin financed stakes through investor in Trump son-in-law's venture, leaked files reveal | url = https://www.theguardian.com/news/2017/nov/05/russia-funded-facebook-twitter-investments-kushner-investor | newspaper = [[The Guardian]] | location = Manchester, England | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> Бұл [[Юрий Мильнер]]дің [[DST Global]] компаниясындағы қаражаттың шамамен жартысын құрады.<ref name="NYT2017-11-05">{{cite news|last=Drucker|first=Jesse|date=5 November 2017|title=Kremlin Cash Behind Billionaire's Twitter and Facebook Investments: Leaked files show that a state-controlled bank in Moscow helped to fuel Yuri Milner's ascent in Silicon Valley, where the Russia investigation has put tech companies under scrutiny|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/11/05/world/yuri-milner-facebook-twitter-russia.html|access-date=7 February 2018}}</ref> Соның нәтижесінде Мильнер Twitter компаниясында ірі үлеске ие болды.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=Guardian2017-11-5/> Kanton компаниясы Twitter-ге іс жүзінде инвестиция салмаған.<ref name=NYT2017-11-05/> DST Investment 3 сондай-ақ [[Әлішер Усманов]]тың Kanton компаниясына акциялар шығарды, олар Кремльдің Facebook-ке салған инвестициясын қаржыландыруға пайдаланылды.<ref name=NYT2017-11-05/> 2012 жылғы қарашада кейбір банкирлер ВТБ-ның [[Базель III]] талаптарын орындау үшін капитал тарту жоспарына алаңдаушылық білдірді. Бұл талаптарды орындау мақсатында банк 1 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мерзімсіз бірінші деңгейлі облигацияларды сатты.<ref name="gc1">{{cite news |url=https://www.globalcapital.com/article/28mss1vykxr2fjga5yp35/fig/vtb-prices-1-25bn-t1-tap-soothes-worries-about-basel-iii |title=VTB prices $1.25bn T1 tap, soothes worries about Basel III |date=2 November 2012 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша құны 551 млн АҚШ долларын құрайтын облигациялардың мерзімінен бұрын өтеу күні 2025 жылғы 6 маусым болып белгіленген.<ref name="cbonds1">{{cite news |url=https://cbonds.com/bonds/29977/ |title=International bonds: VTB Bank (PAO), 9.5% perp., USD (XS0810596832, VTB Eur) |access-date=2026-07-12}}</ref> 2014 жылғы 7 мамырда ВТБ DST Investment 3-тегі үлесінің басым бөлігін Kanton компаниясына берді.<ref name=NYT2017-11-05/><ref name=ICIJ2017-11-5>{{cite news | last = Woodman | first = Spencer | title = Russian Connections: Kremlin-owned Firms Linked to Major Investments in Twitter and Facebook, The Russian government quietly held a financial interest in U.S. social media | url = https://www.icij.org/investigations/paradise-papers/kremlin-owned-firms-linked-major-twitter-facebook-investments-icij/ | work = International Consortium of Investigative Journalists | date = 5 November 2017 | access-date = 10 February 2018}}</ref> 2014 жылы, [[Ресей-Украина соғысы]] басталғанға дейін, ВТБ Банкі [[Украина банктерінің тізімі|Украинадағы банктердің]] ең ірілерінің бірі болды. VTB Ukraine 2018 жылы банкротқа ұшырады.<ref name="ep1">{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/11/27/643049/ Ukrainian "daughter" of Russian "VTB Bank" - bankrupt], [[Ukrayinska Pravda|Economical Pravda]] (27 November 2018)</ref> 2014 жылдан бері банк саяси [[санкция]]ларға ұшырап келеді. 2017 жылы VTB «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды енгізу банкке жыл сайын $233 млн шығын әкелетінін мәлімдеді. Сол кезде Ресейдің орталық банкі елдің банк жүйесіне «Базель III» талаптарын «біртіндеп енгізіп» жатқан еді.<ref>{{Cite news |title=Russia's VTB says Basel III to cost it 14 bln roubles a year |url=https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415215842/https://www.reuters.com/article/markets/russia-s-vtb-says-basel-iii-to-cost-it-14-bln-roubles-a-year-idUSL8N1K43YD/ |archive-date=2025-04-15 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы тамызда VTB Bank бұрынғы иелері «банк жүйесіндегі ірі күйреуге» жол берген [[Возрождение банкі]]нің 75%-дық үлесін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/0af7f5e8-9fcc-11e8-85da-eeb7a9ce36e4 |title=VTB to buy rival Russian bank Vozrozhdenie |date=14 August 2018 |first=Max |last=Seddon |work=[[Financial Times]] |access-date=16 April 2019}}</ref> 2018 жылғы қыркүйекте Костин Ресейдің орталық банкінен «Базель III» капиталына қойылатын талаптарды «қайта қарауды» сұрады; 2019 жылға қарай бұл талаптарға байланысты банктің реттеушілік шығындары $6 млрд-тан асуы тиіс еді.<ref name="rtrs2">{{cite news |title=Russia's VTB asked c.bank, govt to revise Basel III requirements for banks-CEO |work=Reuters |date=6 September 2018 |url=https://www.reuters.com/article/markets/europe/russias-vtb-asked-cbank-govt-to-revise-basel-iii-requirements-for-banks-ceo-idUSR4N1VM02A/|access-date=2026-07-12}}</ref> 2018 жылғы қарашада [[Украина Ұлттық банкі]] өтімділігінің төмендеуі және қаржылық жағдайының нашарлауына байланысты VTB Bank-тің Украинадағы еншілес банкін төлем қабілетсіз деп таныды.<ref>{{Cite news |last=Brockway |first=Ella |date=2026-07-12 |title=Jalalive |url=https://jalalive.onl/ |access-date=2026-07-12 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ukraine central bank declares Russian VTB subsidiary insolvent |url=https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208235907/https://www.reuters.com/article/idUSL8N1Y25KL/ |archive-date=2023-12-08 |access-date=2026-07-12 |work=Reuters |language=en-US}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда VTB Bank Саровбизнесбанктің 81,1%-дық және Запсибкомбанктің 71,8%-дық бақылаушы үлестерін сатып алатыны жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://finance.rambler.ru/markets/41487286-vtb-pokupaet-sarovbiznesbank-i-zapsibkombank/ |title=ВТБ покупает "Саровбизнесбанк" и "Запсибкомбанк" |language=ru |date=26 December 2018 |website=Rambler|access-date=16 April 2019}}</ref> ==== Үшінші онжылдығы ==== 2022 жылғы наурызда VTB басқа ресейлік несие ұйымдарымен бірге [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]не байланысты жаза ретінде [[SWIFT]] транзакциялық жүйесінен шығарылды.<ref name=fw1/> 2022 жылғы мамырда, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен және оның салдарынан көп ұзамай, Костин Ресей билігі «Базель III» талаптарына қатысты ережелерді жеңілдеткен жағдайда шығындарды $52 млрд-қа қысқартуға болады деп есептеді. Алайда [[Эльвира Набиуллина|Набиуллина]] бұған келіспеді, дегенмен соның салдарынан кейбір банктерге қосымша капитал құю қажет болуы мүмкін екенін мойындады.<ref name="br1">{{cite news |url=https://www.brecorder.com/news/40175814/vtb-says-russian-banks-could-get-52bn-boost-if-country-ditches-basel-rules |title=VTB says Russian banks could get $52bn boost if country ditches Basel rules |date=26 May 2022 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2023 жылғы наурызда VTB [[Открытие банкі]]н $4,7 млрд-қа сатып алу мәмілесінің егжей-тегжейін жариялады. Сол кезде VTB Ресейдегі екінші ірі банк болды. [[Ресей Орталық банкі]] 2017 жылы бұл жекеменшік банкті күйреуден сақтау үшін сатып алған және осы мәміледе сатушы ретінде әрекет етті. «Открытие» банкінің бүкіл Ресей бойынша шамамен 500 бөлшек банк бөлімшесі болған деп есептелді.<ref name="fw1">{{cite news |url=https://www.financierworldwide.com/vtbs-47bn-deal-for-otkritie-bank |title=VTB's $4.7bn deal for Otkritie Bank |access-date=2026-07-12|work=www.financierworldwide.com}}</ref> 2024 жылғы қазанда Пьянов «достық емес» елдердің бейрезиденттерінен акцияларды кері сатып алу жоспары бар екенін жоққа шығаруға мәжбүр болды, өйткені мұндай қадам VTB-дің «Базель III» ережелеріне сәйкес сақталуға тиіс бірінші деңгейлі капитал жеткіліктілігі коэффициентіне әсер етер еді.<ref name="icom1">{{cite news |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/106473/ |title=VTB not planning share buyback from 'unfriendly' non-residents, as any buyback reduces capital - Pyanov |access-date=2026-07-12}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанның басында VTB жеке тұлға болып табылатын клиенттерінің қолма-қол жинақтары тарихи ең төменгі деңгейге жеткенін мәлімдеді.<ref name="tmt1">{{cite news |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/12/04/russians-cash-savings-reach-all-time-low-vtb-a87227 |title=Russians' Cash Savings Reach All-Time Low – VTB |date=4 December 2024 |access-date=2026-07-12}}</ref> 2024 жылғы желтоқсанда VTB жыл қорытындысы бойынша рекордтық $5,5 млрд пайда табатынын мәлімдеді. Корпоративтік несиелеуге 21%-дық негізгі мөлшерлеме әсер етпеді, өйткені «әскери-өнеркәсіп кешені сияқты маңызды салаларға берілетін несиелерді мемлекет әлі де субсидиялайды, соның нәтижесінде кейбір қарыз алушылар үшін нақты мөлшерлемелер төмен болады». Ал жеке клиенттер «пайыздық мөлшерлемесі 26%-ға дейін жеткен қысқа мерзімді депозиттерді пайдаланып» отырды.<ref name="bs1">{{cite news |url=https://www.business-standard.com/world-news/russia-s-vtb-says-on-track-for-record-profit-of-5-5-billion-in-2024-124122600540_1.html|title=Russian bank VTB says on track for record profit of $5.5 billion in 2024}}</ref> 2025 жылғы қаңтарда VTB [[Иран]]да өз филиалын ашатынын жариялады.<ref name="casp1">{{cite news |url=https://caspiannews.com/news-detail/russian-state-owned-vtb-bank-to-open-branch-in-iran-2025-1-24-0/ |title=Russian State-Owned VTB Bank to Open Branch in Iran |access-date=2026-07-12}}</ref> [[2025 жыл|2025 жылғы]] [[16 сәуір]]де VTB Bank қызметі негізінен [[Ресей басып алған Қырым]]да шоғырланған [[РНКБ]]-ны өзіне қосып алғанын жариялады. Сол кезде РНКБ-ның 2 млн клиенті болды.<ref name="akm1">{{cite news |url=https://www.akm.ru/eng/news/vtb-shareholders-have-decided-to-reorganize-vtb-bank-by-joining-rnkb/ |title=VTB shareholders have decided to reorganize VTB Bank by joining RNKB |access-date=2026-07-12}}</ref> 2025 жылғы 18 сәуірде стратегиясының өзгеруіне байланысты VTB Bank [[Звезда кеме жасау кешені]]н сатып алудан бас тартты және [[Біріккен кеме жасау корпорациясы]]ндағы үлесінен де шығатынын мәлімдеді. Бұдан былай VTB шығынға ұшыраған өнеркәсіп кәсіпорындарын қалпына келтіруге инвестиция салмайтын болды. Костин бұл шешімді Ресей Орталық банкінің ұсынымдарымен байланыстырды.<ref>{{Cite web |date=2025-04-17 |title=Russian state VTB Bank to divest non-core assets |url=https://www.intellinews.com/russian-state-vtb-bank-to-divest-non-core-assets-377267/ |access-date=2026-07-12 |website=www.intellinews.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте VTB Bank $1,02 млрд тарту үшін 1,264 млрд жай акцияны, яғни осы санаттағы акциялардың 24%-ын қайталама жария орналастыруға (SPO) шығарды. Соның нәтижесінде Ресей үкіметінің үлесі 50% + 1 акцияға дейін азайып, қалған акциялар еркін айналымға шығарылуы тиіс болды.<ref>{{Cite news |last=Fabrichnaya |first=Elena |date=2025-09-19 |title=Russia's VTB bank to raise up to $1 billion in SPO |url=https://www.reuters.com/business/finance/russias-vtb-bank-raise-up-1-billion-spo-2025-09-19/ |access-date=2025-09-26 |work=Reuters |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мәскеуде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Мәскеу биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:MOEX индексіндегі компаниялар]] [[Санат:1990 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Ресей брендтері]] [[Санат:АҚШ Қаржы министрлігінің санкцияларына ұшыраған Ресей субъектілері]] [[Санат:Ресейдің мемлекеттік банктері]] 0kthyq1raep7df43pvx4o4v7m6n1lge 0 786419 3653582 3653392 2026-09-11T17:25:37Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым тауларының яйладары|Қырым тауларының яйладары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қырым тауларының яйлалары|Қырым тауларының яйлалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653582 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Шатырдақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Çatır Dağ}}<br /> {{lang-uk|Чатир-Даг}} |Сурет = Чатыр-Даг.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = 90 |Ұзындығы = солтүстіктен оңтүстікке 10 |Ені = батыстан шығысқа 4 |Ең биік шыңы = Еклезі Мұрын |Биіктігі = 1527 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 44|lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 17|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Eklizi-Burun }} '''Шатырдақ''' ({{lang-crh|Çatır Dağ}}, {{lang-uk|Чатир-Даг}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік бөлігінде, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан және Қырымдағы биіктігі жөнінен бесінші орын алатын тау сілемі (яйла). Шатырдақ Страбон еңбектерінде аталған Трапезунт тауымен сәйкестендіріледі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — ««Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»»). Қырым тауларының Басты тізбегіне жатады. Бұрын негізгі тізбектен мұншалықты оқшау болмаған, [[Ұлыөзен]] және [[Алма (өзен)|Алма]] өзендерінің әрекетінен [[Бабыған яйла|Бабығаннан]], ал [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] өзенінің эрозиялық әрекетінен [[Темірші яйла|Темірші]] мен [[Субатқан яйла|Субатқан]] яйлаларынан бөлініп қалыптасқан. Төменгі және жоғарғы үстірттен (яйладан) тұрады. Жоғарғы үстіртте екі шың орналасқан: шығысындағы — [[Аңғар Мұрын]] (1453 м), батысындағы — [[Еклезі Мұрын]] (1527 м). Үстірттің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы — 10 км, батыстан шығысқа қарай ені — шамамен 4 км. == Геологиясы == Сілем классикалық [[Карст|карстты]] өңір болып табылады: мұнда 200-ден астам үңгір, шахта және қуыстар бар. Карст шұңқырларының орналасу тығыздығы жөнінен басқа яйлалардың арасында бірінші орында; мұнда олардың саны 1000-нан асады<ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |title=Крымская яйла — «крыша» Крыма |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423054256/https://crimeanblog.blogspot.com/2014/02/yayla.html |url-status=live }}</ref>. Тау жыныстарының құрамына қарай сілем екі құрылымдық қабатқа бөлінеді. Жоғарғы қабаты жоғарғы [[Юра кезеңі|юра кезеңіндегі]] жылы теңіздердің шөгінділерінен түзілген әктастардан және олардың астында жатқан қызыл-қоңыр [[Конгломерат|конгломераттардан]] тұрады. Бұл әктастардың қалыңдығы 1000 метрге дейін жетеді. Ал конгломераттар өз кезегінде төменгі қабаттың су өткізбейтін қалыңдығының — жоғарғы триас және төменгі юра дәуірлерінің шөгінділерінің үстінде жатады. Ол тавриялық серия деп аталады және жасылдау әрі қара түсті [[Аргиллит|аргиллиттердің]], [[Алевролит|алевролиттер]] мен [[Құмтас|құмтастардың]] ырғақты кезектесуінен тұрады. Бұл жыныстар Қырымның бүкіл оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында кең таралған. Адамдар Шатырдақта неолит дәуірінен бастап өмір сүрген. Осы кезеңге Барсучья полянадағы тұрақ жатады. Шатырдақтың үңгірлерінде малшылар мен аңшылар да мекендеген (б.з.б. V ғасыр). == Көрікті жерлері == [[Сурет:Вид на верхнее плато Чатыр-Дага с нижнего.jpg|thumb|right|200px|Шатырдақтың төменгі үстіртінен жоғарғы үстіртінің көрінісі]] [[Сурет:Eklizi-Burun Chatyr-Dah.jpg|thumb|right|200px|[[Еклезі Мұрын]] — Шатырдақ үстіртінің ең биік (1527 м) шыңы.]] Шатырдақтың жоғарғы және төменгі үстірттері [[Аңғар асуы]] жағынан салыстырмалы түрде оңай жетуге болатындықтан, туристер көп баратын нысандар болып табылады. Төменгі үстірті үңгірлерге мол, олардың ішінен жабдықталған әрі экскурсиялық нысан ретінде танымалдары — [[Мәрмәр үңгірі]], [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] және [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]]. Сонымен қатар төменгі үстіртте әйгілі «жабайы» [[Суыққоба]] және [[Мыңбасқоба]] үңгірлері, сондай-ақ ірі [[Ұзынқоба]] мен [[Охотничий үңгірі|Охотничий]] үңгірлер орналасқан. Шатырдақтың төменгі үстіртінде екі туристік база бар: біріншісі Мәрмәр үңгірінің жанында, ал екіншісі — бұрынғы әскери бөлім, қазіргі кезде бейресми түрде «Точка» («Оникс-тур» компаниясы) деп аталады, ол үстірттің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қырымның Бақылау-құтқару қызметінің мәліметтеріне сәйкес, Шатырдақтың төменгі үстіртіне жыл сайын кемінде 40 мың адам келеді. 1922 жылы Шатырдақтың шығыс беткейлерінде Қырымдағы соңғы [[Қасқыр|қасқыр]] өлтірілген. Алайда 2000-жылдары қасқырлар Украина материгінен далалы Қырым аумағына қайтадан тарала бастады<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |title=Новости NEWSru.com:: В Крыму ждут нашествия волков — в заповеднике предложили ввести лимиты на отстрел |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180426/https://www.newsru.com/russia/09nov2014/krym_volki.html |url-status=live }}</ref>. == Өнерде == XIX ғасырдың басында «Қырым судьясының сауық-сайрандары» еңбегінің авторы [[Павел Иванович Сумароков|П. И. Сумароков]]: ''«Қырымда болып, Шатырдаққа бармау — айыптауға лайық немқұрайлылық»'', — деп жазған. == Этимологиясы == Қазіргі атауы қырымтатары тілінен шыққан: [[Қырымтатар тілі|қырымтатар тілінің]] ''Çatır Dağ'' атауы «Шатыр тау» деп аударылады (''çatır'' — шатыр, ''dağ'' — тау). Сондай-ақ одан ертеректегі грекше «Трапезунт» атауы белгілі ({{lang-grc|Τραπεζοῦς ὄρος}} — «Үстел тәрізді/Төбесі тегіс тау»)<ref>{{кітап|авторы= Фирсов Л. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Исары: Очерки истории средневековых крепостей Южного берега Крыма|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Новосибирск|баспасы= Наука|жыл= 1990|томы= |беттері= 63|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-02-029013-0|тиражы= }} </ref>. == Әдебиет пен өнерде == * [[Иван Сергеевич Шмелев|Иван Шмелёв]]. «Өлілердің күні» (1923). * [[Адам Мицкевич]] ** «Шатырдақ» [[Николай Васильевич Берг]] аудармасында, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Иван Алексеевич Бунин|И. А. Буниннің]] аудармасы белгілі. * [[Николай Константинович Зеров|Николай Зеров]]. «Шатырдақ» (1926)<ref>{{cite web |url = http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |url-status = dead |title = Чатир-Даг |author = Микола Зеров |lang = ru |website = |date = |publisher = |access-date = 2019-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180726012105/http://poetyka.uazone.net/default/pages.phtml?place=zerov&page=zerov14 |archive-date = 2018-07-26}}</ref> {{wide image|Cherdakpanoram.jpg|900px|Жоғарғы үстірттің төменгі үстірттен қарағандағы мәнзара}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатырдақ]] [[Санат:Карсттық сілемдер]] [[Санат:Төрткіл таулар]] [[Санат:Қырым тауларының яйлалары]] f0c3w01j7egs9sloi5b7d9m2xd8qtum 0 786425 3653482 3653435 2026-09-11T14:15:11Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653482 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l0co0gl97xdl3dlp1oky00k64bhpvtr 3653483 3653482 2026-09-11T14:19:09Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653483 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] bkjqcqou9g9d66rfsthmbn8xp7tzxdg 3653492 3653483 2026-09-11T14:57:33Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653492 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ffe082i9xjxzd73tpxe0fjxuep8v1wg 3653493 3653492 2026-09-11T15:00:22Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653493 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] moeusbqtxlxkcnnov86r00ee12b1eut 3653495 3653493 2026-09-11T15:02:13Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653495 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 52tg19c0be66hqc52l3rdaig8719qvv 3653496 3653495 2026-09-11T15:04:13Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653496 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kkq2ln9tazn6x548j5xtqhb4uj6vmp3 3653497 3653496 2026-09-11T15:08:41Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3653497 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] m9uv5ewmjkkabjt2zx27q23v5a6bvfg 3653508 3653497 2026-09-11T15:35:04Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653508 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] a8rd5auvj7wcozrompkv01e7k3wn027 3653509 3653508 2026-09-11T15:37:05Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653509 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] p94o20i261p6x7k2g6lptlqeav7fsjp 3653511 3653509 2026-09-11T15:39:00Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3653511 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ovw4m35ll9t1ieskfc5h6ifxq3ajhrd 3653512 3653511 2026-09-11T15:40:18Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3653512 wikitext text/x-wiki '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] t0512fed4gxcxcgu4btqlofnvkgfod8 3653536 3653512 2026-09-11T16:15:24Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3653536 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l7evqzm48z3m3ppnkx9kth16jqkw2gz 3653537 3653536 2026-09-11T16:16:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3653537 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] scntn45d3v5ioi54pveyudkfyvtzjbe 3653538 3653537 2026-09-11T16:16:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3653538 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l9gefd13shqrri9obcrgro5e9ue2hcl 3653539 3653538 2026-09-11T16:17:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3653539 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латви]]яның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5w9qxy4xzgwybnv378o12lql3n6cdpe 3653542 3653539 2026-09-11T16:19:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3653542 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0al09pdj5hpxgpa5gk3hm9jdzrchr2k 3653544 3653542 2026-09-11T16:20:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3653544 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] an80r2yeerk7tjym4kjpw4zc4hf34fm 3653545 3653544 2026-09-11T16:21:34Z Мағыпар 100137 үлгі 3653545 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Стренчи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе тарихи аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] e7hag8oo2l7qoudfgmrfqmiqp66rufg 3653546 3653545 2026-09-11T16:22:30Z Мағыпар 100137 үлгі 3653546 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Стренчи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +2:00 |пошта индексі = LV-4730 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе тарихи аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 64uxlh3wnhmw8nyqpu1l9dtzqwpt4cn 3653548 3653546 2026-09-11T16:24:09Z Мағыпар 100137 үлгі 3653548 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Стренчи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 135 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +2:00 |пошта индексі = LV-4730 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе тарихи аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] s2p3uufc75t8yed4a8khlw3umx58j6e 3653550 3653548 2026-09-11T16:26:25Z Мағыпар 100137 үлгі 3653550 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Стренчи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVII ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1928 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 135 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +2:00 |пошта индексі = LV-4730 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе тарихи аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] bdh12pery7jmzaerzznt4uiajun21zs 3653553 3653550 2026-09-11T16:27:33Z Мағыпар 100137 үлгі 3653553 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Стренчи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVII ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 5,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 135 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 245,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +2:00 |пошта индексі = LV-4730 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе тарихи аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] smk0uwsl7ik2sxwsupauucyhhecjyen 3653557 3653553 2026-09-11T16:30:49Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653557 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Стренчи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVII ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 5,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 135 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 245,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +2:00 |пошта индексі = LV-4730 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе тарихи аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Strenču baznīca 2000-08-05.jpg|Лютеран шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9wzplmum9zczmenzdeg4m3aww1wd5lp 3653559 3653557 2026-09-11T16:33:57Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3653559 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Стренчи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVII ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 5,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 135 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 245,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +2:00 |пошта индексі = LV-4730 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе тарихи аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Strenču baznīca 2000-08-05.jpg|Лютеран шіркеуі Strenči, slimnīcas dūmenis ar ūdenstvertni 2000-08-05.jpg|Психоневрологиялық аурухана кешенінің ғимараты </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5nr7j5rqscupl3zyqa9nnjan8j82hml 3653562 3653559 2026-09-11T16:37:25Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653562 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Стренчи |шынайы атауы = {{lang-lv|Strenči}} |сурет = Rīgas iela Strenčos.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Strenci COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =37 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =41 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Стренчи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVII ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 5,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 135 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 245,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +2:00 |пошта индексі = LV-4730 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strenči |сайты = |сайт тілі = }} '''Стренчи''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[Латвия]]ның тарихи Видземе тарихи аймағында орналасқан шағын қала. [[Стренчи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Валка ауданының құрамында болған. 2026 жылы Стренчи қаласының халқы 1 135 адамды құрады. Стренчи — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 66-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-strenci-11500.html|title=Население Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Стренчи — Солтүстік Видземе ойпатындағы Седа жазығында, Гауя өзенінің оң жағалауында орналасқан. Седа стансасына дейін 3 км, ал [[Эстония]] шекарасына дейін 25 км. == Тарихы == Стренчи туралы алғашқы жазба деректер неміс картографы Ульрихтің 1695 жылы жарық көрген еңбегінде кездеседі. Кітаптағы картада барон Врангельге тиесілі Стренчи иелігі, сондай-ақ жол бойындағы қонақүй мен таверна белгіленген.<br /> Қала 1889 жылы Валка арқылы өтетін Рига–Псков теміржолы ашылғаннан кейін дами бастады. Сол кезде Гауя өзені арқылы теміржол көпірі де салынды. Орыс революциясы кезінде, 1917 жылдың аяғынан 1919 жылға дейін мұнда большевиктер билік жүргізді, ал айналасындағы ормандарда көптеген партизандық отрядтар құрылды. Стренчиге 1928 жылы қала мәртебесі берілді. 1944 жылдың қыркүйегінде әскери қимылдар кезінде қаланың үштен бір бөлігі өртеніп кетті. 1941–1944 жылдардағы неміс оккупациясы кезінде психиатриялық аурухананың барлық науқасы өлтірілді. Соғыстан кейін қалада ағаш тілу цехы мен каротин өндіру зауытын қамтитын орман шаруашылығы кәсіпорны (MRS), сондай-ақ Риганың «Ринар» химиялық машина жасау зауытының филиалы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/strenci/|title=Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Теміржол байланысы Стренчиді Рига және Валгамен байланыстырады, үш жұп Рига-Валга дизельдік пойыздары күн сайын Стренчи стансасына тоқтайды. Қала арқылы A3 тас жолы (Инчукалнс – Валмиера – Эстония шекарасы/Валка) бөлігі – өтеді. P25 аймақтық жолы да (Смилтене–Стренчи) Стренчиге қосылады. Маңызды жергілікті жолдарға V233 (Стренчи — Триката — Миега), V238 (Стренчи — Ерцены — Эвеле — Кемере), V239 (Седа — Стренчи) және V240 (тренчи — Вийциемс — Межмуйжа) жатады. Қалааралық автобус қызметтерінің егізгі бағыттары: Стренчи — Валмиера — Рига; Стренчи — Седа — Валка; Стренчи — Смилтене. == Көрікті орындары == Стренчидегі ең назар аударарлық құрылыстардың бірі — нейропсихиатриялық аурухана ғимараты. Оның түтін мұржасымен біріктірілген шағын әрі ерекше су мұнарасы бар. Ғимарат 1907 жылы Аугустс Рейнбергстің жобасы бойынша салынған. Басты сәулеттік көрікті жер — 1907 жылы салынған Лютерандық-евангелиелік шіркеу. Бұл шіркеу Латвиядағы сыртқы безендірілуінде Югенд-арт (модерн) элементтері қолданылған алғашқы ғимарат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/strenchi_lc4408|title=Европа > Латвия > Стренчи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-11|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Strenču baznīca 2000-08-05.jpg|Лютеран шіркеуі Strenči, slimnīcas dūmenis ar ūdenstvertni 2000-08-05.jpg|Психоневрологиялық аурухана кешенінің ғимараты Strenči, Rīgas iela 2018. gadā.jpg|Ригас көшесі Piemiņas akmens 1941 gadā nogalinātajiem ebrejiem.jpg|1941 жылы қаза тапқан еврейлерді еске алуға арналған ескерткіш тас </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] niqxlokany7td06pvvj7wbhtk6tyxtk 3 786426 3653457 2026-09-11T12:05:25Z Vincent Vega 114038 Vincent Vega [[Қатысушы талқылауы:Lionel Cristiano]] бетін [[Қатысушы талқылауы:LM.CR]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lionel Cristiano|Lionel Cristiano]]" to "[[Special:CentralAuth/LM.CR|LM.CR]]" 3653457 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:LM.CR]] 7126oh6lcgzeh4tmb4j6uw6zpwp0lyg 2 786427 3653461 2026-09-11T12:26:53Z Серик Кененбаев 74789 Мақаланың бастапқы нұсқасы: өмірбаян және дереккөздер 3653461 wikitext text/x-wiki '''Серік Мәлікұлы Кененбаев''' (4 қараша 1965 жыл, [[Алматы]]) — Қазақстан Республикасы ішкі істер органдарының ардагері, отставкадағы полиция полковнигі, заң ғылымдарының кандидаты. Әр жылдары Алматы қаласының ішкі істер органдарында және Қазақстан Республикасы ІІМ Мақан Есболатов атындағы Алматы академиясында басшылық қызметтер атқарған. == Өмірбаяны == Серік Мәлікұлы Кененбаев 1965 жылғы 4 қарашада Алматы қаласында дүниеге келген. 1982 жылы Республикалық физика-математика мектебін бітірген. 1985—1987 жылдары Кеңес Армиясы қатарында мерзімді әскери қызмет атқарған. 1991 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын, 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған.<ref name="prg">{{cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=34842946 |title=Кененбаев Серик Маликович (персональная справка) |website=Параграф |access-date=2026-09-11 }}</ref> 1996 жылдан бастап Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарында қызмет атқарды.<ref name="prg"/> Алматы қаласының жол полициясы бөлімшелерінде түрлі қызметтер атқарған. 2006—2010 жылдары Алматы қаласы Медеу ауданы ІІБ бастығының орынбасары болды.<ref name="prg"/> 2010—2011 жылдары Алматы қаласы ІІД Патрульдік полиция полкінің командирі қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/patrul-nyy-policeyskiy-lico-organov-vnutrennih-del_a2292700 |title=Патрульный полицейский — лицо органов внутренних дел |website=ҚазАқпарат |date=2010-08-06 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2011—2012 жылдары Алматы қаласы ІІД Қоғамдық қауіпсіздік басқармасының бастығы болды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/sluzhby-po-obespecheniyu-pravoporyadka-i-bezopasnosti-gotovy-k-kampanii-po-vyboram-prezidenta-rk-soveschanie-v-almaty_a2364225 |title=Службы по обеспечению правопорядка и безопасности готовы к кампании по выборам Президента РК |website=ҚазАқпарат |date=2011-03-29 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2012—2013 жылдары Алматы қаласы ІІД Әкімшілік полиция басқармасын басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/policiya-almaty-usilila-ohranu-obschestvennogo-poryadka_a2518240 |title=Полиция Алматы усилила охрану общественного порядка |website=ҚазАқпарат |date=2012 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2013—2015 жылдары Әкімшілік полиция басқармасы бастығының орынбасары — арнайы мекемелер және айдауылдау бөлімінің бастығы қызметін атқарды.<ref name="prg"/> 2015—2023 жылдары Қазақстан Республикасы ІІМ Мақан Есболатов атындағы Алматы академиясында оқытушылық және басшылық қызметтер атқарды. 2018 жылғы қаңтарда Академия бастығының орынбасары болып тағайындалды.<ref name="prg"/> 2022 жылғы Қаңтар оқиғалары кезінде Алматы академиясының 111 қызметкері мен тыңдаушысынан құралған жиынтық жасақты басқарды. Жасақ Алматы қаласында қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге жұмылдырылды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/301038-qala-kuzetindegi-akademiya-ofitserleri-qurmetke-layyq |title=Қала күзетіндегі академия офицерлері құрметке лайық |website=Egemen Qazaqstan |date=2022-01-13 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2023 жылғы қаңтарда полиция полковнигі арнайы атағымен ішкі істер органдарындағы қызметін аяқтады.<ref>{{cite web |url=https://polisia.kz/almaty-akademiyasynyng-uzhymy-ariptesterin-zejnet-demalysyna-shygharyp-saldy/ |title=Алматы академиясының ұжымы әріптестерін зейнет демалысына шығарып салды |website=Polisia.kz |date=2023-01-31 |access-date=2026-09-11 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} erpw1g5qsdl24j7rmjvni4ta3efichb 3653463 3653461 2026-09-11T12:31:28Z Серик Кененбаев 74789 3653463 wikitext text/x-wiki '''Серік Мәлікұлы Кененбаев''' (4 қараша 1965 жыл, [[Алматы]]) — Қазақстан Республикасы ішкі істер органдарының ардагері, отставкадағы полиция полковнигі, заң ғылымдарының кандидаты. Әр жылдары Алматы қаласының ішкі істер органдарында және Қазақстан Республикасы ІІМ Мақан Есболатов атындағы Алматы академиясында басшылық қызметтер атқарған. == Өмірбаяны == Серік Мәлікұлы Кененбаев 1965 жылғы 4 қарашада Алматы қаласында дүниеге келген. 1982 жылы Республикалық физика-математика мектебін бітірген. 1985—1987 жылдары Кеңес Армиясы қатарында мерзімді әскери қызмет атқарған. 1991 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын, 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған.<ref name="prg">{{cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=34842946 |title=Кененбаев Серик Маликович (персональная справка) |website=Параграф |access-date=2026-09-11 }}</ref> 1996 жылдан бастап Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарында қызмет атқарды.<ref name="prg"/> Алматы қаласының жол полициясы бөлімшелерінде түрлі қызметтер атқарған. 2006—2010 жылдары Алматы қаласы Медеу ауданы ІІБ бастығының орынбасары болды.<ref name="prg"/> 2010—2011 жылдары Алматы қаласы ІІД Патрульдік полиция полкінің командирі қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/patrul-nyy-policeyskiy-lico-organov-vnutrennih-del_a2292700 |title=Патрульный полицейский — лицо органов внутренних дел |website=ҚазАқпарат |date=2010-08-06 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2011—2012 жылдары Алматы қаласы ІІД Қоғамдық қауіпсіздік басқармасының бастығы болды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/sluzhby-po-obespecheniyu-pravoporyadka-i-bezopasnosti-gotovy-k-kampanii-po-vyboram-prezidenta-rk-soveschanie-v-almaty_a2364225 |title=Службы по обеспечению правопорядка и безопасности готовы к кампании по выборам Президента РК |website=ҚазАқпарат |date=2011-03-29 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2012—2013 жылдары Алматы қаласы ІІД Әкімшілік полиция басқармасын басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/policiya-almaty-usilila-ohranu-obschestvennogo-poryadka_a2518240 |title=Полиция Алматы усилила охрану общественного порядка |website=ҚазАқпарат |date=2012 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2013—2015 жылдары Әкімшілік полиция басқармасы бастығының орынбасары — арнайы мекемелер және айдауылдау бөлімінің бастығы қызметін атқарды.<ref name="prg"/> 2015—2023 жылдары Қазақстан Республикасы ІІМ Мақан Есболатов атындағы Алматы академиясында оқытушылық және басшылық қызметтер атқарды. 2018 жылғы қаңтарда Академия бастығының орынбасары болып тағайындалды.<ref name="prg"/> 2022 жылғы Қаңтар оқиғалары кезінде Алматы академиясының 111 қызметкері мен тыңдаушысынан құралған жиынтық жасақты басқарды. Жасақ Алматы қаласында қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге жұмылдырылды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/301038-qala-kuzetindegi-akademiya-ofitserleri-qurmetke-layyq |title=Қала күзетіндегі академия офицерлері құрметке лайық |website=Egemen Qazaqstan |date=2022-01-13 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2023 жылғы қаңтарда полиция полковнигі арнайы атағымен ішкі істер органдарындағы қызметін аяқтады.<ref>{{cite web |url=https://polisia.kz/almaty-akademiyasynyng-uzhymy-ariptesterin-zejnet-demalysyna-shygharyp-saldy/ |title=Алматы академиясының ұжымы әріптестерін зейнет демалысына шығарып салды |website=Polisia.kz |date=2023-01-31 |access-date=2026-09-11 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qbyrxklqyqeswnj5d1hc0u2bgzgo3b9 3653464 3653463 2026-09-11T12:41:09Z Серик Кененбаев 74789 Ғылыми қызметі және негізгі жарияланымдары туралы мәліметтер қосылды. 3653464 wikitext text/x-wiki '''Серік Мәлікұлы Кененбаев''' (4 қараша 1965 жыл, [[Алматы]]) — Қазақстан Республикасы ішкі істер органдарының ардагері, отставкадағы полиция полковнигі, заң ғылымдарының кандидаты. Әр жылдары Алматы қаласының ішкі істер органдарында және Қазақстан Республикасы ІІМ Мақан Есболатов атындағы Алматы академиясында басшылық қызметтер атқарған. == Өмірбаяны == Серік Мәлікұлы Кененбаев 1965 жылғы 4 қарашада Алматы қаласында дүниеге келген. 1982 жылы Республикалық физика-математика мектебін бітірген. 1985—1987 жылдары Кеңес Армиясы қатарында мерзімді әскери қызмет атқарған. 1991 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын, 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған.<ref name="prg">{{cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=34842946 |title=Кененбаев Серик Маликович (персональная справка) |website=Параграф |access-date=2026-09-11 }}</ref> 1996 жылдан бастап Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарында қызмет атқарды.<ref name="prg"/> Алматы қаласының жол полициясы бөлімшелерінде түрлі қызметтер атқарған. 2006—2010 жылдары Алматы қаласы Медеу ауданы ІІБ бастығының орынбасары болды.<ref name="prg"/> 2010—2011 жылдары Алматы қаласы ІІД Патрульдік полиция полкінің командирі қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/patrul-nyy-policeyskiy-lico-organov-vnutrennih-del_a2292700 |title=Патрульный полицейский — лицо органов внутренних дел |website=ҚазАқпарат |date=2010-08-06 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2011—2012 жылдары Алматы қаласы ІІД Қоғамдық қауіпсіздік басқармасының бастығы болды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/sluzhby-po-obespecheniyu-pravoporyadka-i-bezopasnosti-gotovy-k-kampanii-po-vyboram-prezidenta-rk-soveschanie-v-almaty_a2364225 |title=Службы по обеспечению правопорядка и безопасности готовы к кампании по выборам Президента РК |website=ҚазАқпарат |date=2011-03-29 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2012—2013 жылдары Алматы қаласы ІІД Әкімшілік полиция басқармасын басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/policiya-almaty-usilila-ohranu-obschestvennogo-poryadka_a2518240 |title=Полиция Алматы усилила охрану общественного порядка |website=ҚазАқпарат |date=2012 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2013—2015 жылдары Әкімшілік полиция басқармасы бастығының орынбасары — арнайы мекемелер және айдауылдау бөлімінің бастығы қызметін атқарды.<ref name="prg"/> 2015—2023 жылдары Қазақстан Республикасы ІІМ Мақан Есболатов атындағы Алматы академиясында оқытушылық және басшылық қызметтер атқарды. 2018 жылғы қаңтарда Академия бастығының орынбасары болып тағайындалды.<ref name="prg"/> 2022 жылғы Қаңтар оқиғалары кезінде Алматы академиясының 111 қызметкері мен тыңдаушысынан құралған жиынтық жасақты басқарды. Жасақ Алматы қаласында қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге жұмылдырылды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/301038-qala-kuzetindegi-akademiya-ofitserleri-qurmetke-layyq |title=Қала күзетіндегі академия офицерлері құрметке лайық |website=Egemen Qazaqstan |date=2022-01-13 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2023 жылғы қаңтарда полиция полковнигі арнайы атағымен ішкі істер органдарындағы қызметін аяқтады.<ref>{{cite web |url=https://polisia.kz/almaty-akademiyasynyng-uzhymy-ariptesterin-zejnet-demalysyna-shygharyp-saldy/ |title=Алматы академиясының ұжымы әріптестерін зейнет демалысына шығарып салды |website=Polisia.kz |date=2023-01-31 |access-date=2026-09-11 }}</ref> == Ғылыми қызметі == Серік Мәлікұлы Кененбаев — заң ғылымдарының кандидаты. Ғылыми еңбектері қылмыстық және әкімшілік құқық, құқық бұзушылықтардың алдын алу және бопсалауға қарсы іс-қимыл мәселелеріне арналған.<ref name="prg"/> == Негізгі жарияланымдары == * Кененбаев С. М. [https://vestnik.krsu.kg/archive/7/559 «О квалифицирующих признаках вымогательства»] // Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета. — 2018. — Т. 18, № 3. — С. 77—81. * Кененбаев С. М. [https://vestnik.krsu.kg/archive/23/627 «Наказание как средство борьбы с вымогательством»] // Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета. — 2018. — Т. 18, № 11. — С. 98—101. * Кененбаев С. М. «Об объективной стороне вымогательства» // Вестник Казахского инновационного гуманитарно-юридического университета. — 2018. — № 1 (37). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2rp2auvel6a0wdwlevh1camaz2my62n 3653466 3653464 2026-09-11T12:48:16Z Серик Кененбаев 74789 Ғылыми жарияланымдар мен марапаттар және атақтар туралы мәліметтер қосылды. 3653466 wikitext text/x-wiki '''Серік Мәлікұлы Кененбаев''' (4 қараша 1965 жыл, [[Алматы]]) — Қазақстан Республикасы ішкі істер органдарының ардагері, отставкадағы полиция полковнигі, заң ғылымдарының кандидаты. Әр жылдары Алматы қаласының ішкі істер органдарында және Қазақстан Республикасы ІІМ Мақан Есболатов атындағы Алматы академиясында басшылық қызметтер атқарған. == Өмірбаяны == Серік Мәлікұлы Кененбаев 1965 жылғы 4 қарашада Алматы қаласында дүниеге келген. 1982 жылы Республикалық физика-математика мектебін бітірген. 1985—1987 жылдары Кеңес Армиясы қатарында мерзімді әскери қызмет атқарған. 1991 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын, 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған.<ref name="prg">{{cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=34842946 |title=Кененбаев Серик Маликович (персональная справка) |website=Параграф |access-date=2026-09-11 }}</ref> 1996 жылдан бастап Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарында қызмет атқарды.<ref name="prg"/> Алматы қаласының жол полициясы бөлімшелерінде түрлі қызметтер атқарған. 2006—2010 жылдары Алматы қаласы Медеу ауданы ІІБ бастығының орынбасары болды.<ref name="prg"/> 2010—2011 жылдары Алматы қаласы ІІД Патрульдік полиция полкінің командирі қызметін атқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/patrul-nyy-policeyskiy-lico-organov-vnutrennih-del_a2292700 |title=Патрульный полицейский — лицо органов внутренних дел |website=ҚазАқпарат |date=2010-08-06 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2011—2012 жылдары Алматы қаласы ІІД Қоғамдық қауіпсіздік басқармасының бастығы болды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/sluzhby-po-obespecheniyu-pravoporyadka-i-bezopasnosti-gotovy-k-kampanii-po-vyboram-prezidenta-rk-soveschanie-v-almaty_a2364225 |title=Службы по обеспечению правопорядка и безопасности готовы к кампании по выборам Президента РК |website=ҚазАқпарат |date=2011-03-29 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2012—2013 жылдары Алматы қаласы ІІД Әкімшілік полиция басқармасын басқарды.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/policiya-almaty-usilila-ohranu-obschestvennogo-poryadka_a2518240 |title=Полиция Алматы усилила охрану общественного порядка |website=ҚазАқпарат |date=2012 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2013—2015 жылдары Әкімшілік полиция басқармасы бастығының орынбасары — арнайы мекемелер және айдауылдау бөлімінің бастығы қызметін атқарды.<ref name="prg"/> 2015—2023 жылдары Қазақстан Республикасы ІІМ Мақан Есболатов атындағы Алматы академиясында оқытушылық және басшылық қызметтер атқарды. 2018 жылғы қаңтарда Академия бастығының орынбасары болып тағайындалды.<ref name="prg"/> 2022 жылғы Қаңтар оқиғалары кезінде Алматы академиясының 111 қызметкері мен тыңдаушысынан құралған жиынтық жасақты басқарды. Жасақ Алматы қаласында қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге жұмылдырылды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/301038-qala-kuzetindegi-akademiya-ofitserleri-qurmetke-layyq |title=Қала күзетіндегі академия офицерлері құрметке лайық |website=Egemen Qazaqstan |date=2022-01-13 |access-date=2026-09-11 }}</ref> 2023 жылғы қаңтарда полиция полковнигі арнайы атағымен ішкі істер органдарындағы қызметін аяқтады.<ref>{{cite web |url=https://polisia.kz/almaty-akademiyasynyng-uzhymy-ariptesterin-zejnet-demalysyna-shygharyp-saldy/ |title=Алматы академиясының ұжымы әріптестерін зейнет демалысына шығарып салды |website=Polisia.kz |date=2023-01-31 |access-date=2026-09-11 }}</ref> == Ғылыми қызметі == Серік Мәлікұлы Кененбаев — заң ғылымдарының кандидаты. Ғылыми еңбектері қылмыстық және әкімшілік құқық, құқық бұзушылықтардың алдын алу және бопсалауға қарсы іс-қимыл мәселелеріне арналған.<ref name="prg"/> == Негізгі жарияланымдары == * Кененбаев С. М. [https://vestnik.krsu.kg/archive/7/559 «О квалифицирующих признаках вымогательства»] // Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета. — 2018. — Т. 18, № 3. — С. 77—81. * Кененбаев С. М. [https://vestnik.krsu.kg/archive/23/627 «Наказание как средство борьбы с вымогательством»] // Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета. — 2018. — Т. 18, № 11. — С. 98—101. * Кененбаев С. М. [https://staff.tiiame.uz/storage/users/154/articles/wm2hWKzSJBVBo7RRdyPTCsN96JG9XexS5rF113Cj.pdf «Об объективной стороне вымогательства»] // Вестник Казахского инновационного гуманитарно-юридического университета. — 2018. — № 1 (37). == Марапаттары мен атақтары == * Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің құрметті қызметкері.<ref name="prg"/> * Полиция полковнигі.<ref name="prg"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} j1byf2hf16r8o38tljwq772p2166z7z 0 786428 3653471 2026-09-11T13:10:52Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биікті... 3653471 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} s40sf6ld3slxnltk8zp2grvk96reaix 3653472 3653471 2026-09-11T13:11:23Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қарадақ|Қарадақ]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653472 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] qurelrpyr101yfv56mtsqwya8851pvj 3653473 3653472 2026-09-11T13:11:41Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Сөнген жанартаулар|Сөнген жанартаулар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653473 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] dv19xhn6pw6nylb5yjapp1ajsxyg1ok 3653474 3653473 2026-09-11T13:12:47Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым тауларының тау жоталары|Қырым тауларының тау жоталары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653474 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] sjhwvyv6km8kriwkezmxtdwwmgqsgpa 3653475 3653474 2026-09-11T13:13:12Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым жанартаулары|Қырым жанартаулары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653475 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] ndjdjlbccx5zny8tv3m34079g6gcy8b 3653476 3653475 2026-09-11T13:14:37Z Орел Карл 81620 /* Зерттелу және қорғалу тарихы */ 3653476 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А. Е. Лагорио сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік ғалым-невропатолог Терентій Вяземский Қарадақта табиғи биологиялық станция ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде Қарадақ мемлекеттік қорығы құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] dc6w0g1kp0s3ujlp3kq9zk6yc6e6ehg 3653502 3653476 2026-09-11T15:21:36Z Орел Карл 81620 /* Географиялық және геологиялық мағлұматтары */ 3653502 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А. Е. Лагорио сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік ғалым-невропатолог Терентій Вяземский Қарадақта табиғи биологиялық станция ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде Қарадақ мемлекеттік қорығы құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын орта юра дәуіріндегі вулканизмнің көрінісі ретінде әрекет еткен вулканның қалдығы. Қарадақ Қара теңіз жағалауында орналасқан Отузка өзенінің аңғары мен Көктебел ойысы аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан Жағалау жотасы және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді Қасиетті тау сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде Қарағаш, Хоба-Тепе, Магнитті және Көк-Қая жоталарынан тұрады. Қасиетті таудың солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — Кіші Қарадақ орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтан-қапу жартасы (Шайтандар жартасы немесе Алтын қақпа), Шайтан саусағы, Иван-Разбойник, Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде Көктебел курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде Курортное курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 2xis77y2ezmeits2p17bkh3aluwmobe 3653503 3653502 2026-09-11T15:22:29Z Орел Карл 81620 /* Минералдары мен тау жыныстары */ 3653503 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А. Е. Лагорио сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік ғалым-невропатолог Терентій Вяземский Қарадақта табиғи биологиялық станция ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде Қарадақ мемлекеттік қорығы құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын орта юра дәуіріндегі вулканизмнің көрінісі ретінде әрекет еткен вулканның қалдығы. Қарадақ Қара теңіз жағалауында орналасқан Отузка өзенінің аңғары мен Көктебел ойысы аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан Жағалау жотасы және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді Қасиетті тау сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде Қарағаш, Хоба-Тепе, Магнитті және Көк-Қая жоталарынан тұрады. Қасиетті таудың солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — Кіші Қарадақ орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтан-қапу жартасы (Шайтандар жартасы немесе Алтын қақпа), Шайтан саусағы, Иван-Разбойник, Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде Көктебел курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде Курортное курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі вулкандық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, порфирит, қос пироксенді андезит, шыны тәрізді андезит және базальт. Қарадақта кездесетін минералдардың ішінде кварцтың көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен жеодаларда кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), халцедон, агат (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), опал, әртүрлі реңкті сердоликтер, аметистер, цитриндер, кварц-халцедонды оникс және алуан түсті яшмалар жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — яшмоидтарды атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда вулкандық сілемдерге тән цеолиттер тобына жататын тақташықты минералдар — гейландит пен стильбит, сондай-ақ инелі цеолиттер — натролит пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді шоғырланған агрегаттары кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында анальцим мен апофиллит кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] qsjcaezr7618coy941ly0ticmjhsqgl 3653504 3653503 2026-09-11T15:23:22Z Орел Карл 81620 /* Флорасы менен фаунасы */ 3653504 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А. Е. Лагорио сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік ғалым-невропатолог Терентій Вяземский Қарадақта табиғи биологиялық станция ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде Қарадақ мемлекеттік қорығы құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын орта юра дәуіріндегі вулканизмнің көрінісі ретінде әрекет еткен вулканның қалдығы. Қарадақ Қара теңіз жағалауында орналасқан Отузка өзенінің аңғары мен Көктебел ойысы аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан Жағалау жотасы және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді Қасиетті тау сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде Қарағаш, Хоба-Тепе, Магнитті және Көк-Қая жоталарынан тұрады. Қасиетті таудың солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — Кіші Қарадақ орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтан-қапу жартасы (Шайтандар жартасы немесе Алтын қақпа), Шайтан саусағы, Иван-Разбойник, Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде Көктебел курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде Курортное курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі вулкандық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, порфирит, қос пироксенді андезит, шыны тәрізді андезит және базальт. Қарадақта кездесетін минералдардың ішінде кварцтың көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен жеодаларда кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), халцедон, агат (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), опал, әртүрлі реңкті сердоликтер, аметистер, цитриндер, кварц-халцедонды оникс және алуан түсті яшмалар жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — яшмоидтарды атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда вулкандық сілемдерге тән цеолиттер тобына жататын тақташықты минералдар — гейландит пен стильбит, сондай-ақ инелі цеолиттер — натролит пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді шоғырланған агрегаттары кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында анальцим мен апофиллит кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер Жерорта теңіздік және қоңыржай континенттік климат жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында сүтқоректілердің 30 түрі (кәдімгі жарқанат, кіші орман тышқаны, түлкі, елік), құстардың 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 5jziwmb3lttebnygenpun8r9drbzmik 3653505 3653504 2026-09-11T15:24:59Z Орел Карл 81620 /* Климаты */ 3653505 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А. Е. Лагорио сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік ғалым-невропатолог Терентій Вяземский Қарадақта табиғи биологиялық станция ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде Қарадақ мемлекеттік қорығы құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын орта юра дәуіріндегі вулканизмнің көрінісі ретінде әрекет еткен вулканның қалдығы. Қарадақ Қара теңіз жағалауында орналасқан Отузка өзенінің аңғары мен Көктебел ойысы аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан Жағалау жотасы және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді Қасиетті тау сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде Қарағаш, Хоба-Тепе, Магнитті және Көк-Қая жоталарынан тұрады. Қасиетті таудың солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — Кіші Қарадақ орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтан-қапу жартасы (Шайтандар жартасы немесе Алтын қақпа), Шайтан саусағы, Иван-Разбойник, Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде Көктебел курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде Курортное курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі вулкандық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, порфирит, қос пироксенді андезит, шыны тәрізді андезит және базальт. Қарадақта кездесетін минералдардың ішінде кварцтың көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен жеодаларда кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), халцедон, агат (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), опал, әртүрлі реңкті сердоликтер, аметистер, цитриндер, кварц-халцедонды оникс және алуан түсті яшмалар жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — яшмоидтарды атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда вулкандық сілемдерге тән цеолиттер тобына жататын тақташықты минералдар — гейландит пен стильбит, сондай-ақ инелі цеолиттер — натролит пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді шоғырланған агрегаттары кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында анальцим мен апофиллит кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер Жерорта теңіздік және қоңыржай континенттік климат жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында сүтқоректілердің 30 түрі (кәдімгі жарқанат, кіші орман тышқаны, түлкі, елік), құстардың 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 7v9jcfhluyu8nogh32leyteuier88yb 3653506 3653505 2026-09-11T15:25:09Z Орел Карл 81620 /* Көркем әдебиетте */ 3653506 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А. Е. Лагорио сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік ғалым-невропатолог Терентій Вяземский Қарадақта табиғи биологиялық станция ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде Қарадақ мемлекеттік қорығы құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын орта юра дәуіріндегі вулканизмнің көрінісі ретінде әрекет еткен вулканның қалдығы. Қарадақ Қара теңіз жағалауында орналасқан Отузка өзенінің аңғары мен Көктебел ойысы аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан Жағалау жотасы және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді Қасиетті тау сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде Қарағаш, Хоба-Тепе, Магнитті және Көк-Қая жоталарынан тұрады. Қасиетті таудың солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — Кіші Қарадақ орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтан-қапу жартасы (Шайтандар жартасы немесе Алтын қақпа), Шайтан саусағы, Иван-Разбойник, Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде Көктебел курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде Курортное курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі вулкандық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, порфирит, қос пироксенді андезит, шыны тәрізді андезит және базальт. Қарадақта кездесетін минералдардың ішінде кварцтың көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен жеодаларда кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), халцедон, агат (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), опал, әртүрлі реңкті сердоликтер, аметистер, цитриндер, кварц-халцедонды оникс және алуан түсті яшмалар жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — яшмоидтарды атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда вулкандық сілемдерге тән цеолиттер тобына жататын тақташықты минералдар — гейландит пен стильбит, сондай-ақ инелі цеолиттер — натролит пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді шоғырланған агрегаттары кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында анальцим мен апофиллит кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер Жерорта теңіздік және қоңыржай континенттік климат жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында сүтқоректілердің 30 түрі (кәдімгі жарқанат, кіші орман тышқаны, түлкі, елік), құстардың 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] jhzqfv4zgcibz66nbqjfnbuc8s5w1ee 3653507 3653506 2026-09-11T15:28:49Z Орел Карл 81620 /* Зерттелу және қорғалу тарихы */ 3653507 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын орта юра дәуіріндегі вулканизмнің көрінісі ретінде әрекет еткен вулканның қалдығы. Қарадақ Қара теңіз жағалауында орналасқан Отузка өзенінің аңғары мен Көктебел ойысы аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан Жағалау жотасы және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді Қасиетті тау сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде Қарағаш, Хоба-Тепе, Магнитті және Көк-Қая жоталарынан тұрады. Қасиетті таудың солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — Кіші Қарадақ орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтан-қапу жартасы (Шайтандар жартасы немесе Алтын қақпа), Шайтан саусағы, Иван-Разбойник, Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде Көктебел курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде Курортное курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі вулкандық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, порфирит, қос пироксенді андезит, шыны тәрізді андезит және базальт. Қарадақта кездесетін минералдардың ішінде кварцтың көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен жеодаларда кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), халцедон, агат (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), опал, әртүрлі реңкті сердоликтер, аметистер, цитриндер, кварц-халцедонды оникс және алуан түсті яшмалар жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — яшмоидтарды атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда вулкандық сілемдерге тән цеолиттер тобына жататын тақташықты минералдар — гейландит пен стильбит, сондай-ақ инелі цеолиттер — натролит пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді шоғырланған агрегаттары кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында анальцим мен апофиллит кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер Жерорта теңіздік және қоңыржай континенттік климат жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында сүтқоректілердің 30 түрі (кәдімгі жарқанат, кіші орман тышқаны, түлкі, елік), құстардың 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 0vz6fn5bb8dmj8ocewz0ozruhkgvhsf 3653516 3653507 2026-09-11T15:42:12Z Орел Карл 81620 /* Географиялық және геологиялық мағлұматтары */ 3653516 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі вулкандық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, порфирит, қос пироксенді андезит, шыны тәрізді андезит және базальт. Қарадақта кездесетін минералдардың ішінде кварцтың көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен жеодаларда кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), халцедон, агат (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), опал, әртүрлі реңкті сердоликтер, аметистер, цитриндер, кварц-халцедонды оникс және алуан түсті яшмалар жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — яшмоидтарды атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда вулкандық сілемдерге тән цеолиттер тобына жататын тақташықты минералдар — гейландит пен стильбит, сондай-ақ инелі цеолиттер — натролит пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді шоғырланған агрегаттары кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында анальцим мен апофиллит кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер Жерорта теңіздік және қоңыржай континенттік климат жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында сүтқоректілердің 30 түрі (кәдімгі жарқанат, кіші орман тышқаны, түлкі, елік), құстардың 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 5az5armkgcg4ch8z7g5ev4dwy1ch0ht 3653518 3653516 2026-09-11T15:43:54Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653518 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ''' ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= |барлық беті= 459|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі вулкандық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, порфирит, қос пироксенді андезит, шыны тәрізді андезит және базальт. Қарадақта кездесетін минералдардың ішінде кварцтың көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен жеодаларда кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), халцедон, агат (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), опал, әртүрлі реңкті сердоликтер, аметистер, цитриндер, кварц-халцедонды оникс және алуан түсті яшмалар жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — яшмоидтарды атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда вулкандық сілемдерге тән цеолиттер тобына жататын тақташықты минералдар — гейландит пен стильбит, сондай-ақ инелі цеолиттер — натролит пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді шоғырланған агрегаттары кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында анальцим мен апофиллит кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер Жерорта теңіздік және қоңыржай континенттік климат жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында сүтқоректілердің 30 түрі (кәдімгі жарқанат, кіші орман тышқаны, түлкі, елік), құстардың 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] jdnx7gglwndaafy7xy7r3mykkuaimkq 3653519 3653518 2026-09-11T15:45:50Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3653519 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі вулкандық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, порфирит, қос пироксенді андезит, шыны тәрізді андезит және базальт. Қарадақта кездесетін минералдардың ішінде кварцтың көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен жеодаларда кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), халцедон, агат (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), опал, әртүрлі реңкті сердоликтер, аметистер, цитриндер, кварц-халцедонды оникс және алуан түсті яшмалар жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — яшмоидтарды атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда вулкандық сілемдерге тән цеолиттер тобына жататын тақташықты минералдар — гейландит пен стильбит, сондай-ақ инелі цеолиттер — натролит пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді шоғырланған агрегаттары кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында анальцим мен апофиллит кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер Жерорта теңіздік және қоңыржай континенттік климат жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында сүтқоректілердің 30 түрі (кәдімгі жарқанат, кіші орман тышқаны, түлкі, елік), құстардың 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] pkos154rlx5y04xrqt803zxk639b6mx 3653524 3653519 2026-09-11T15:55:09Z Орел Карл 81620 /* Минералдары мен тау жыныстары */ 3653524 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер Жерорта теңіздік және қоңыржай континенттік климат жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында сүтқоректілердің 30 түрі (кәдімгі жарқанат, кіші орман тышқаны, түлкі, елік), құстардың 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] thj8q7v4oa13v4oza93uj03alng2ozj 3653527 3653524 2026-09-11T15:57:18Z Орел Карл 81620 /* Флорасы менен фаунасы */ 3653527 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі (қырғауыл, айдарлы баклан, ақбас құмай, қара құмай, қаражемсаулы гагара, күміс түсті шағала), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі (Линдгольм кесірткесі, қабылан түсті өрмелегіш сұржылан, Жерорта теңіздік жұқасаусақты геккон), сондай-ақ жәндіктердің 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — кәдімгі дельфин, афалина және азовка, сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 3203kmxh775ksdrydfg8me4mhj4i8ck 3653531 3653527 2026-09-11T16:08:22Z Орел Карл 81620 /* Флорасы менен фаунасы */ 3653531 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі ([[Қырғауыл|қырғауыл]], [[Айдарлы суқұзғын|айдарлы суқұзғын]], [[Ақбас құмай|ақбас құмай]], [[Тазқара|тазқара]], [[Қаражемсаулы маймаққаз|қаражемсаулы маймаққаз]], [[Көк шағала|боз шағала]]), [[Бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылардың]] 4 түрі ([[Линдгольм кесірткесі]], [[Қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан|қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан]], [[Жерортатеңіздік жұқасаусақты жармасқы]]), сондай-ақ [[Жәндіктер|жәндіктердің]] 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — [[Қарапайым дельфин|кәдімгі дельфин]], [[Афалина|афалина]] және [[Қаратеңізді теңіз доңызы]], сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында өсімдіктердің 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым эндемиктері болып табылады. Олардың қатарында Поярков доланасы да бар. Сонымен қатар мұнда үшіншілік кезеңнен сақталған өсімдіктер өседі: бұталы жасмин, доғал жапырақты пісте, биік арша және үшбұрышты арша. Қарадақ аумағында қыналардың 313 түрі мен мүктердің 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында балдыр тәрізді рочелла мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 734bx2vmgg9et7kpmzuof6ewgmwsj0n 3653534 3653531 2026-09-11T16:14:30Z Орел Карл 81620 /* Флорасы менен фаунасы */ 3653534 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі ([[Қырғауыл|қырғауыл]], [[Айдарлы суқұзғын|айдарлы суқұзғын]], [[Ақбас құмай|ақбас құмай]], [[Тазқара|тазқара]], [[Қаражемсаулы маймаққаз|қаражемсаулы маймаққаз]], [[Көк шағала|боз шағала]]), [[Бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылардың]] 4 түрі ([[Линдгольм кесірткесі]], [[Қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан|қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан]], [[Жерортатеңіздік жұқасаусақты жармасқы]]), сондай-ақ [[Жәндіктер|жәндіктердің]] 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — [[Қарапайым дельфин|кәдімгі дельфин]], [[Афалина|афалина]] және [[Қаратеңізді теңіз доңызы]], сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында [[Өсімдіктер|өсімдіктердің]] 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым [[Эндемик|эндемиктері]] болып табылады. Олардың қатарында [[Поярков доланасы]] да бар. Сонымен қатар мұнда [[Үштік кезең|үштік кезеңнен]] сақталған өсімдіктер: [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Биік арша|биік арша]] және дельтатәрізді арша өседі. Қарадақ аумағында [[Қыналар|қыналардың]] 313 түрі мен [[Мүктер|мүктердің]] 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында [[Балдыртәрізді рочелла|балдыртәрізді рочелла]] мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты Жерорта теңіздік климаттан Қырымның далалық бөлігіне тән қоңыржай континенттік, құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] l3saoeeviac0azclw7i7dup2r813d8g 3653535 3653534 2026-09-11T16:15:06Z Орел Карл 81620 /* Климаты */ 3653535 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі ([[Қырғауыл|қырғауыл]], [[Айдарлы суқұзғын|айдарлы суқұзғын]], [[Ақбас құмай|ақбас құмай]], [[Тазқара|тазқара]], [[Қаражемсаулы маймаққаз|қаражемсаулы маймаққаз]], [[Көк шағала|боз шағала]]), [[Бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылардың]] 4 түрі ([[Линдгольм кесірткесі]], [[Қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан|қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан]], [[Жерортатеңіздік жұқасаусақты жармасқы]]), сондай-ақ [[Жәндіктер|жәндіктердің]] 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — [[Қарапайым дельфин|кәдімгі дельфин]], [[Афалина|афалина]] және [[Қаратеңізді теңіз доңызы]], сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында [[Өсімдіктер|өсімдіктердің]] 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым [[Эндемик|эндемиктері]] болып табылады. Олардың қатарында [[Поярков доланасы]] да бар. Сонымен қатар мұнда [[Үштік кезең|үштік кезеңнен]] сақталған өсімдіктер: [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Биік арша|биік арша]] және дельтатәрізді арша өседі. Қарадақ аумағында [[Қыналар|қыналардың]] 313 түрі мен [[Мүктер|мүктердің]] 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында [[Балдыртәрізді рочелла|балдыртәрізді рочелла]] мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты [[Жерортатеңіздік климат|Жерортатеңіздік климаттан]] Қырымның далалық бөлігіне тән [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік]], құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * Анатолий Мошковский — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * Константин Паустовский — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * Мария Петровых — «Қарадақ» поэмасы. * Владимир Короткевич — «Қарадақ» өлеңі. * Максимилиан Волошин — «Ақын үйі» өлеңі. * Василий Аксенов — «Жұмбақ құштарлық». * Роберт Рождественский — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 1aekvmskmdzl5txnu659iyskyvcxbyh 3653540 3653535 2026-09-11T16:18:40Z Орел Карл 81620 /* Көркем әдебиетте */ 3653540 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі ([[Қырғауыл|қырғауыл]], [[Айдарлы суқұзғын|айдарлы суқұзғын]], [[Ақбас құмай|ақбас құмай]], [[Тазқара|тазқара]], [[Қаражемсаулы маймаққаз|қаражемсаулы маймаққаз]], [[Көк шағала|боз шағала]]), [[Бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылардың]] 4 түрі ([[Линдгольм кесірткесі]], [[Қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан|қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан]], [[Жерортатеңіздік жұқасаусақты жармасқы]]), сондай-ақ [[Жәндіктер|жәндіктердің]] 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — [[Қарапайым дельфин|кәдімгі дельфин]], [[Афалина|афалина]] және [[Қаратеңізді теңіз доңызы]], сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында [[Өсімдіктер|өсімдіктердің]] 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым [[Эндемик|эндемиктері]] болып табылады. Олардың қатарында [[Поярков доланасы]] да бар. Сонымен қатар мұнда [[Үштік кезең|үштік кезеңнен]] сақталған өсімдіктер: [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Биік арша|биік арша]] және дельтатәрізді арша өседі. Қарадақ аумағында [[Қыналар|қыналардың]] 313 түрі мен [[Мүктер|мүктердің]] 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында [[Балдыртәрізді рочелла|балдыртәрізді рочелла]] мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты [[Жерортатеңіздік климат|Жерортатеңіздік климаттан]] Қырымның далалық бөлігіне тән [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік]], құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * [[Анатолий Иванович Мошковский|Анатолий Мошковский]] — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * [[Константин Георгиевич Паустовский|Константин Паустовский]] — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * [[Мария Сергеевна Петровых|Мария Петровых]] — «Қарадақ» поэмасы. * [[Владимир Семенович Короткевич|Владимир Короткевич]] — «Қарадақ» өлеңі. * [[Максимилиан Александрович Волошин|Максимилиан Волошин]] — «Ақын үйі» өлеңі. * [[Василий Павлович Аксенов|Василий Аксенов]] — «Жұмбақ құштарлық». * [[Роберт Иванович Рождественский|Роберт Рождественский]] — «Қарадақ тауымен сырласу». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] asigwvca958x0c912vzfv1x1qx0soot 3653543 3653540 2026-09-11T16:19:09Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3653543 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі ([[Қырғауыл|қырғауыл]], [[Айдарлы суқұзғын|айдарлы суқұзғын]], [[Ақбас құмай|ақбас құмай]], [[Тазқара|тазқара]], [[Қаражемсаулы маймаққаз|қаражемсаулы маймаққаз]], [[Көк шағала|боз шағала]]), [[Бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылардың]] 4 түрі ([[Линдгольм кесірткесі]], [[Қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан|қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан]], [[Жерортатеңіздік жұқасаусақты жармасқы]]), сондай-ақ [[Жәндіктер|жәндіктердің]] 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — [[Қарапайым дельфин|кәдімгі дельфин]], [[Афалина|афалина]] және [[Қаратеңізді теңіз доңызы]], сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында [[Өсімдіктер|өсімдіктердің]] 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым [[Эндемик|эндемиктері]] болып табылады. Олардың қатарында [[Поярков доланасы]] да бар. Сонымен қатар мұнда [[Үштік кезең|үштік кезеңнен]] сақталған өсімдіктер: [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Биік арша|биік арша]] және дельтатәрізді арша өседі. Қарадақ аумағында [[Қыналар|қыналардың]] 313 түрі мен [[Мүктер|мүктердің]] 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында [[Балдыртәрізді рочелла|балдыртәрізді рочелла]] мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты [[Жерортатеңіздік климат|Жерортатеңіздік климаттан]] Қырымның далалық бөлігіне тән [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік]], құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * [[Анатолий Иванович Мошковский|Анатолий Мошковский]] — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * [[Константин Георгиевич Паустовский|Константин Паустовский]] — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * [[Мария Сергеевна Петровых|Мария Петровых]] — «Қарадақ» поэмасы. * [[Владимир Семенович Короткевич|Владимир Короткевич]] — «Қарадақ» өлеңі. * [[Максимилиан Александрович Волошин|Максимилиан Волошин]] — «Ақын үйі» өлеңі. * [[Василий Павлович Аксенов|Василий Аксенов]] — «Жұмбақ құштарлық». * [[Роберт Иванович Рождественский|Роберт Рождественский]] — «Қарадақ тауымен сырласу». == Суреттеме == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] 50dkx3rwff2616no1gtd0rg1v3me8mb 3653547 3653543 2026-09-11T16:22:56Z Орел Карл 81620 /* Суреттеме */ 3653547 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі ([[Қырғауыл|қырғауыл]], [[Айдарлы суқұзғын|айдарлы суқұзғын]], [[Ақбас құмай|ақбас құмай]], [[Тазқара|тазқара]], [[Қаражемсаулы маймаққаз|қаражемсаулы маймаққаз]], [[Көк шағала|боз шағала]]), [[Бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылардың]] 4 түрі ([[Линдгольм кесірткесі]], [[Қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан|қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан]], [[Жерортатеңіздік жұқасаусақты жармасқы]]), сондай-ақ [[Жәндіктер|жәндіктердің]] 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — [[Қарапайым дельфин|кәдімгі дельфин]], [[Афалина|афалина]] және [[Қаратеңізді теңіз доңызы]], сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында [[Өсімдіктер|өсімдіктердің]] 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым [[Эндемик|эндемиктері]] болып табылады. Олардың қатарында [[Поярков доланасы]] да бар. Сонымен қатар мұнда [[Үштік кезең|үштік кезеңнен]] сақталған өсімдіктер: [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Биік арша|биік арша]] және дельтатәрізді арша өседі. Қарадақ аумағында [[Қыналар|қыналардың]] 313 түрі мен [[Мүктер|мүктердің]] 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында [[Балдыртәрізді рочелла|балдыртәрізді рочелла]] мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты [[Жерортатеңіздік климат|Жерортатеңіздік климаттан]] Қырымның далалық бөлігіне тән [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік]], құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * [[Анатолий Иванович Мошковский|Анатолий Мошковский]] — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * [[Константин Георгиевич Паустовский|Константин Паустовский]] — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * [[Мария Сергеевна Петровых|Мария Петровых]] — «Қарадақ» поэмасы. * [[Владимир Семенович Короткевич|Владимир Короткевич]] — «Қарадақ» өлеңі. * [[Максимилиан Александрович Волошин|Максимилиан Волошин]] — «Ақын үйі» өлеңі. * [[Василий Павлович Аксенов|Василий Аксенов]] — «Жұмбақ құштарлық». * [[Роберт Иванович Рождественский|Роберт Рождественский]] — «Қарадақ тауымен сырласу». == Суреттеме == <gallery mode="packed" heights="120"> KaraDag04.JPG|Иван-Разбойник жартасы Скала Иван Разбойник с моря.jpg|Иван-Разбойник жартасына теңіз жағынан қарағандағы көрініс KaraDag03.jpg|Алтын қақпа жартасы Karadag cliffs, Crimea.jpg|Сілемнің теңіз жағынан қарағандағы көрінісі Karadag coastline, Crimea.jpg|Сілем жағалауының теңіз жағынан қарағандағы көрінісі Karadag, rock formation, Crimea.jpg|Жартастар Jurassic landscape, Karadag, Crimea, Карадаг, Крым.jpg|Юралық конгломераттар KaraDag00.jpeg|Қарадақтың Түлкі шығанағы жағынан қарағандағы көрінісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] gzx43tq8mrre8yt63qk9vzotn8ciflj 3653549 3653547 2026-09-11T16:25:05Z Орел Карл 81620 /* Суреттеме */ 3653549 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі ([[Қырғауыл|қырғауыл]], [[Айдарлы суқұзғын|айдарлы суқұзғын]], [[Ақбас құмай|ақбас құмай]], [[Тазқара|тазқара]], [[Қаражемсаулы маймаққаз|қаражемсаулы маймаққаз]], [[Көк шағала|боз шағала]]), [[Бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылардың]] 4 түрі ([[Линдгольм кесірткесі]], [[Қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан|қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан]], [[Жерортатеңіздік жұқасаусақты жармасқы]]), сондай-ақ [[Жәндіктер|жәндіктердің]] 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — [[Қарапайым дельфин|кәдімгі дельфин]], [[Афалина|афалина]] және [[Қаратеңізді теңіз доңызы]], сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында [[Өсімдіктер|өсімдіктердің]] 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым [[Эндемик|эндемиктері]] болып табылады. Олардың қатарында [[Поярков доланасы]] да бар. Сонымен қатар мұнда [[Үштік кезең|үштік кезеңнен]] сақталған өсімдіктер: [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Биік арша|биік арша]] және дельтатәрізді арша өседі. Қарадақ аумағында [[Қыналар|қыналардың]] 313 түрі мен [[Мүктер|мүктердің]] 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында [[Балдыртәрізді рочелла|балдыртәрізді рочелла]] мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты [[Жерортатеңіздік климат|Жерортатеңіздік климаттан]] Қырымның далалық бөлігіне тән [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік]], құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * [[Анатолий Иванович Мошковский|Анатолий Мошковский]] — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * [[Константин Георгиевич Паустовский|Константин Паустовский]] — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * [[Мария Сергеевна Петровых|Мария Петровых]] — «Қарадақ» поэмасы. * [[Владимир Семенович Короткевич|Владимир Короткевич]] — «Қарадақ» өлеңі. * [[Максимилиан Александрович Волошин|Максимилиан Волошин]] — «Ақын үйі» өлеңі. * [[Василий Павлович Аксенов|Василий Аксенов]] — «Жұмбақ құштарлық». * [[Роберт Иванович Рождественский|Роберт Рождественский]] — «Қарадақ тауымен сырласу». == Суреттеме == <gallery mode="packed" heights="120"> KaraDag04.JPG|[[Иван-Разбойник]] жартасы Скала Иван Разбойник с моря.jpg|Иван-Разбойник жартасына теңіз жағынан қарағандағы көрініс KaraDag03.jpg|[[Алтынқапы|Алтын қақпа]] жартасы Karadag cliffs, Crimea.jpg|Сілемнің теңіз жағынан қарағандағы көрінісі Karadag coastline, Crimea.jpg|Сілем жағалауының теңіз жағынан қарағандағы көрінісі Karadag, rock formation, Crimea.jpg|Жартастар Jurassic landscape, Karadag, Crimea, Карадаг, Крым.jpg|Юралық конгломераттар KaraDag00.jpeg|Қарадақтың [[Түлкі шығанағы]] жағынан қарағандағы көрінісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының тау жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] qp6rneadenb897ygtjg0lrnqhl6ui7z 3653581 3653549 2026-09-11T17:25:11Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым тауларының тау жоталары|Қырым тауларының тау жоталары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қырым тауларының жоталары|Қырым тауларының жоталары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653581 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Қарадақ |Шынайы атауы = {{lang-crh|Qara dağ}}<br /> {{lang-uk|Кара-Даг}} |Сурет = Karadag7.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |Пайда болған кезеңі = |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = Святая тауы |Биіктігі = 577 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Орналасуы = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}} |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 55|lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 35|lon_min = 13|lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қырым |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = Kara-Dag }} '''Қарадақ'''<ref>{{кітап|авторы= Маслов, Е. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Крым: экономико-географическая характеристика|шынайы атауы= |сілтеме= https://books.google.kz/books?id=lH1MAAAAIAAJ|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Государственное издательство географической литературы|жыл= 1954|томы= |беттері= 165|барлық беті= 175|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> ({{lang-crh|Qara dağ, Къара дагъ}}, {{lang-uk|Кара-Даг}}) — [[Қырым|Қырымның]] Кефе өңірі аумағында, [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан таулы-жанартау сілемі. Ең биік нүктесі — 577 м (Қасиетті тау). «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігінде» көрсетілгендей, таудың шығыс беткейінде көне армян шіркеуінің қирандылары орналасқан, оның аумағында армян жазулары қашалған көптеген тас бар<ref>{{кітап|авторы= Семёнов П.|бөлімі= Каменец-Подольский|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Географическо-статистический словарь Российской Империи.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Санкт-Петербург|баспасы= |жыл= 1865|томы= II|беттері= 459|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. == Зерттелу және қорғалу тарихы == Қырымды зерттеуші ғалым А. А. Прозоровский-Голицын 1881 жылы Қарадақтың жанартаулық шығу тегін анықтады. Ал 1885 жылы Петербург Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі [[Александр Евгеньевич Лагорио|А. Е. Лагорио]] сілемнің алғашқы геологиялық картасын жасады. XX ғасырдың басында Мәскеулік невропатолог-ғалым [[Терентий Иванович Вяземский|Терентий Вяземский]] [[Қарадақ биологиялық станциясы|Қарадақта табиғи биологиялық станция]] ашты. 1979 жылы осы биологиялық станцияның негізінде [[Қарадақ табиғи қорығы|Қарадақ мемлекеттік қорығы]] құрылды. Қорықтың аумағы 2874,2 га болып, оған тау сілемінің аумағы мен оған іргелес 809 га теңіз акваториясы кіреді. == Географиялық және геологиялық мағлұматтары == Қарадақ — шамамен 173 миллион жыл бұрын [[Юра кезеңі|орта юра дәуіріндегі вулканизмнің]] көрінісі ретінде әрекет еткен [[Жанартау|жанартаудың]] қалдығы<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 |title = Popov, D. V., Brovchenko, V. D., Nekrylov, N. A., et al. (2019). Removing a mask of alteration: Geochemistry and age of the Karadag volcanic sequence in SE Crimea. Lithos, 324, 371-384. |lang = en |website = www.sciencedirect.com |date = |access-date = 2020-02-03 |url-status = live |archive-date = 2019-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190716103856/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0024493718304456 }}</ref>. Қарадақ [[Қара теңіз]] жағалауында орналасқан [[Отыз (өзен)|Отыз]] өзенінің аңғары мен [[Көктебел]] қазаншұңқыры аралығындағы оқшауланған тау сілемін құрайды. Қарадақ тау сілемінің негізгі бөліктері — жағалау бойымен созылып жатқан ''Жағалау жотасы'' және құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан күмбез тәрізді ''Святая тау'' сілемі. Жағалау жотасы өз кезегінде ''[[Қарағаш (жота)|Қарағаш]]'', ''[[Қобатепе]]'', ''Магнитный'' және ''Көкқая'' жоталарынан тұрады. Святая тауының солтүстік-батыс беткейінде тағы бір шың — ''Кіші Қарадақ'' орналасқан. Жағалаудағы таңғажайып пішінді жартас түзілімдері ерекше қызығушылық тудырады. Олардың арасында Шайтанқапы жартасы (немесе [[Алтынқапы|Алтын қақпа]]), Шайтан саусағы, [[Иван-Разбойник]], Арыстан және басқа да жартас нысандары бар. Қарадақ сілемінің солтүстік-шығыс етегінде [[Көктебел]] курорты, ал оңтүстік-батыс етегінде [[Төменгі Отыз]] курорттық кенті орналасқан. == Минералдары мен тау жыныстары == Қарадақ сілемін құрайтын негізгі тау жыныстарының шығу тегі жанартаулық: кератофир, ішінара альбиттенген порфирит, [[Порфирит|порфирит]], қос пироксенді [[Андезит|андезит]], шыны тәрізді андезит және [[Базальт|базальт]]. Қарадақта кездесетін [[Минерал|минералдардың]] ішінде [[Кварц|кварцтың]] көптеген түрлері кеңінен танымал. Оларға кәдімгі кварц (жарықшақтар мен [[Жеода|жеодаларда]] кездесетін шағын, кей жағдайларда жақсы қалыптасқан мөлдір кристалдар түрінде), [[Ақық|халцедон]], [[Агат|агат]] (көбіне тек осы өңірге тән қайталанбас түстері мен өрнектерімен ерекшеленеді), [[Опал|опал]], әртүрлі реңкті [[Сердолик|сердоликтер]], [[Аметист|аметистер]], [[Цитрин|цитриндер]], кварц-халцедонды [[Оникс|оникс]] және алуан түсті [[Яшма|яшмалар]] жатады. Қарадақта яшма деп яшмаға өте ұқсас халцедонның түрлерін — ''яшмоидтарды'' атайды. Қарадақтың кейбір сирек кездесетін яшма түрлері көркемдік-сәндік қасиеттері жағынан Орал яшмаларынан кем түспейді. Мұнда жанартаулық сілемдерге тән [[Цеолиттер|цеолиттер]] тобына жататын тақташықты минералдар — [[Гейландит|гейландит]] пен [[Стильбит|стильбит]], сондай-ақ инелі цеолиттер — [[Натролит|натролит]] пен мезолиттің радиалды-сәулелі жұлдызша тәрізді өсінділері кездеседі. Сонымен қатар миндалиндердің қуыстарында [[Анальцим|анальцим]] мен [[Апофиллит|апофиллит]] кристалдары анықталған. == Флорасы менен фаунасы == Сілемнің жануарлар мен өсімдіктер дүниесі Жерорта теңізі өңірінің табиғатына ұқсас. Мұндағы түрлер [[Жерортатеңіздік климат|Жерорта теңіздік]] және [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік климат]] жағдайларына бейімделген. Сілем аумағында [[Сүтқоректілер|сүтқоректілердің]] 30 түрі (кәдімгі ірі жарқанат, кіші орман тышқаны, [[Түлкі|түлкі]], [[Еліктер|елік]]), [[Құстар|құстардың]] 220-дан астам түрі ([[Қырғауыл|қырғауыл]], [[Айдарлы суқұзғын|айдарлы суқұзғын]], [[Ақбас құмай|ақбас құмай]], [[Тазқара|тазқара]], [[Қаражемсаулы маймаққаз|қаражемсаулы маймаққаз]], [[Көк шағала|боз шағала]]), [[Бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылардың]] 4 түрі ([[Линдгольм кесірткесі]], [[Қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан|қабыланды өрмелегіш қарашұбар жылан]], [[Жерортатеңіздік жұқасаусақты жармасқы]]), сондай-ақ [[Жәндіктер|жәндіктердің]] 9000-нан астам түрі (Қырым түбегіндегі барлық жәндіктердің 75 %-ы) мекендейді. Қарадақ маңындағы теңіз суларында Қара теңіз дельфиндерінің барлық үш түрі — [[Қарапайым дельфин|кәдімгі дельфин]], [[Афалина|афалина]] және [[Қаратеңізді теңіз доңызы]], сондай-ақ балықтардың шамамен 80 түрі кездеседі. Сілем флорасында [[Өсімдіктер|өсімдіктердің]] 1165 түрі бар, олардың шамамен 30 %-ы Қырым [[Эндемик|эндемиктері]] болып табылады. Олардың қатарында [[Поярков доланасы]] да бар. Сонымен қатар мұнда [[Үштік кезең|үштік кезеңнен]] сақталған өсімдіктер: [[Бұталы ақжұпар|бұталы ақжұпар]], [[Доғалжапырақты пісте|доғалжапырақты пісте]], [[Биік арша|биік арша]] және дельтатәрізді арша өседі. Қарадақ аумағында [[Қыналар|қыналардың]] 313 түрі мен [[Мүктер|мүктердің]] 82 түрі кездеседі. Олардың кейбір түрлері Қырым Республикасының және Қырым Автономиялық Республикасының Қызыл кітаптарына енгізілген. Олардың арасында [[Балдыртәрізді рочелла|балдыртәрізді рочелла]] мен жіңішке птерогониум бар. == Климаты == Қарадақтың климаты [[Жерортатеңіздік климат|Жерортатеңіздік климаттан]] Қырымның далалық бөлігіне тән [[Континенттік климат|қоңыржай континенттік]], құрғақ климатқа ауыспалы сипатта. Қаңтар айының орташа температурасы +1,5 °C, шілдеде +23,8 °C болады. Абсолюттік ең жоғары температура +40 °C-қа, ал ең төменгі температура −24 °C-қа жетеді. Тұрақты қар жамылғысы жағалау аймағында орта есеппен 21 күн, таулы жерлерде 65 күнге дейін сақталады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм-ден аспайды. == Көркем әдебиетте == * [[Анатолий Иванович Мошковский|Анатолий Мошковский]] — «Күнге дейінгі көкшілдік», «Бір велосипедтегі екеу». * [[Константин Георгиевич Паустовский|Константин Паустовский]] — «Қара теңіз», «Қарадақ» тарауы. * [[Мария Сергеевна Петровых|Мария Петровых]] — «Қарадақ» поэмасы. * [[Владимир Семенович Короткевич|Владимир Короткевич]] — «Қарадақ» өлеңі. * [[Максимилиан Александрович Волошин|Максимилиан Волошин]] — «Ақын үйі» өлеңі. * [[Василий Павлович Аксенов|Василий Аксенов]] — «Жұмбақ құштарлық». * [[Роберт Иванович Рождественский|Роберт Рождественский]] — «Қарадақ тауымен сырласу». == Суреттеме == <gallery mode="packed" heights="120"> KaraDag04.JPG|[[Иван-Разбойник]] жартасы Скала Иван Разбойник с моря.jpg|Иван-Разбойник жартасына теңіз жағынан қарағандағы көрініс KaraDag03.jpg|[[Алтынқапы|Алтын қақпа]] жартасы Karadag cliffs, Crimea.jpg|Сілемнің теңіз жағынан қарағандағы көрінісі Karadag coastline, Crimea.jpg|Сілем жағалауының теңіз жағынан қарағандағы көрінісі Karadag, rock formation, Crimea.jpg|Жартастар Jurassic landscape, Karadag, Crimea, Карадаг, Крым.jpg|Юралық конгломераттар KaraDag00.jpeg|Қарадақтың [[Түлкі шығанағы]] жағынан қарағандағы көрінісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарадақ]] [[Санат:Сөнген жанартаулар]] [[Санат:Қырым тауларының жоталары]] [[Санат:Қырым жанартаулары]] f7dtsqy7fvlf532bf42nri5onsvivea 0 786429 3653479 2026-09-11T14:10:01Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Музыкант |Есімі = Үммүгүлсім |Шынайы есімі = {{lang-ar|أمّ كلثوم}} |Сурет = Umm Kulthum as Fatimah.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = Үммүгүлсім, 1947 жыл |Фон = solo_singer |Туған кездегі есімі = Фатима Ибрахим ас-Сайед эль-Бентальги |Толық ат... 3653479 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Үммүгүлсім |Шынайы есімі = {{lang-ar|أمّ كلثوم}} |Сурет = Umm Kulthum as Fatimah.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = Үммүгүлсім, 1947 жыл |Фон = solo_singer |Туған кездегі есімі = Фатима Ибрахим ас-Сайед эль-Бентальги |Толық аты = |Туған күні = 04.05.1904 |Туған жері = Тамай ез-Захайра, Сельбелауейн, Дакһалия, Мысыр хедивирлігі |Қайтыс болған күні = 03.02.1975 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Каир|Каирде}}, [[Мысыр]] |Белсенділік жылдары = 1923–1973 |Мемлекет = {{Байрақ|Мысыр}} |Мамандықтары = {{әнші|Мысыр}}, {{актриса |Мысыр}} |Дауыс түрі = [[Контральто]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[Мысыр музыкасы]], [[Тараб|Классикалық музыка]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = Odeon, Parlophone, His Master's Voice, Cairophon, Sono Cairo, Mazzika, EMI Classics, EAC Records |Марапаттары = [[Ніл ордені]], [[Құрмет ордені (Мысыр)|Мысырдың Құрмет ордені]], [[Республика ордені (Мысыр)|Республика ордені]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = Umm Kulthum }} '''Үммүгүлсім''' ({{lang-ar|أم كلثوم}}, шын аты — '''Фатима Ибрахим ас-Сайед эль-Бентальги''', ({{lang-ar|فاطمة بنت إبراهيم السيد البلتاجي}}); [[4 мамыр]], [[1904 жыл|1904]], Тамай ез-Захайра, Мысыр — [[3 ақпан]] [[1975 жыл|1975]], [[Каир]], [[Мысыр]]) — мысырлық әнші және киноактриса. Оған «Каукаб аль-Шарк» ([[Араб тілінің Мысыр диалектісі|мысырлық арабша]]: كوكب الشرق, сөзбе-сөз аударғанда «Шығыс планетасы») құрметті атағы берілді.<ref name=":0">{{Cite web|date=14 November 2020|title=Egypt's Umm Kulthum hologram concerts to take place at the Abdeen Palace on November 20,21|url=https://www.egypttoday.com/Article/4/94228/Egypt's-Umm-Kulthum-hologram-concerts-to-take-place-at-the|access-date=4 February 2021|website=[[Egypt Today]]}}</ref> [[Таяу Шығыс]]та және одан тыс жерлерде ерекше танымал Үммүгүлсім — туған елі Мысырдың ұлттық иконасы; ол «Мысырдың дауысы»<ref name="EgyptVoice">{{cite book |title=Umm Kulthum: A Voice Like Egypt |last=Danielson |first=Virginia |publisher=University of Chicago Press |year=1997 |isbn=978-0-226-13612-7}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=Danielson|first=Virginia|date=1996|title=Listening to Umm Kulthūm|journal=Middle East Studies Association Bulletin|volume=30|issue=2|pages=170–173|doi=10.1017/S0026318400033976|jstor=23061883|s2cid=152080002 |issn=0026-3184}}</ref> және «Мысырдың төртінші пирамидасы» атағына ие болды.<ref>{{cite news |url=http://weekly.ahram.org.eg/Archive/2008/903/special.htm |title=Umm Kulthoum, the fourth pyramid |newspaper=[[Al-Ahram Weekly]] |year=2008 |access-date=7 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100845/http://weekly.ahram.org.eg/Archive/2008/903/special.htm|archive-date=2018-02-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.qantara.de/content/umm-kulthum-homage-to-egypts-fourth-pyramid |title=Umm Kulthum, homage to Egypt's fourth pyramid |website=Qantara.de – Dialogue with the Islamic World |date=September 2008 |access-date=7 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003165133/https://en.qantara.de/content/umm-kulthum-homage-to-egypts-fourth-pyramid|archive-date=2016-10-03}}</ref> 2023 жылы [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] журналы Үммүгүлсімді барлық заманның 200 ең ұлы әншісі тізімінде 61-орынға қойды.<ref>{{cite web |title=Rolling Stone Magazine named iconic singer Om Kolthoum among the greatest 200 singers of all time |date=8 January 2023 |url=https://www.egypttoday.com/Article/4/121771/Rolling-Stone-Magazine-named-iconic-singer-Umm-Kulthum-among-the |website=[[Egypt Today]] |access-date=7 July 2025}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=1 January 2023|title=The 200 Greatest Singers of All Time|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/umm-kulthum-1234643089/|access-date=15 August 2023|magazine=Rolling Stone|language=en-US}}</ref> Ол Мысыр мен күллі араб әлемінің XX ғасырдағы ең көрнекті әншісі ретінде кеңінен мойындалған. 1975 жылы Каир қаласында өткен оның жаназа рәсіміне 4 миллионнан астам адам қатысты. Бұл — Мысыр тарихындағы ең ауқымды халық шоғырлануы және әлемдік тарихтағы ең ірі қаралы жиындардың бірі. Мысырдың [[Дакһалия]] уәлаятындағы Тамай әл-Захайра ауылында дүниеге келген өнерпаз бала күнінен бастап әкесімен бірге діни әндерді орындау арқылы музыка әлеміне қадам басқан. Ол кезде ауылдық жерлерде қыз балалардың ән айтуы әдепсіздік саналып, қоғам тарапынан қабылданбағандықтан, әкесі оны алғашында ұл балаша киіндіріп жүрген.<ref>{{Cite encyclopedia |last=Danielson |first=Virginia L. |date=10 December 2025 |title=Umm Kulthum Egyptian musician |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Umm-Kulthum-Egyptian-musician}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Umm Kulthum | encyclopedia=Britannica Kids |url=https://kids.britannica.com/students/article/Umm-Kulthum/631745#:~:text=When%20he%20noticed%20Umm%20Kulthum's%20strong%20voice%2C,a%20disreputable%20occupation%2C%20especially%20for%20a%20female.}}</ref> 1920 жылдардың басында [[Каир]]ге қоныс аударып, оның шығармашылық жолы толықтай шарықтау шегіне жетті. Өнер иесі Ахмед Рами сынды атақты ақындармен, сондай-ақ Мұхаммед әл-Касабги, Закария Ахмед, Риад әл-Сунбати, кейінірек Балих Хамди мен Мұхаммед Абдель Вахаб сияқты білікті композиторлармен тығыз шығармашылық байланыста жұмыс істеді.<ref>{{Cite news |last=Faber |first=Tom |date=2020-02-28 |title='She exists out of time': Umm Kulthum, Arab music's eternal star |url=https://www.theguardian.com/music/2020/feb/28/she-exists-out-of-time-umm-kulthum-arab-musics-eternal-star |access-date=2026-01-07 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Қуатты [[контральто]] дауысымен, ерекше орындаушылық шеберлігімен және әсерлі өнерімен ерекшеленген ол онжылдықтар бойы мысырлық араб тіліндегі және жалпы араб әні әлемінде теңдесі жоқ билік құрды.<ref>{{Cite web |last=Dabbousi |first=Souria |date=2023-01-25 |title=Umm Kulthum Ranked as One of the Greatest Singers of All Time - |url=https://www.arabamerica.com/umm-kulthum-ranked-as-one-of-the-greatest-singers-of-all-time/ |access-date=2026-01-07 |website=Arab America |language=en}}</ref> Ол ұзақ, музыкалық әрі мазмұндық тұрғыдан күрделі әндерді орындауымен, сондай-ақ діни әндер мен классикалық араб поэзиясын шырқауымен әйгілі болды. 1920–1970 жылдары белсенді шығармашылықпен айналысқан Үммүгүлсім бүгінгі күнге дейін кеңінен танымал жүздеген әндерді орындады, олардың қатарында «Ya Laylat al-Eid», «Wallāh Zamān», «Yā Silāḥī», «Inta Omri», «Al Atlal», «Alf Laila wa Laila», «Seret El Hob» және «Rubaiyat Omar Khayyam» бар. Кино саласында Үммүгүлсім «Weddad» (1936) пен «Sallama» (1945) фильмдерін қоса алғанда, алты кинотуындыға түскен.<ref>{{Cite web |title=Spotify – Web Player |url=https://open.spotify.com/album/4YVwvq9wSxu24Hedz6ZynY |access-date=2026-01-07 |website=Spotify |language=en}}</ref> Үммүгүлсімнің музыкасы мен қоғамдық келбеті елінің ауылдық, жұмысшы тап түбірінен және классикалық мысырлық дәстүрлерден бастау алған шынайы мысырлық өнер ретінде қабылданды.<ref>{{Cite web |title=Remembering Umm Kalthoum: The grand dame of Arab singing - Music - Arts & Culture |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/5/33/288497/Arts--Culture/Music/Remembering-Umm-Kalthoum-The-grand-dame-of-Arab-si.aspx |access-date=2026-01-07 |website=Ahram Online}}</ref><ref>{{Cite web |last=El-Etreby |first=Ramy |date=2025-05-15 |title=The Egyptian Diva Who Connected Me to My Ancestors {{!}} Essay |url=https://www.zocalopublicsquare.org/umm-kulthum-egyptian-diva-connected-me-ancestors/ |access-date=2026-01-07 |website=Zócalo Public Square |language=en-US}}</ref> Ол өз атақ-даңқын мысырлық бірегейлікті дәріптеу үшін пайдаланды. Әсіресе 1967 жылғы соғыстан кейін ол көрнекті ұлттық рөл атқарып, «Соғыс мүддесі үшін өнер» ұранымен Мысырдың әскери күш-жігеріне қаражат жинау мақсатында түрлі араб және еуропалық елдерде концерттер берді. Бұл іс-әрекетін 1973 жылғы соғыс қарсаңына дейін жалғастырды. Денсаулығына байланысты 1973 жылғы соғыстағы жеңіс салтанатында жеңіс әнін шырқай алмағанымен, ол соғыста жараланғандарға барып, мерекелік шараларға қатысты және ұлт алдындағы еңбегі үшін Президент [[Әнуар Садат]]тан алғыс хат алды. Ол қазіргі Мысыр тарихындағы ең ықпалды әнші болып қала береді.<ref>{{Cite news |last=Beardsley |first=Eleanor |date=2025-02-07 |title=50 years after her death, Paris pays homage to Egyptian singer Umm Kulthum |url=https://www.npr.org/2025/02/07/nx-s1-5288105/50-years-after-her-death-paris-pays-homage-to-egyptian-singer-umm-kulthum |access-date=2026-01-07 |work=[[All Things Considered]] |publisher=[[NPR]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-30 |title=Umm Kulthum: The Voice of Egypt Who Shaped Arab Music Forever |url=https://wncri.org/2025/04/30/umm-kulthum-the-voice-of-egypt/ |access-date=2026-01-07 |language=en-US}}</ref> 2025 жылы оның өмірден озғанына 50 жыл толуына орай халықаралық деңгейде ауқымды еске алу шаралары өтті.<ref>{{Cite web |title=A Timeless Voice: Anghami Honors Umm Kulthum's Enduring Legacy 50 Years Since Her Passing |url=https://mdlbeast.com/xp-feed/music-industry/a-timeless-voice-anghami-honors-umm-kulthum-s-enduring-legacy-50-years-since-her |access-date=2026-01-07 |website=mdlbeast.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The enduring legacy of Umm Kulthum |url=https://thenational.shorthandstories.com/umm-kulthum-music-legacy/index.html |access-date=2026-01-07 |website=thenational.shorthandstories.com |language=en}}</ref> Каир қаласында Үммүгүлсімнің мұражайы орналасқан, онда келушілер оның жеке заттарымен танысып, өнер жолы туралы мағлұмат ала алады. Оның шығармалары әлі күнге дейін эфирден беріліп, зерттеліп келеді, ал өзі бүгінгі күнге дейін аса ықпалды мәдени икона болып қала беруде.<ref>{{Cite web |date=2020-06-07 |title=Umm Kulthum: the legacy of a female Arab artist and leader |url=https://www.creativeprocess.info/creative-works-5/umm-kulthum-the-legacy-of-a-female-arab-artist-and-leader |access-date=2026-01-07 |website=The Creative Process |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=50 years on, Umm Kulthum is still the voice of the Arab world - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/01/50-years-umm-kulthum-still-voice-arab-world |access-date=2026-01-07 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:EMI Records орындаушылары]] mdiv6cmb8e5lbu1er8ounj3y61vyrjc 0 786430 3653481 2026-09-11T14:11:27Z Marksscheider 183882 «[[Үммүгүлсім]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653481 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Үммүгүлсім]] 3u97yh6b3tlqo95g5txfy4hl39ecz4a 0 786431 3653500 2026-09-11T15:18:23Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|[[Кантри музыкасының даңқ залы мен мұражайында]] қойылған Алтын және платина дисктер қабырғасы]] '''Музыкалық туындыларды сертификаттау''' — бұл белгілі бір аудиотуындының белгіленген тираж көлемінде жөнелтілге... 3653500 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|[[Кантри музыкасының даңқ залы мен мұражайында]] қойылған Алтын және платина дисктер қабырғасы]] '''Музыкалық туындыларды сертификаттау''' — бұл белгілі бір аудиотуындының белгіленген тираж көлемінде жөнелтілгенін, сатылғанын немесе стриминг платформаларында тыңдалғанын растайтын ресми салалық жүйе. Сертификаттаудың шекті көрсеткіштері өнімнің түріне (альбом, сингл, бейнеклип) және ел немесе аймақ ерекшелігіне қарай әр түрлі болады. Әлемдегі барлық дерлік елдер бағалы металдардың атауымен аталтын (алтын, платина және гауһар) [[RIAA сертификациясы]] санатының әртүрлі нұсқаларын қолданады. Бұл атақтарға ие болу үшін қажетті сатылым көрсеткіші өнім шығарылған аймақтың халық санына тікелей байланысты. Әдетте, мұндай марапаттар тек халықаралық релиздерге беріліп, альбом сатылатын әрбір жеке ел тарапынан жекелей табысталады. Сонымен қатар, музыка медиасының түрлеріне қарай (мысалы, бейнежазбалар мен альбомдар, синглдер немесе тректерді жүктеп алу) сатылым деңгейлері әртүрлі болып келеді, тіпті кейбір санаттардың талабы өзара он есеге дейін ерекшеленуі мүмкін. == Тарихы == Бастапқы кезде алтын және күміс диск марапаттарын әртістерге өздерінің дыбыс жазу компаниялары сатылым жетістіктерін жария ету үшін табыстаған. Алғашқы күміс дискіні 1937 жылы желтоқсанда Regal Zonophone компаниясы [[Джордж Формби]]ге «[[The Window Cleaner]]» әнінің 100 000 тиражы сатылғаны үшін табыс етті.<ref>{{cite web |url=http://www.georgeformby.co.uk/alan_randall/memorobilia/list.htm |title=Alan's treasured possessions |work=Alan Randall's Memorabilia |access-date=12 June 2017 |archive-date=24 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724104325/https://www.georgeformby.co.uk/alan_randall/memorobilia/list.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=PUFMCAAAQBAJ&pg=PT54 |title=George Formby: An Intimate Biography of the Troubled Genius |publisher=Lulu Press |first=David |last=Bret |page=54 |date=2014 |isbn=978-1-291-87257-6 |access-date=12 June 2017 |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403064001/https://books.google.com/books?id=PUFMCAAAQBAJ&pg=PT54 |url-status=live }}</ref> Алғашқы шынайы алтын диск марапатын [[RCA Records|RCA Victor]] (Bluebird Records қосалқы лейблы арқылы) 1942 жылы 10 ақпанда Гленн Миллер мен оның оркестріне «Chattanooga Choo Choo» синглінің 1,2 миллион данасы сатылуын атап өту үшін ұсынды. Компания марапаттарының басқа да мысалдары ретінде 1956 жылы RCA Victor компаниясы [[Гарри Белафонте]]ге «Calypso» альбомының бір миллионнан астам данасы сатылған алғашқы LP (ұзақ ойналатын) пластинка болғаны үшін және [[Элвис Пресли]]ге «Don't Be Cruel» атты RCA Victor синглінің бір миллион данасы сатылғаны үшін берген алтын дискілерін атауға болады. Сондай-ақ 1956 жылы [[Decca Records|Decca]] лейблы [[Джерри Льюис]]ке «Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody» синглі үшін алтын диск марапатын табыстады. Индустрия деңгейінде, 1958 жылы [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] (RIAA) бөлшек саудада бір миллион доллар табыс тапқан кез келген түрдегі жазбаларға, яғни альбомдар мен синглдерге арналған алтын диск марапаттау бағдарламасын енгізді. Бұл сатылымдар АҚШ-та орналасқан дыбыс жазу компанияларымен шектелді және басқа елдерге экспортты қамтымады.<ref name="Venable2011">{{cite book |title=Gold: A Cultural Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |first=Shannon L. |last=Venable |year=2011 |isbn=978-0-313-38431-8}}</ref><ref name="Shelton1986">{{cite book |title=No Direction Home: The Life and Music of Bob Dylan |publisher=William Morrow |location=New York |first=Robert |last=Shelton |page=[https://archive.org/details/nodirectionhomel00shel/page/389 389] |year=1986 |isbn=0-688-05045-X |url-access=registration |url=https://archive.org/details/nodirectionhomel00shel/page/389}}</ref> 1968 жылғы көрсеткіш бойынша альбомдар үшін бұл ішкі нарықта шамамен 670 000 данасын жеткізуді талап етсе, синглдер үшін бұл көрсеткіш 1 000 000 дананы құрады. 1976 жылы RIAA альбомдар үшін бір миллион, ал синглдер үшін екі миллион дана сатылымына арналған платина сертификатын енгізді, ал алтын сертификат альбомдар үшін 500 000 дана сатылымына қарай қайта өзгертілді (синглдер үшін бір миллион күйінде қалды). Бұл жылға дейін бірде-бір альбомға платина сертификаты берілмеген болатын. [[Ван Клиберн]]ның 1958 жылы RCA Victor студиясында жазылған Чайковскийдің фортепианолық концерті кейіннен платина сертификатына ие болды, бірақ бұл ол шыққаннан кейін екі онжылдық өткен соң ғана орын алды. 1999 жылы он миллион дана сатылымы үшін гауһар сертификаты енгізілді. 1980 жылдардың соңында синглдерге арналған сертификаттау шектері альбомдардың деңгейімен теңестіру мақсатында төмендетілді.<ref name="White1990">{{cite book |title=The Billboard Book of Gold & Platinum Records |url=https://archive.org/details/billboardbookofg00whit |url-access=registration |publisher=Billboard Books |first=Adam |last=White |page=viii |date=1990 |isbn=978-0-7119-2196-2}}</ref> === RIAA сертификациясы === [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] (RIAA) «алтын дискі» ресми атағы алғаш рет 1958 жылы синглдер үшін енгізілді, сондай-ақ RIAA бұл атауды АҚШ аумағында ресми түрде сауда белгісі ретінде тіркеді. 1958 жылы 14 наурызда RIAA өз тарихындағы алғашқы алтын диск сертификатын [[Перри Комо]]ның «Catch a Falling Star» атты хит-сингліне берді. Төрт ай өткен соң «Oklahoma!» мюзиклінің саундтрегі алғашқы алтын альбом болып ресми түрде расталды. 1976 жылы RIAA платина сертификатын таныстырды, бұл атақ тұңғыш рет 1976 жылы 24 ақпанда [[Eagles]] тобының «Their Greatest Hits (1971–1975)» жинақ альбомына,<ref>{{cite web |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Eagles&ti=Their+greatest+hits&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=&type=&category=&adv=SEARCH |title=Gold & Platinum: Eagles/Their Greatest Hits 1971 – 1975 |publisher=RIAA |access-date=14 August 2017 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120162654/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Eagles&ti=Their+greatest+hits&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=&type=&category=&adv=SEARCH |url-status=live }}</ref> ал 1976 жылы 22 сәуірде [[Джонни Тейлор]]дың «Disco Lady» сингліне табысталды.<ref name="riaa-story">{{cite web |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/story/ |title=Story of Gold & Platinum |publisher=RIAA |access-date=14 August 2017 |archive-date=9 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109215641/http://www.riaa.com/gold-platinum/story/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=&ti=&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=P&type=&category=&adv=SEARCH&col=certification_date&ord=asc#search_section |title=Gold & Platinum: Platinum Awards |publisher=RIAA |access-date=14 August 2017 |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018162308/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=&ti=&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=P&type=&category=&adv=SEARCH&col=certification_date&ord=asc#search_section |url-status=live }}</ref> Компакт-дискілердің пайда болуымен музыка сатылымы арта түскендіктен, RIAA 1984 жылы «Мультиплатина» марапатын дүниеге әкелді. Ал синглдері немесе альбомдары 10 000 000 данаға жеткен әртістерді мадақтайтын гауһар (Diamond) марапаттары 1999 жылы енгізілді.<ref name="riaa-award-history">{{cite news |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/about-awards/ |title=About the Awards |newspaper=RIAA |access-date=14 August 2017 |archive-date=9 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109215629/http://www.riaa.com/gold-platinum/about-awards/ |url-status=live }}</ref> XX ғасырда және XXI ғасырдың алғашқы онжылдығының біраз бөлігінде дистрибьюторлардың өнімдерді көтерме саудадан бөлшек сауда нүктелеріне жөнелту көлеміне негізделген сертификаттарды талап етуі қалыпты жағдай еді. Бұл түпкілікті бөлшек саудадағы нақты сатылым көрсеткіштерінен әлдеқайда асып түсетін көптеген сертификаттаулардың пайда болуына әкелді. Кейіннен бөлшек сауданың негізгі бөлігі ақылы цифрлық жүктеулер мен стримингке көшкен соң, мұндай жағдайлар сирек кездесетін болды.<ref>{{cite web |url=http://www.tunecore.com/blog/2011/04/getting-a-gold-record-by-selling-nothing.html |title=Getting A Gold Record By Selling Nothing |publisher=TuneCore |first=Jeff |last=Price |date=28 April 2011 |access-date=7 July 2015 |archive-date=23 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923201839/http://www.tunecore.com/blog/2011/04/getting-a-gold-record-by-selling-nothing.html |url-status=live }}</ref> === Цифрлық медианы сертификаттау === Көптеген елдерде сертификаттау тек физикалық тасымалдағыштармен шектелмей, қазіргі таңда цифрлық жүктеулерді де қамтитын сатылым марапаттарын (АҚШ пен Ұлыбританияда 2004 жылдан бастап) қамтиды.<ref>{{cite web |title=Goodbye, 2004. Hello, 2005! |url=https://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=&resultpage=30&id=D518ECA3-C7F5-6CDB-F346-A6E9BDEF73C9 |publisher=Recording Industry Association of American |access-date=23 June 2012 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161335/http://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=&resultpage=30&id=D518ECA3-C7F5-6CDB-F346-A6E9BDEF73C9 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы маусымда RIAA сонымен қатар әндердің рингтон (қоңырау үні) жүктеулерін де сертификаттай бастады. АҚШ-та 2013 жылдан бері, ал Ұлыбритания мен Германияда 2014 жылдан бері [[Apple Music]], [[Spotify]], [[Tidal]] және [[Napster]] сияқты сұраныс бойынша жұмыс істейтін стриминг қызметтері қолданыстағы цифрлық сертификаттау жүйесіне енгізілді. АҚШ пен Германияда [[YouTube]], [[Vevo|VEVO]], [[Xite]] және [[Yahoo! Music]] сияқты бейнестриминг қызметтері де сертификаттау барысында есепке алына бастады, мұнда екі жағдайда да 100 тыңдалым/қаралым бір жүктеуге теңестірілетін формула қолданылды. Ал Дания мен Испания сияқты басқа кейбір елдер цифрлық жүктеу синглдері мен стриминг үшін бөлек марапат түрлерін сақтап отыр.<ref>{{cite book |url=http://www.ifpi.dk/?q=node%2F11 |title=IFPI Denmark: Guld og platin (2014) |year=2014 |publisher=[[IFPI]] Denmark |language=da |access-date=31 May 2014 |archive-date=11 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110411134535/http://www.ifpi.dk/?q=node%2F11 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.promusicae.es/listas/semanales |title=Listas semanales: 14 July 2014 – 20.7.2014 |publisher=[[PROMUSICAE]] |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727040623/http://www.promusicae.es/listas/semanales |archive-date=27 July 2014 |date=July 2014 |access-date=21 August 2014}}</ref> == Сертификаттау шектері == Төменде Америка Құрама Штаттары, Ұлыбритания, Канада және Франция елдеріне арналған сертификаттау шектері келтірілген. Кестелердегі сандар белгілі бір тасымалдағыштың бір сатылымын немесе бір жөнелтілімін білдіретін «бірліктермен» (units) берілген. Сертификаттар көбінесе жиынтық түрде беріледі, сондықтан бір релиздің кезегімен күміс, алтын және платина атақтарына ие болуы ықтимал. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында 2 000 000 данасы сатылып, екі мәрте платина мәртебесін алған альбом «Қос платина» (Double Platinum), ал кейде «Мультиплатина» деп аталады. АҚШ-та 2013 жылдан бері, ал Ұлыбритания мен Германияда 2014 жылдан бері әндерді стриминг арқылы тыңдау синглдерді сертификаттау кезінде есепке алына бастады, мұнда 150 тыңдалым 1 сатылған синглге немесе бір альбомның оннан біріне теңестіріледі. 2016 жылдың ақпанынан бастап RIAA Алтын және Платина альбом марапаттарына сұраныс бойынша қолжетімді аудио және видео стримингтерді, сондай-ақ трек сатылымының эквивалентін қосты. Бұл бағдарлама сингл мен альбомды сертификаттау кезінде сатылымдарды да, стримингтерді де бірдей есепке алады.<ref>{{cite web |url=http://www.allaccess.com/net-news/archive/story/150033/riaa-debuts-album-award-with-streams-sam-hunt-and- |title=RIAA Debuts Album Award With Streams, Sam Hunt And More Receive Awards |work=AllAccess |date=1 February 2016 |access-date=1 February 2016 |archive-date=14 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014230958/https://www.allaccess.com/net-news/archive/story/150033/riaa-debuts-album-award-with-streams-sam-hunt-and- |url-status=live }}</ref> {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''Америка Құрама Штаттары'''<ref>{{cite web |title=Certification Criteria |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |archive-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017073017/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=History of the Awards |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=1 July 2007 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Тасымалдағыш ! style="text-align:center;"| Алтын ! style="text-align:center;"| Платина ! style="text-align:center;"| Гауһар |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Альбом | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Бейнеклип | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Ұлыбритания'''<ref>{{Cite web|title=Award Levels|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|access-date=25 February 2022|website=BPI|language=en|archive-date=4 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404092729/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Тасымалдағыш ! Күміс ! Алтын ! Платина |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Альбом | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 300,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Бейнеклип | style="text-align:center;"| 25,000 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 75,000 |} {{col-end}} {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''Канада'''<ref name="musiccanada">{{cite web |url=https://musiccanada.com/certification/ |title=Certification Definitions |work=Music Canada |access-date=15 March 2015 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714220020/http://musiccanada.com/certification/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Тасымалдағыш ! style="text-align:center;"| Алтын ! style="text-align:center;"| Платина ! style="text-align:center;"| Гауһар |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Альбом | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Бейнеклип | style="text-align:center;"| 5,000 | style="text-align:center;"| 10,000 | style="text-align:center;"| 100,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Франция'''<ref>{{cite web |url=http://www.snepmusique.com/les-certifications/ |title=Les certifications |publisher=National Syndicate of Phonographic Publishing ("Syndicat national de l'édition phonographique") |access-date=22 October 2016 |archive-date=18 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818024846/http://www.snepmusique.com/les-certifications/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Тасымалдағыш ! style="text-align:center;"| Алтын ! style="text-align:center;"| Платина ! style="text-align:center;"| Гауһар |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Альбом | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 500,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 75,000 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 250,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Бейнеклип | style="text-align:center;"| 7,500 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| 60,000 |} {{col-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Музыкалық индустрия]] solq6300k3n2vyjhlaazwodes1ldmin 3653528 3653500 2026-09-11T15:59:14Z Marksscheider 183882 3653528 wikitext text/x-wiki [[File:Wall of Gold & Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|[[Кантри музыкасының даңқ залы мен мұражайында]] қойылған Алтын және платина дисктер қабырғасы]] '''Музыкалық туындыларды сертификаттау''' — бұл белгілі бір аудиотуындының белгіленген тираж көлемінде жөнелтілгенін, сатылғанын немесе стриминг платформаларында тыңдалғанын растайтын ресми салалық жүйе. Сертификаттаудың шекті көрсеткіштері өнімнің түріне (альбом, сингл, бейнеклип) және ел немесе аймақ ерекшелігіне қарай әр түрлі болады. Әлемдегі барлық дерлік елдер бағалы металдардың атауымен аталтын (алтын, платина және гауһар) [[RIAA сертификаттауы]] санатының әртүрлі нұсқаларын қолданады. Бұл атақтарға ие болу үшін қажетті сатылым көрсеткіші өнім шығарылған аймақтың халық санына тікелей байланысты. Әдетте, мұндай марапаттар тек халықаралық релиздерге беріліп, альбом сатылатын әрбір жеке ел тарапынан жекелей табысталады. Сонымен қатар, музыка медиасының түрлеріне қарай (мысалы, бейнежазбалар мен альбомдар, синглдер немесе тректерді жүктеп алу) сатылым деңгейлері әртүрлі болып келеді, тіпті кейбір санаттардың талабы өзара он есеге дейін ерекшеленуі мүмкін. == Тарихы == Бастапқы кезде алтын және күміс диск марапаттарын әртістерге өздерінің дыбыс жазу компаниялары сатылым жетістіктерін жария ету үшін табыстаған. Алғашқы күміс дискіні 1937 жылы желтоқсанда Regal Zonophone компаниясы [[Джордж Формби]]ге «[[The Window Cleaner]]» әнінің 100 000 тиражы сатылғаны үшін табыс етті.<ref>{{cite web |url=http://www.georgeformby.co.uk/alan_randall/memorobilia/list.htm |title=Alan's treasured possessions |work=Alan Randall's Memorabilia |access-date=12 June 2017 |archive-date=24 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724104325/https://www.georgeformby.co.uk/alan_randall/memorobilia/list.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=PUFMCAAAQBAJ&pg=PT54 |title=George Formby: An Intimate Biography of the Troubled Genius |publisher=Lulu Press |first=David |last=Bret |page=54 |date=2014 |isbn=978-1-291-87257-6 |access-date=12 June 2017 |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403064001/https://books.google.com/books?id=PUFMCAAAQBAJ&pg=PT54 |url-status=live }}</ref> Алғашқы шынайы алтын диск марапатын [[RCA Records|RCA Victor]] (Bluebird Records қосалқы лейблы арқылы) 1942 жылы 10 ақпанда Гленн Миллер мен оның оркестріне «Chattanooga Choo Choo» синглінің 1,2 миллион данасы сатылуын атап өту үшін ұсынды. Компания марапаттарының басқа да мысалдары ретінде 1956 жылы RCA Victor компаниясы [[Гарри Белафонте]]ге «Calypso» альбомының бір миллионнан астам данасы сатылған алғашқы LP (ұзақ ойналатын) пластинка болғаны үшін және [[Элвис Пресли]]ге «Don't Be Cruel» атты RCA Victor синглінің бір миллион данасы сатылғаны үшін берген алтын дискілерін атауға болады. Сондай-ақ 1956 жылы [[Decca Records|Decca]] лейблы [[Джерри Льюис]]ке «Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody» синглі үшін алтын диск марапатын табыстады. Индустрия деңгейінде, 1958 жылы [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] (RIAA) бөлшек саудада бір миллион доллар табыс тапқан кез келген түрдегі жазбаларға, яғни альбомдар мен синглдерге арналған алтын диск марапаттау бағдарламасын енгізді. Бұл сатылымдар АҚШ-та орналасқан дыбыс жазу компанияларымен шектелді және басқа елдерге экспортты қамтымады.<ref name="Venable2011">{{cite book |title=Gold: A Cultural Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |first=Shannon L. |last=Venable |year=2011 |isbn=978-0-313-38431-8}}</ref><ref name="Shelton1986">{{cite book |title=No Direction Home: The Life and Music of Bob Dylan |publisher=William Morrow |location=New York |first=Robert |last=Shelton |page=[https://archive.org/details/nodirectionhomel00shel/page/389 389] |year=1986 |isbn=0-688-05045-X |url-access=registration |url=https://archive.org/details/nodirectionhomel00shel/page/389}}</ref> 1968 жылғы көрсеткіш бойынша альбомдар үшін бұл ішкі нарықта шамамен 670 000 данасын жеткізуді талап етсе, синглдер үшін бұл көрсеткіш 1 000 000 дананы құрады. 1976 жылы RIAA альбомдар үшін бір миллион, ал синглдер үшін екі миллион дана сатылымына арналған платина сертификатын енгізді, ал алтын сертификат альбомдар үшін 500 000 дана сатылымына қарай қайта өзгертілді (синглдер үшін бір миллион күйінде қалды). Бұл жылға дейін бірде-бір альбомға платина сертификаты берілмеген болатын. [[Ван Клиберн]]ның 1958 жылы RCA Victor студиясында жазылған Чайковскийдің фортепианолық концерті кейіннен платина сертификатына ие болды, бірақ бұл ол шыққаннан кейін екі онжылдық өткен соң ғана орын алды. 1999 жылы он миллион дана сатылымы үшін гауһар сертификаты енгізілді. 1980 жылдардың соңында синглдерге арналған сертификаттау шектері альбомдардың деңгейімен теңестіру мақсатында төмендетілді.<ref name="White1990">{{cite book |title=The Billboard Book of Gold & Platinum Records |url=https://archive.org/details/billboardbookofg00whit |url-access=registration |publisher=Billboard Books |first=Adam |last=White |page=viii |date=1990 |isbn=978-0-7119-2196-2}}</ref> === RIAA сертификаттауы === {{Негізгі мақала|RIAA сертификаттауы}} [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] (RIAA) «алтын дискі» ресми атағы алғаш рет 1958 жылы синглдер үшін енгізілді, сондай-ақ RIAA бұл атауды АҚШ аумағында ресми түрде сауда белгісі ретінде тіркеді. 1958 жылы 14 наурызда RIAA өз тарихындағы алғашқы алтын диск сертификатын [[Перри Комо]]ның «Catch a Falling Star» атты хит-сингліне берді. Төрт ай өткен соң «Oklahoma!» мюзиклінің саундтрегі алғашқы алтын альбом болып ресми түрде расталды. 1976 жылы RIAA платина сертификатын таныстырды, бұл атақ тұңғыш рет 1976 жылы 24 ақпанда [[Eagles]] тобының «Their Greatest Hits (1971–1975)» жинақ альбомына,<ref>{{cite web |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Eagles&ti=Their+greatest+hits&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=&type=&category=&adv=SEARCH |title=Gold & Platinum: Eagles/Their Greatest Hits 1971 – 1975 |publisher=RIAA |access-date=14 August 2017 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120162654/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Eagles&ti=Their+greatest+hits&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=&type=&category=&adv=SEARCH |url-status=live }}</ref> ал 1976 жылы 22 сәуірде [[Джонни Тейлор]]дың «Disco Lady» сингліне табысталды.<ref name="riaa-story">{{cite web |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/story/ |title=Story of Gold & Platinum |publisher=RIAA |access-date=14 August 2017 |archive-date=9 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109215641/http://www.riaa.com/gold-platinum/story/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=&ti=&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=P&type=&category=&adv=SEARCH&col=certification_date&ord=asc#search_section |title=Gold & Platinum: Platinum Awards |publisher=RIAA |access-date=14 August 2017 |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018162308/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=&ti=&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=P&type=&category=&adv=SEARCH&col=certification_date&ord=asc#search_section |url-status=live }}</ref> Компакт-дискілердің пайда болуымен музыка сатылымы арта түскендіктен, RIAA 1984 жылы «Мультиплатина» марапатын дүниеге әкелді. Ал синглдері немесе альбомдары 10 000 000 данаға жеткен әртістерді мадақтайтын гауһар (Diamond) марапаттары 1999 жылы енгізілді.<ref name="riaa-award-history">{{cite news |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/about-awards/ |title=About the Awards |newspaper=RIAA |access-date=14 August 2017 |archive-date=9 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109215629/http://www.riaa.com/gold-platinum/about-awards/ |url-status=live }}</ref> XX ғасырда және XXI ғасырдың алғашқы онжылдығының біраз бөлігінде дистрибьюторлардың өнімдерді көтерме саудадан бөлшек сауда нүктелеріне жөнелту көлеміне негізделген сертификаттарды талап етуі қалыпты жағдай еді. Бұл түпкілікті бөлшек саудадағы нақты сатылым көрсеткіштерінен әлдеқайда асып түсетін көптеген сертификаттаулардың пайда болуына әкелді. Кейіннен бөлшек сауданың негізгі бөлігі ақылы цифрлық жүктеулер мен стримингке көшкен соң, мұндай жағдайлар сирек кездесетін болды.<ref>{{cite web |url=http://www.tunecore.com/blog/2011/04/getting-a-gold-record-by-selling-nothing.html |title=Getting A Gold Record By Selling Nothing |publisher=TuneCore |first=Jeff |last=Price |date=28 April 2011 |access-date=7 July 2015 |archive-date=23 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923201839/http://www.tunecore.com/blog/2011/04/getting-a-gold-record-by-selling-nothing.html |url-status=live }}</ref> === Цифрлық медианы сертификаттау === Көптеген елдерде сертификаттау тек физикалық тасымалдағыштармен шектелмей, қазіргі таңда цифрлық жүктеулерді де қамтитын сатылым марапаттарын (АҚШ пен Ұлыбританияда 2004 жылдан бастап) қамтиды.<ref>{{cite web |title=Goodbye, 2004. Hello, 2005! |url=https://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=&resultpage=30&id=D518ECA3-C7F5-6CDB-F346-A6E9BDEF73C9 |publisher=Recording Industry Association of American |access-date=23 June 2012 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161335/http://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=&resultpage=30&id=D518ECA3-C7F5-6CDB-F346-A6E9BDEF73C9 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы маусымда RIAA сонымен қатар әндердің рингтон (қоңырау үні) жүктеулерін де сертификаттай бастады. АҚШ-та 2013 жылдан бері, ал Ұлыбритания мен Германияда 2014 жылдан бері [[Apple Music]], [[Spotify]], [[Tidal]] және [[Napster]] сияқты сұраныс бойынша жұмыс істейтін стриминг қызметтері қолданыстағы цифрлық сертификаттау жүйесіне енгізілді. АҚШ пен Германияда [[YouTube]], [[Vevo|VEVO]], [[Xite]] және [[Yahoo! Music]] сияқты бейнестриминг қызметтері де сертификаттау барысында есепке алына бастады, мұнда екі жағдайда да 100 тыңдалым/қаралым бір жүктеуге теңестірілетін формула қолданылды. Ал Дания мен Испания сияқты басқа кейбір елдер цифрлық жүктеу синглдері мен стриминг үшін бөлек марапат түрлерін сақтап отыр.<ref>{{cite book |url=http://www.ifpi.dk/?q=node%2F11 |title=IFPI Denmark: Guld og platin (2014) |year=2014 |publisher=[[IFPI]] Denmark |language=da |access-date=31 May 2014 |archive-date=11 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110411134535/http://www.ifpi.dk/?q=node%2F11 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.promusicae.es/listas/semanales |title=Listas semanales: 14 July 2014 – 20.7.2014 |publisher=[[PROMUSICAE]] |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727040623/http://www.promusicae.es/listas/semanales |archive-date=27 July 2014 |date=July 2014 |access-date=21 August 2014}}</ref> == Сертификаттау шектері == Төменде Америка Құрама Штаттары, Ұлыбритания, Канада және Франция елдеріне арналған сертификаттау шектері келтірілген. Кестелердегі сандар белгілі бір тасымалдағыштың бір сатылымын немесе бір жөнелтілімін білдіретін «бірліктермен» (units) берілген. Сертификаттар көбінесе жиынтық түрде беріледі, сондықтан бір релиздің кезегімен күміс, алтын және платина атақтарына ие болуы ықтимал. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында 2 000 000 данасы сатылып, екі мәрте платина мәртебесін алған альбом «Қос платина» (Double Platinum), ал кейде «Мультиплатина» деп аталады. АҚШ-та 2013 жылдан бері, ал Ұлыбритания мен Германияда 2014 жылдан бері әндерді стриминг арқылы тыңдау синглдерді сертификаттау кезінде есепке алына бастады, мұнда 150 тыңдалым 1 сатылған синглге немесе бір альбомның оннан біріне теңестіріледі. 2016 жылдың ақпанынан бастап RIAA Алтын және Платина альбом марапаттарына сұраныс бойынша қолжетімді аудио және видео стримингтерді, сондай-ақ трек сатылымының эквивалентін қосты. Бұл бағдарлама сингл мен альбомды сертификаттау кезінде сатылымдарды да, стримингтерді де бірдей есепке алады.<ref>{{cite web |url=http://www.allaccess.com/net-news/archive/story/150033/riaa-debuts-album-award-with-streams-sam-hunt-and- |title=RIAA Debuts Album Award With Streams, Sam Hunt And More Receive Awards |work=AllAccess |date=1 February 2016 |access-date=1 February 2016 |archive-date=14 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014230958/https://www.allaccess.com/net-news/archive/story/150033/riaa-debuts-album-award-with-streams-sam-hunt-and- |url-status=live }}</ref> {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''Америка Құрама Штаттары'''<ref>{{cite web |title=Certification Criteria |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |archive-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017073017/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=History of the Awards |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=1 July 2007 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Тасымалдағыш ! style="text-align:center;"| Алтын ! style="text-align:center;"| Платина ! style="text-align:center;"| Гауһар |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Альбом | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 500,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 10,000,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Бейнеклип | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 1,000,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Ұлыбритания'''<ref>{{Cite web|title=Award Levels|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|access-date=25 February 2022|website=BPI|language=en|archive-date=4 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404092729/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Тасымалдағыш ! Күміс ! Алтын ! Платина |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Альбом | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 300,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Бейнеклип | style="text-align:center;"| 25,000 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 75,000 |} {{col-end}} {{col-begin|width=70%}} {{col-break|width=45%}} '''Канада'''<ref name="musiccanada">{{cite web |url=https://musiccanada.com/certification/ |title=Certification Definitions |work=Music Canada |access-date=15 March 2015 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714220020/http://musiccanada.com/certification/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Тасымалдағыш ! style="text-align:center;"| Алтын ! style="text-align:center;"| Платина ! style="text-align:center;"| Гауһар |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Альбом | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 40,000 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 800,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Бейнеклип | style="text-align:center;"| 5,000 | style="text-align:center;"| 10,000 | style="text-align:center;"| 100,000 |} {{col-break|width=45%}}'''Франция'''<ref>{{cite web |url=http://www.snepmusique.com/les-certifications/ |title=Les certifications |publisher=National Syndicate of Phonographic Publishing ("Syndicat national de l'édition phonographique") |access-date=22 October 2016 |archive-date=18 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818024846/http://www.snepmusique.com/les-certifications/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"| Тасымалдағыш ! style="text-align:center;"| Алтын ! style="text-align:center;"| Платина ! style="text-align:center;"| Гауһар |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Альбом | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 500,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Сингл | style="text-align:center;"| 75,000 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 250,000 |- ! scope="row" style="text-align:center;"| Бейнеклип | style="text-align:center;"| 7,500 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| 60,000 |} {{col-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Музыкалық индустрия]] 11uxuxnfr6ufismbtqxkrvbythut2ji 0 786432 3653513 2026-09-11T15:40:29Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Ұйым |атауы = Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы |альтернативті = Recording Industry Association of America (RIAA) |background_color = |атау түсі = |логотип = RIAA logo colored.svg |логотип ені = 150px |анықтама = Музыка индустриясының салалық ұйым... 3653513 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы |альтернативті = Recording Industry Association of America (RIAA) |background_color = |атау түсі = |логотип = RIAA logo colored.svg |логотип ені = 150px |анықтама = Музыка индустриясының салалық ұйымы |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = Штаб-пәтер |орталық = [[Вашингтон]] |орналасқан жері = {{байрақ|АҚШ}} [[АҚШ]] |тип = Лицензиялау, роялти және техникалық стандарттар |тілдер = |тіл = [[Ағылшын тілі]] |басшы мансабы1 = Төраға және бас атқарушы директор (CEO) |басшы есімі1 = [[Митч Глейзер]] |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1952 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://riaa.com}} |ортаққор = Recording Industry Association of America }} '''Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-en|Recording Industry Association of America}}, '''RIAA''') — АҚШ-тың дыбыс жазу индустриясының мүддесін қорғайтын салалық ұйым. Оның мүешелері қатарына АҚШ аумағында заңды түрде сатылатын барлық жазылған музыканың шамамен 85 пайызын «жасайтын, шығаратын және/немесе тарататын» ірі дыбыс жазу лейблы мен дистрибьюторлар кіреді.<ref name="RiaaAboutUs">{{cite web |url=https://www.riaa.com/aboutus.php |title=Who We Are |publisher=RIAA |access-date=September 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112133432/http://www.riaa.com/aboutus.php |archive-date=November 12, 2015 |url-status=live }}</ref> RIAA штаб-пәтері [[Вашингтон]] қаласында орналасқан.<ref>"[https://www.riaa.com/privacy.php Privacy Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924161408/http://www.riaa.com/privacy.php |date=September 24, 2015 }}." Recording Industry Association of America. Retrieved on September 13, 2011. "RIAA, 1025 F Street NW, 10th Floor, Washington, D.C. 20004."</ref><ref>"[https://www.riaa.com/aboutus.php?content_selector=about-who-we-are-riaa RIAA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231113459/http://www.riaa.com/aboutus.php?content_selector=about-who-we-are-riaa |date=December 31, 2015 }}." Recording Industry Association of America. Retrieved on September 13, 2011. "We are located at 1025 F ST N.W., 10th Floor, Washington, D.C. 20004."</ref> RIAA 1952 жылы құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/newsitem.php?id=7B0D4A07-0D23-A750-0BE1-22882C5C2F13 |title= RIAA Celebrates 50 Years Of Gold Records |publisher=RIAA News Room |date=2008-08-11 |access-date=2010-07-17 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080818201810/http://www.riaa.com/newsitem.php?id=7B0D4A07-0D23-A750-0BE1-22882C5C2F13 |archive-date=August 18, 2008 }}</ref> Оның бастапқы миссиясы дыбыс жазу авторлық құқығы мен бұған қатысты мәселелерді реттеу, кәсіподақтармен бірлесіп жұмыс істеу, сондай-ақ дыбыс жазу индустриясы мен мемлекеттік ережелерге қатысты зерттеулер жүргізу болды. RIAA өз қазіргі миссиясына [[зияткерлік меншік]] құқықтары мен әртістердің Бірінші түзетумен қорғалатын құқықтарын қорғауды, музыка индустриясы туралы зерттеулер жүргізуді, сондай-ақ мүдделерді қорғау мақсатында тиісті заңдар, ережелер мен саясаттарға мониторинг жасап, оларды талдауды кіргізеді.<ref name="RiaaAboutUs" /> 2001–2020 жылдар аралығында RIAA Америка Құрама Штаттарындағы лоббистік қызметке жыл сайын 2,4 миллион мен 6,5 миллион доллар аралығында қаржы жұмсады.<ref>{{cite web |url=https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000581 |publisher=[[OpenSecrets]] |work=Lobbying Spending Database |title=Recording Industry Assn of America: Summary |access-date=February 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116053911/https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000581 |archive-date=November 16, 2017 |url-status=live }}</ref> Ұйым 2025 жылы, атап айтқанда [[жасанды интеллект]]тің қарқын алуына байланысты өздерінің [[Лоббизм|лоббист]]ік жұмыстарын едәуір күшейтті.<ref>{{Cite web |last=Lyte |first=Alex |date=2025-06-20 |title=RIAA Ramps Up Lobbying to $2.5M in Q1 2025, Targets AI and Copyright Protection |url=http://legis1.com/news/riaa-ramps-up-lobbying-to-2-5m-in-q1-2025-targets-ai-and-copyright-protection/ |access-date=2025-08-01 |website=Legis1 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Leibfreid |first=Megan |date=2025-03-20 |title=RIAA Leads Music Community in AI Filing – US Creative Leadership Paves the Way for Innovation |url=https://www.riaa.com/icymi-riaa-leads-music-community-in-ai-filing-us-creative-leadership-paves-the-way-for-innovation/ |access-date=2025-08-01 |website=RIAA |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ RIAA дыбыс жазу туындыларын ұжымдық басқару ісіне қатысады және Америка Құрама Штаттарында алтын және платина альбомдар мен синглдерді сертификаттауға жауапты. Бұл жүйе жаһандық музыка индустриясында өз түрі бойынша алғашқылардың бірі болып, бүкіл әлемдегі музыкалық жазбаларды сертификаттаудың басты стандартын қалыптастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1952 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:АҚШ ұйымдары]] mauuggd9zyz9ak0ycm9gdg70q6id69t 3653525 3653513 2026-09-11T15:56:25Z Marksscheider 183882 3653525 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы |альтернативті = Recording Industry Association of America (RIAA) |background_color = |атау түсі = |логотип = RIAA logo colored.svg |логотип ені = 150px |анықтама = Музыка индустриясының салалық ұйымы |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = Штаб-пәтер |орталық = [[Вашингтон]] |орналасқан жері = {{байрақ|АҚШ}} [[АҚШ]] |тип = Лицензиялау, роялти және техникалық стандарттар |тілдер = |тіл = [[Ағылшын тілі]] |басшы мансабы1 = Төраға және бас атқарушы директор (CEO) |басшы есімі1 = [[Митч Глейзер]] |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1952 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://riaa.com}} |ортаққор = Recording Industry Association of America }} '''Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-en|Recording Industry Association of America}}, '''RIAA''') — АҚШ-тың дыбыс жазу индустриясының мүддесін қорғайтын салалық ұйым. Оның мүешелері қатарына АҚШ аумағында заңды түрде сатылатын барлық жазылған музыканың шамамен 85 пайызын «жасайтын, шығаратын және/немесе тарататын» ірі дыбыс жазу лейблы мен дистрибьюторлар кіреді.<ref name="RiaaAboutUs">{{cite web |url=https://www.riaa.com/aboutus.php |title=Who We Are |publisher=RIAA |access-date=September 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112133432/http://www.riaa.com/aboutus.php |archive-date=November 12, 2015 |url-status=live }}</ref> RIAA штаб-пәтері [[Вашингтон]] қаласында орналасқан.<ref>"[https://www.riaa.com/privacy.php Privacy Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924161408/http://www.riaa.com/privacy.php |date=September 24, 2015 }}." Recording Industry Association of America. Retrieved on September 13, 2011. "RIAA, 1025 F Street NW, 10th Floor, Washington, D.C. 20004."</ref><ref>"[https://www.riaa.com/aboutus.php?content_selector=about-who-we-are-riaa RIAA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231113459/http://www.riaa.com/aboutus.php?content_selector=about-who-we-are-riaa |date=December 31, 2015 }}." Recording Industry Association of America. Retrieved on September 13, 2011. "We are located at 1025 F ST N.W., 10th Floor, Washington, D.C. 20004."</ref> RIAA 1952 жылы құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/newsitem.php?id=7B0D4A07-0D23-A750-0BE1-22882C5C2F13 |title= RIAA Celebrates 50 Years Of Gold Records |publisher=RIAA News Room |date=2008-08-11 |access-date=2010-07-17 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080818201810/http://www.riaa.com/newsitem.php?id=7B0D4A07-0D23-A750-0BE1-22882C5C2F13 |archive-date=August 18, 2008 }}</ref> Оның бастапқы миссиясы дыбыс жазу авторлық құқығы мен бұған қатысты мәселелерді реттеу, кәсіподақтармен бірлесіп жұмыс істеу, сондай-ақ дыбыс жазу индустриясы мен мемлекеттік ережелерге қатысты зерттеулер жүргізу болды. RIAA өз қазіргі миссиясына [[зияткерлік меншік]] құқықтары мен әртістердің Бірінші түзетумен қорғалатын құқықтарын қорғауды, музыка индустриясы туралы зерттеулер жүргізуді, сондай-ақ мүдделерді қорғау мақсатында тиісті заңдар, ережелер мен саясаттарға мониторинг жасап, оларды талдауды кіргізеді.<ref name="RiaaAboutUs" /> 2001–2020 жылдар аралығында RIAA Америка Құрама Штаттарындағы лоббистік қызметке жыл сайын 2,4 миллион мен 6,5 миллион доллар аралығында қаржы жұмсады.<ref>{{cite web |url=https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000581 |publisher=[[OpenSecrets]] |work=Lobbying Spending Database |title=Recording Industry Assn of America: Summary |access-date=February 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116053911/https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000581 |archive-date=November 16, 2017 |url-status=live }}</ref> Ұйым 2025 жылы, атап айтқанда [[жасанды интеллект]]тің қарқын алуына байланысты өздерінің [[Лоббизм|лоббист]]ік жұмыстарын едәуір күшейтті.<ref>{{Cite web |last=Lyte |first=Alex |date=2025-06-20 |title=RIAA Ramps Up Lobbying to $2.5M in Q1 2025, Targets AI and Copyright Protection |url=http://legis1.com/news/riaa-ramps-up-lobbying-to-2-5m-in-q1-2025-targets-ai-and-copyright-protection/ |access-date=2025-08-01 |website=Legis1 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Leibfreid |first=Megan |date=2025-03-20 |title=RIAA Leads Music Community in AI Filing – US Creative Leadership Paves the Way for Innovation |url=https://www.riaa.com/icymi-riaa-leads-music-community-in-ai-filing-us-creative-leadership-paves-the-way-for-innovation/ |access-date=2025-08-01 |website=RIAA |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ RIAA дыбыс жазу туындыларын ұжымдық басқару ісіне қатысады және Америка Құрама Штаттарында алтын және платина альбомдар мен синглдерді сертификаттауға жауапты. Бұл жүйе жаһандық музыка индустриясында өз түрі бойынша алғашқылардың бірі болып, бүкіл әлемдегі музыкалық жазбаларды сертификаттаудың басты стандартын қалыптастырды. == Сатылымды сертификаттау == {{Негізгі мақала|RIAA сертификаттауы}} RIAA көп көлемде сатылатын альбомдарға арналған марапаттау бағдарламасын басқарады. Бұл марапат 1958 жылы іске қосылды;<ref name="riaa history">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=July 1, 2007 |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |title=History Of The Awards |work=RIAA.com}}</ref> бастапқыда алтын сингл алу үшін бір миллион дана сатылуы қажет болса, алтын альбом көтерме бағамен (каталогтық бағаның шамамен үштен бірі) 1 миллион долларлық сатылымды білдірді. 1975 жылы алтын альбомдар үшін қосымша талап ретінде 500 000 дананың сатылуы енгізілді. Дыбыс жазу сатылымының өсімін көрсете отырып, 1976 жылы бір миллион дана сата алатын альбомдар үшін платина марапаты қосылды, ал синглдер екі миллион дана сатылған жағдайда бұл атаққа ие болды. Мультиплатина марапаты 1984 жылы енгізіліп, альбомдар мен синглдердің бірнеше платина деңгейіне жеткенін білдірді. 1989 жылы синглдердің сатылымы төмендеуіне байланысты олардың шекті көрсеткіштері алтын үшін 500 000-ға, ал платина үшін 1 000 000-ға дейін төмендетілді. 1992 жылы RIAA көп дискілі жиынтықтардағы әрбір дискіні сертификаттау кезінде жеке бірлік ретінде есептей бастады. Музыка сатылымының әрі қарайғы өсімін ескере отырып, 1999 жылы он миллион дана сатылған альбомдар немесе синглдер үшін гауһар (Diamond) марапаты тағайындалды. Критерийлердегі осындай өзгерістерге байланысты нақты марапатқа сәйкес келетін сатылым деңгейі оның қай уақытта берілгеніне тікелей байланысты болады. === «Цифрлық» синглдерді сертификаттау === 2004 жылы RIAA «цифрлық» жазбалар деп аталатын санат үшін, яғни негізінен «желі арқылы алушыға жеткізілетін жазбаларды» (мысалы, [[iTunes Store]] арқылы сатылатындар) білдіретін сертификаттау тармағын қосты. Бұл ретте CD, DAT немесе MiniDisc сияқты басқа да анық цифрлық тасымалдағыштар бұл санатқа кірмеді. 2006 жылы осы сертификаттау бағытына «цифрлық рингтондар» да енгізілді. 2013 жылдан бастап [[Spotify]], [[Napster]], [[YouTube]] және соған ұқсас аудио мен видео стриминг қызметтеріндегі тыңдалымдар да сертификаттау кезінде есепке алына бастады. Бұл ретте 100 тыңдалым 1 жүктеуге теңестірілетін формула қолданылды; осылайша, синглдерге берілетін RIAA сертификаты бұдан былай нақты сатылым көлемін ғана көрсетпейді. 2016 жылғы жағдай бойынша бұл жазбаларды сертификаттау критерийлері төмендегідей болды: Цифрлық марапаттар: * Алтын: 500 000 бірлік * Платина: 1 000 000 бірлік * Мультиплатина: 2 000 000 бірлік (одан әр қарай әрбір 1 000 000 сайын артады) * Гауһар: 10 000 000 бірлік Бірліктер келесідей анықталады: # Тұрақты цифрлық жүктеу 1 бірлік болып есептеледі # Сұраныс бойынша тыңдалатын 150 аудио немесе видео стриминг 1 бірлікке теңестіріледі ===Альбомдарды сертификаттау=== 2016 жылдың ақпанында RIAA альбом деңгейіндегі марапаттарды сертификаттау критерийлерін жаңартып, стриминг пен трек сатылымдарын [[альбомға баламалы бірлік]] (album-equivalent unit) формуласы арқылы біріктірді.<ref>{{cite web |url=https://www.riaa.com/riaa-debuts-album-award-streams/ |title=RIAA Debuts Album Award with Streams |work=RIAA |date=1 February 2016 |access-date=September 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202081752/http://www.riaa.com/riaa-debuts-album-award-streams/ |archive-date=February 2, 2016 |url-status=live }}</ref> * Алтын: 500 000 бірлік * Платина: 1 000 000 бірлік * Мультиплатина: 2 000 000 бірлік (одан әр қарай әрбір 1 000 000 сайын артады) * Гауһар: 10 000 000 бірлік Сертификаттау мақсатында әрбір бірлік төмендегілердің бірі бола алады:<ref>{{cite web |url=https://www.riaa.com/wp-content/uploads/2017/06/ALBUM-AWARD-RIAA-AND-GRF-CERTIFICATION-AUDIT-REQUIREMENTS.pdf |title=RIAA AND GR&F Certification Audit Requirements |work=RIAA |access-date=September 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222165949/http://www.riaa.com/wp-content/uploads/2017/06/ALBUM-AWARD-RIAA-AND-GRF-CERTIFICATION-AUDIT-REQUIREMENTS.pdf |archive-date=February 22, 2018 |url-status=live }}</ref> # Цифрлық альбомның немесе физикалық альбомның сатылымы # Альбомнан 10 тректің жүктелуі # Альбомнан сұраныс бойынша тыңдалған немесе қаралым жасалған 1 500 аудио немесе видео стриминг ===Ұзын форматындағы бейнежазбаларды сертификаттау=== Альбомдар, цифрлық альбомдар мен синглдермен қатар, музыкалық шығарылымдардың «ұзын форматындағы бейнежазба» (video longform) деп аталатын бөлек санаттары да бар. Бұл шығарылым форматына DVD және VHS форматындағы бейнежазбалар кіреді. Сонымен қатар, кейбір концерттік және жинақ альбомдар да осы санатқа есептеледі. Сертификаттау критерийлері басқа стильдерден өзгешелеу келеді.<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/bbcom/riaa/video.jsp |title=Billboard.com Latest Video Longform Certifications |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=2008-05-14 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519083529/http://www.billboard.com/bbcom/riaa/video.jsp |archive-date=May 19, 2008 |df=mdy-all }} Retrieved on May 14, 2008</ref> * Алтын: 50 000 дана * Платина: 100 000 дана * Мультиплатина: 200 000 дана == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1952 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:АҚШ ұйымдары]] r6bujcxhufnd51xcv4uusyifimroj5e 3653598 3653525 2026-09-11T17:40:33Z Marksscheider 183882 «[[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары|Музыкалық индустрия қауымдастықтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3653598 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы |альтернативті = Recording Industry Association of America (RIAA) |background_color = |атау түсі = |логотип = RIAA logo colored.svg |логотип ені = 150px |анықтама = Музыка индустриясының салалық ұйымы |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = Штаб-пәтер |орталық = [[Вашингтон]] |орналасқан жері = {{байрақ|АҚШ}} [[АҚШ]] |тип = Лицензиялау, роялти және техникалық стандарттар |тілдер = |тіл = [[Ағылшын тілі]] |басшы мансабы1 = Төраға және бас атқарушы директор (CEO) |басшы есімі1 = [[Митч Глейзер]] |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1952 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://riaa.com}} |ортаққор = Recording Industry Association of America }} '''Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-en|Recording Industry Association of America}}, '''RIAA''') — АҚШ-тың дыбыс жазу индустриясының мүддесін қорғайтын салалық ұйым. Оның мүешелері қатарына АҚШ аумағында заңды түрде сатылатын барлық жазылған музыканың шамамен 85 пайызын «жасайтын, шығаратын және/немесе тарататын» ірі дыбыс жазу лейблы мен дистрибьюторлар кіреді.<ref name="RiaaAboutUs">{{cite web |url=https://www.riaa.com/aboutus.php |title=Who We Are |publisher=RIAA |access-date=September 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112133432/http://www.riaa.com/aboutus.php |archive-date=November 12, 2015 |url-status=live }}</ref> RIAA штаб-пәтері [[Вашингтон]] қаласында орналасқан.<ref>"[https://www.riaa.com/privacy.php Privacy Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924161408/http://www.riaa.com/privacy.php |date=September 24, 2015 }}." Recording Industry Association of America. Retrieved on September 13, 2011. "RIAA, 1025 F Street NW, 10th Floor, Washington, D.C. 20004."</ref><ref>"[https://www.riaa.com/aboutus.php?content_selector=about-who-we-are-riaa RIAA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231113459/http://www.riaa.com/aboutus.php?content_selector=about-who-we-are-riaa |date=December 31, 2015 }}." Recording Industry Association of America. Retrieved on September 13, 2011. "We are located at 1025 F ST N.W., 10th Floor, Washington, D.C. 20004."</ref> RIAA 1952 жылы құрылған.<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/newsitem.php?id=7B0D4A07-0D23-A750-0BE1-22882C5C2F13 |title= RIAA Celebrates 50 Years Of Gold Records |publisher=RIAA News Room |date=2008-08-11 |access-date=2010-07-17 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080818201810/http://www.riaa.com/newsitem.php?id=7B0D4A07-0D23-A750-0BE1-22882C5C2F13 |archive-date=August 18, 2008 }}</ref> Оның бастапқы миссиясы дыбыс жазу авторлық құқығы мен бұған қатысты мәселелерді реттеу, кәсіподақтармен бірлесіп жұмыс істеу, сондай-ақ дыбыс жазу индустриясы мен мемлекеттік ережелерге қатысты зерттеулер жүргізу болды. RIAA өз қазіргі миссиясына [[зияткерлік меншік]] құқықтары мен әртістердің Бірінші түзетумен қорғалатын құқықтарын қорғауды, музыка индустриясы туралы зерттеулер жүргізуді, сондай-ақ мүдделерді қорғау мақсатында тиісті заңдар, ережелер мен саясаттарға мониторинг жасап, оларды талдауды кіргізеді.<ref name="RiaaAboutUs" /> 2001–2020 жылдар аралығында RIAA Америка Құрама Штаттарындағы лоббистік қызметке жыл сайын 2,4 миллион мен 6,5 миллион доллар аралығында қаржы жұмсады.<ref>{{cite web |url=https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000581 |publisher=[[OpenSecrets]] |work=Lobbying Spending Database |title=Recording Industry Assn of America: Summary |access-date=February 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116053911/https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000581 |archive-date=November 16, 2017 |url-status=live }}</ref> Ұйым 2025 жылы, атап айтқанда [[жасанды интеллект]]тің қарқын алуына байланысты өздерінің [[Лоббизм|лоббист]]ік жұмыстарын едәуір күшейтті.<ref>{{Cite web |last=Lyte |first=Alex |date=2025-06-20 |title=RIAA Ramps Up Lobbying to $2.5M in Q1 2025, Targets AI and Copyright Protection |url=http://legis1.com/news/riaa-ramps-up-lobbying-to-2-5m-in-q1-2025-targets-ai-and-copyright-protection/ |access-date=2025-08-01 |website=Legis1 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Leibfreid |first=Megan |date=2025-03-20 |title=RIAA Leads Music Community in AI Filing – US Creative Leadership Paves the Way for Innovation |url=https://www.riaa.com/icymi-riaa-leads-music-community-in-ai-filing-us-creative-leadership-paves-the-way-for-innovation/ |access-date=2025-08-01 |website=RIAA |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ RIAA дыбыс жазу туындыларын ұжымдық басқару ісіне қатысады және Америка Құрама Штаттарында алтын және платина альбомдар мен синглдерді сертификаттауға жауапты. Бұл жүйе жаһандық музыка индустриясында өз түрі бойынша алғашқылардың бірі болып, бүкіл әлемдегі музыкалық жазбаларды сертификаттаудың басты стандартын қалыптастырды. == Сатылымды сертификаттау == {{Негізгі мақала|RIAA сертификаттауы}} RIAA көп көлемде сатылатын альбомдарға арналған марапаттау бағдарламасын басқарады. Бұл марапат 1958 жылы іске қосылды;<ref name="riaa history">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=July 1, 2007 |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |title=History Of The Awards |work=RIAA.com}}</ref> бастапқыда алтын сингл алу үшін бір миллион дана сатылуы қажет болса, алтын альбом көтерме бағамен (каталогтық бағаның шамамен үштен бірі) 1 миллион долларлық сатылымды білдірді. 1975 жылы алтын альбомдар үшін қосымша талап ретінде 500 000 дананың сатылуы енгізілді. Дыбыс жазу сатылымының өсімін көрсете отырып, 1976 жылы бір миллион дана сата алатын альбомдар үшін платина марапаты қосылды, ал синглдер екі миллион дана сатылған жағдайда бұл атаққа ие болды. Мультиплатина марапаты 1984 жылы енгізіліп, альбомдар мен синглдердің бірнеше платина деңгейіне жеткенін білдірді. 1989 жылы синглдердің сатылымы төмендеуіне байланысты олардың шекті көрсеткіштері алтын үшін 500 000-ға, ал платина үшін 1 000 000-ға дейін төмендетілді. 1992 жылы RIAA көп дискілі жиынтықтардағы әрбір дискіні сертификаттау кезінде жеке бірлік ретінде есептей бастады. Музыка сатылымының әрі қарайғы өсімін ескере отырып, 1999 жылы он миллион дана сатылған альбомдар немесе синглдер үшін гауһар (Diamond) марапаты тағайындалды. Критерийлердегі осындай өзгерістерге байланысты нақты марапатқа сәйкес келетін сатылым деңгейі оның қай уақытта берілгеніне тікелей байланысты болады. === «Цифрлық» синглдерді сертификаттау === 2004 жылы RIAA «цифрлық» жазбалар деп аталатын санат үшін, яғни негізінен «желі арқылы алушыға жеткізілетін жазбаларды» (мысалы, [[iTunes Store]] арқылы сатылатындар) білдіретін сертификаттау тармағын қосты. Бұл ретте CD, DAT немесе MiniDisc сияқты басқа да анық цифрлық тасымалдағыштар бұл санатқа кірмеді. 2006 жылы осы сертификаттау бағытына «цифрлық рингтондар» да енгізілді. 2013 жылдан бастап [[Spotify]], [[Napster]], [[YouTube]] және соған ұқсас аудио мен видео стриминг қызметтеріндегі тыңдалымдар да сертификаттау кезінде есепке алына бастады. Бұл ретте 100 тыңдалым 1 жүктеуге теңестірілетін формула қолданылды; осылайша, синглдерге берілетін RIAA сертификаты бұдан былай нақты сатылым көлемін ғана көрсетпейді. 2016 жылғы жағдай бойынша бұл жазбаларды сертификаттау критерийлері төмендегідей болды: Цифрлық марапаттар: * Алтын: 500 000 бірлік * Платина: 1 000 000 бірлік * Мультиплатина: 2 000 000 бірлік (одан әр қарай әрбір 1 000 000 сайын артады) * Гауһар: 10 000 000 бірлік Бірліктер келесідей анықталады: # Тұрақты цифрлық жүктеу 1 бірлік болып есептеледі # Сұраныс бойынша тыңдалатын 150 аудио немесе видео стриминг 1 бірлікке теңестіріледі ===Альбомдарды сертификаттау=== 2016 жылдың ақпанында RIAA альбом деңгейіндегі марапаттарды сертификаттау критерийлерін жаңартып, стриминг пен трек сатылымдарын [[альбомға баламалы бірлік]] (album-equivalent unit) формуласы арқылы біріктірді.<ref>{{cite web |url=https://www.riaa.com/riaa-debuts-album-award-streams/ |title=RIAA Debuts Album Award with Streams |work=RIAA |date=1 February 2016 |access-date=September 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202081752/http://www.riaa.com/riaa-debuts-album-award-streams/ |archive-date=February 2, 2016 |url-status=live }}</ref> * Алтын: 500 000 бірлік * Платина: 1 000 000 бірлік * Мультиплатина: 2 000 000 бірлік (одан әр қарай әрбір 1 000 000 сайын артады) * Гауһар: 10 000 000 бірлік Сертификаттау мақсатында әрбір бірлік төмендегілердің бірі бола алады:<ref>{{cite web |url=https://www.riaa.com/wp-content/uploads/2017/06/ALBUM-AWARD-RIAA-AND-GRF-CERTIFICATION-AUDIT-REQUIREMENTS.pdf |title=RIAA AND GR&F Certification Audit Requirements |work=RIAA |access-date=September 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222165949/http://www.riaa.com/wp-content/uploads/2017/06/ALBUM-AWARD-RIAA-AND-GRF-CERTIFICATION-AUDIT-REQUIREMENTS.pdf |archive-date=February 22, 2018 |url-status=live }}</ref> # Цифрлық альбомның немесе физикалық альбомның сатылымы # Альбомнан 10 тректің жүктелуі # Альбомнан сұраныс бойынша тыңдалған немесе қаралым жасалған 1 500 аудио немесе видео стриминг ===Ұзын форматындағы бейнежазбаларды сертификаттау=== Альбомдар, цифрлық альбомдар мен синглдермен қатар, музыкалық шығарылымдардың «ұзын форматындағы бейнежазба» (video longform) деп аталатын бөлек санаттары да бар. Бұл шығарылым форматына DVD және VHS форматындағы бейнежазбалар кіреді. Сонымен қатар, кейбір концерттік және жинақ альбомдар да осы санатқа есептеледі. Сертификаттау критерийлері басқа стильдерден өзгешелеу келеді.<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/bbcom/riaa/video.jsp |title=Billboard.com Latest Video Longform Certifications |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=2008-05-14 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519083529/http://www.billboard.com/bbcom/riaa/video.jsp |archive-date=May 19, 2008 |df=mdy-all }} Retrieved on May 14, 2008</ref> * Алтын: 50 000 дана * Платина: 100 000 дана * Мультиплатина: 200 000 дана == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1952 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:АҚШ ұйымдары]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] 6elc2fufsj73cr7nsjlm2x5omeggxk3 0 786433 3653514 2026-09-11T15:41:35Z Marksscheider 183882 «[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653514 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] 3ch00y3zbs75yg3x1fdrxuuzjpdn36r 0 786434 3653517 2026-09-11T15:42:50Z Marksscheider 183882 «[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653517 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] 3ch00y3zbs75yg3x1fdrxuuzjpdn36r 0 786435 3653526 2026-09-11T15:56:50Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/147418473|Кун, Рихард]]» бетінен аударылып түзілді 3653526 wikitext text/x-wiki '''Ричард Кун''' ({{Lang-de|Richard Johann Kuhn}}; [[3 желтоқсан]] [[1900 жыл|1900]], [[Вена]] — [[31 шілде]] [[1967 жыл|1967]], [[Гейдельберг]]) — неміс химигі және биохимигі. == Өмірбаян == [[Мюнхен|Мюнхенде]] оқып ([[1919 жыл|1919—1922]]), [[Рихард Мартин Вильштеттер|Р. Уиллштеттермен]] қарамағында жұмыс істеді. [[1926 жыл|1926 жылдан]] бастап [[Цюрих|Цюрихте]] [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|техникалық университетінің]] профессоры және химия институтының директоры болды. [[1928 жыл|1928 жылдан]] бастап Гейдельберг университетінің профессоры және Макс Планк атындағы медициналық зерттеулер институтының химиялық кафедрасының меңгерушісі болды. == Негізгі жұмыстар == Ол көптеген табиғи заттардың (соның ішінде шамамен 300 өсімдік пигменттерін) құрылымын орнатты және синтездеді. Қанықпаған қосылыстардың химиялық құрылымы мен олардың физикалық (оптикалық, магниттік және диэлектрлік) қасиеттері арасындағы байланысты зерттеді. 1944 жылы ол әскери зоман [[Зоман|уын]] синтездеді. «1942 жылы ол өзінің жаңалықтары мен антибиотиктер бойынша жұмысы мен қатерлі ісік мәселесі арасындағы байланысты атап өтті. Кунның жұмысы бүкіл әлемге белгілі, бірақ оның концлагерь тұтқындарына сыналған жүйке газының әсері туралы зерттеулерін әдебиеттен білу іс жүзінде мүмкін емес», — деп жазады Э. И. Колчинский. 1992 жылғы Аустрия пошта маркасында бейнеленген. == Марапаттар == * 1934 — Адольф фон Байер еске алу медалі * 1937 — Котениус медалі * 1938 — [[каротиноидтар]] мен [[Дәрумен|дәрумендер]] бойынша жұмысы үшін [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]]. * 1942 — Гете сыйлығы * 1952 — Вильгельм Экснер медалі * 1958 — Пауль Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы * 1962 — Жүз жылдық сыйлық == Есте сақтау == 2009 жылғы 22 қаңтар [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратерге Ричард Кунның есімін берді. Рихард Куна медалі оның құрметіне аталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:Германия биохимиктері]] [[Санат:Германия химиктері]] [[Санат:Вена университеті түлектері]] [[Санат:Гейдельберг университеті оқытушылары]] luluhaytssaa45x6j4bqcc0vdbebat4 3653658 3653526 2026-09-12T04:38:25Z Nurkhan 13652 3653658 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рихард Кун |Шынайы есімі = нем. Richard Kuhn |Суреті = Richard_Kuhn_ETH-Bib_Dia_248-065.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 3.12.1900 |Туған жері = {{Туғанжері|Вена|Венада}}, [[Аустрия-Мажарстан]] |Қайтыс болған күні = 31.7.1967 |Қайтыс болған жері = [[Цюрих]], {{Қайтысболғанжері|Гейдельберг|Гейдельбергте}}, Нордбаден, Баден-Вюртемберг, [[Батыс Германия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Цислейтания|1971}}<br> {{байрақ|Нацистік Германия|Германия|1941}}<br> {{байрақ|Германия|1949}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[биохимик]], [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[дәрігер]] |Жұмыс орны = [[Гейдельберг университеті]]<br> [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Цюрих ЖТМ]] |Ғылыми атағы = [[Философия докторы]] (1922) |Альма-матер = [[Вена университеті]]<br> [[Мюнхен университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Ричард Виллштеттер]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1938 жыл ғылымда|1938]])<br> {{Қатар |{{Ғылым және өнер саласындағы Аустрияның құрметті марапаты}} |{{Азаматтық таптың "Pour le Mérite" ордені}} }} {{Қатар |{{Адольф фон Байер медалі}} |{{Котениус медалі}} |{{Вильгельм Экснер медалі}} }}<br> [[Гете сыйлығы]] (1942)<br> {{iw|Эмиль фон Беринг сыйлығы|de|Emil-von-Behring-Preis}} (1944)<br> {{iw|Пол Эрлих-Людвиг сыйлығы Дармштедтер сыйлығы|Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize}} (1958)<br> [[Жүз жылдық сыйлығы]] (1962)<br> {{iw|Вена ғылыми сыйлығы|de|Preis der Stadt Wien für Naturwissenschaften}} (1962) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ричард Кун''' ({{Lang-de|Richard Johann Kuhn}}; [[3 желтоқсан]] [[1900 жыл|1900]], [[Вена]] — [[31 шілде]] [[1967 жыл|1967]], [[Гейдельберг]]) — неміс химигі және биохимигі. == Өмірбаян == [[Мюнхен|Мюнхенде]] оқып ([[1919 жыл|1919—1922]]), [[Рихард Мартин Вильштеттер|Р. Уиллштеттермен]] қарамағында жұмыс істеді. [[1926 жыл|1926 жылдан]] бастап [[Цюрих|Цюрихте]] [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|техникалық университетінің]] профессоры және химия институтының директоры болды. [[1928 жыл|1928 жылдан]] бастап Гейдельберг университетінің профессоры және Макс Планк атындағы медициналық зерттеулер институтының химиялық кафедрасының меңгерушісі болды. == Негізгі жұмыстар == Ол көптеген табиғи заттардың (соның ішінде шамамен 300 өсімдік пигменттерін) құрылымын орнатты және синтездеді. Қанықпаған қосылыстардың химиялық құрылымы мен олардың физикалық (оптикалық, магниттік және диэлектрлік) қасиеттері арасындағы байланысты зерттеді. 1944 жылы ол әскери зоман [[Зоман|уын]] синтездеді. «1942 жылы ол өзінің жаңалықтары мен антибиотиктер бойынша жұмысы мен қатерлі ісік мәселесі арасындағы байланысты атап өтті. Кунның жұмысы бүкіл әлемге белгілі, бірақ оның концлагерь тұтқындарына сыналған жүйке газының әсері туралы зерттеулерін әдебиеттен білу іс жүзінде мүмкін емес», — деп жазады Э. И. Колчинский. 1992 жылғы Аустрия пошта маркасында бейнеленген. == Марапаттар == * 1934 — Адольф фон Байер еске алу медалі * 1937 — Котениус медалі * 1938 — [[каротиноидтар]] мен [[Дәрумен|дәрумендер]] бойынша жұмысы үшін [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]]. * 1942 — Гете сыйлығы * 1952 — Вильгельм Экснер медалі * 1958 — Пауль Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы * 1962 — Жүз жылдық сыйлық == Есте сақтау == 2009 жылғы 22 қаңтар [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратерге Ричард Кунның есімін берді. Рихард Куна медалі оның құрметіне аталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:Германия биохимиктері]] [[Санат:Германия химиктері]] [[Санат:Вена университеті түлектері]] [[Санат:Гейдельберг университеті оқытушылары]] 61th2h6wnam4c5fpaxdmez3n9354ye9 3653688 3653658 2026-09-12T07:25:47Z Nurkhan 13652 3653688 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рихард Кун |Шынайы есімі = нем. Richard Kuhn |Суреті = Richard_Kuhn_ETH-Bib_Dia_248-065.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 3.12.1900 |Туған жері = {{Туғанжері|Вена|Венада}}, [[Аустрия-Мажарстан]] |Қайтыс болған күні = 31.7.1967 |Қайтыс болған жері = [[Цюрих]], {{Қайтысболғанжері|Гейдельберг|Гейдельбергте}}, Нордбаден, Баден-Вюртемберг, [[Батыс Германия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Цислейтания|1971}}<br> {{байрақ|Нацистік Германия|Германия|1941}}<br> {{байрақ|Германия|1949}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[биохимик]], [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[дәрігер]] |Жұмыс орны = [[Гейдельберг университеті]]<br> [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Цюрих ЖТМ]] |Ғылыми атағы = [[Философия докторы]] (1922) |Альма-матер = [[Вена университеті]]<br> [[Мюнхен университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Ричард Виллштеттер]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1938 жыл ғылымда|1938]])<br> {{Қатар |{{Ғылым және өнер саласындағы Аустрияның құрметті марапаты}} |{{Азаматтық таптың "Pour le Mérite" ордені}} }} {{Қатар |{{Адольф фон Байер медалі}} |{{Котениус медалі}} |{{Вильгельм Экснер медалі}} }}<br> [[Гете сыйлығы]] (1942)<br> {{iw|Эмиль фон Беринг сыйлығы|Эмиль фон Беринг сыйлығы|de|Emil-von-Behring-Preis}} (1944)<br> {{iw|Пол Эрлих-Людвиг сыйлығы Дармштедтер сыйлығы|Пол Эрлих-Людвиг сыйлығы Дармштедтер сыйлығы|en|Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize}} (1958)<br> [[Жүз жылдық сыйлығы]] (1962)<br> {{iw|Вена ғылыми сыйлығы|Вена ғылыми сыйлығы|de|Preis der Stadt Wien für Naturwissenschaften}} (1962) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ричард Кун''' ({{Lang-de|Richard Johann Kuhn}}; [[3 желтоқсан]] [[1900 жыл|1900]], [[Вена]] — [[31 шілде]] [[1967 жыл|1967]], [[Гейдельберг]]) — неміс химигі және биохимигі. == Өмірбаян == [[Мюнхен|Мюнхенде]] оқып ([[1919 жыл|1919—1922]]), [[Рихард Мартин Вильштеттер|Р. Уиллштеттермен]] қарамағында жұмыс істеді. [[1926 жыл|1926 жылдан]] бастап [[Цюрих|Цюрихте]] [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|техникалық университетінің]] профессоры және химия институтының директоры болды. [[1928 жыл|1928 жылдан]] бастап Гейдельберг университетінің профессоры және Макс Планк атындағы медициналық зерттеулер институтының химиялық кафедрасының меңгерушісі болды. == Негізгі жұмыстар == Ол көптеген табиғи заттардың (соның ішінде шамамен 300 өсімдік пигменттерін) құрылымын орнатты және синтездеді. Қанықпаған қосылыстардың химиялық құрылымы мен олардың физикалық (оптикалық, магниттік және диэлектрлік) қасиеттері арасындағы байланысты зерттеді. 1944 жылы ол әскери зоман [[Зоман|уын]] синтездеді. «1942 жылы ол өзінің жаңалықтары мен антибиотиктер бойынша жұмысы мен қатерлі ісік мәселесі арасындағы байланысты атап өтті. Кунның жұмысы бүкіл әлемге белгілі, бірақ оның концлагерь тұтқындарына сыналған жүйке газының әсері туралы зерттеулерін әдебиеттен білу іс жүзінде мүмкін емес», — деп жазады Э. И. Колчинский. 1992 жылғы Аустрия пошта маркасында бейнеленген. == Марапаттар == * 1934 — Адольф фон Байер еске алу медалі * 1937 — Котениус медалі * 1938 — [[каротиноидтар]] мен [[Дәрумен|дәрумендер]] бойынша жұмысы үшін [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]]. * 1942 — Гете сыйлығы * 1952 — Вильгельм Экснер медалі * 1958 — Пауль Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы * 1962 — Жүз жылдық сыйлық == Есте сақтау == 2009 жылғы 22 қаңтар [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратерге Ричард Кунның есімін берді. Рихард Куна медалі оның құрметіне аталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:Германия биохимиктері]] [[Санат:Германия химиктері]] [[Санат:Вена университеті түлектері]] [[Санат:Гейдельберг университеті оқытушылары]] e4w215z1kw4ve6rs879w1scxeglhgh8 3653767 3653688 2026-09-12T09:28:51Z Nurkhan 13652 3653767 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рихард Кун |Шынайы есімі = нем. Richard Kuhn |Суреті = Richard_Kuhn_ETH-Bib_Dia_248-065.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 3.12.1900 |Туған жері = {{Туғанжері|Вена|Венада}}, [[Аустрия-Мажарстан]] |Қайтыс болған күні = 31.7.1967 |Қайтыс болған жері = [[Цюрих]], {{Қайтысболғанжері|Гейдельберг|Гейдельбергте}}, Нордбаден, Баден-Вюртемберг, [[Батыс Германия]] |Азаматтығы = [[Сурет:Flag_of_the_Habsburg_Monarchy.svg|20px]] [[Цислейтания]]<br> {{байрақ|Нацистік Германия|Германия|1941}}<br> {{байрақ|Германия|1949}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[биохимик]], [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[дәрігер]] |Жұмыс орны = [[Гейдельберг университеті]]<br> [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Цюрих ЖТМ]] |Ғылыми атағы = [[Философия докторы]] (1922) |Альма-матер = [[Вена университеті]]<br> [[Мюнхен университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Ричард Виллштеттер]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1938 жыл ғылымда|1938]])<br> {{Қатар |{{Ғылым және өнер саласындағы Аустрияның құрметті марапаты}} |{{Азаматтық таптың "Pour le Mérite" ордені}} }} {{Қатар |{{Адольф фон Байер медалі}} |{{Котениус медалі}} |{{Вильгельм Экснер медалі}} }}<br> [[Гете сыйлығы]] (1942)<br> {{iw|Эмиль фон Беринг сыйлығы|Эмиль фон Беринг сыйлығы|de|Emil-von-Behring-Preis}} (1944)<br> {{iw|Пол Эрлих-Людвиг сыйлығы Дармштедтер сыйлығы|Пол Эрлих-Людвиг сыйлығы Дармштедтер сыйлығы|en|Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize}} (1958)<br> [[Жүз жылдық сыйлығы]] (1962)<br> {{iw|Вена ғылыми сыйлығы|Вена ғылыми сыйлығы|de|Preis der Stadt Wien für Naturwissenschaften}} (1962) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ричард Кун''' ({{Lang-de|Richard Johann Kuhn}}; [[3 желтоқсан]] [[1900 жыл|1900]], [[Вена]] — [[31 шілде]] [[1967 жыл|1967]], [[Гейдельберг]]) — неміс химигі және биохимигі. == Өмірбаян == [[Мюнхен|Мюнхенде]] оқып ([[1919 жыл|1919—1922]]), [[Рихард Мартин Вильштеттер|Р. Уиллштеттермен]] қарамағында жұмыс істеді. [[1926 жыл|1926 жылдан]] бастап [[Цюрих|Цюрихте]] [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|техникалық университетінің]] профессоры және химия институтының директоры болды. [[1928 жыл|1928 жылдан]] бастап Гейдельберг университетінің профессоры және Макс Планк атындағы медициналық зерттеулер институтының химиялық кафедрасының меңгерушісі болды. == Негізгі жұмыстар == Ол көптеген табиғи заттардың (соның ішінде шамамен 300 өсімдік пигменттерін) құрылымын орнатты және синтездеді. Қанықпаған қосылыстардың химиялық құрылымы мен олардың физикалық (оптикалық, магниттік және диэлектрлік) қасиеттері арасындағы байланысты зерттеді. 1944 жылы ол әскери зоман [[Зоман|уын]] синтездеді. «1942 жылы ол өзінің жаңалықтары мен антибиотиктер бойынша жұмысы мен қатерлі ісік мәселесі арасындағы байланысты атап өтті. Кунның жұмысы бүкіл әлемге белгілі, бірақ оның концлагерь тұтқындарына сыналған жүйке газының әсері туралы зерттеулерін әдебиеттен білу іс жүзінде мүмкін емес», — деп жазады Э. И. Колчинский. 1992 жылғы Аустрия пошта маркасында бейнеленген. == Марапаттар == * 1934 — Адольф фон Байер еске алу медалі * 1937 — Котениус медалі * 1938 — [[каротиноидтар]] мен [[Дәрумен|дәрумендер]] бойынша жұмысы үшін [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]]. * 1942 — Гете сыйлығы * 1952 — Вильгельм Экснер медалі * 1958 — Пауль Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы * 1962 — Жүз жылдық сыйлық == Есте сақтау == 2009 жылғы 22 қаңтар [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратерге Ричард Кунның есімін берді. Рихард Куна медалі оның құрметіне аталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:Германия биохимиктері]] [[Санат:Германия химиктері]] [[Санат:Вена университеті түлектері]] [[Санат:Гейдельберг университеті оқытушылары]] 8sxsdbe2kn7tparupbvokmlpt1i6tjc 0 786436 3653530 2026-09-11T16:06:53Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: [[File:RIAA logo colored.svg|thumb|Марапаттау тақталарында көрінетін [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] (RIAA) мөрі]] '''RIAA сертификаттауы''' — АҚШ аумағында дыбыс жазу туындыларының сатылым көлемін белгілі бір мәртебеге сәйкестігі үшін растайтын рәсім. Оны Ам... 3653530 wikitext text/x-wiki [[File:RIAA logo colored.svg|thumb|Марапаттау тақталарында көрінетін [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] (RIAA) мөрі]] '''RIAA сертификаттауы''' — АҚШ аумағында дыбыс жазу туындыларының сатылым көлемін белгілі бір мәртебеге сәйкестігі үшін растайтын рәсім. Оны [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]ның (RIAA) жүзеге асырады. == Тарихы == Бұл жүйе 1958 жылы дыбыс жазу туындыларының сатылым көлемін өлшеу әдістемелерін стандарттау әрекеті ретінде пайда болды. Бастапқыда 500 000-нан астам данасы сатылған жазбаларға берілетін тек «Алтын марапат» (Gold Award) мәртебесі ғана болды. 1976 жылы платина мәртебесі пайда болды (1 000 000-нан астам данасы сатылғандарға). 1984 жылы мультиплатино мәртебесі (2 000 000-нан астам дана), ал 1999 жылы гауһар мәртебесі (10 000 000-нан астам дана) енгізілді. 1981 жылдан бастап бейнежазбалар да сертификаттала бастады. Марапаттардың сыртқы түрі бұл уақыт ішінде бірнеше рет өзгерді. Марапаттың қазіргі дизайны 1985 жылдан бері қолданылып келеді. == Рәсім == Сертификаттау автоматты түрде берілмейді. Оны алу үшін дыбыс жазу лейблы альбом немесе сингл сатылымының көлеміне аудит жасату мақсатында арнайы алым төлеуі тиіс. Бағалау критерийлері кестеде келтірілген: {| class="wikitable" |- !scope="col"| Конфигурация !scope="col"| Алтын !scope="col"| Платина !scope="col"| Мультиплатина !scope="col"| Гауһар |- |Сингл |500 000 |1 000 000 |2 000 000 |10 000 000 |- |Shortform Album/EP |500 000 |1 000 000 |2 000 000 |10 000 000 |- |Full-Length Album |500 000 |1 000 000 |2 000 000 |10 000 000 |- |Multi-Disc Set |500 000 |1 000 000 |2 000 000 |10 000 000 |- |Music Video Single |25 000 |50 000 |100 000 |500 000 |- |Music Video Longform |50 000 |100 000 |200 000 |1 000 000 |- |Multi-Box Music Video Set |50 000 |100 000 |200 000 |1 000 000 |} Испан тіліндегі жазбалар үшін басқа критерийлер қолданылады<ref>[https://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=&resultpage=108&id=9E48CA58-B85D-DE3D-4947-2CB0F2194F64 RIAA Launches Los Premios de Oro y De Platino to Recognize Top Latin Artists] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190027/http://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=&resultpage=108&id=9E48CA58-B85D-DE3D-4947-2CB0F2194F64 |date=2013-10-29 }}</ref>: * 100 000 дана: Oro альбомы. * 200 000 дана: Platino альбомы. * 400 000 дана: Multi-Platino альбомы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дыбысжазба]] [[Санат:Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] n412erv0296kwgpx7mcgvrfz7aky80x 0 786437 3653533 2026-09-11T16:13:49Z Marksscheider 183882 «[[Kerrang!]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653533 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Kerrang!]] lrhhi6w2pwjgo75e7uucc3gq2cvsai0 0 786438 3653552 2026-09-11T16:27:28Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Аюдаг]] бетін [[Аюдақ]] бетіне жылжытты 3653552 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Аюдақ]] f3xvso6dpzp8qlfbk6uxyrn8ybkill9 3 786439 3653556 2026-09-11T16:29:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653556 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Бауыржан8282}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:29, 2026 ж. қыркүйектің 11 (+05) r6uw379g55t0gzy0i1u4pycvttfr31i 0 786440 3653589 2026-09-11T17:34:45Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Ұйым |атауы = Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы |альтернативті = British Phonographic Industry (BPI) |background_color = |атау түсі = |логотип = Bpiclaptonaugust.jpg |логотип ені = 150px |анықтама = Ұлыбританияның музыка индустриясының салал... 3653589 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы |альтернативті = British Phonographic Industry (BPI) |background_color = |атау түсі = |логотип = Bpiclaptonaugust.jpg |логотип ені = 150px |анықтама = Ұлыбританияның музыка индустриясының салалық ұйымы |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = Британдық музыкалық компаниялар мен лейблдер |орталық типі = Штаб-пәтер |орталық = [[Лондон]] |орналасқан жері = {{байрақ|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |тип = [[Бейкоммерциялық ұйым]] |тілдер = |тіл = [[Ағылшын тілі]] |басшы мансабы1 = Төраға |басшы есімі1 = [[Йоланда Браун]] |басшы мансабы2 = Бас атқарушы директор (CEO) |басшы есімі2 = Джо Твист |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1973 жыл 4 қыркүйек |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = Толық атауы |құрылу мерзімі2 = BPI (British Recorded Music Industry) Limited |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://www.bpi.co.uk}} |ортаққор = British Phonographic Industry }} '''Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы''' ({{lang-en|British Phonographic Industry}}, '''BPI''') — британдық дыбыс жазу индустриясының сауда қауымдастығы. Бұл ұйым [[BRIT Awards]] сыйлығын ұйымдастырады, [[Mercury Prize]] қамқоршысы болып табылады, Entertainment Retailers Association компаниясымен бірлесіп [[Official Charts|Official Charts Company]] компаниясына иелік етеді, сондай-ақ BRIT Certified Awards жүйесі арқылы Ұлыбритания аумағындағы музыкалық өнімдердің сатылым көлемін ресми түрде сертификаттайды. == Құрылымы == BPI мүшелігіне жүздеген музыкалық компаниялар, соның ішінде негізгі үштік ([[Sony Music|Sony Music UK]], [[Universal Music Group|Universal Music UK]], [[Warner Music Group|Warner Music UK]]), сондай-ақ 500-ден астам тәуелсіз дыбыс жазу лейблдері мен шағын және орта музыкалық бизнес өкілдері кіреді. BPI кеңесі — бұл ұйымның басқарушы және саясатты айқындайтын негізгі органы. Кеңесті BPI Төрағасы басқарады, ал оның құрамына Бас атқарушы директор (CEO), Бас операциялық директор (COO), Бас заң кеңесшісі (General Counsel), Стратегия жөніндегі бас директор және дыбыс жазу секторлынан сайланған 12 өкіл кіреді: оның ішінде үлкен лейблдерден алты өкіл (үш «мэйджор» компанияның әрқайсысынан екі адамнан) және BPI-ге мүше барлық тәуелсіз лейблдердің дауыс беруі арқылы таңдалатын тәуелсіз сектордан алты өкіл бар.<ref name=Council>{{cite news |title=BPI Council Election Results Announced |url=https://www.bpi.co.uk/news-analysis/bpi-council-election-results-announced/ |access-date=18 July 2022 |work=BPI |language=en}}</ref> == Сертификаттау == * Синглдер ** Күміс: 200 000 сатылым ** Алтын: 400 000 сатылым ** Платина: 600 000 сатылым * Альбомдар ** Күміс: 60 000 сатылым ** Алтын: 100 000 сатылым ** Платина: 300 000 сатылым * Музыкалық DVD ** Алтын: 25 000 сатылым ** Платина: 50 000 сатылым == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1973 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] 1b8lzwbkuf2p57m6d4d29slcks6o8m0 0 786441 3653593 2026-09-11T17:36:40Z Marksscheider 183882 «[[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653593 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]] 0pwfmtqfrar3wvu0uppnxbb3k0q5k67 0 786442 3653594 2026-09-11T17:36:48Z Marksscheider 183882 «[[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653594 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]] 0pwfmtqfrar3wvu0uppnxbb3k0q5k67 14 786443 3653596 2026-09-11T17:39:41Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: [[Санат:Музыкалық ұйымдар]] [[Санат:Музыкалық индустрия]] 3653596 wikitext text/x-wiki [[Санат:Музыкалық ұйымдар]] [[Санат:Музыкалық индустрия]] 53h6jaxbpvvsn61hwn6fuhdo1ktmtoo 10 786444 3653612 2026-09-11T18:00:50Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-09-12|POTD 2026-09-12]]: filename only 3653612 wikitext text/x-wiki Sankt Olofs kyrkoruin september 2013 01.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 17gclokyzyza1vorlds8pbbgjjm7ith 3 786445 3653616 2026-09-11T18:03:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653616 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Айнур Бостан}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 23:03, 2026 ж. қыркүйектің 11 (+05) 3112ovjyd8m34lzvskxlyrap78r322n 0 786446 3653617 2026-09-11T18:04:33Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Ұйым |атауы = Bundesverband Musikindustrie |альтернативті = BVMI |background_color = |атау түсі = |логотип = |логотип ені = |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |о... 3653617 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Bundesverband Musikindustrie |альтернативті = BVMI |background_color = |атау түсі = |логотип = |логотип ені = |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = Штаб-пәтер |орталық = [[Берлин]] |орналасқан жері = {{байрақ|Германия}} |тип = Федералдық музыка индустриясының қауымдастығы |тілдер = |тіл = [[Неміс тілі]] |басшы мансабы1 = Төраға және бас атқарушы директор (CEO) |басшы есімі1 = Флориан Дрюке |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 2007 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://www.musikindustrie.de}} |ортаққор = Bundesverband Musikindustrie }} '''Bundesverband Musikindustrie''' қысқаша — '''BVMI''' (Федералдық музыка индустриясы қауымдастығы) — Германияның музыка индустриясының мүддесін қорғайтын ұйым. Бұл қауымдастық музыка нарығының 90 пайызын құрайтын шамамен 280-ге жуық лейбл мен музыкалық кәсіпорынның мүддесін біріктіреді.<ref name="Über Uns: Aufgaben und Ziele">{{cite web|url=http://www.musikindustrie.de/aufgaben_ziele/|title=Über Uns: Aufgaben und Ziele|publisher={{Lang|de|Bundesverband Musikindustrie|italic=no}}|access-date=13 March 2010|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404001128/http://www.musikindustrie.de/aufgaben_ziele/|archive-date=4 April 2010|url-status=dead}}</ref> Сондай-ақ ол 70 елдің музыкалық ассоциацияларын қамтитын, штаб-пәтері Лондонда орналасқан [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]]ның (IFPI) мүшесі болып табылады.<ref name="Über Uns: Aufgaben und Ziele"/> BVMI Германияда апта сайын музыкалық чарттарды жариялауға жауапты [[GfK Entertainment charts|GfK Entertainment]] компаниясымен (бұрынғы Media Control GfK International, 1976 жылы құрылған) тығыз жұмыс істейді.<ref name="Unternehmen (The Company)">{{cite web|url=http://www.media-control.de/media-control-gmbh.html|title=Unternehmen (The Company)|publisher=Media Control Gfk International|access-date=13 March 2010|language=de|archive-date=27 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227084930/http://www.media-control.de/media-control-gmbh.html|url-status=dead}}</ref> Германиядағы [[музыкалық туындыларды сертификаттау]]ға жауап беретін BVMI ұйымын 2017 жылы Дитер Горнидің орнына төраға болып сайланған Флориан Дрюке басқарады.<ref>{{cite magazine |last=Spahr|first=Wolfgang|date=25 September 2017|title=Florian Drücke named CEO of BVMI, German music industry group|url=https://www.billboard.com/pro/florian-drucke-named-ceo-of-bvmi-german-music-industry-group/ |url-access=subscription|magazine=Billboard|location=New York|access-date=27 August 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:2007 жылы құрылған ұйымдар]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] le2tql31tee5tsjoez1uf80l92k3ka2 3653624 3653617 2026-09-11T18:15:13Z Marksscheider 183882 3653624 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Bundesverband Musikindustrie |альтернативті = BVMI |background_color = |атау түсі = |логотип = |логотип ені = |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = |орталық типі = Штаб-пәтер |орталық = [[Берлин]] |орналасқан жері = {{байрақ|Германия}} |тип = Федералдық музыка индустриясының қауымдастығы |тілдер = |тіл = [[Неміс тілі]] |басшы мансабы1 = Төраға және бас атқарушы директор (CEO) |басшы есімі1 = Флориан Дрюке |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 2007 жыл |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://www.musikindustrie.de}} |ортаққор = Bundesverband Musikindustrie }} '''Bundesverband Musikindustrie''' қысқаша — '''BVMI''' (Федералдық музыка индустриясы қауымдастығы) — Германияның музыка индустриясының мүддесін қорғайтын ұйым. Бұл қауымдастық музыка нарығының 90 пайызын құрайтын шамамен 280-ге жуық лейбл мен музыкалық кәсіпорынның мүддесін біріктіреді.<ref name="Über Uns: Aufgaben und Ziele">{{cite web|url=http://www.musikindustrie.de/aufgaben_ziele/|title=Über Uns: Aufgaben und Ziele|publisher={{Lang|de|Bundesverband Musikindustrie|italic=no}}|access-date=13 March 2010|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404001128/http://www.musikindustrie.de/aufgaben_ziele/|archive-date=4 April 2010|url-status=dead}}</ref> Сондай-ақ ол 70 елдің музыкалық ассоциацияларын қамтитын, штаб-пәтері Лондонда орналасқан [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]]ның (IFPI) мүшесі болып табылады.<ref name="Über Uns: Aufgaben und Ziele"/> BVMI Германияда апта сайын музыкалық чарттарды жариялауға жауапты [[GfK Entertainment charts|GfK Entertainment]] компаниясымен (бұрынғы Media Control GfK International, 1976 жылы құрылған) тығыз жұмыс істейді.<ref name="Unternehmen (The Company)">{{cite web|url=http://www.media-control.de/media-control-gmbh.html|title=Unternehmen (The Company)|publisher=Media Control Gfk International|access-date=13 March 2010|language=de|archive-date=27 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227084930/http://www.media-control.de/media-control-gmbh.html|url-status=dead}}</ref> Германиядағы [[музыкалық туындыларды сертификаттау]]ға жауап беретін BVMI ұйымын 2017 жылы Дитер Горнидің орнына төраға болып сайланған Флориан Дрюке басқарады.<ref>{{cite magazine |last=Spahr|first=Wolfgang|date=25 September 2017|title=Florian Drücke named CEO of BVMI, German music industry group|url=https://www.billboard.com/pro/florian-drucke-named-ceo-of-bvmi-german-music-industry-group/ |url-access=subscription|magazine=Billboard|location=New York|access-date=27 August 2025}}</ref> == Сертификаттау марапаттары == Германияда Алтын және Платина марапаттарын беру бағдарламасы 1975 жылы іске қосылған. Марапаттау үшін қажетті сатылым көрсеткіштерінің дәлдігін тексеру тәуелсіз аудиторлық ұйымға жүктеледі.<ref name="Richtlinien für die Verleihung von Gold/Platin Schallplatten und Awards (Guidelines for Gold and Platinum awards)">{{cite web|url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin/|title=Richtlinien für die Verleihung von Gold/Platin Schallplatten und Awards (Guidelines for Gold and Platinum awards))|publisher=Bundesverband Musikindstie|access-date=13 March 2010|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20100328222338/http://www.musikindustrie.de/gold_platin/|archive-date=28 March 2010|url-status=dead}}</ref> BVMI соңғы онжылдықтарда Германиядағы сертификаттаушы орган болып келгенімен, бұрын бұл міндетті басқа ұйым атқарған. ZVEI (Zentralverband Elektrotechnik- und Elektronikindustrie) ретінде де белгілі Phono Press ұйымы жазбалардың сатылымы мен сертификатталуын қадағалайтын орган болды.<ref name="From the Music Capitals of the World">{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=kyQEAAAAMBAJ&dq=Germany+Gold+singles+500%2C000+units+1978+Billboard&pg=PT85|title=From the Music Capitals of the World|magazine=Billboard|access-date=17 September 2021|date=22 July 1978|first=Wolfgang|last=Spahr}}</ref> 1970 және 1980 жылдары Германиядағы синглдерге арналған сертификаттау шегі — Алтын үшін 500 000 дана және Платина үшін 1 000 000 дана болса, альбомдар үшін бұл көрсеткіш сәйкесінше 250 000 және 500 000 дананы құрады.<ref name="From the Music Capitals of the World" /><ref>{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=uyQEAAAAMBAJ&dq=German+Platinum+for+singles+1%2C000%2C000+units+Billboard&pg=PT10|title=Ariola Takes German Singles Honors|magazine=Billboard|access-date=17 September 2021|date=28 December 1985|first=Jim|last=Sampson}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=ESUEAAAAMBAJ&dq=Germany+Platinum+for+singles+1%2C000%2C000+units+1987+Billboard&pg=RA2-PA75|title=West German Music Sales Up 5%|magazine=Billboard|access-date=17 September 2021|date=11 October 1986|first=Wolfgang|last=Spahrn}}</ref><ref>{{cite web|url=https://worldradiohistory.com/UK/Music-and-Media/80s/1987/M&M-1987-12-26.pdf|title=Music & Media (26-12-1987)(page-43)|work=[[Music & Media]]|date=26 December 1987|access-date=6 February 2021}}</ref> BVMI 2014 жылдың 1 маусымында Алмас (Diamond) марапатын бекітіп, оны 2013 жылдың 1 қаңтарынан бастап шығарылған туындыларға қолданды.<ref name="Neuer DIAMOND AWARD für die erfolgreichsten Singles und Alben in Deutschland">{{cite web|url=http://www.musikindustrie.de/aktuell_einzel/news/neuer-diamond-award-fuer-die-erfolgreichsten-singles-und-alben-in-deutschland/|title=Neuer DIAMOND AWARD für die erfolgreichsten Singles und Alben in Deutschland|publisher=Bundesverband Musikindstie|access-date=15 May 2014|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626082058/http://www.musikindustrie.de/aktuell_einzel/news/neuer-diamond-award-fuer-die-erfolgreichsten-singles-und-alben-in-deutschland/|archive-date=26 June 2014|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар 2014 жылдың 1 маусымынан бастап BVMI синглдерге арналған сертификаттау талаптарын көтерді: бұрын Алтын үшін 150 000 және Платина үшін 300 000 дана болса, бұл шек Алтын үшін 200 000 және Платина үшін 400 000 дана болып өзгертілді. Бұл өзгеріс соңғы жылдары байқалған цифрлық жүктеулердің өсуіне және стримингтің (ағындық музыканың) есепке алынуына байланысты жасалды.<ref name="Neuer DIAMOND AWARD für die erfolgreichsten Singles und Alben in Deutschland" /> Кемінде 30 секунд немесе одан да ұзақ ойналатын 100 стриминг бір рет жүктеуге теңестіріледі.<ref name="Neuer DIAMOND AWARD für die erfolgreichsten Singles und Alben in Deutschland" /> BVMI жазбаларды сертификаттау кезінде келесі үлгіні ұстанады: * 1× Алтын * 1× Платина * 3× Алтын * 2× Платина * 5× Алтын * 3× Платина ж.т.б.<ref name="Richtlinien für die Verleihung von Gold/Platin Schallplatten und Awards (Guidelines for Gold and Platinum awards)" /> Қауымдастық платина сертификатының талаптарынан асатын 2× Алтын немесе 4× Алтын марапаттарын бермейді.<ref name="Richtlinien für die Verleihung von Gold/Platin Schallplatten und Awards (Guidelines for Gold and Platinum awards)" /> Сертификаттау үшін альбом немесе сингл болсын, физикалық және цифрлық сатылымдардың екеуі де есепке алынады. === Сертификаттау хронологиясы === Сертификаттау шектері төмендегі кестелерде көрсетілгендей, жазбаның шыққан күніне негізделеді: {|class=wikitable |+ Альбомдарды сертификаттау деңгейлері ! Сертификат ! 1999 жылдың 25 қыркүйегіне дейін ! 1999 жылдың 25 қыркүйегінен кейін ! 2003 жылдың 1 қаңтарынан кейін ! 2014 жылдың 1 маусымынан кейін ! 2023 жылдың 29 маусымынан кейін |- |Алтын |250,000 |150,000 |100,000 |100,000 |75,000 |- |Платина |500,000 |300,000 |200,000 |200,000 |150,000 |- |Алмас |берілінбеді |берілінбеді |берілінбеді |750,000 |750,000 <small>(Өзгеріссіз)</small> |- |} {|class=wikitable |+ Синглдерді сертификаттау деңгейлері ! Сертификат ! 2003 жылдың 1 қаңтарына дейін ! 2003 ж. 1 қаңтарынан 2014 ж. 1 маусымына дейін ! 2014 ж. 1 маусымынан 2023 ж. 29 маусымына дейін ! 2023 жылдың 29 маусымынан кейін |- |Алтын |250,000 |150,000 |200,000 |300,000 |- |Платина |500,000 |300,000 |400,000 |600,000 |- |Алмас |берілінбеді |берілінбеді |1,000,000 |1,500,000 |- |} {|class=wikitable |+ Бейнежазбаларды сертификаттау деңгейлері ! Сертификат ! 2002 жылдың қаңтарынан бері |- |Алтын |25,000 |- |Платина |50,000 |- |} {|class=wikitable |+ [[Джаз]] жазбаларын сертификаттау деңгейлері ! Сертификат ! 1992 жылдың қаңтарынан бері |- |Алтын |10,000 |- |Платина |20,000 |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:2007 жылы құрылған ұйымдар]] [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] ma47pu4ewogl3cvx5br8r2lvulaoejy 0 786447 3653620 2026-09-11T18:05:53Z Marksscheider 183882 «[[Bundesverband Musikindustrie]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653620 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Bundesverband Musikindustrie]] 486hm7l7w2ojokwkxji4rkdh22c25hu 0 786448 3653627 2026-09-11T18:40:34Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Ұйым |атауы = Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы |альтернативті = Australian Recording Industry Association (ARIA) |background_color = |атау түсі = |логотип = Aria Awards.jpg |логотип ені = |анықтама = Аустралияның музыка индустриясының сал... 3653627 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы |альтернативті = Australian Recording Industry Association (ARIA) |background_color = |атау түсі = |логотип = Aria Awards.jpg |логотип ені = |анықтама = Аустралияның музыка индустриясының салалық ұйымы |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = Аустралиялық музыкалық компаниялар мен лейблдер |орталық типі = Штаб-пәтер |орталық = [[Сидней]] |орналасқан жері = {{байрақ|Аустралия}}, [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] |тип = [[Ассоциация]] |тілдер = |тіл = [[Ағылшын тілі]] |басшы мансабы1 = |басшы есімі1 = |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1970 жылдар |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://www.aria.com.au}} |ортаққор = Australian Recording Industry Association }} '''Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-en|Australian Recording Industry Association}}, қысқартылған түрі — '''ARIA''') — 1970 жылдары алты ірі дыбыс жазу компаниясы ([[EMI]], [[Festival Records|Festival]], [[Sony Music|CBS]], [[Bertelsmann Music Group|RCA]], [[Warner Music Group|WEA]] және [[PolyGram|Universal]]) тарапынан құрылған, Аустралияның музыка индустриясының мүддесін қорғайтын сауда қауымдастығы. Бұл ұйым 1956 жылы құрылған Аустралиялық жазба өндірушілер қауымдастығының (AARM) орнын басты.<ref name="AARM">{{cite book|title=The book of Australia : almanac 1997–98|page=515|year=1997|orig-year=1990|location=Balmain, NSW|publisher=Ken Fin: Watermark Press for Social Club Books|isbn=1-875973-71-0|editor-first=Siobhan|editor-last=O'Connor}}</ref> Ол музыкалық лицензиялар мен авторлық гонорарларды жинау, басқару және бөлу жұмыстарын қадағалайды. Қауымдастықтың 190-нан астам мүшесі бар, олардың қатарына әдетте бір мен бес адам арасында жұмыс істейтін шағын лейблдер, орташа ұйымдар және халықаралық филиалдары бар өте ірі компаниялар кіреді. ARIA ұйымын ірі және шағын дыбыс жазу компанияларының жоғары лауазымды басшыларынан тұратын директорлар кеңесі басқарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] mz3e0xbplniygoqnlcb23r953i7av2h 3653632 3653627 2026-09-11T18:49:08Z Marksscheider 183882 3653632 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы |альтернативті = Australian Recording Industry Association (ARIA) |background_color = |атау түсі = |логотип = Aria Awards.jpg |логотип ені = |анықтама = Аустралияның музыка индустриясының салалық ұйымы |карта1 = |карта1 ені = |аңыз1 = |карта2 = |карта2 ені = |аңыз2 = |мүшелік = Аустралиялық музыкалық компаниялар мен лейблдер |орталық типі = Штаб-пәтер |орталық = [[Сидней]] |орналасқан жері = {{байрақ|Аустралия}}, [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] |тип = [[Ассоциация]] |тілдер = |тіл = [[Ағылшын тілі]] |басшы мансабы1 = |басшы есімі1 = |басшы мансабы2 = |басшы есімі2 = |негізін салушы1 = |құрылу оқиғалары1 = Құрылуы |құрылу мерзімі1 = 1970 жылдар |негізін салушы2 = |құрылу оқиғалары2 = |құрылу мерзімі2 = |ыдырау оқиғалары = |ыдырау уақыты = |түсініктемелер1 = |түсініктемелер2 = |мекен-жай = |сайт = {{URL|https://www.aria.com.au}} |ортаққор = Australian Recording Industry Association }} '''Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы''' ({{lang-en|Australian Recording Industry Association}}, қысқартылған түрі — '''ARIA''') — 1970 жылдары алты ірі дыбыс жазу компаниясы ([[EMI]], [[Festival Records|Festival]], [[Sony Music|CBS]], [[Bertelsmann Music Group|RCA]], [[Warner Music Group|WEA]] және [[PolyGram|Universal]]) тарапынан құрылған, Аустралияның музыка индустриясының мүддесін қорғайтын сауда қауымдастығы. Бұл ұйым 1956 жылы құрылған Аустралиялық жазба өндірушілер қауымдастығының (AARM) орнын басты.<ref name="AARM">{{cite book|title=The book of Australia : almanac 1997–98|page=515|year=1997|orig-year=1990|location=Balmain, NSW|publisher=Ken Fin: Watermark Press for Social Club Books|isbn=1-875973-71-0|editor-first=Siobhan|editor-last=O'Connor}}</ref> Ол музыкалық лицензиялар мен авторлық гонорарларды жинау, басқару және бөлу жұмыстарын қадағалайды. Қауымдастықтың 190-нан астам мүшесі бар, олардың қатарына әдетте бір мен бес адам арасында жұмыс істейтін шағын лейблдер, орташа ұйымдар және халықаралық филиалдары бар өте ірі компаниялар кіреді. ARIA ұйымын ірі және шағын дыбыс жазу компанияларының жоғары лауазымды басшыларынан тұратын директорлар кеңесі басқарады. == ARIA чарттары == {{main|ARIA Charts}} '''ARIA Charts''' — Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы апта сайын жариялайтын Аустралияның негізгі музыкалық сатылым чарттары. Чарттар әртүрлі жанрдағы ең көп сатылатын [[сингл]]дер мен [[альбом]]дарды көрсетеді. Барлық чарттар Аустралиядағы бөлшек сауда орындарындағы физикалық және цифрлық сатылымдардың деректері негізінде жасалады.<ref>{{cite web|url=http://aria.com.au/pages/aria-charts-howare-chartsprepared.htm |title=How are the ARIA Charts prepared each week? |publisher=Australian Recording Industry Association |access-date=30 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126041502/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-howare-chartsprepared.htm |archive-date=26 January 2014 |df=dmy }}</ref> Дыбыс жазу дүкендерінде қолжетімді болған алғашқы баспа ұлттық үздік 50 чарты, «Countdown» чарты деп аталып, оның күні 1983 жылғы 10 шілдеде аяқталған аптаға сәйкес келді.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C7OxWO4I2NY| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211031/C7OxWO4I2NY| archive-date=2021-10-31 | url-status=live|title=The first ARIA top 50 singles chart (Countdown, 3rd July 1983)| date=25 December 2014|publisher=[[YouTube]]|access-date=19 December 2015}}</ref> ARIA 1988 жылғы 13 маусымдағы чарт сауалнамасынан бастап өзінің жеке чарттарын құрастыра бастады (бұл 1988 жылғы 26 маусымда аяқталған аптадағы баспа түріндегі үздік 50 чартына сәйкес келеді). Сол уақыттан бастап ол ресми Аустралия чарты мәртебесіне ие болды.<ref>{{cite web|first=Gavin|last=Scott|url=http://www.chartbeats.com.au/2013/06/25-years-ago-this-week-june-26-1988.html|title=30 Years Ago This Week: June 26, 1988|publisher=chartbeats.com.au|access-date=24 March 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324050546/https://www.chartbeats.com.au/2013/06/25-years-ago-this-week-june-26-1988.html|archive-date=24 March 2019}}</ref> == ARIA сертификаттары == === Қазіргі сертификаттау деңгейлері === Музыкалық сингл немесе альбом бөлшек сауда орындарына жеткізілген 70 000 данадан асқан жағдайда платина сертификатына, ал 35 000 дана жеткізілген жағдайда алтын сертификатына ие болады. Алмас (diamond) сертификаты 500 000 сатылымды/жеткізілімді белгілеу үшін 2015 жылдың қарашасында енгізілді.<ref name="Diamond">{{cite web|url=http://www.noise11.com/news/music-news-aria-albums-adele-25-debuts-at-no-1-in-australia-20151128|title=ARIA Albums: Adele '25' Debuts At No 1 in Australia|publisher=Noise11|last=Ryan|first=Gavin|date=28 November 2015|access-date=28 November 2015}}</ref> Алмас марапаты 2014 жылдың 1 шілдесінен кейінгі альбомдардың сатылымын және сол альбомнан шыққан тректердің сатылымын біріктіруді қамтиды, бұл ретте 10 трек сатылымы бір альбомға теңеседі.<ref name=CodeOfPractice/> Альбомдарға арналған күміс (silver) сертификаты 2024 жылдың қарашасында енгізілді. Күміс марапаты тек 2021 жылдан ерте емес шығарылған аустралиялық әртістердің альбомдарына ғана қолданылады және 20 000 бірлік деңгейі альбом шыққаннан кейінгі үш жыл ішінде қол жеткізілуі тиіс.<ref name="ARIA"/> Музыкалық DVD-лер үшін (бұрын бейнежазбалар деп аталған) алтын аккредитациясы бастапқыда жеткізілген 7,500 дананы, ал платина аккредитациясы жеткізілген 15,000 бірлікті білдірді. {| class="wikitable" style="text-align:center;" border="1" |- ! width="130" rowspan="2"| Пішімі ! colspan="4"| Қазіргі аккредиттеу деңгейлері<ref name="ARIA">{{cite web |url=https://www.aria.com.au/accreditations |title=ARIA Charts - Gold and Platinum ARIA Accreditation Awards |publisher=Australian Recording Industry Association |access-date=4 April 2022}}</ref> |- ! Күміс ! Алтын ! Платина ! Алмас |- ! [[Альбом]] |20,000 |35,000{{refn|2017 жылдың мамырынан бастап альбом көрсеткіштеріне «стримингке баламалы альбомдар» кіруі мүмкін.<ref name=CodeOfPractice>{{cite web |title=Code of Practice for ARIA Charts |url=https://aria.azureedge.net/documents/aria-charts-code-of-practice---march-2022.pdf |publisher=ARIA |access-date=4 April 2022 |date=March 2022|page=6}}</ref>|group="nb"|name="BPIalbums"}} |70,000<ref group="nb" name="BPIalbums"/> |500,000 |- ! [[Сингл]] |{{n/a}} |35,000{{refn|2015 жылдың шілдесінен бастап сингл көрсеткіштеріне «талапқа сай стримингтер» кіруі мүмкін. 2022 жылдың наурызынан бастап бұған [[YouTube]] желісіндегі ресми контент стримингтері де кіреді.<ref name=CodeOfPractice/>|group="nb"|name="BPIsingles"}} |70,000<ref group="nb" name="BPIsingles"/> |{{n/a}} |- ! Музыкалық DVD | {{n/a}} | 7,500 | 15,000 | {{n/a}} |} {{Reflist|group=nb}} === Бұрынғы сертификаттау деңгейлері === 1977 жылдың 1 қаңтарында Аустралиялық дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы өз марапаттау жүйесіне үлкен өзгерістер енгізілгенін хабарлады. Бұдан былай марапаттар ақшалай мәнге емес, бірлік сатылымдарына негізделді. Алтын жазбалар 50 000 данасы сатылған синглдерге, 30 000 данасы сатылған EP-лерге (шағын альбомдар) және 20 000 данасы сатылған альбомдарға берілетін болды. Сонымен қатар, индустрия Аустралия нарығының өсу жетістіктерін мойындау ретінде платина марапатын енгізді. Платина марапаттары 100 000 данасы сатылған синглдер мен 50 000 данасы сатылған альбомдарға берілді.<ref name="ARIAJan77">{{cite web|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1977/CB-1977-01-01.pdf|title=Australians Revamp Awards|magazine=[[Cash Box magazine|Cash Box]]|via=World Radio History|page=39|date=1 January 1977|access-date=22 November 2021}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" border="1" |- ! width="130" rowspan="2"| Пішімі ! colspan="2"| 1977 жылдан 1983 жылға дейін қолданылған аккредиттеу деңгейлері<ref name="OriginalCertLevels">{{cite magazine|title=Riding an International Wave|magazine=Billboard|url=https://books.google.com/books?id=GCQEAAAAMBAJ&pg=PT55|date=12 June 1982|publisher=Billboard, Nielsen Business Media, Inc.|pages=54, Australia New Zealand insert p2 (A/NZ2)|issn=0006-2510|last=Baker|first=Glenn A}}</ref> |- ! Алтын ! Платина |- ! [[Альбом]] | 20,000 | 50,000 |- ! [[Шағын альбом|EP]] | 30,000 | {{n/a}} |- ! [[Сингл]] | 50,000 | 100,000 |} 1977 жылға дейін марапаттар бірлік сатылымына емес, ақшалай құнына негізделді және тек алтын марапаттары ғана берілді.<ref name="ARIAJan77"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;" border="1" |- ! width="130" rowspan="2"| Пішімі ! colspan="3"| 1976 жылға дейін қолданылған аккредиттеу деңгейлері |- ! Алтын |- ! Альбом және сингл | $50,000 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] 3r68y58fr9f9tgk29vs1430r3s9eioe 0 786449 3653628 2026-09-11T18:42:04Z Marksscheider 183882 «[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653628 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] a57rc22uf9msfhyisiz4u8fdtyh0iwm 0 786450 3653629 2026-09-11T18:42:11Z Marksscheider 183882 «[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653629 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы]] a57rc22uf9msfhyisiz4u8fdtyh0iwm 0 786451 3653634 2026-09-11T18:54:14Z Marksscheider 183882 «[[Official Charts]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653634 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Official Charts]] rz4wvdubbxtb797q7b88nm5mxyl3far 3653635 3653634 2026-09-11T18:54:35Z Marksscheider 183882 Marksscheider [[. The Official Charts Company]] бетін [[The Official Charts Company]] бетіне жылжытты 3653634 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Official Charts]] rz4wvdubbxtb797q7b88nm5mxyl3far 0 786453 3653639 2026-09-11T19:15:13Z Marksscheider 183882 «[[Productores de Música de España]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653639 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Productores de Música de España]] pqwluzfh1uhtkvh6ol2fqd7n3u3azta 2 786454 3653657 2026-09-12T04:31:13Z Zix001 169512 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Оқиға|атауы=КСРО-ның ыдырауы|дата=26 желтоқсан 1991|орын={{Ту|КСРО}} [[КСРО]]}} 3653657 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Оқиға|атауы=КСРО-ның ыдырауы|дата=26 желтоқсан 1991|орын={{Ту|КСРО}} [[КСРО]]}} 96xdguu5rcp0owvnpajsidlvb49kf2w 0 786455 3653690 2026-09-12T07:33:01Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/151164974|Биохимик]]» бетінен аударылып түзілді 3653690 wikitext text/x-wiki '''Биохимик''' — бұл [[биохимия]] бойынша білім алған және [[ғылым]] ретінде зерттеуге маманданған немесе биопрепараттарды өндірудің қолданбалы салаларына (мысалы, [[Фармакология|фармакологияда]] ) маманданған [[ғалым]] немесе маман. Биохимиктер тірі организмдер мен жасушалардың химиялық құрамын, сондай-ақ олардың тіршілік әрекетінің негізі болып табылатын химиялық процестерді зерттейді. [[Сурет:Biochemist_working_in_biochemical_laboratory,_Биохемичар_3.jpg|нобай| Биохимиктің зертханадағы жұмысы]] Биохимиктер [[биотехнология]], [[генетика]] (биохимиялық генетиканы қоса алғанда), организмдердің әртүрлі заттарға реакцияларын (фармакология және [[иммунология]]), [[агрохимия]] және ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін арттыру бағытында, [[биоинформатика]], [[экология]], [[криминалистика]], [[токсикология]] салаларында жұмыс істейді. Олар сондай-ақ ашытылған сүт өнімдерін өндіру, [[Кондитер өнеркәсібі|наубайхана]], сыра қайнатумен және шарап жасаумен айналысады. Биохимиктердің қызметінің тәуелсіз ғылыми бағыттары: микроорганизмдердің, өсімдіктердің, жануарлардың және адамдардың биохимиясы, өсімдік, жануар және микробтық тектес өнімдерді сақтау және өңдеу кезіндегі химиялық процестерді зерттейтін техникалық биохимия, кванттық және эволюциялық биохимия . Адам биохимиясының бір бөлігі медициналық биохимия болып табылады, оны, атап айтқанда, медициналық биохимиктер қолданады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Специалисты по медицинским биохимии и биофизике – это профессии будущего // Медицинская Россия. — 2018. — 1 қазан. — Қолжетімділік күні: 07.01.2023. * Биохимик // ПрофГид. — 2023. — 2 қаңтар. — Қолжетімділік күні: 07.01.2023. [[Санат:Мамандықтар]] [[Санат:Биохимиктер]] [[Санат:Биохимия]] rg3ud59hurmgmcvpisul0t44wq38y2n 0 786456 3653691 2026-09-12T07:36:08Z Nurkhan 13652 «[[Оқыту]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653691 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Оқыту]] 13595zpdr1h0f0h1qm6m683kq6baxjk 0 786457 3653692 2026-09-12T07:40:17Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/154916503|Преподаватель]]» бетінен аударылып түзілді 3653692 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lecturer_at_Work.jpg|нобай|250x250 нүкте]] '''Оқытушы''' — біреуге бірдеңе үйрету кезінде (әдетте арнайы [[Арнайы орта оқу орындары|орта]] немесе [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орнында]]) білімнің қандай да '''бір''' саласынан ақпарат беретін немесе беретін адам. == Жоғары оқу орындары == [[Жоғары оқу орындары|Жоғары оқу орындарындағы]] ''оқытушы'' — [[Ассистент (ұстаздық қызмет)|ассистент]] пен аға оқытушы арасындағы аралық лауазымды атқаратын [[лауазым]]. Мұғалімдер [[Семинар|семинарлар]] мен зертханалық сабақтар өткізуге және оқытушыға [[Студент|студенттерден]] кредиттік тапсырмалар немесе емтихандар қабылдауға көмектесуге жауапты. Әдетте, бұл лауазымға [[Ғылыми дәреже|академиялық дәрежесі]] жоқ және жұмыс [[Тәжірибе|тәжірибесі]] бар [[Педагогика|мұғалімдер]] тағайындалады. == Сын == Колледждер мен университеттердегі оқытушылардың жұмысы студенттер, әріптестер, әкімшілік және қоғамдық сарапшылар тарапынан бірнеше рет сынға ұшырайды. Негізгі шағымдар оқыту сапасына, студенттермен қарым-қатынасқа, бюрократиялық жұмыс жүктемесіне және білім беру мекемелерін басқару жүйесіндегі оқытушының рөліне қатысты<ref>{{Cite web|title=Как работают преподаватели вуза: стереотипы и реальность|url=https://skillbox.ru/media/education/kak-rabotayut-prepodavateli-vuza-stereotipy-i-realnost/|author=Наталья Скорнякова|work=[[Skillbox]]|date=2024-12-05|lang=ru|accessdate=2026-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260419145545/https://skillbox.ru/media/education/kak-rabotayut-prepodavateli-vuza-stereotipy-i-realnost/|archivedate=2026-04-19}}</ref>. Сын көбінесе оқытудың ресми, қағазға негізделген сипатына бағытталған: көптеген тесттер және теория мен нақты кәсіби тәжірибе арасындағы байланыс аз. Бірқатар [[жоғары оқу орындары]] оқытушылардың әрдайым тиісті практикалық дағдылары немесе салалық тәжірибесі бола бермейтінін атап өтеді, бұл студенттер алған құзыреттіліктердің құндылығын төмендетеді. Бірқатар зерттеулер оқытушылардың әкімшілік және әдістемелік жұмыспен шамадан тыс жүктелуі олардың оқытуды қазіргі кәсіби тәжірибемен біріктіруіне кедергі келтіретінін атап өтті. Оқушылардың сыни ойлауы мен тәуелсіздігін дамытуға емес, материалды жаттап алуға және тапсырмаларды ресми түрде орындауға баса назар аударатын бағалау тәжірибелеріне сын айтылуда. Бірқатар университеттерде оқытушылардың қарыздары айқын болған кезде де үлгермейтін студенттерді оқудан шығаруда қиындықтарға тап болатыны байқалды, бұл студенттерді «жұмсақтап» оқуға мәжбүрлеп, ең төменгі бағаларды ресми түрде тарату тәжірибесіне әкеледі, бұл жалпы академиялық мотивацияны төмендетеді<ref name=":1">{{Cite web|title=Преподаватель глазами студентов: как и почему студенческая оценка преподавания (не) работает в России — Открытый семинар ВШЭ по образованию|url=https://ioe.hse.ru/announcements/1119477824.html|work=ioe.hse.ru|lang=ru|accessdate=2026-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260215202515/https://ioe.hse.ru/announcements/1119477824.html|archivedate=2026-02-15}}</ref>. Студенттер мен оқытушыларды бағалау жүйелері көбінесе білім беру сапасын жақсарту құралы емес, «есеп берудің формальдылығы» ретінде сынға алынады: оқыту сапасы бойынша студенттердің сауалнамалары Ресейдің барлық дерлік университеттерінде бар, бірақ іс жүзінде тек аз ғана мекемелерде әдіснаманы жақсарту үшін қолданылады. Бұл оқытуды «бюрократиялық» процесс ретінде қабылдауға әкеледі, мұнда нақты оқуға деген қызығушылық өнімділік көрсеткіштерінен кейін екінші орында тұрады<ref name=":1" />. Сын авторитарлық оқыту стиліне де қатысты, мұнда оқытушы «шындықты жеткізуші» ретінде қарастырылады, ал оқушылар негізінен талдау және талқылау қабілетіне емес, берілген материалды қайталау дәлдігіне қарай бағаланады. Бірқатар жағдайларда студенттерге әділетсіз немесе селективті қарау, соның ішінде белгілі бір топтарды артық көру, кемсітушілік немесе кәсіби емес өзара әрекеттесу түрлері туралы шағымдар болды. Университеттер мен колледждердегі оқытушылық қызмет әкімшілік бақылаудың күшеюі және жұмыстың «экономикалық құрамдас бөлігінің» артуы тұрғысынан да сынға алынады: оқыту процесінің сапасына емес, сандық көрсеткіштерге, қаржылық нәтижелерге және сыртқы рейтингтерге көп көңіл бөлінеді. Бірқатар сарапшылардың пікірлері мұның оқытушылар арасындағы бәсекелестікті арттыратынын, қақтығыстар мен кәсіби бұзылуларды арттыратынын, күйіп қалумен және оқытушылық қызметке деген қызығушылықтың төмендеуімен қатар жүретінін атап өтеді. == Сондай-ақ, қараңыз == {{Div col|2}} * [[Мұғалім]] * [[Оқушы]] * [[Тәрбиеленуші]] {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cdr4wnda55th7f9uftl3bj5cqgfeolr 3653693 3653692 2026-09-12T07:40:40Z Nurkhan 13652 3653693 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Lecturer_at_Work.jpg|нобай|250x250 нүкте]] '''Оқытушы''' — біреуге бірдеңе үйрету кезінде (әдетте арнайы [[Арнайы орта оқу орындары|орта]] немесе [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орнында]]) білімнің қандай да '''бір''' саласынан ақпарат беретін немесе беретін адам. == Жоғары оқу орындары == [[Жоғары оқу орындары|Жоғары оқу орындарындағы]] ''оқытушы'' — [[Ассистент (ұстаздық қызмет)|ассистент]] пен аға оқытушы арасындағы аралық лауазымды атқаратын [[лауазым]]. Мұғалімдер [[Семинар|семинарлар]] мен зертханалық сабақтар өткізуге және оқытушыға [[Студент|студенттерден]] кредиттік тапсырмалар немесе емтихандар қабылдауға көмектесуге жауапты. Әдетте, бұл лауазымға [[Ғылыми дәреже|академиялық дәрежесі]] жоқ және жұмыс [[Тәжірибе|тәжірибесі]] бар [[Педагогика|мұғалімдер]] тағайындалады. == Сын == Колледждер мен университеттердегі оқытушылардың жұмысы студенттер, әріптестер, әкімшілік және қоғамдық сарапшылар тарапынан бірнеше рет сынға ұшырайды. Негізгі шағымдар оқыту сапасына, студенттермен қарым-қатынасқа, бюрократиялық жұмыс жүктемесіне және білім беру мекемелерін басқару жүйесіндегі оқытушының рөліне қатысты<ref>{{Cite web|title=Как работают преподаватели вуза: стереотипы и реальность|url=https://skillbox.ru/media/education/kak-rabotayut-prepodavateli-vuza-stereotipy-i-realnost/|author=Наталья Скорнякова|work=[[Skillbox]]|date=2024-12-05|lang=ru|accessdate=2026-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260419145545/https://skillbox.ru/media/education/kak-rabotayut-prepodavateli-vuza-stereotipy-i-realnost/|archivedate=2026-04-19}}</ref>. Сын көбінесе оқытудың ресми, қағазға негізделген сипатына бағытталған: көптеген тесттер және теория мен нақты кәсіби тәжірибе арасындағы байланыс аз. Бірқатар [[жоғары оқу орындары]] оқытушылардың әрдайым тиісті практикалық дағдылары немесе салалық тәжірибесі бола бермейтінін атап өтеді, бұл студенттер алған құзыреттіліктердің құндылығын төмендетеді. Бірқатар зерттеулер оқытушылардың әкімшілік және әдістемелік жұмыспен шамадан тыс жүктелуі олардың оқытуды қазіргі кәсіби тәжірибемен біріктіруіне кедергі келтіретінін атап өтті. Оқушылардың сыни ойлауы мен тәуелсіздігін дамытуға емес, материалды жаттап алуға және тапсырмаларды ресми түрде орындауға баса назар аударатын бағалау тәжірибелеріне сын айтылуда. Бірқатар университеттерде оқытушылардың қарыздары айқын болған кезде де үлгермейтін студенттерді оқудан шығаруда қиындықтарға тап болатыны байқалды, бұл студенттерді «жұмсақтап» оқуға мәжбүрлеп, ең төменгі бағаларды ресми түрде тарату тәжірибесіне әкеледі, бұл жалпы академиялық мотивацияны төмендетеді<ref name=":1">{{Cite web|title=Преподаватель глазами студентов: как и почему студенческая оценка преподавания (не) работает в России — Открытый семинар ВШЭ по образованию|url=https://ioe.hse.ru/announcements/1119477824.html|work=ioe.hse.ru|lang=ru|accessdate=2026-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260215202515/https://ioe.hse.ru/announcements/1119477824.html|archivedate=2026-02-15}}</ref>. Студенттер мен оқытушыларды бағалау жүйелері көбінесе білім беру сапасын жақсарту құралы емес, «есеп берудің формальдылығы» ретінде сынға алынады: оқыту сапасы бойынша студенттердің сауалнамалары Ресейдің барлық дерлік университеттерінде бар, бірақ іс жүзінде тек аз ғана мекемелерде әдіснаманы жақсарту үшін қолданылады. Бұл оқытуды «бюрократиялық» процесс ретінде қабылдауға әкеледі, мұнда нақты оқуға деген қызығушылық өнімділік көрсеткіштерінен кейін екінші орында тұрады<ref name=":1" />. Сын авторитарлық оқыту стиліне де қатысты, мұнда оқытушы «шындықты жеткізуші» ретінде қарастырылады, ал оқушылар негізінен талдау және талқылау қабілетіне емес, берілген материалды қайталау дәлдігіне қарай бағаланады. Бірқатар жағдайларда студенттерге әділетсіз немесе селективті қарау, соның ішінде белгілі бір топтарды артық көру, кемсітушілік немесе кәсіби емес өзара әрекеттесу түрлері туралы шағымдар болды. Университеттер мен колледждердегі оқытушылық қызмет әкімшілік бақылаудың күшеюі және жұмыстың «экономикалық құрамдас бөлігінің» артуы тұрғысынан да сынға алынады: оқыту процесінің сапасына емес, сандық көрсеткіштерге, қаржылық нәтижелерге және сыртқы рейтингтерге көп көңіл бөлінеді. Бірқатар сарапшылардың пікірлері мұның оқытушылар арасындағы бәсекелестікті арттыратынын, қақтығыстар мен кәсіби бұзылуларды арттыратынын, күйіп қалумен және оқытушылық қызметке деген қызығушылықтың төмендеуімен қатар жүретінін атап өтеді. == Сондай-ақ, қараңыз == {{Div col|2}} * [[Мұғалім]] * [[Оқушы]] * [[Тәрбиеленуші]] {{Div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2zcor2w02k3ov1mcl7kuo8dstk8dcud 0 786458 3653698 2026-09-12T07:51:46Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3653698 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] nl3yivmb5pfmyoby5mv5s642f7qb41s 3653699 3653698 2026-09-12T07:52:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3653699 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kbq8qk60s7ogi2gh039kqsy0syshdy2 3653703 3653699 2026-09-12T07:57:02Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653703 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2emvrpvrue19vjngujnnc3b4bo31byf 3653705 3653703 2026-09-12T07:58:05Z Мағыпар 100137 дереккөз 3653705 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 36wog97crilh99m2a37rgxhuwurxlzr 3653707 3653705 2026-09-12T08:04:15Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653707 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] sw5oqfxktn1cc9o5vd71oa7bunt1xxu 3653709 3653707 2026-09-12T08:05:05Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3653709 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7vr0qg2ok3tpt48u8a6nyy7ufaz5hyo 3653710 3653709 2026-09-12T08:09:20Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653710 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. Курляндия және Семигалия герцогы Готхард Кетлер жергілікті жерлерді Платер есімді ақсүйекке сатқан, ол сол жерде ірі сауда орталығын құрған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ah5d4laaj88rifi9ac0ury4e0u8amnh 3653711 3653710 2026-09-12T08:11:07Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653711 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. Курляндия және Семигалия герцогы Готхард Кетлер жергілікті жерлерді Платер есімді ақсүйекке сатқан, ол сол жерде ірі сауда орталығын құрған. Кейінірек қала Польша королі Стефан Баторийдің иелігіне өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0t0ocpuhb9r47xji3k3nrpchwp4j22m 3653712 3653711 2026-09-12T08:18:51Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653712 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2zlpswlmcuclv53vrf89kuixdn86i11 3653713 3653712 2026-09-12T08:22:04Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3653713 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді. 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l8uibgfv2jxtea4pqecprzdxvdjvpxu 3653714 3653713 2026-09-12T08:23:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3653714 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2sasivw1wp8xquc0cr2oxocpk8s5w3h 3653715 3653714 2026-09-12T08:25:07Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653715 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] oun9z0rwiaeszgmzz9fbidkjol1yktr 3653716 3653715 2026-09-12T08:27:58Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3653716 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8tuetk4amwmql9hqw7yrk8bhulgeepz 3653717 3653716 2026-09-12T08:30:23Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3653717 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] idfpy5p399luert2hxk4r0so7kl3gue 3653747 3653717 2026-09-12T09:11:07Z Мағыпар 100137 толықтыру 3653747 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] bm9g08l1m9tkw5tga78q2kodw1bksv1 3653748 3653747 2026-09-12T09:11:57Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3653748 wikitext text/x-wiki '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 91mahyt7xvwabst48umwtcjf0s05uu9 3653749 3653748 2026-09-12T09:16:13Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3653749 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hkvdh7sp3f7xmbmmdp13kzqiyjxhs6x 3653750 3653749 2026-09-12T09:16:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3653750 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] awd32d8mdm8xvd1oas0lxa5andjy14q 3653751 3653750 2026-09-12T09:17:06Z Мағыпар 100137 үлгі 3653751 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pe2lbeapv7d5s4nzsfow5wqzs3exxqm 3653752 3653751 2026-09-12T09:17:56Z Мағыпар 100137 үлгі 3653752 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2c28cf3y8y5wed9fa1xzq0sk8m972wx 3653753 3653752 2026-09-12T09:18:31Z Мағыпар 100137 үлгі 3653753 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = |ел = |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] oyudwy5z8sgx24mttn81gtmtfatphva 3653754 3653753 2026-09-12T09:19:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3653754 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = |ел = |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pphx9owgaiilj4bhglreaxuq85mjpie 3653755 3653754 2026-09-12T09:20:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3653755 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] los3o2l259r1p7x4pncnl00oiz0c895 3653756 3653755 2026-09-12T09:20:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3653756 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] sm1p5ovwiwxs4v2hzwtputenrx31nw9 3653757 3653756 2026-09-12T09:21:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3653757 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qegy7hupwhcormqbc9df9fvp0h8lvl4 3653758 3653757 2026-09-12T09:21:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3653758 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4t2qy36hhmjnpduc55h8ui4m52dlre3 3653759 3653758 2026-09-12T09:22:46Z Мағыпар 100137 үлгі 3653759 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ognikh6yb9x2ye6oc64x0gem1djiufi 3653760 3653759 2026-09-12T09:23:16Z Мағыпар 100137 үлгі 3653760 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +2:00 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] eiuj9jovfv56p88sjxzuash3d3wgij9 3653761 3653760 2026-09-12T09:23:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3653761 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4bf3ln1h4dsjbf724zjst2t70z0bso8 3653762 3653761 2026-09-12T09:24:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3653762 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-5471 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] k2imm8cybx6tiw0oi8zz77bpwzdqsvx 3653763 3653762 2026-09-12T09:25:00Z Мағыпар 100137 үлгі 3653763 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 625 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-5471 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] j0vl8lfupn2n0z2vg6fd63ei0xm72wk 3653764 3653763 2026-09-12T09:25:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3653764 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1570 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1917 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 625 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-5471 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2jpqd7pash1pjgqhpzhsq7t38gg38bc 3653765 3653764 2026-09-12T09:26:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3653765 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1570 |бұрынғы атаулары = Суббат |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 5,3 |биiктiктiң түрi = 130 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 625 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 97 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-5471 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fav3ri0xdsm6kenedre44oameba3gp3 3653766 3653765 2026-09-12T09:28:09Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653766 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1570 |бұрынғы атаулары = Суббат |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 5,3 |биiктiктiң түрi = 130 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 625 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 97 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-5471 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Subate2.JPG|Лютеран шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] k9jy6knkdx5mbo82x8bms5mf0q47hrg 3653768 3653766 2026-09-12T09:29:03Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3653768 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1570 |бұрынғы атаулары = Суббат |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 5,3 |биiктiктiң түрi = 130 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 625 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 97 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-5471 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Subate2.JPG|Лютеран шіркеуі Subate6.JPG|Базар алаңы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2ihad18zgurt9xxqhcmtrqnrc0gvdhc 3653769 3653768 2026-09-12T09:30:04Z Мағыпар 100137 сурет қою 3653769 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Субате |шынайы атауы = {{lang-lv|Subate}} |сурет = Tirgus laukuma apbūve, 30.05.2015.jpg |сурет атауы = Базар алаңындағы ғимараттар |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Subate COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =00 |lat_sec =13 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =54 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Аугшдаугава аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1570 |бұрынғы атаулары = Суббат |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 5,3 |биiктiктiң түрi = 130 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 625 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 97 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +371 |пошта индексі = LV-5471 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Subate |сайты = |сайт тілі = }} '''Субате''' ({{lang-lv|Subate}}) — [[Латвия]]ның [[Аугшдаугава аймағы]]ндағы, Литвамен шекарада орналасқан шағын қала. 2026 жылғы деректер бойынша Субате қаласының халқы 625 адамды құрады. Субате — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 75-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-subate-11509.html|title=Население Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Аугшдаугава аймағының солтүстік-батысында, Латвия мен Литва шекарасына жақын жерде, Субате көлінің жағасында орналасқан. Даугавпилстен батысқа қарай 53 км, Ригаға дейін 173 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B5/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Суббате елді мекені алғаш рет 1570 жылғы жазба деректерде аталған. Батыс Еуропа мен Риганы Ресеймен байланыстыратын сауда жолының бойында орналасқандықтан, бұл жерде саудагерлер жиі жүрді. Сол себепті жергілікті тұрғындар көптеген дүкендер, таверналар мен қонақүйлер ашқан. 1570 жылы Курляндия мен Семигалияның алғашқы герцогы Готхард Кеттлер Латвияның оңтүстік-шығысындағы ықпалды ақсүйектер әулеті — балтық немістерінің Платер отбасына Субате көлі мен Альт-Суббат (Ескі Суббат) маңындағы жер иелігін сыйға тартты. Контрреформациядан кейін Платер-Зиберг әулеті католик дінін қабылдап, өздеріне қарасты шаруаларды католиктік сенімге тарту мақсатында миссия ашты. Бұған наразылық ретінде лютерандар көлдің арғы бетіне өтіп, Ной-Суббат (Жаңа Суббат) елді мекенінің негізін қалады. Бұл екі елді мекен 1894 жылы біріктірілді. Субатеге 1917 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/subate/|title=Субате|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> 1941 жылы 28 маусымда неміс әскері қаланы басып алды. Сол жылы Холокост кезінде қаладағы еврей халқының басым бөлігі түгелдей дерлік жойылды. 1949 жылға дейін Субате қаласы Илуксте уезінің, кейіннен Илуксте ауданының құрамында болды. 1962 жылы аудандарды біріктіру нәтижесінде ол Даугавпилс ауданының құрамына енді. 2009 жылғы 1 шілдеден бастап, Латвиядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, қала Илуксте аймағының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Р70 аймақтық жолы (Свенте – Литва шекарасы) Субате арқылы өтеді. P73 аймақтық жолы да (Вецумниеки – Нерета – Субате) қалаға қосылады. Қалааралық автобус қызметінің егізгі бағыттары: Субате — Акнисте — Яунелгава — Рига; Субате — Акнисте — Нерета — Вецумниеки — Рига; Субате — Илуксте — Даугавпилс. Қалада балабақша, қоғамдық орталық, латыш тілінде оқытатын негізгі мектеп, дүкендер, екі әлеуметтік мекеме (біреуі қарттарға, екіншісі мүгедектігі бар адамдарға арналған), сондай-ақ пошта бөлімшесі, шаштараз, монша және кір жуу орны бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/Y5XOQd9m0hUkbtVs?ysclid=mty2ymoj7c966001403|title=Субате.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == *1686 жылы салынған Субате евангелиялық-лютерандық шіркеуі; *1831 жылы салынған Әулие Михаил католиктік шіркеуі. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Subate2.JPG|Лютеран шіркеуі Subate6.JPG|Базар алаңы Subate11.JPG|Мәдениет үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] sh2f1xb0on3xyans0b7qc6k45ptjn1q 14 786459 3653745 2026-09-12T08:59:10Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1990 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1990 жылдары құрылған банктер]] 3653745 wikitext text/x-wiki [[Санат:1990 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1990 жылдары құрылған банктер]] o0ajmhwog7bcz9i0pqrq9vb6hy3yn8v 0 786460 3653772 2026-09-12T10:20:06Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Лии обсервоториясы]] бетін [[Лии обсерваториясы]] бетіне жылжытты 3653772 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Лии обсерваториясы]] ejjjopjdgq1ynhxvt394ajlaf1gnc41 3 786461 3653774 2026-09-12T10:44:59Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653774 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Еңлік Нургалиқызы}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 15:44, 2026 ж. қыркүйектің 12 (+05) mchx5bxlu526xswtms3xtsf5xx5tf3j 0 786462 3653776 2026-09-12T11:47:24Z Nurkhan 13652 «[[Физикалық химия]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653776 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Физикалық химия]] awc9iweeb40l4q6ujma9shqd4lov9pr 0 786463 3653778 2026-09-12T11:49:05Z Nurkhan 13652 «[[Органикалық химия]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653778 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Органикалық химия]] b5fnac3wiad19vdqp0yhks2gby58rnn 3 786464 3653779 2026-09-12T11:49:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3653779 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Koshken}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:49, 2026 ж. қыркүйектің 12 (+05) hwsmx1f8j9oeytd9jaydoiefuxd49f2 0 786465 3653780 2026-09-12T11:49:26Z Nurkhan 13652 «[[Теориялық физика]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653780 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Теориялық физика]] gz9x7ct9c1jmkf1zavktp790a08idjs 0 786466 3653781 2026-09-12T11:52:32Z Nurkhan 13652 «[[Ішкі аурулар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3653781 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ішкі аурулар]] e4lnlq21lryutejpke9s3r7olmx45ru